NATUURVISIE. Plantloon

Transcriptie

1 NATUURVISIE Plantloon

2 Gebiedsgegevens: Gebiedsnaam: Landgoed Plantloon Eigenaar: Vereniging Natuurmonumenten Oppervlakte: 240 hectare Provincie: Noord-Brabant Status: Natura-2000 gebied Landgoed Plantloon is onderdeel van Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen en de beheereenheid Midden-Brabant van Natuurmonumenten. Deze natuurvisie is de vertaling van het toekomstbeeld naar het beheer voor de komende 18 jaar. De effecten van het beheer worden gevolgd aan de hand van een monitoringsplan en na elke zes jaar vindt evaluatie van het beheer plaats met behulp van een kwaliteitstoets. De visie vervangt het beheerplan Plantloon, dat hiermee komt te vervallen. Colofon In opdracht van: Natuurmonumenten Midden-Brabant Met medewerking van: Irma de Potter, Toon Loonen, Hemmo Dekkers, Lex Querelle, Anya van de Ven, Jan Meesters, Henk Siebel, Cindy Burgers Projectleiding: Erwin de Hoop Definitieve tekst: Erwin de Hoop, Margreet Zwols Kaarten: Margreet Zwols Oplage: 35 stuks Opmaak en druk: SjansenDesign i.z.m. Margreet Zwols Met bijzondere dank aan: Alle deelnemers aan de inspraakavond, excursie en discussiegroep hondenlosloopbeleid.

3 Plantloon Landgoed Plantloon, natuurrijk cultuurlandschap Natuurvisie

4 De historische eigendomsverhoudingen en de waterstaatkundige ontwikkelingen hebben tal van sporen achtergelaten op Plantloon en bepalen voor een deel nog de ruimtelijke structuur van het landgoed. De huidige eigenaresse draagt daarom niet alleen de verantwoordelijkheid voor het behoud hiervan als natuurmonument, maar zeker ook als cultuurmonument van, op zijn minst, regionale betekenis. Historie van een landschap, het Landgoed Plantloon; Ger Verschuren,

5 Inhoudsopgave Welkom op Landgoed Plantloon! 7 Samenvatting 9 Inleiding 13 1 Ontwikkelingen, kansen en aandachtspunten Cultuurhistorische waarden Natuurbeheer 16 Ontwikkeling van de bossen 16 Exotenbestrijding 16 Ontwikkeling van de graslanden 17 Ontwikkeling van akkers 17 Ontwikkeling van wielen en poelen 17 Kansen voor flora- en fauna 17 Ecologische verbindingszones 19 Recreatie De omgeving 20 Waalwijk en Hoefsvengebied 20 Intensivering landbouw 20 Verdroging 20 2 Visie: cultuur en natuur, hand in hand Streefbeeld Cultuurhistorie 23 De Turfvaart 23 Dijken en kades 24 Lanen 24 Achterste Hoeven 26 Villa en boerderij Plantloon 26 Statig landgoed Natuurwaarden 28 Bossen 28 Graslanden 29 Akkers 30 Wielen 32 Poelen 33 Ecologische verbindingen 33 5

6 2.4 Gebouwen Recreatie en beleving 37 Beleving 37 Zonering 37 Wandelen 37 Paarden 38 Fietsen en mountainbiken 38 Bereikbaarheid en entrees 38 Recreatieve voorzieningen 39 Honden 40 3 Aan de slag! 41 4 Landgoed Plantloon Gebiedskenmerken 43 Bodem 43 Hydrologie Plantloon door de eeuwen heen 44 Ontginning Achterste Hoeven 44 Veenontginning 45 Gevecht tegen zand en water 45 Turfvaart 45 Ontstaan van een landgoed 46 Archeologisch monument Landschapselementen Gebouwen Natuurwaarden 49 Bossen 49 Graslanden 50 Wielen 50 Landschapselementen 52 Relatie met de omgeving Nationaal en internationaal belang 53 Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen 53 N EHS Recreatie 54 Omgeving 54 Bereikbaarheid 54 Wandelen 55 Fietsen 55 Paardensport 55 Bronnenlijst Visie Plantloon 57 Bijlagen 59 6

7 Welkom op Landgoed Plantloon! Binnen de beheereenheid Midden-Brabant bezit Natuurmonumenten het Landgoed Plantloon als onderdeel van de Loonse en Drunense Duinen. Plantloon is een landgoed dat naast natuurwaarde ook veel cultuurhistorische waarde heeft. Kenmerkend zijn de prachtige Villa Plantloon, mooie oude boerderijen, statige lanen, een Turfvaart van rond 1400, oude dijken en kades, wielen, karakteristieke relicten van houtproductie, bossen die steeds ouder en natuurlijker worden en tot slot fraaie graslanden. Veel variatie dus, wat het geheel aantrekkelijk maakt voor bewoners, omwonenden en bezoekers. En er zijn niet alleen bestaande waarden, er liggen gelukkig ook nog veel kansen voor cultuur en natuur! Wat is ons toekomstbeeld voor dit landgoed? Hoe gaan we als beherende organisatie om met een natuurgebied met zoveel cultuurhistorische waarden? Om antwoord te geven op deze vragen kijken we in deze visie bijna twee decennia vooruit. U zult zien dat natuur en cultuur voor ons geen tegengestelde belangen zijn, maar elkaar versterkende kwaliteiten. Voor dit landgoed staat het behoud van de cultuurhistorische waarde dan ook centraal. We richten ons op een Natuurrijk cultuurlandschap, onze zogenaamde beheerstrategie voor dit gebied. Voor Plantloon houdt de strategie in dat we streven naar een landgoed met een beleefbare geschiedenis. Historische elementen worden (weer) beter beleefbaar en herkenbaar. Bij het beheer wordt samengewerkt met agrariërs, gebaseerd op cultuurhistorisch besef, maar passend in deze tijd. De kansen voor de natuur zelf worden op dit landgoed volop benut. Er wordt plezierig gewoond op het landgoed en recreanten uit de omgeving vinden er inspiratie, rust en ruimte. Deze natuurvisie vormt de basis voor onze toekomstige beheeractiviteiten en zal worden uitgewerkt in concrete maatregelenplannen voor periodes van telkens zes jaar. Jaarlijkse werkplannen zullen weer worden gebaseerd op deze maatregelenplannen. Landgoed Plantloon is een parel voor de omgeving en is een landgoed waar men nu en in de toekomst trots op kan zijn. Dit landgoed verdient het om bewust en consequent aan te blijven werken, met een verstandige mix van behoud, beheer en ontwikkeling. Daar zetten wij ons ook voor de komende 18 jaar weer voor in. 7

8 8

9 Samenvatting Waarom een natuurvisie? In het noordwesten van Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen ligt het bosrijke Landgoed Plantloon. Statige lanen, historische gebouwen en omzoomde graslanden geven het landgoed karakter. Mooi zijn ook de middeleeuwse turfvaart en de dijkjes die het gebied doorkruisen. De vaste bezoekers, die veelal uit de directe omgeving komen, waarderen en genieten van de rust die hier heerst. Het landgoed vormt qua natuur en beleving een groot contrast met het aangrenzende en veel drukkere stuifzandgebied. In 2013 heeft Natuurmonumenten in overleg met de omgeving de Natuurvisie Landgoed Plantloon opgesteld. In deze natuurvisie is gezamenlijk een toekomstbeeld vastgesteld. Het schetst het beeld van het landgoed over 18 jaar. Daarin is niet alleen gekeken naar de natuur doelen die we in deze periode willen bereiken. Ook hebben we vastgesteld hoe we omgaan met de cultuurhistorische elementen van het landgoed en welke rol de recreatie in de toekomst gaat spelen. Met dit toekomstbeeld kan Natuurmonumenten haar beheer van het gebied veel beter invulling geven. Het is dan voor 18 jaar duidelijk wat wij nastreven op het gebied van natuur, cultuurhistorie en recreatie. Elke zes jaar gaan we vervolgens toetsen of we nog op koers liggen bij het behalen van onze doelen. Ligging Plantloon binnen Loonse en Drunense Duinen 9

10 Nieuwe visie, nieuwe aandachtspunten In een notendop zijn de doelen voor natuur, cultuurhistorie en recreatie als volgt samen te vatten: Natuurmonumenten werkt continu aan het ver groten van de natuurwaarden op Plantloon. De soortenrijkdom in de bossen is toegenomen, maar in de graslanden en de wielen is nog veel te winst te behalen. Door de graslanden anders te gaan beheren worden ze gevarieerder en bloemrijker. Voor veel dieren, waaronder dagvlinders en andere insecten biedt dit een betere leefomstandigheden. Er gaat meer aandacht besteed worden aan het onderhouden van de cultuurhistorische elementen op Plantloon. In de natuurvisie neemt cultuurhistorie een belangrijke plaats in. Er zal bijvoorbeeld meer zorg komen voor de lanen en de turfvaart. Sommige elementen, zoals akkers en houtsingels, worden hersteld. Plantloon is een verborgen parel, vooral bekend bij omwonenden. Dat moet zo blijven. De visie doet echter wel enkele voorstellen voor verbetering van de beleving van Plantloon. Visie op natuur Ook in de toekomst blijft Plantloon een natuurrijk landgoed. De door de mens aangebrachte patronen en elementen, in de vorm van bossen, lanen, graslanden, wielen, poelen en singels biedt volop ruimte en leef gebied aan veel planten- en diersoorten. Koningsvaren Deze leef gebieden gaan wij verder verbeteren: Door te werken aan een gevarieerder bos met openplekken en meer natuurlijke bosranden. Het aandeel dode bomen en oude beeldbepalende bomen neemt toe, als ook oude bomen met holtes. Vooral veel vogelsoorten profiteren hier van, zoals spechten en de grauwe vliegenvanger. Door enkele percelen met uitheemse naald boomsoorten, karakteristiek voor de historische houtproductiefunctie, te laten staan. Deze naaldbosjes zijn niet alleen een stuk cultuurhistorie, maar ook belangrijk voor paddenstoelen en vogelsoorten, zoals sperwer en kuifmees. Door aanleg van een kruidenrijke akker. Door de graslanden zodanig te beheren dat er meer bloemen en kruiden gaan groeien (pinksterbloem, margriet, echte koekoeksbloem, etc.) en er mooie overgangen komen naar de bossen. De koeien blijven in de wei. Door het verwijderen van de sliblaag en het kappen van het teveel aan bomen op de oevers van de wielen. De waterkwaliteit zal verbeteren, waardoor de bijzondere flora (o.a. moerashertshooi en vlottende bies) zich kan herstellen. Dit is ook belangrijk voor amfibieën (o.a. kamsalamander) en libellen. Door het verwijderen van de struiken op delen van de Melkdijk, waardoor planten van voedselarme standplaatsen weer ruimte krijgen. Door het aantal poelen uit te breiden ten gunste van amfibieën en libellen. Door in overleg met de bewoners van het landgoed zo veel mogelijk ruimte te bieden aan natuurlijke medebewoners, zoals uilen, zwaluwen en vleermuizen. Visie op cultuurhistorie Hoewel de geschiedenis van Landgoed Plantloon is vervaagd, zijn er nog tal van sporen te vinden. Door deze meer zichtbaar en beleefbaar te maken, geven we het landgoed iets van haar oude allure terug. Dit gebeurt subtiel en in balans met de natuur van Plantloon. Dat doen we op de volgende manieren: Door de Turfvaart als meest waardevol en historisch element in stand te houden. Het profiel van de vaart wordt op een tweetal plekken beter zichtbaar gemaakt en dode bomen worden verwijderd. In het verlengde van t Kaagske is het streven om een brug over deze eeuwenoude lijn te leggen. Door de Meerdijk, Melkdijk en t Voorhoofd weer beter beleefbaar te maken. Op sommige plekken 10

