De landbouwer als landschapsbouwer

Transcriptie

1 9A. De bodem (theoretisch) 9A.1 Bodemvorming Door allerlei processen zoals humusvorming, inspoeling, uitspoeling en oxidatie ontwikkelt zich een bodem. Dit is een heel lang proces wat ook nooit stopt. Een bodem bestaat uit verschillende lagen. Die lagen verschillen in kleur, soort materiaal, hoeveelheid voedingsstoffen, wel of niet waterdoorlatend en nog veel meer kenmerken. Die lagen noemen we horizonten en die kun je zien in figuur 1. In figuur 2 staan de horizonten in volgorde van boven naar beneden. Niet elke bodem heeft elke horizont. Figuur 1. Bodem met verschillende horizonten. Figuur 2. Schema van de horizonten Horizont Materiaal O bovengrondse plantendelen in verschillende stadia van omzetting A humushoudende bovenlaag organische stoffen die vrijwel geheel zijn omgezet E uitspoelingslaag verarmd aan organische stof,klei, ijzer, aluminium B inspoelingslaag verrijkt met ingespoelde stoffen uit de E laag C moedermateriaal niet veranderd door bodemvormende processen R vast gesteente 95

2 9A.2 Bodemhorizonten A horizont De meeste bodems hebben een bovenlaag die donkerder gekleurd is en meer organische stof bevat dan de ondergrond. Veel van die organische stof is niet meer herkenbaar als resten van planten en dieren. Boven- en ondergrondse plantenresten vormen het voedsel voor de bodemfauna en flora. Dit zijn bijvoorbeeld wormen maar ook schimmels en bacteriën. De grotere dieren zoals konijnen maken de plantenresten klein genoeg voor de kleinere dieren, zoals de wormen. Zo wordt plantenmateriaal omgezet in organische stof. Deze biologische omzetting van organische stof in de bovengrond van een bodemprofiel wordt gezien als het proces dat een A- horizont doet ontstaan. O horizont Boven een A-horizont kan nog een horizont liggen. De O-horizont, die bestaat vrijwel geheel uit moerig materiaal (veen). De omzetting van plantenresten naar organische stof is daar heel langzaam. Veen is er alleen als het heel nat is en in een natte omgeving is het omzettingsproces heel traag. E horizont De E-horizont of uitspoelingshorizont heet ook wel eluviale horizont. Deze horizont is door verticale of laterale uitspoeling verarmd aan kleimineralen en voedingsstoffen. Dit proces wordt podzolering genoemd. Meestal heeft de E-horizont een lager humusgehalte dan de erboven liggende horizonten en is daardoor lichter van kleur. De zandkorrels zijn bleek van kleur. B horizont In de B-horizont kunnen een aantal kenmerken/processen optreden: 1 Inspoeling van kleimineralen of humus uit hoger gelegen horizonten. Dit wordt dan een inspoelingshorizont genoemd. De inspoeling is onder andere te zien aan de zandkorrels, die hebben dan een huidje van een bruine kleur om zich heen. Dit huidje kun je er makkelijk vanaf wrijven. In figuur 3 kun je die huidjes zien. 2 De bodem is gehomoniseerd door bodemdiertjes. Samen met de A-horizont is dit de horizont met de meeste voedingsstoffen. Hier zitten dus ook veel bodemdiertjes en die woelen alles om en mengen de grond goed. 3 Er zijn nieuwe kleimineralen ontstaan. In deze horizont vindt een verandering van bodemsamenstelling op, er treedt bodemvorming op. 96