11 wordt het profiel van de dijken hersteld (Meerdijk en Melkdijk) en ook worden de dijken weer zoveel mogelijk toegankelijk gemaakt. Door beeldbepalende grenskades als t Kaagske en het Berkenlaantje te behouden. Dit houdt in dat ze niet mogen dichtgroeien. Door lanen die nog niet in verval zijn in stand te houden. Waar nodig wordt de ondergroei tussen laan bomen verwijderd en worden laanbomen vrijgezet van het aangrenzende bos. Door het kleinschalige karakter van Achterste Hoeven van rond 1900 te herstellen. Houtsingels en een bloemrijke akker gaan dan weer het beeld bepalen in dit deel van Plantloon. Door de Villa en boerderij Plantloon op den duur beter zichtbaar te maken, waardoor ze weer het historisch hart van Landgoed Plantloon worden. Door de gebouwen met hun landgoedkleuren in stand te houden. Visie op recreatie Plantloon is vooral voor bewoners uit de directe om - geving een geliefde plek om te recreëren. En dat moet ook zo blijven! In de toekomst staat een ommetje door Plantloon nog steeds garant voor een unieke beleving. Deze is het best te omschrijven met kernwoorden als ontspanning, rust, verrassend af wisselend, boeiend natuurlijk, voelbaar verleden en prettig recreëren. Op de volgende manieren willen wij dat bereiken: Door de rust in het gebied te behouden. Plantloon wordt geen Loonse en Drunense Duinen, waar mensen uit de wijde omtrek recreëren. Dit bereiken we door recreatieve voorzieningen en het aantal routes beperkt te houden. Door op het landgoed zichtlijnen en doorkijkjes te maken en deze ook goed te onderhouden. Zo accentueren we de afwisseling tussen bos en open landschap. Dit biedt de wandelaars steeds nieuwe verrassende uitzichten. Door in Plantloon een gebied aan te wijzen waar wat intensievere recreatie mogelijk is. In een ander deel handhaven we dan rust. Zo zal ten noorden van de Turfvaart de hond op een aantal paden los mogen lopen en komen er meer zitgelegenheden. Ten zuiden van de Turfvaart zal vooral rust en natuurbeleving centraal staan. Door eenvoudige informatiepanelen over cultuurhistorie en natuurwaarden. Door het wandelen nog leuker te maken! Wij streven naar een brug over het Galgenwiel en een trekpontje over het Drongelens Kanaal. Door de noordelijke entrees van Plantloon een historisch landgoedkarakter te geven worden ze herkenbaarder als toegang tot een bijzonder natuurgebied. Boerderij Plantloon Excursie met omwonenden Plantloon 11

12 12

13 Inleiding Natuurmonumenten beheert in Midden-Brabant het landgoed en natuurgebied Plantloon dat wordt gekenmerkt door een fraaie combinatie van landschap, natuur en cultuurhistorie. Wandelend over lanen, dijken en kades passeert men historische gebouwen, gevarieerde bosopstanden en bloemrijke graslanden. Het gebied bestaat uit veel historische lagen. Die lagen zijn niet altijd even goed zichtbaar, maar wel voelbaar en dat maakt Plantloon spannend en mysterieus. In veel opzichten staat Plantloon bovendien in sterk contrast tot de naastgelegen, zo bekende, Loonse en Drunense Duinen. Ook dit contrast en de rust maken het een uiterst aantrekkelijk gebied voor omwonenden en bezoekers. In deze visie schetst Natuurmonumenten het toe komstbeeld voor Landgoed Plantloon voor de komende 18 jaar, tot aan het jaar Het is nadrukkelijk niet alleen een visie op de natuurwaarden. Ook cultuurhistorie en recreatie zijn een belangrijk onderdeel van deze natuurvisie en zijn een belangrijke aanleiding voor de voorstellen en beheerinspanningen die gepleegd moeten gaan worden. Natuurmonumenten heeft nadrukkelijk de intentie om de doelen die in deze visie verwoord staan te realiseren. Maar de natuur, en dus ook het natuurbeheer, is steeds in beweging. Deze visie is dan ook het streefbeeld voor En het is een inspanningsverplichting. Elke 6 jaar wordt met behulp van een kwaliteitstoets bewaakt of de visie nog actueel is en of doelstellingen nog behaald kunnen worden. plaatsgevonden. Draagvlak en betrokkenheid voor natuur en natuurbeheer is van groot belang, zoals natuur voor de mens van belang is. Natuurmonumenten dankt dan ook de deelnemers aan de inspraakavonden en de excursie en de vele betrokken vrijwilligers en medewerkers van Natuurmonumenten voor hun bijdrage. Leeswijzer Wie Landgoed Plantloon nog helemaal niet kent wordt geadviseerd om te beginnen bij hoofdstuk 4, waarin de historie en de huidige situatie van Plantloon wordt beschreven. Diegenen die echter vooral geïnteresseerd zijn in de visie en die Plantloon wel kennen beginnen bij hoofdstuk 1. Hierin staat een overzicht van ontwikkelingen, kansen en bedreigingen. Vanuit doelen en het bijbehorende streefbeeld, wordt in hoofdstuk 2 beschreven hoe de vele waarden op Plantloon behouden en versterkt kunnen worden. Hoofdstuk 2 is het visiehoofdstuk. In hoofdstuk 3 is een overzicht gegeven van de nog uit te werken beheermaatregelen voor de komende 18 jaar. Het opstellen van deze natuurvisie heeft in overleg met verschillende partijen en bewoners uit de omgeving 13

14 Hoevenaarsdijk Natuur- en gebiedsvisie Plantloon Natuur- en gebiedsvisie Plantloon Lido Hoefsven Het Galgenwiel Galgenwiel Melkdijk Vlooienwiel De schapenwei Kikkerwiel 3- en 7 Weitjes Meerdijk Plantloonse Weg Tentstuk Turfvaart / Loonse Vaart Drunensstuk Drongelens Kanaal Villa en boerderij Plantloon Berkenlaantje De Soijershoef De Negen Bunder Hoefwal Loons Hoekje t Kaagske Stalwei De Grote Ontginning De Wauwer Verbeeke Goed en Loeffe Goed Achterste Hoeven Viswei De Biezen Voorhoofd Het genieten De Roestelberg Loonse en Drunense Duinen Toponiemenkaart Plantloon 14

15 1 Ontwikkelingen, kansen en aandachtspunten Plantloon is een bijzonder landgoed dat een belangrijke functie vervult voor zowel de mens als de natuur. De cultuurhistorische en recreatieve waardering is hoog en het afwisselende, kleinschalige landschap van bossen, graslanden, wielen, lanen en houtwallen biedt aan tal van planten en dieren een plek. Er zijn uitgaande van behoud en herstel van dit historische landgoed volop kansen voor verdere ontwikkeling. Maar er zijn ook aandachtpunten en bedreigingen. 1.1 Cultuurhistorische waarden Landgoed Plantloon is rijk aan cultuurhistorische waarden. De oudste historische sporen zijn van rond 1300 toen het gebied rond de Achterste Hoeven werd ontgonnen. In die zelfde periode zijn de Meerdijk, de Hoevenaarsdijk en t Voorhoofd aangelegd in de strijd tegen het water en het zand. De Meerdijk bezweek in 1651 en in 1658 werd ook de Hoevenaarsdijk grotendeels weggespoeld. Bij de doorbraak van de Hoevenaars dijk ontstonden het Galgenwiel, het Kikkerwiel en het Vlooienwiel. Een niet onbelangrijk element in het gebied is de Turfvaart (voorheen Loonse Vaart). Deze vaart is omstreeks 1400 aangelegd voor het vervoer van turf uit de Langstraat naar s Hertogenbosch. Het stukje vaart op Landgoed Plantloon is een van de laatste relicten hiervan en daardoor waardevol. Het is rond 1860 als de eerste delen van het gebied worden aangekocht door de familie Timmermans. De eerste aankoop betrof boerderij Plantloon en de omringende woeste gronden en later volgen ook de andere delen van Plantloon. Het is vanaf die tijd dat de heide wordt ontgonnen en omgezet in graslanden en bossen. Het landgoed zoals we het nu kennen heeft vooral in het begin van de 20e eeuw haar vorm gekregen. Hierbij was houtproductie lange tijd een belangrijke inkomstenbron van het landgoed. In 1968 kwam Plantloon in bezit van Natuurmonumenten. Een uiteenzetting van de historie van het landgoed is opgenomen in hoofdstuk vier. Met uitzondering van de gebouwen, is de afgelopen periode vrij weinig aandacht gegaan naar het behoud van aanwezige cultuurhistorische waarden. Plaatselijk zijn lanen in verval geraakt, zijn delen van kades en dijken geërodeerd of overgroeid en zijn (hak-)houtwallen doorgeschoten. In de Turfvaart zijn dode bomen gevallen en zowel de vaart als de wielen zijn plaatselijk overwoekerd met struiken en struweel. Op dit moment is er dus sprake van een geleidelijk in verval raken van cultuurhistorische waarden. Gelukkig gaat het nog maar om het begin van verval. Er is nog volop kans om met gericht beheer deze cultuurhistorische waarden te herstellen en zo te behouden voor Plantloon. 15

16 Dood hout blijft liggen 1.2 Natuurbeheer Ontwikkeling van de bossen In de afgelopen beheerperiode is ingezet op omvorming naar meer natuurlijk bos, waarbij bomen oud konden worden, stormhout bleef liggen en een meer gevarieerde bosstructuur is nagestreefd. Het bos heeft zo een grotere natuurwaarde gekregen. Er is bewust gekozen voor zowel naaldbos, gemengd bos als loofbos om zodoende de diversiteit aan leefgebieden voor diverse vogel- en zoogdiersoorten te kunnen behouden. In het kader van het omvormingsbeheer naar een natuurlijker bos zijn hier en daar open plekken gecreëerd en zijn percelen met grove den en andere naaldhoutsoorten gedund. In de periode is met name in het noordelijk deel gedund. De openheid van het bos en de hoeveelheid struweel is in die periode als geheel echter afgenomen. Het aantal territoria van soorten als boomvalk, fluiter, gekraagde roodstaart, grauwe vliegenvanger, koekoek, matkop en wielewaal daalde, wat waarschijnlijk deels hiermee samenhangt. De hoeveelheid dood hout in de bossen en plaatselijk ook in de wallen, singels, lanen en bomenrijen is toegenomen, maar is nog steeds laag in vergelijking met meer natuurlijk bos. Vooral in de tot voor kort bosbouwk undig geëxploiteerde percelen blijft het percentage staand en liggend dood hout aan de lage kant. De natuurlijke sterfte in de aangeplante bospercelen begint inmiddels echter op gang te komen. In de afgelopen jaren is bosrandbeheer toegepast en is op enkele plekken het veeraster uit de rand van het bos of de laan geplaatst. Zodoende konden op de overgang van bos naar grasland ruigte- en struweelvegetaties tot ontwikkeling komen. Tot dusver zijn deze overgangen echter nog weinig effectief door brandnetel- en distelruigte. Aangezien er nog geen laanverjonging nodig was is er weinig actief laanbeheer uitgevoerd. Hier en daar is gesnoeid tussen de laanbomen. Exotenbestrijding Het beheer in de bossen bestond de laatste jaar uit het zoveel mogelijk verwijderen van invasieve exoten, zoals Amerikaanse eik en Amerikaanse vogelkers. Er vindt sinds 2003 jaarlijks bestrijding van Amerikaanse vogelkers plaats in de vorm van een onderhoudscontrole. Zaadbomen van Amerikaanse vogelkers zijn zo goed als afwezig, maar nieuwe jonge scheuten van Amerikaanse vogelkers komen op heel Plantloon voor. Deze verjonging wordt systematisch verwijderd. Aan de noordzijde van het landgoed komt veel opslag van Amerikaanse eik voor. Oude exemplaren van de Amerikaanse eik zijn veelal niet geveld ten behoeve van holenbroeders en vleermuizen. Naast de Amerikaanse vogelkers en Amerikaanse eik komt ook acacia en een aantal uitheemse plantensoorten voor die een knelpunt kunnen gaan vormen. Het 16

17 gaat onder andere om reuzenbalsemien, Japanse duizendknoop, parelvederkruid en grote kroosvaren. Gericht beheer ten aanzien van deze soorten is de afgelopen periode niet uitgevoerd. Ontwikkeling van de graslanden De graslanden op het landgoed worden begraasd door koeien (voornamelijk Jersey koeien) en plaatselijk ook door schapen en paarden. Begrazing vindt plaats via een pachtcontract, waarin begrazing van 1 mei tot 1 november, bekalken en het opbrengen van ruige stalmest geregeld is. Sommige deelgebieden, zoals de Viswei en de Drie en Zeven Weitjes zijn in beheer als hooiland en worden nabeweid met koeien, paarden of schapen. Het gemis van een specifiek natuurdoel voor de graslanden op Plantloon, maakte dat richting geven aan het beheer lastig was. Mede hierdoor zijn de meeste graslanden op Plantloon nog behoorlijk voedselrijk, waardoor kruiden- en faunarijke graslanden nog niet tot ontwikkeling zijn gekomen. Een aantal graslanden is wel bloemrijk, maar het betreft vooral algemene soorten en de variatie in structuur is matig. Ook komen plaatselijk nog relatief veel storingssoorten voor, zoals brandnetels en distels. Kikkerwiel Ontwikkeling van akkers Akkers waren ooit een vertrouwd element in de omgeving van de Achterste Hoeven, maar ze zijn in de afgelopen decenia omgezet in grasland. Akkers bieden aanvullende natuurwaarden met karakteristieke akkerflora en diersoorten die akkers als foerageergebied gebruiken. Tevens vergroten graanakkers de belevingswaarde van het gebied en ze bieden ruimte voor het verwerken van heideplagsel dat anders zou moeten worden afgevoerd. Het gebied rond de Achterste Hoeven, met name De Wauwer en De Biezen, is een goede zoeklocaties voor het herstel van kruidenen faunarijke akkers. Ontwikkeling van wielen en poelen In en langs de wielen en poelen zijn de afgelopen periode geen wezenlijke beheer- en/of inrichtingsmaatregelen uitgevoerd. Daardoor is er nu achterstand in het beheer en is er sprake van achteruitgang van diverse soorten. De oevers en directe omgeving van het Galgenwiel en Kikkerwiel zijn de laatste tientallen jaren dichtgegroeid met bomen en struiken. De sterke toename van bladafval in de wielen heeft geleid tot een sterke voedselverrijking van het water en vorming van een tamelijk dikke sliblaag op de bodem. De laatste tientallen jaren is de buffercapaciteit van het water, en dus het vermogen om verzurende effecten te neutraliseren, in het Galgenwiel afgenomen door verminderde toevoer van kalkhoudend grondwater en verzuring van dat grondwater. In het Kikkerwiel is de buffercapaciteit gelijk gebleven. Twee kleine wielen ten oosten van het Vlooienwiel en een poel ter hoogte van t Kaagske staan vaak al in mei nagenoeg droog. Ze worden bovendien beschaduwd door bomen en zijn sterk verland door riet en/of invallende bladeren. Kansen voor flora- en fauna De bossen, houtwallen, singels, bomenrijen, lanen en graslanden zijn van groot belang als foerageergebied voor zeven vleermuissoorten. Bomen en gebouwen zijn bovendien belangrijk als verblijfplaats voor vijf vleermuissoorten. Hoewel toename van het aantal soorten niet kansrijk is, kan het aantal exemplaren, vaste vliegroutes en verblijfplaatsen in bomen nog wel toenemen. Zo kunnen er verblijfplaatsen in bomen of gebouwen ontstaan voor bijvoorbeeld de franjestaart en laatvlieger. Het handhaven van oude bomen (onder meer beuk en Amerikaanse eik) met gaten is van groot belang als verblijfplaats van vleermuizen. 17

18 Voor de grondgebonden zoogdieren kan het landgoed ook van meer betekenis worden, waarbij niet zozeer het aantal soorten zal toenemen maar wel het aantal exemplaren en vaste verblijfplaatsen. In bijzonder geldt dit voor de haas, egel, wezel, hermelijn en de das. Potentieel zijn er voor de das nog voldoende mogelijkheden om burchten te bouwen en ook is er in de toekomst voldoende voedsel aanwezig in de graslanden binnen en nabij Plantloon. Geschikt leefgebied voor de levendbarende hagedis is momenteel nauwelijks aanwezig op Plantloon. De afgelopen jaren is de hagedissensoort op drie plekken waargenomen, onder meer op de Melkdijk en aan de oostzijde van De Grote Ontginning. Waarschijnlijk betrof het zwervende exemplaren van populaties uit het aangrenzende natuurgebied Loonse en Drunense Duinen. Door de ontwikkeling van geschikter leef gebied, zoals op de Melkdijk, kunnen zich wellicht kleine populaties van de levendbarende hagedis op Plantloon ontwikkelen. Voor andere reptielen, zoals de hazelworm, is het gebied ook in de komende planperiode onbereikbaar of grotendeels ongeschikt. Structuurrijke bosranden, overhoekjes met ruigte en struweel en bloemrijkere graslanden en akkers vormen goede leefgebieden voor dagvlinders. Op het landgoed zijn deze biotopen nog niet optimaal ontwikkeld of aanwezig. Daar waar de Melkdijk begroeid is met veel sporkehout heeft het een belangrijke waarde als voedselbron voor diverse vlindersoorten. Om deze waarde nog verder te verhogen is het gewenst om plaatselijk struikheide- en schralere graslandvegetaties te ontwikkelen op zonnige lokaties. De bossen, houtwallen, singels, bomenrijen en lanen, in combinatie met bloemrijke graslanden, zijn van groot belang als leefgebied voor diverse roofvogels en uilen. Ook voor spechten is Plantloon een waardevol leefgebied, waarbij een definitieve vestiging van de kleine bonte specht en middelste bonte specht tot de mogelijkheden behoort. Door een verdere ontwikkeling van structuurrijke bossen en geleidelijke overgangen naar graslanden, kan de vogelstand verder gaan toenemen. Hierbij gaat het onder andere om meer bijzondere soorten als de boomklever, grauwe en bonte vliegenvanger, appel- en goudvink, koekoek, gekraagde roodstaart, kneu, grasmus en plaatselijk mogelijk ook wielewaal en nachte gaal. Door de ontwikkeling van bloemrijke graslanden met hier en daar ruigten en struwelen ontstaat een geschikt biotoop voor veldleeuwerik en roodborsttapuit. Laatvlieger Boomklever 18

19 Plantloon is lokaal een populair wandelgebied Ecologische verbindingszones De droge ecologische verbindingen tussen Landgoed Plantloon en het Drongelens Kanaal, de Loonse en Drunense Duinen, Hoefsven en het landbouwgebied Loons Hoekje, functioneren momenteel redelijk goed. Deze droge verbindingen zijn geschikt voor dagvlinders, libellen, krekels en sprinkhanen, levendbarende hagedis, bos- en struweelvogels, vleermuizen en grondgebonden zoogdieren. Toch zijn er mogelijkheden om de verbindingszones in het noordoosten en zuiden van het landgoed te optimaliseren. Natte verbindingen voor amfibieën en libellen zijn nauwelijks aanwezig. De oevers langs het Drongelens Kanaal vormen momenteel een ecologische verbinding voor libellen en enkele algemene amfibieënsoorten. Hetzelfde geldt voor de wateren (onder meer het Hoefsven) ten noorden van het landgoed. De mogelijkheid tot uitwisseling van met name amfibieën tussen de Baardwijkse Overlaat en Landgoed Plantloon is door het Drongelens Kanaal zeer klein. De kans dat zowel de kamsalamander als de heikikker het kanaal zal passeren wordt laag ingeschat door de slechte waterkwaliteit en grote diepte en stroomsnelheid van het Drongelens Kanaal. Het creëren van een natte verbinding met enkele amfibieënpopulaties in de Loonse en Drunense Duinen is moeilijk realiseerbaar door de aanwezigheid van barrières zoals stuifzanden en zeer droge bossen. Recreatie Op Plantloon lijkt de recreatieve druk langzaam maar zeker iets toe te nemen. Gedeeltelijk is dat groei van het aantal hondenbezitters en bewoners van Waalwijk die Plantloon bezoeken. Maar er lijkt ook een toename te zijn van sportief gebruik van Plantloon, door wandelaars, joggers en paardensport. Mountainbikers gebruiken het Landgoed steeds vaker als doorsteek van Waalwijk naar de Mountainbikeroute. De grootste recreatieve druk ligt echter buiten Plantloon bij De Roestelberg als poort naar de Loonse en Drunense Duinen. Hoewel het noordelijke deel van het gebied vanuit het Nationaalpark (BIOP, 2012 zie bijlage 1) de aanduiding intensieve natuurgerichte recreatie heeft meegekregen, ligt er voor Plantloon een kans om zich nadrukkelijk anders te profileren. Kenmerken als relatieve rust en cultuurhistorie kunnen daar een rol in spelen. 19