3 C horizont De C-horizont is het oorspronkelijke moedermateriaal. Het geen vast gesteente meer, maar er heeft verder geen bodemvorming plaats gevonden. R horizont De R-horizont is het vast gesteente van het moedermateriaal. Figuur 3. Links zandkorrels met een huidje van organisch materiaal. Rechts zandkorrels met een huidje van ijzeroxide. Al deze horizonten horen bij dezelfde bodem. Als er bijvoorbeeld een bodem in zand is gevormd met de horizonten A, B en C en eronder ligt een veenlaag. Dan geef je dat aan zoals in figuur 4. De eerste bodem is de veenbodem, de tweede (de jongere) is de zandbodem. Een veenlaag kan niet uit een zandbodem ontstaan. De horizonten kunnen ook nog extra kenmerken hebben, dat wordt dan aangegeven met een kleine letter na de hoofdletter. Ook kan er een BC-horizont bestaan, het is dan niet zo duidelijk of het een B- of een C-horizont is. 97

4 9B. Bodemboring (praktisch) Met een grondboor, bestaande uit een boorlichaam met eventueel een aantal verlengstukken, kunnen we ter plaatse het bodemprofiel bestuderen. Principe - Het boorlichaam door gelijktijdig duwen en draaien, in wijzerzin, in de grond brengen. De schroefachtige punt dringt in de bodem waarna het bodemstaal tussen twee verticale schoepen wordt verzameld en vastgehouden. - Door de bovengehaalde grondstalen in volgorde in een stuk dakgoot te leggen, verkrijgt men een goed overzicht van de samenstelling en opbouw van de bodem 98

5 Werkwijze 1. Bovenlaag (=maaiveld) ontdoen van takjes, bladeren en los liggend materiaal 2. Boor in wijzerszin draaien, ongeveer drie halve slagen 3. Diepte van de boorput schatten aan de hand van de schaalverdeling op de stang en de lengte van de boor 4. Boor recht uit het boorgat trekken 5. Grond uit de boor drukken in de plastic goot in de volgorde van de boring. Wrijf de boor steeds proper. 6. Nagaan of er veranderingen optreden in het aangeboord materiaal 8. Maak van het profiel een profieltekening, gebruik hiervoor de vastgelegde kleuren en symbolen zoals verder staat aangegeven. 7. Bovenstaande handelingen vanaf punt 2 herhalen tot het hele profiel is doorboord (+/ 1m). 9. Maak naast de profieltekening ook nog een profielstaat door op de juiste plaatsen op het profiel een beetje grond op een wit blad open te wrijven, dit geeft een realistisch beeld van de kleur van de aangeboorde aarde. 10. Na de boring en het optekenen van het profiel dien je het boorgat opnieuw op te vullen met het materiaal! Niet vergeten, dit is zeer belangrijk. 99

6 Grondsoort? Mochten jullie in de lessen weinig of niets gezien hebben omtrent grondsoorten dan volgt hieronder een eenvoudige methode om de structuur van de grondsoort te bepalen. Met de kneedproef kunnen we vrij snel, maar rudimentair, de bodem typeren. Als we een bodemstaal mengen met water zullen we - naargelang het materiaal - hier wel of niet bepaalde vormen mee kunnen boetseren. - Neem een eetlepel grond en maak die druppelsgewijs nat, zodat de grond net niet aan de vingers plakt. - De vorm die we nu aan het natte materiaal kunnen geven, geeft informatie over de grondsoort. Determinatietabel bodem 100

7 9C. Invulfiche bodemboring Plaats bodemboring: Coördinaten: Maaiveld: weiland, akker, bos, struikvegetatie Kleur: zwart, grijs, licht bruin, donker bruin, geel, roestbruine vlekken Grondsoort: zand, lemig zand, leem, zandleem, klei, kleiig leem, lemige klei, grint, kalksteen of krijt, veen, intrusie Vochtigheid: droog, vochtig, nat Plantenresten: veel, weinig, geen Cm Kleur Grondsoort Vochtigheid Plantenresten bijzonderheden

8 9D. Optekenfiche profieltekening Profieltekening: afstanden (diepte) optekenen, grondsoort invullen, symbool tekenen en inkleuren aan de hand van het grondstaal (aarde openwrijven op profieltekening). cm symbool + inkleuren grondsoort 102