20 1.3 De omgeving Waalwijk en Hoefsvengebied Waalwijk is een stad die tot voor kort nog redelijk fors groeide. De laatste jaren was dat voornamelijk aan de westzijde van Waalwijk, op ruime afstand van Plantloon. De kans dat Waalwijk zich nog grootschalig zal ontwikkelen rond Plantloon is zeker op het moment van opstellen van deze visie niet aan de orde en lijkt ook in de komende 18 jaar niet aannemelijk. te laten beheren door één pachter met een volledig biologische bedrijfsvoering. De bouw van een nieuwe boerderij ten westen van de Plantloonseweg maakt daar onderdeel van uit. Wat de effecten van een dergelijke ontwikkeling zijn is nu nog onduidelijk. Toename van bebouwing zou als bedreiging (afname van de landschappelijke kwaliteit) kunnen worden gezien, maar goed biologisch beheer van de graslanden, met koeien in de wei, kan in ecologisch, recreatief en financieel opzicht veel toevoegen. Minder zeker is de toekomst van het Hoefsven. De gemeente Waalwijk heeft de afgelopen jaren gewerkt aan een visie voor het Hoefsvengebied. Dit proces loopt nog. Het overgangsgebied naar Plantloon en het Nationaal Park wordt in deze visie ecologisch versterkt en behoud het doel van natuur- en recreatiegebied. In deze visie liggen zowel kansen als bedreigingen. Mogelijk gaat de recreatieve druk en verstoring (door geluid, licht, betreding) in het gebied rond Plantloon toenemen. Onder andere doordat woningbouw in het gebied Hoefsven in de toekomst is voorzien. Bovendien kunnen meer intensieve vormen van recreatie er een plek vinden. Versterking van de ecologische waarden binnen het Hoefsvengebied biedt voor de natuur van Plantloon ook kansen. Doorlopende afstemming tussen de ontwikkelingen in het Hoefsvengebied en Plantloon is dan ook belangrijk. Verdroging Er is nog altijd sprake van verdroging in en rond Plantloon. Ontwatering voor de landbouw, grondwateronttrekking voor drinkwater en de drainerende werking van het Drongelens Kanaal spelen hierbij een rol. Rond Loons Hoekje lijkt de tendens te zijn dat het verder controleren en laag houden van de grondwaterstand ten behoeve van de landbouw ook in de toekomst door zal zetten. Indien de boomteelt verder toeneemt, dan wordt dat ook steeds belangrijker. Dit kan in toenemende mate een bedreiging vormen voor de natte delen van Plantloon. Met een afnemende onttrekking van grondwater is wellicht enig herstel van de grondwaterstand en (bufferende) kwelstromen mogelijk, wat in ecohydrologisch opzicht wenselijk is. Intensieve landbouw naast Plantloon Intensivering landbouw De invloed van de landbouw op Plantloon heeft twee gezichten. Enerzijds is er de landbouw rond Loons Hoekje, waar vooral de fruitteelt, boomkwekerij en paardenhouderij in het oog springen. Als deze activiteiten worden toegepast tegen de randen van Plantloon ontstaan twee effecten. Ruimtelijk ontstaat een steeds groter wordend contrast tussen cultuurland en natuur. Waar vroeger geleidelijke overgangen waren van graslanden met koeien naar bos, ontstaan nu velden met jonge bomen, coniferen en ondersteunende constructies. Een tweede effect is dat de natuurwaarden van het agrarisch landschap aangrenzend aan Plantloon steeds kleiner worden. De natuur wordt steeds verder teruggedrongen binnen de natuurgebieden, wat de migratie en uitwisseling van soorten bemoeilijkt. Een tweede belangrijke ontwikkeling in de landbouw betreft het gebruik van de graslanden binnen Plantloon zelf. Er zijn plannen om de graslanden grotendeels 20

21 2 Visie: cultuur en natuur, hand in hand Landgoed Plantloon is een landgoed waar cultuurhistorie en natuur hand in hand gaan. Het landgoed bestaat uit een afwisselend landschap met cultuurhistorische patronen en elementen uit verschillende tijdlagen en dat maakt het uniek. Dit betreft onder andere de Turfvaart, dijken en kades, de lanen, de kleinschalige verkaveling rond de Achterste Hoeven, de gebouwen en de bosplantages. Veel is hiervan nog aanwezig, maar door de tijd en het terughoudende beheer is een deel vervaagd. Naast cultuurlandschap is Plantloon ook het leefgebied van veel planten en dieren. De beleving en schoonheid van Plantloon is dan ook een verrassende samenkomst van cultuurhistorie en natuur. Met de de cultuurhistorische patronen en elementen als uitgangspunt wil Natuurmonumenten de planten en dieren zoveel mogelijk ruimte geven en kansen voor de natuur optimaal benutten. Het beheer zal zich in de toekomst richten op het behouden en herstellen van de door de mens aangebrachte patronen en elementen en de daarmee samenhangende natuurwaarden. Daarmee richten we ons op het behoud van de identiteit en eigenheid van Landgoed Plantloon. Landgoed Plantloon is een levend landgoed en dat moet zo blijven. Er wordt gewoond op het landgoed en er wordt ecologisch verantwoord en kleinschalig geboerd. De recreatie is vooral lokaal en gericht op wandelaars. De recreatieve druk is vrij laag en dat blijft ook voor de toekomst het uitgangspunt. Daarbij is blijvend aandacht nodig voor zaken als parkeren, honden, mountainbikers, verstoring van flora en fauna en verstoring van de rust en privacy van de bewoners van het landgoed. De recreatieve functie van het landgoed zal vooral lokaal en regionaal gericht moeten zijn. Voor bekendheid op landelijk niveau is het landgoed te klein en te kwetsbaar. Door actief rekening te houden met de aanwezige kwaliteiten van Plantloon, zal Plantloon een prachtige aanvulling zijn op het Nationaal Park de Loonse en Drunense Duinen. Een natuurrijk cultuurlandschap op de rand van de Loonse en Drunense Duinen: dat is het Landgoed Plantloon. 2.1 Streefbeeld 2030 In 2030 is het Landgoed Plantloon nog steeds een prachtig, afwisselend natuurgebied met sterke cultuurhistorische kenmerken. De statige sfeer wordt bepaald door de volwassen wordende lanen en door de beleving van de gebouwen en landgoedkleuren. De steenuil, kerkuil en vleermuizen laten zich steeds vaker rond de gebouwen zien. In het beheer is aandacht besteed aan het zichtbaar maken van de Turfvaart en het tracé van de Melkdijk en t Voorhoofd, wat de historie van het gebied nog beter afleesbaar en voelbaar maakt. Een echt stukje geschiedenis is tot leven gekomen in het gebied Achterste Hoeven. Herstel van houtwallen en een akkertje met korenbloemen, klaprozen en ganzenbloemen heeft er voor gezorgd dat het gebied weer de sfeer uitademt van rond Plantloon is mede daardoor voor velen recreatief verrassend, afwisselend en sfeervol. Ook de natuur heeft niet stil gestaan na De bos sen zijn door omvormingsbeheer gevarieerder geworden en soortenrijker, met veel varens, 21

22 paddenstoelen, mossen en andere bosplanten. Naast reeën en eekhoorns zijn de bossen verblijfplaatsen voor diverse soorten roofvogels, uilen en spechten. Vleermuizen jagen boven bospaden en in bosranden en gebruiken boomholten in beuken en eiken als vaste verblijfplaatsen. De das heeft zich inmiddels op nog meer plaatsen in de bossen en wallen gevestigd. Hier en daar zijn oude bospercelen onveranderd blijven staan, zodat ook de geschiedenis van de houtteelt op Plantloon beleefbaar is gebleven. Dit is het leefgebied van specifieke paddenstoel- en vogelsoorten zoals de sperwer, kuifmees en vuurgoudhaantje. De graslanden zijn rond 2030 bloemrijker dan ooit. De vele veldkrekels in de graslanden zijn in mei al van verre te horen. Verschralingsbeheer en de koeien in de wei hebben hier goed werk gedaan. Naast diverse vlinder- en andere insectensoorten gebruiken ree, haas, vos, hermelijn, wezel en das veelvuldig de graslanden en ruigtestroken als voedselbron en jagen er in de avond en nacht dwergvleermuizen, laatvliegers en grootoorvleermuizen op zoek naar insecten. En na jaren van ingrepen en bijsturing komen ook de wielen langzaam weer terug op hun oude niveau van waterkwaliteit en ecologisch betekenis. In en langs de poelen en wielen treft men diverse amfibieen, libellen en bijzondere planten aan, zoals het moerashertshooi, vlottende bies, witte waterranonkel en zelfs weer drijvende waterweegbree. Al met al hebben veel soorten geprofiteerd van het beheer in de afgelopen periode. Niet alle soorten konden worden behouden, maar veel soorten zijn er in aantallen op vooruit gegaan en enkele nieuwe soorten hebben zich aangediend. Kuifmees Hermelijn Ree Moerashertshooi 22

23 Nadruk op beleving van de Turfvaart 2.2 Cultuurhistorie Cultuurhistorische patronen en elementen zijn een kernkwaliteit van Landgoed Plantloon. Het zijn de sporen van een lange ontwikkelingsgeschiedenis. Veel van deze sporen zijn echter vervaagd. Naar de visie van Natuurmonumenten zal de geschiedenis van het landgoed weer beter herkenbaar en beleefbaar worden gemaakt. Maar niet overal! De gedeeltelijk verscholen historie maakt Plantloon verrassend en enigszins mystiek, ook dat is een kwaliteit. Daar waar het publiek direkt in aanraking komt met deze historische patronen en elementen, is het echter zinvol om deze historie afleesbaar te maken. De Turfvaart De Turfvaart is één van de meest waardevolle en kenmerkende cultuurhistorische elementen van Plantloon. Daarom dient het voor toekomstige generaties behouden en herkenbaar te blijven. Het verloren gaan van het profiel van de Turfvaart moet voorkomen worden. Bij eventuele werkzaamheden aan of in de Turfvaart moet dan ook zorgvuldig worden omgegaan met mogelijk aanwezige archeologische waarden. Dode bomen die in de vaart vallen zullen worden verwijderd. Nog staande dode bomen worden echter zo lang mogelijk gehandhaafd, in het belang van de natuur. De Turfvaart kan vooral worden beleefd vanaf die punten, waar wandelpaden de Turfvaart passeren. Dit is op de Melkdijk, t Kaagske en het Berkenlaantje. Op deze punten wordt dan ook de nadruk gelegd op de zichtbaarheid van de Turfvaart als cultuurhistorisch object. Het aanleggen van bruggen over de Turfvaart (in plaats van de huidige duikers) is een mooie toevoeging voor de beleving van de Turfvaart. De oversteek bij t Kaagske is daarvoor het mooiste punt. In de toekomst zal echter moeten blijken of dit financieel haalbaar is. Buiten de genoemde oversteekplaatsen wordt er voor gekozen om de Turfvaart op te laten gaan in de natuurlijke omgeving, enigszins spannend verborgen tussen struiken en bomen. Een overzicht van de toetsbare doelen voor de Turfvaart is te vinden op pagina

24 Dijken en kades De dijken en kades zijn waardevolle cultuurhistorische elementen die behouden en herkenbaar moeten blijven. Hierbij is er wel onderscheid naar historische relevantie van de verschillende elementen en de mate van gaafheid waarin die elementen verkeren (zie ook hoofdstuk 4, pagina 50). Historisch zeer belangrijk en in een behoorlijk goede staat zijn de Meerdijk en de Melkdijk. Deze dijken zijn door hun hoogte opvallend en hebben een belangrijke rol gespeeld in de verdediging tegen het water. Deze dijken worden dan ook behouden, waarbij het grondlichaam in tact blijft of waar nodig wordt hersteld. De Meerdijk is toegankelijk voor wandelaars en dat kan zo blijven. De Melkdijk is voor het grootste deel niet meer toegankelijk voor wandelaars. Ten westen van De Negenbunder is het streven om de Melkdijk wel weer toegankelijk te maken, door een pad op de dijk aan te leggen. Tevens zal het hakhoutbeheer op de Melkdijk worden opgepakt en zal op delen een schrale grasland- en heidevegetatie worden ontwikkeld door de beplanting geheel te verwijderen. t Kaagske Voor de grenskades t Kaagske en het Berkenlaantje geldt dat het karakteristieke paden zijn met beeldbepalende beplantingen en/of sloten. Deze grenskades zullen goed toegankelijk zijn en blijven en minimaal in de huidige staat worden behouden. De (voormalige) dijk t Voorhoofd heeft ooit een belangrijke rol gespeeld bij de verdediging tegen het water en ook tegen het zand. Het trace van deze dijk is vrijwel niet meer herkenbaarheid. Dit zal worden verbeterd. Van de Hoefwal en de Hoevenaarsdijk zijn nog enkele restanten aanwezig. Van deze dijken moet worden geïnventariseerd wat nog aanwezig en herkenbaar is. Daarna zal beoordeeld worden of enig herstel haalbaar en wenselijk is. Vooralsnog gaat deze visie er vanuit dat de restanten onveranderd in het veld blijven liggen. Een overzicht van de toetsbare doelen voor de dijken en kades is te vinden op pagina 34. Lanen De lanen op Plantloon bepalen voor een belangrijk deel het statige karkter van het Landgoed. Dit statige karakter wil Natuurmonumenten nadrukkelijk behouden en dus ook de lanen. Er is voor gekozen om die lanen, die niet in verval zijn, actief in stand te houden. Lanen die wel in verval zijn worden teruggegeven aan de natuur. De kaart op pagina 25 geeft een overzicht van de lanen die actief in stand zullen worden gehouden. Binnen de komende planperiode is hoogstwaarschijnlijk geen verjonging noodzakelijk van bestaande lanen, omdat veel bomen nog jong zijn. Wel zal het plantverband van de lanen waar nodig worden hersteld. De ondergroei tussen de stammen zal zoveel mogelijk worden verwijderd tot iets buiten de laan, zodat de stammen zichtbaar blijven. Ook zal in dichte bosopstanden een strook van aangrenzend bos wordt teruggezet, zodat de laan zich beter kan ontwikkelen. Scheefgroei kan zo worden vermeden. Indien er geen gevaar is voor de veiligheid zullen dode bomen zo lang mogelijk blijven staan. Dit doen we voor spechten, andere holenbroeders, vleermuizen en insecten, maar ook voor behoud van de eenheid en het ritme in de laan of singel. Een overzicht van de toetsbare doelen voor de lanen is te vinden op pagina

25 In stand te houden lanen (doorgetrokken lijnen) Lanen in verval (gestippelde lijnen) 25

26 Akkertje Viswei met poel Grasland met aan te planten houtwallen Kleinschalig Achterste Hoeven Achterste Hoeven Het kleinschalige karakter van het gebied Achterste Hoeven is een karakteristiek onderdeel van Landgoed Plantloon. Dit kleinschalige karakter voegt veel toe aan de waarden binnen Plantloon. Niet alleen neemt het de bezoeker qua beleving mee terug in de tijd, het draagt ook bij aan de natuurwaarden. Dit landschap met heggen, akkers en poelen vormt een voedselrijk omgeving, met zowel veel nestel- en broedgelegenheid als veiligheid en dekking voor veel diersoorten. Het streven is om het kleinschalige karakter nog meer te benadrukken vergelijkbaar met de situatie van rond Het voornemen is niet om een historisch juiste reconstructie te maken, maar om vergelijkbare bouwstenen te gebruiken als in het verleden. Echter binnen de wensen van het heden. Gedacht wordt aan het aanleggen van enkele houtsingels op De Biezen, de Wauwer en Verbeeke Goed / Loefe Goed. Ook het terugbrengen van een bloemrijk akkertje op de Wauwer is onderdeel van de visie op Achterste Hoeven. Een overzicht van de toetsbare doelen voor Achterste Hoeven is te vinden op pagina 34. Villa en boerderij Plantloon Villa en boerderij Plantloon vormen bijna letterlijk het historisch midden van Landgoed Plantloon en stonden aan de basis van de ontwikkeling van het landgoed. Op dit moment wordt Villa Plantloon nog particulier bewoond en het is met behulp van beplanting onttrokken aan het zicht. Vooral het houten deel van Villa Plantloon is een bijzonder bouwwerk, dat met de unieke architectuur het gezicht zou kunnen zijn van Landgoed Plantloon. Het is een gebouw dat de sfeer van de omgeving kan bepalen en dat een aantrekkende werking kan hebben op recreanten en de route die ze graag lopen. Het voornemen is dan ook om Hoeve Plantloon weer het zichtbare en statige hart van het landgoed laten zijn. Op termijn bestaat de ambitie om zowel de hoeve als boerderij Plantloon beeldbepalend te laten zijn. Het is 26

27 Gehakkelde aurelia Gekraagde roodstaart een gebouw dat de sfeer van de omgeving kan bepalen en dat een aantrekkende werking kan hebben op recreanten en de route die ze graag lopen. Een overzicht van de toetsbare doelen voor Villa en boerderij Plantloon is te vinden op pagina 34. Vooral door beplanting te verwijderen of te verlagen zullen de gebouwen weer zichtbaar worden rond de kruising van de Plantloonseweg en t Kaagske. Verstoring van het rustgebied ten zuiden van de Turfvaart, door het verwijderen van te veel beplanting, moet echter voorkomen worden. En er zal ook rekening moeten worden gehouden met (de privacy van) de bewoners. Indien aan de zichtbaarheid en beleefbaarheid van de gebouwen gewerkt wordt, dan liggen er ook kansen om de samenhang tussen bebouwing en de Drie- en Zeven weitjes te versterken. Waar Villa Plantloon vroeger uitzicht over de velden had, gaan deze nu schuil achter dichte beplantingsranden. Statig landgoed Plantloon is een landgoed en daarbij past een statig karakter. Dit komt niet alleen terug in goed onderhouden lanen en gebouwen, maar ook in het onderhoud van overige elementen op het landgoed (hekjes, banken, heggen, tuinen etc.). De eerste indruk van een landgoed wordt echter bepaald door de entree(s). Daarom zal daar op Plantloon ook aandacht aan geschonken gaan worden. Daarbij wordt niet gedacht aan een monumentale vormgeving, want dat is niet het karakter van Plantloon. Gedacht wordt aan een meer informele poort die is gerealiseerd bij Giersbergen. Aandachtsoorten graslanden Plantloon: planten: pinksterbloem, margriet, echte koekoeksbloem, gewone brunel, klein vogelpootje foeragerende vogels: boerenzwaluw, uilen, spreeuwen, broedvogels: boomleeuwerik, roodborst, tapuit, veldleeuwerik zoogdieren: das, ree, vos, eekhoorn, muizen dagvlinders: oranje tipje, kleine vuurvlinder, koevinkje, sprinkhanen/krekels: veldkrekel, ratelaar, krasser en andere insecten 27

28 2.3 Natuurwaarden Ook in de toekomst zal Landgoed Plantloon bestaan uit een afwisselend landschap van bossen, graslanden, wielen, poelen, lanen en singels, met zeer diverse natuurwaarden en biodiversiteit. Daarbij zijn de ecologische relaties met de omgeving van blijvend belang voor de natuurwaarden. Per beheertype is in de navolgende paragrafen de visie van Natuurmonumenten beschreven. De bijbehorende toetsbare doelen zijn terug te vinden op pagina 35. De aangegeven huidige en gewenste (ambitie) kwaliteits niveaus zijn bepaald volgens de Index Natuur en Landschap. Bossen (N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos) Op Landgoed Plantloon streeft Natuurmonumenten, conform het bosbeleid, naar bossen met een natuurlijk karakter en een hoge biodiversiteit. De bosstructuur is eenvoudig, maar alle bosontwikkelingsfasen komen voor (zowel in ruimte als tijd). Het aandeel dode bomen en oude beeldbepalende (dikke levende) bomen neemt toe, als ook oude bomen met holtes. Waar dit past in de cultuurhistorische context ontwikkelen zich aan de bosranden mantel- en zoomvegetaties. Vanwege het landgoedkarakter is er ook ruimte voor soorten die van oorsprong niet in Nederland thuis horen. Enkele kleine vakken naaldhout zijn, afwijkend van het algemene bosbeleid, ongemengd blijven staan. Deze percelen met uitheemse boomsoorten horen bij de ontstaansgeschiedenis van het landgoed. In grote delen van de bossen wordt een omvormingsbeheer gevoerd, waarbij open plekken en bosranden worden gerealiseerd en waar verjonging van met name inheemse boomsoorten ruimte zal krijgen. Maar ook kenmerkende, geïntroduceerde boomsoorten blijven plaatselijk behouden (zie pagina 30). Het gevarieerde karakter van het bos zal op deze manier zo lang mogelijk stand houden. Wel zal Amerikaanse vogelkers blijvend uit het bos worden verwijderd. Om het aandeel dikke, levende bomen te vergroten is tijd nodig. Bij de omvorming zal daarom gericht gekeken worden naar hiervoor geschikte toekomstbomen. Dit kunnen ook geïntroduceerde soorten zijn. Het aandeel dood hout zal in de visieperiode worden vergroot door bij de omvorming gericht bomen te laten liggen of staande bomen te ringen. Het streven is 5% Ambitie voor de beheertypen Legenda E01.01 Overig gebouw en erf E01.03 Weg en parkeerterrein L01.01 Poel en klein historisch water L01.02 Houtwal en houtsingel L01.03 Elzensingel L02.02 Historisch bouwwerk en erf L01.07 Laan N06.05 Zwakgebufferd ven N10.02 Vochtig hooiland N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland N12.05 Kruiden- en faunarijke akker N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos No Data 28

29 Aandachtsoorten bossen Plantloon: planten: dubbelloof, salomonszegel, hengel, koningsvaren, lelietje-van-dalen, look zonder look, ruig klokje, bosandoorn, robertskruid, paddenstoelen vogels: boomklever, bosuil, fluiter, spechten (groene, kleine bonte, middelste bonte), wespendief, wielewaal, sperwer, kuifmees, vuurgoudhaantje, zwartkop, heggemus, braamsluiper zoogdieren: eekhoorn, muizen (bijv. ondergrondse woelmuis), vleermuizen, boommarter dagvlinders: bont dikkopje, bont zandoogje, boomblauwtje, bruine eikenpage, andere insecten dood hout per ha. in de komende visieperiode. Een aantal opstanden ademt nog altijd het karakter van de vroegere houtproductiefunctie. Waar dit nog goed herkenbaar is wordt dit behouden. Dit betekent dat donkere, relatief eentonige stukken met veelal geïntroduceerde soorten als Hemlockspar, Douglas of Lariks worden gehandhaafd en als het zover is ook worden heraangeplant. Dit biedt naast een historisch beeld ook specifieke natuurwaarden in de vorm van paddestoelen en nestgelegenheid voor vogels. Grasland (N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland) De graslanden op Plantloon nemen een bijzondere plek in binnen de beleving en natuurwaarden van Plantloon. Niet in het minst om het voor het landgoed karakteristieke contrast tussen open en gesloten. In de visie van Natuurmonumenten worden de graslanden gekenmerkt door variatie in structuur (ruigte en plaatselijk struweel, hogere en lage vegetatie) en een kruidenrijke graslandbegroeiing die rijk is aan kleine fauna (insecten waar onder de veldkrekel, vlinders en broedvogels). Op een aantal locaties worden de rasters verder uit de bosrand geplaatst, zodat meer geleidelijke overgangen van bos naar grasland (mantel- en zoomvegetaties) kunnen ontstaan. Boommarters Een smalle strook bos op de Melkdijk ter hoogte van de Achterste Hoeven en delen van het bos rondom het Galgenwiel heeft het habitattype Oude eikenbossen [H9190]. Doel voor dit habitat is behoud van oppervlakte en kwaliteit. De actuele begroeiing ten noorden van de Achterste Hoeve bestaat echter maar beperkt uit oude eiken en rondom het Galgenwiel is het een belemmering voor herstel van het habitattype zwak gebufferde vennen [3130] (zie ook pagina 34). In de uitwerking van het beheerplan zal in overleg met de Provincie worden gekeken of dit habitattype hier gehandhaafd moet worden. Wel zal bij het bosbeheer en bij andere beheermaatregelen gericht rekening worden gehouden met de hier aanwezige oude eiken. Bont Dikkopje Een overzicht van de toetsbare doelen voor de bossen is te vinden op pagina

30 Bossen met geïntroduceerde boomsoorten Op de graslanden worden in het zomerseizoen koeien ingeschaard door boeren uit de omgeving die op basis van pachtafspraken hun koeien laten grazen op de gronden van Natuurmonumenten. Ook het maaibeheer wordt op basis van pacht verzorgd door boeren uit de omgeving. Vertrekpunt voor Natuurmonumenten is daarbij dat de graslanden minimaal voldoen aan de doelstellingen van kruiden- en faunarijk graslanden. Beheer van graslanden Waar mogelijk worden hogere doelen nagestreefd, maar gezien de bemesting in het verleden wordt dit op korte termijn niet verwacht. Bij de invulling van het beheer van de graslanden op het Landgoed Plantloon wil Natuurmonumenten graag samenwerken met boeren uit de omgeving. Dit vanuit het besef dat dit soort bedrijven nodig is voor enerzijds de binding met de streek en anderzijds om de melkveehouderij te behouden in een omgeving waar boomteelt oprukt. Een overzicht van de toetsbare doelen voor de graslanden is te vinden op pagina 35. Akkers (N12.04 Kruiden- en faunarijke akkers) Een akker nabij de Achterste Hoeven gaat weer zichtbaar maken hoe hier in het verleden geboerd werd. Een graanakker gemengd met akkerkruiden en een ruige zoomvegetatie heeft als doel een aantrekkelijk landschap te creëren en voedsel te bieden aan allerlei insecten, broedvogels en zoogdieren. Het perceel 30

31 Oranjetipje op pinksterbloem Vos ten noorden van de Achterste Hoeven lijkt het meest geschikt voor een kruidenakker, maar bodemchemisch onderzoek moet nog uitwijzen wat daadwerkelijk de concrete mogelijkheden en de meest optimale locaties zijn. Het herstelbeheer zal hier op worden afgestemd, indien noodzakelijk zal eerst worden uitgemijnd. Om specifieke akkerkruiden terug te krijgen zal worden gewerkt met ongeschoond zaaigoed van een akker uit de regio. Er zal als eindbeheer op de kruidenakker niet worden bemest en door de jaren heen alleen zomer- of winter graan worden verbouwd (dus geen wisselteelt). Er wordt zeer dun gezaaid. Om de keuze te maken tussen zomer- of wintergraanakker zal aanvullend (historisch en floristisch) onderzoek worden gedaan. Uitgangspunt is dat de akkers in eigen beheer worden gehouden. Een overzicht van de toetsbare doelen voor de akkers is te vinden op pagina 35. Graanakker Aandachtsoorten graslanden Plantloon: planten: pinksterbloem, margriet, echte koekoeksbloem, gewone brunel, klein vogelpootje foeragerende vogels: boerenzwaluw, uilen, spreeuwen, broedvogels: boomleeuwerik, roodborst, tapuit, veldleeuwerik zoogdieren: das, ree, vos, eekhoorn, muizen dagvlinders: oranje tipje, kleine vuurvlinder, koevinkje, sprinkhanen/krekels: veldkrekel, ratelaar, krasser en andere insecten 31

32 Het vrijzetten van de zuidelijke oever van het Galgenwiel is echter niet zomaar mogelijk, omdat het bos op deze oever grotendeels het habitattype Oud Eikenbos heeft gekregen (zie visie op bossen, pagina 29). Bij de uitwerking van het beheerplan zal moeten worden gekeken of hier een oplossing voor kan worden gevonden. Bij het Kikkerwiel gaat het in principe om de hele oever. Glassnijder Zowel het Galgenwiel als het Kikkerwiel vallen onder het habitattype zwak gebufferde vennen [H3130] waarvoor in het kader van Natura 2000 instandhoudingsdoelstellingen zijn geformuleerd: behoud van oppervlak en behoud van kwaliteit (zie bijlage 2). Ook de twee habitatsoorten drijvende waterweegbree [H1831] en kamsalamander [H1166] komen of kwamen voor in deze wielen. In het concept Beheerplan Natura 2000 Loonse en Drunense Duinen, De Brand & Leemkuilen wordt er vanuit gegaan dat herstel van beide wielen in de eerste beheerplanperiode (binnen 6 jaar) wordt opgepakt. Kamsalamander Een overzicht van de toetsbare doelen voor de wielen is te vinden op pagina 35. Wielen (N06.05 Zwakgebufferd ven) De wielen op Landgoed Plantloon nemen een bijzondere positie in door de planten en dieren die hier een plek kunnen vinden. De ambitie voor het Kikkerwiel en het Galgenwiel is dat deze weer het zwakgebufferdevenkarakter terug krijgen met de daarbij horende bijzondere venplanten. De potenties worden relatief hoog ingeschat, mede omdat de gewenste soorten in de zaadbank zeer waarschijnlijk nog aanwezig zijn (Dam, van 2007). De overige wielen op het landgoed hebben minder potenties en worden niet aangepakt. Heikikker Voor zowel het Kikkerwiel als het Galgenwiel geldt dat verbetering van de waterkwaliteit kan worden bereikt door het verwijderen van de sliblaag, het kappen van bos op de oevers en het plaatselijk plaggen van de oevers om de vestiging van soorten uit de oeverkruidklasse te stimuleren. De ingrepen moeten niet rigoureus, maar kleinschalig, pleksgewijs en gefaseerd worden uitgevoerd, waarbij o.a. de aanwezige gagelvegetaties en koningsvarens worden gespaard. Gagel Bij het Galgenwiel betreft het kappen van bos en het plaatselijk plaggen vooral de zuidelijke oever. 32

33 Aandachtsoorten wielen Plantloon planten: drijvende waterweegbree, moerashertshooi, witte waterrankel, vlottende bies, gagel amfibieën: kamsalamander, vinpootsalamander, heikikker, poelkikker libellen: platbuik of oeverlibel, glassnijder, sierlijke witsnuitlibel, bruine winterjuffer, speerwaterjuffer, koraaljuffer, vroege glazenmaker Poelen (L01.01 Poel en klein historisch water) Naast behoud en herstel van het leefgebied van amfibieën en libellen in en nabij bestaande wielen en poelen wordt een uitbreiding van het leefgebied nagestreefd door de aanleg van nieuwe poelen (zie bijlagen). Naast fauna profiteren ook de planten van de aanleg van nieuwe poelen. De oeverzones langs het Galgen wiel, Kikkerwiel en poelen en nattere delen in de graslanden kunnen een biotoop zijn voor de moerassprinkhaan en het zeggendoorntje. Ecologische verbindingen De barrièrevrije ecologische verbinding met het stuifzandgebied aan de oost- en zuidzijde is een belangrijke ver- binding die zal worden gehandhaafd. Diverse diersoorten als das, ree en vleermuizen gebruiken deze verbinding al veelvuldig om op Plantloon te foerageren en steeds meer andere bereiken via deze verbinding Plantloon en vestigen zich hier (levendbarende hagedis, veldkrekel). De (natte) verbinding met het Drongelens Kanaal kan worden versterkt door bij het Drunensstuk de bosrand naar het kanaal meer open te maken. Nog meer dagvlinders, libellen en amfibieën kunnen er dan gebruik van maken. Een verbinding richting de Baardwijkse Overlaat, met als doelsoorten onder andere heikikker en kamsalamander, is gewenst. De passeerbaarheid van het Drongelense Kanaal is echter een probleem en vraagt om een nader uit te werken oplossing. Visiekaart poelen 33

34 Doelen Toetsbare doelen Turfvaart: Aspect Huidig Ambitie Functie/gebruik natuur, waterafvoer cultuurhistorie, natuur en waterafvoer Staat van onderhoud slecht delen goed / delen matig Beheer geen/incidenteel regulier/cyclisch Gaafheid matig matig Herkenbaarheid matig goed Natuurwaarde gemiddeld gemiddeld Toetsbare doelen dijken en kades: Aspect Huidig Ambitie Functie/gebruik natuur en deels wandelpad cultuurhistorie, natuur en deels wandelpad Staat van onderhoud delen slecht, delen matig belangrijkste goed, overige matig Beheer geen/incidenteel regulier/cyclisch Gaafheid matig matig Herkenbaarheid matig goed Natuurwaarde gemiddeld middel tot hoog Toetsbare doelen lanen: Aspect Huidig Ambitie Functie/gebruik weg/wandelpad, cultuurhistorie en natuur weg/wandelpad, cultuurhistorie en natuur Staat van onderhoud matig tot goed goed Gaafheid matig goed Herkenbaarheid matig tot goed goed Natuurwaarde gemiddeld gemiddeld Beheer weinig, wel periodieke boomcontrole actief in stand houden + periodieke boomcontrole Toetsbare doelen Achterste Hoeven: Aspect Huidig Ambitie Functie/gebruik bewoning, cultuurhistorie bewoning, cultuurhistorie Staat van onderhoud matig goed Gaafheid matig goed Herkenbaarheid matig goed Natuurwaarde matig goed Beheer beperkt, incidenteel regulier/cyclisch 34

35 Toetsbare doelen Villa en boerderij Plantloon: Aspect Huidig Ambitie Functie/gebruik bewoning, cultuurhistorie bewoning, cultuurhistorie Doelen Herkenbaarheid slecht matig Staat van onderhoud matig goed Natuurwaarde matig matig Beheer beperkt, incidenteel regulier/cyclisch, deels bij pachter Gaafheid goed goed Toetsbare doelen bossen: Aspect Huidig Ambitie Milieu- en watercondities slecht tot matig matig (niet echt te beïnvloeden) Totaal matig Goed Structuur matig Goed Flora en fauna goed goed Ruimtelijke condities goed goed Toetsbare doelen graslanden: Aspect Huidig Ambitie Flora en fauna slecht matig Totaal matig matig/goed Structuur matig goed Ruimtelijke condities goed goed Milieu- en watercondities Nvt Nvt Toetsbare doelen akkers: Aspect Huidig Ambitie Totaal slecht goed Flora en fauna matig/slecht goed Structuur matig/slecht goed Milieu- en watercondities matig matig Ruimtelijke condities matig goed Toetsbare doelen wielen: Aspect Huidig Ambitie Totaal Nvt matig Flora en fauna Nvt matig Structuur Nvt goed Ruimtelijke condities Nvt goed Milieu- en watercondities Nvt Nvt 35

36 2.4 Gebouwen De bijzondere historische gebouwen op het landgoed spreken tot de verbeelding en zijn daarmee belangrijke beeldbepalende elementen. In het toekomstbeeld van Plantloon worden de gebouwen zoveel mogelijk in oorspronkelijke staat behouden, met uitzondering van aanpassingen die nodig zijn om ze aan de eisen van de huidige tijd te laten voldoen. De karakteristieke kleurstelling van het houtwerk zal ook in de toekomst worden behouden. Alle gebouwen hebben een woonfunctie. Nieuwbouw is op het landgoed niet toegestaan. Bij onderhoud aan de bestaande gebouwen geldt dat het geen afbreuk mag doen aan de cultuurhistorische waarde en geen verstoring mag opleveren voor planten en dieren. De gebouwen moeten in toenemende mate plaats gaan bieden aan kenmerkende diersoorten. In schuren vinden boerenzwaluwen een nestplaats. Aan de buitenkant, onder overstekende daklijsten, nestelen dikwijls huiszwaluwen. Gierzwaluwen kruipen door spleten tussen de dakpannen en kieren tussen muur en dakbeschot om een nest te maken. Kerkuilen broeden in nestkasten in stallen en schuren op de erven. Vleermuizen verblijven s zomers overdag en s winters tijdens de winterslaap in spouwmuren of achter raamluiken. De wegen op het landgoed blijven onverhard, maar worden wel zodanig onderhouden dat de gebouwen voor de bewoners, en de graslandpercelen voor landbouwvoertuigen, bereikbaar zijn. De Soijershoef Menroute 36

37 2.5 Recreatie en beleving De recreatieve voorzieningen op Plantloon zijn vooral lokaal gericht, dus op de bewoners van Waalwijk en recreanten die in de directe omgeving verblijven. Het behouden van de nu al aanwezige kwaliteiten als relatieve onbekendheid en rust en een terughoudend aanbod aan paden en wandelroutes blijft uitgangspunt in de komende periode. Mogelijk dat het bijzondere cultuurhistorische karakter, dat extra nadruk krijgt, wel in toenemende mate cultuurliefhebbers uit een wijdere omgeving aantrekt. Het kleinschalige karakter van Plantloon maakt het voornamelijk aantrekkelijk voor wandelaars. Daarnaast is er ruimte voor ruiters, onder andere als onderdeel van langere tochten door de Loonse en Drunense Duinen. Beleving Natuurmonumenten vindt het zeer belangrijk dat mensen kunnen genieten van Landgoed Plantloon en dat de natuur en historie van het gebied beleefd kan worden. Kernwoorden die de beleving van Plantloon zouden kunnen omschrijven zijn onder andere ontspanning, rust, verrassend afwisselend, boeiend natuurlijk, voelbaar verleden en prettig recreëren. De relatieve onbekendheid en matige autobereikbaarheid van Plantloon draagt bij aan het feit dat het er een groot deel van het jaar behoorlijk rustig is. Grote aantallen recreanten, zoals dat in de duinen kan voorkomen, tref je niet in Plantloon. Plantloon is ook in de toekomst een rustgebied voor zowel de natuur als de omwonen den. Om dat te bereiken is het belangrijk dat de voorzieningen voor recreatie blijven beantwoorden Recreatieve voorzieningen aan de lokale behoefte, meer dan aan de regionale behoefte. Een terughoudende opstelling ten aanzien van recreatieve voorzieningen past daarbij. Bij de beleving van het landgoed is de afwisseling tussen besloten landschap met bossen en open landschap met graslanden van wezenlijk belang. Deze ruimtelijke afwisseling blijven we behouden en moet ervaren kunnen worden. Door regelmatig openingen te maken in bosranden en struwelen worden spannende doorzichten geboden en vindt er afwisseling plaats tussen licht en donker. Ook het beleefbaar maken en houden van de cultuurhistorie is onderdeel van deze visie. Zonering Kijken we naar het recreatieve gebruik van Plantloon, dan is duidelijk waarneembaar dat het noordelijke deel het meest bezocht wordt. Hier wordt veel gewandeld door omwonenden, al dan niet met honden. Ook veel andere bezoekers starten hun wandeling aan de noordzijde. Het is dan ook logisch om de noordelijke helft van Plantloon te bestemmen voor meer intensieve (natuurgerichte) recreatie. Concreet wordt voorgesteld om in het gebied ten noorden van de Turfvaart en in het verlengde daarvan de Plantloonseweg, meer ruimte te bieden aan recreatie. Dit houdt in dat in het noordelijk deel het accent zal liggen op routes, beleving, informatie voorziening, zitgelegenheid en voorzieningen voor het uitlaten van honden. Dit geheel conform de recreatiezoneringsvoorstellen zoals die in het BIOP van het Nationaal Park staan (zie bijlage 1), maar beperkter dan de conceptzonering in het Natura 2000 beheerplan. Het gebied ten zuiden van de Turfvaart blijft een extensief recreatief gebied. In dit gebied staat rust voor de recreant en voor de natuur centraal. Hier zullen dan ook geen extra voorzieningen voor recreatie worden gerealiseerd, anders dan de maatregelen die vanuit cultuurhistorie zijn voorgesteld. Wandelen Binnen Landgoed Plantloon ligt een uitgebreid netwerk van lanen, paden en paadjes. Er zijn dan ook veel wandelmogelijkheden en verschillende ommetjes aanwezig. Dat blijft zo. Wandelen kan over de brede paden en lanen, over enkele dijken en kades en langs de graslanden en wielen. Daarmee kunnen alle waardevolle kanten van het landgoed worden ervaren. Omdat het landgoed een vrij sterke, ruimtelijke samenhang heeft waardoor oriëntatie goed mogelijk is, is besloten om geen gemarkeerde wandelroutes aan te leggen. 37

38 Wandelen over het landgoed blijft daardoor een spannende en vrije ervaring. Wel is er het wandelknooppuntennetwerk dat zal worden gehandhaafd. Toch zullen er in de komende beheerperiode kleine veranderingen gaan optreden. Om te beginnen zal het beleefbaar worden van de Melkdijk betekenen dat meer delen van deze dijk toegankelijk worden voor wandelaars. Daar staat tegenover dat er op andere plaatsen kleinere paden gaan verdwijnen. Vooral de sluippaden rondom de wielen zullen uit gebruik gehaald worden. Paarden Over Landgoed Plantloon lopen diverse ruiter- en menroutes als onderdeel van langere routes door de Loonse en Drunense Duinen. De routes op Plantloon zijn vooral belangrijk voor de aansluiting tussen Waalwijk en de Loonse en Drunense Duinen. Deze ruiter- en menroutes worden gehandhaafd. Voor ruiters en mensport zijn binnen en rondom Plantloon ook al voldoende mogelijkheden en er worden dan ook geen nieuwe routes voor deze vormen van recreatie aangelegd. Fietsen en mountainbiken Omdat er rondom Plantloon voldoende routes zijn voor zowel fietsers als mountainbikers, worden hier - voor binnen Plantloon geen mogelijkheden geboden. Er is weliswaar geconstateerd dat een noordzuid ver binding voor mountainbikers over het landgoed Vlonderpad een mooie aanvulling zou zijn voor mountainbikers vanuit Waalwijk, maar toch is er niet voor gekozen een dergelijke route aan te leggen. De snelheid van mountainbikers verhoudt zich niet goed met het redelijk grote aantal wandelaars, honden en de aanwezige fauna. Het mountainbiken veroorzaakt bovendien plaatselijk schade aan het bijzondere reliëf in het gebied, vooral aan de dijken. Het gebruik van Plantloon door mountainbikers zal dan ook verder ontmoedigd gaan worden, door paden hiervoor te blokkeren. Daarnaast zal er strenger handhavend worden opgetreden. Bereikbaarheid en entrees De wegen van en naar Plantloon worden toereikend geacht voor het lokale en extensieve karakter van de recreatie binnen Plantloon en hoeft wat Natuur- De vier entrees van Plantloon 38

39 Loslopen van honden toegestaan monumenten betreft niet te worden verbeterd. Wat wel kan worden verbeterd is de herkenbaarheid en het functioneren van de entrees. Het gebied Plantloon heeft aan de kant van Waalwijk een viertal hoofdentrees, namelijk aan de Plantloonseweg, bij Café het Galgenwiel, via de Melkdijk in het verlengde van de Akkerlaan en via de Plantloonseweg bij het Drongelense kanaal. Deze entrees lenen zich goed voor het maken van een entree met een landgoedkarakter. Niet te protserig, want dat is niet het karakter van Plantloon, maar bijvoorbeeld een statig hek en een informatiepaneel. Dit zal in de visieperiode verder uitgewerkt moeten worden (zie ook pagina 27). Voorgesteld wordt om als onderdeel van de entree ook weer de naam Landgoed Plantloon op de entrees te gaan plaatsen. Dit doet meer recht aan de historie en het karakter van het gebied, dan de huidige borden met Loonse en Drunense Duinen. Voor de entree bij Cafe het Galgenwiel speelt naast de vormgeving ook de verkeersveiligheid. Daarom zal worden gekeken of deze entree verlegd kan worden naar de noordkant van het Galgenwiel waarbij bezoekers via een brug of vlonder pad direct het landgoed in kunnen gaan. Ook dit zal in de visieperiode verder worden uitgewerkt. Recreatieve voorzieningen Binnen Plantloon wordt terughoudend omgegaan met recreatieve voorzieningen. Dit wordt gedaan om de ongereptheid en relatieve rust en onbekendheid van Plantloon te behouden. Dat neemt echter niet weg dat er verbeterpunten zijn. Om de recreant meer bewust te maken van de historie van het gebied zullen op enkele locaties informatiepanelen worden aangebracht met daarop een korte beschrijving van het specifieke cultuurhistorische element en hun specifieke natuurwaarden. Voorbeeldlocaties zijn: t Voorhoofd en de Melkdijk, de Viswei met de oorspronkelijke bebouwing van Achterste Hoeven, de Turfvaart en de dijkdoorbraak van de Meerdijk met het ontstaan van de wielen. De panelen moeten informatief van karakter zijn en hebben bij voorkeur een bescheiden, weinig opvallende uitstraling. Een ander idee dat verder uitgewerkt kan worden, is het idee om de vele namen van paden, graslanden en gebouwen beleefbaar te maken. Omdat Natuurmonumenten het plaatsen van allerlei bordjes in het gebied zo veel mogelijk wil voorkomen, zal een bijzondere oplossing bedacht moeten worden. Bijvoorbeeld namen op maaiveldniveau. De plaatsing van een plattegrond met namen, bij de entrees, kan ook uitkomst bieden. 39

40 Het aantal zitvoorzieningen binnen Landgoed Plantloon is zeer beperkt. Het is dan ook wenselijk om meer zitgelegenheid te bieden (bankjes of boomstammen). Omdat het gebied ten noorden van de Turfvaart het meest intensief gebruikt wordt, wordt voorgesteld om juist in dit deel van Plantloon zitgelegenheid toe te voegen. De mogelijkheid om in het verlengde van het fietspad langs de Meerdijk, het Drongelens Kanaal over te kunnen steken naar de Baardwijkse Overlaat, zou een mooie aanvulling zijn op het beschikbare netwerk van paden. Gedacht kan worden aan een brug of trekpontje, waarbij een brug als voordeel heeft dat deze tevens een ecologische verbinding zou kunnen vormen. Natuurmonumenten ziet het als een inspanningsverplichting om een oversteekmogelijkheid in overleg met de gemeente Waalwijk en het Waterschap te kunnen realiseren. honden op heel Plantloon wordt beëindigd, maar ten noorden van de Turfvaart wordt op een aantal lanen en paden het loslopen van honden toegestaan. Zo blijft met een loslopende hond een ommetje Waalwijk via de noordrand Plantloon en aansluitend via het Hoefsven mogelijk! Ten zuiden van de Turfvaart en rond de graslanden moeten honden aan de lijn. Dit is het deel waar rust wordt gehandhaafd voor de natuur en voor de mederecreant. Op de graslanden grazen vaak reeën en die willen wij ook in de toekomst een veilige plek bieden. Honden Veel bezoekers van Landgoed Plantloon komen hun hond uitlaten. Loslopende honden zijn voor de één een lust en voor de ander een last. Ook de natuur is gebaat bij beleid waarbij honden zoveel mogelijk aan de lijn lopen. Natuurmonumenten respecteert beide belangen en komt hierin tegemoet. Het gedoogbeleid voor loslopende Gedeeltelijk loslooppaden voor honden 40

41 3 Aan de slag! Deze visie geldt voor de periode en is de basis om aan de slag te gaan met Landgoed Plantloon. Natuurmonumenten wil van Plantloon een landgoed maken waar cultuur en natuur optimaal samengaan en beleefbaar zijn. Een landgoed waarop Natuurmonumenten trots kan zijn en waar veel mensen genieten, inspiratie uit kunnen putten en plezier aan beleven. Deze visie geeft een duidelijke hoofdrichting en heldere kaders aan. Maar de visie biedt ook ruimte om, op basis van actuele ontwikkelingen, nieuwe feiten en inzichten, invulling te geven aan de gedachte van cultuur samen met natuur. Deze visie zal verder worden uitgewerkt in maatregelenplannen met concrete actiepunten. De maatregelenplannen gelden voor een periode van telkens zes jaar. Aan het einde van elke periode van zes jaar evalueren we het maatregelenplan en het gevoerde beheer aan de hand van een kwaliteitstoets. In de maatregelenplannen komen zowel de reguliere beheerwerkzaamheden te staan, als ook de eenmalige- en projectmatige beheeringrepen die uit deze visie voortkomen. Hiernaast staat een overzicht van de belangrijkste eenmalige- en reguliere maatregelen die in de maatregelenplannen terug zullen komen. 41

42 Maatregel Eenmalig/project Regulier beheer/ onderhoud Financiering 1. Vrijzetten en beheren lanen (conform SNL) activiteitenplan + SNL 2. Zichtbaar maken (en houden) profiel Turfvaart (afstemmen met Heemkunde-kring) (p/5 jaar) activiteitenplan 3. Entrees met landgoedkarakter (p/5 jaar) sponsorgelden + activiteitenplan 4. Aanleg houtsingels De Wauwer, De Bie-zen en Verbeeke en Loeffe Goed (periodiek 6-12 jr) activiteitenplan + pachter 5. Aanleg en beheer (nieuwe) poelen 2013 onderzoek + vergunningen 2014 uitvoering (periodiek) activiteitenplan + SNL 6. Aanleg akkertje (jaarlijks) activiteitenplan + SNL 7. Aangepast graslandbeheer nvt pachter(s) 8. Bosbeheerplan (incl. donkernaaldhout- productie bosjes) 2013 uitvoering conform plan activiteitenplan 9. Herstel en onderhoud Kikkerwiel en Gal-genwiel 2014 voorbereiding uitvoering afh. van subsie na uitvoering subsidie(s) + activiteitenplan + SNL 10. Open maken verbinding Drunenstuk - Drongelenskanaal nnb activiteitenplan + overleg Waterschap 11. Verwijderen beplanting deel Melkdijk Onderhoud overige dijken en kades nvt (hakhoutbeheer) (o.b.v. periodiek schouw) activiteitenplan + SNL activiteitenplan 13. Overleg met bewoners over maatregelen voor soorten in/bij gebouwen nvt bewoners + subsidie 14. Afsluiten sluippaadjes (p/3 jaar) activiteitenplan 15. Beleefbaar maken Voorhoofd (in-fo.paneel + gedeeltelijk vrijzetten) 2014 als nodig activiteitenplan 16. Inrichting/aanduiding hondelosloop-paden (o.a. toezicht) activiteitenplan 17 Informatiepanelen (in overleg met Heem-kundekring) (jaarlijks) activiteitenplan (i.s.m. afd. communicatie) 18. Nieuwe zitgelegenheden (in overleg met omwonenden) 19. Doorzichten en doorkijkjes (in overleg met omwonenden) als nodig sponsors + activiteitenplan als nodig Activiteitenplan 20. Brug/Vlonder over Galgenwiel als nodig subsidie 21. Onderhoud wegen en paden nvt (periodiek) activiteitenplan 22 Informeren betrokkenen/omwonenden nvt activiteitenplan 42

43 4 Landgoed Plantloon Landgoed Plantloon ligt tegen de rand van Waalwijk, maar hoort feitelijk tot de gemeente Loon op Zand. Plantloon grenst in het noorden aan de woonwijk Meerdijk en het Hoefsvengebied (een recreatiegebied dat ook wel wordt aangeduid als het Lido). Plantloon ligt tevens tegen de Loonse en Drunense Duinen aan. Aan de zuidzijde wordt het gebied letterlijk begrensd door de stuifduinen. Ten oosten liggen de bosgebieden De Pessaert en Drunense Heide en loopt het Drongelens Kanaal. Alleen aan de westzijde grenst Plantloon aan het buitengebied en het gehucht Loons Hoekje. Het is slechts bereikbaar via kleinere lokale wegen en is een relatief onbekende parel binnen de eigendommen van Natuurmonumenten. Plantloon is ongeveer 240 hectare groot, heeft een Natura 2000 status en maakt deel uit van het veel grotere Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen (ca ha). zwak lemige en van oorsprong voedselarme zand gronden bestaat. Rondom het voormalige gehucht Achterste Hoeven treft men hoge zwarte enkeerdgronden aan, die ontstaan zijn door langdurige ophoging met mest en plaggen uit een potstal (zie bijlage 4). Uit een globale analyse van het bodemprofiel op de voormalige akkers (A.J. Mulder, 2011) blijkt dat op het perceel ten noorden van de Achterste Hoeven een laag van ca. 60 cm ligt. Op de overige voormalige akkerpercelen is de deklaag van akkergrond niet dikker dan 50 cm. Dit wijst op de langdurige aanwezigheid van akkers op deze locatie. Zeer plaatselijk komt leemrijke eerdgrond voor en bevinden zich in het gehele gebied leemlagen op enkele meters onder het oppervlak. Gedeelte van Plantloon (Bron: Google Earth) 4.1 Gebiedskenmerken Het Landgoed Plantloon ligt op de flanken van de hogere Brabantse gronden. De ten zuiden van Plantloon gelegen Drunense Duinen zijn het prachtige resultaat van de hoge, droge en opgestoven zandgronden. Ten noorden van de Drunense Duinen gaat het landschap over in de langzaam lager wordende, natte flanken richting het rivierengebied. Plantloon helt dus af van zuid naar noord (zie bijlage 3). Bodem De bodemkaart van Nederland geeft aan dat de bodem op het landgoed voor het overgrote deel uit leemarme tot 43

44 Hydrologie In het verleden is Plantloon een tamelijk nat gebied geweest. Er was sprake van hoge grondwaterstanden, stagnerend water op leemlagen, lokale kwel vanuit de duinen en ook nog eens overstromingen. In een ver verleden heeft er zelfs een klein hoogveengebied binnen Plantloon gelegen wat wijst op stagnerend grondwater. De hydrologische situatie veranderde wezenlijk, toen in 1766 de Baardwijkse Overlaat werd aangelegd. Via deze tussen dijken gelegen overlaat kon het water uit Maas en Dieze richting het noorden wegstromen. De hydrologische situatie veranderde definitief toen in 1906 het Drongelens Kanaal in gebruik werd genomen. De aanleg van het kanaal veroorzaakte een sterke daling van de grondwaterstanden in de omgeving van het kanaal. Tegenwoordig geldt Plantloon als een infiltratiegebied waar plaatselijke nog enige lokale kwel optreedt (IWACO, 1998). In de winter treden schijngrondwaterstanden op, door water dat boven de leemlagen aanwezig is. Daardoor staat vooral in het noorden het grondwater tot aan het maaiveld. Tijdens droge periodes is er echter nauwelijks aanvoer van grond- en kwelwater en zakken de grondwaterstanden diep weg. 4.2 Plantloon door de eeuwen heen Ontginning Achterste Hoeven De Achterste Hoeven is het vroegst ontgonnen deel van Plantloon. Rond 1300 werd het in leen gegeven bij de heren van Venloon, die de heidegronden gingen ontginnen. Op veel van deze te ontginnen gronden werden boerderijen gebouwd en verpacht, zo ook op Achterste Hoeven. Hier ontstonden twee boerderijen (Achterste Hoef en Cluijten Hoef) met akkertjes, graslandjes en weidegronden op de heide. Net als Loons Hoekje is Achterste Hoeven onderdeel van het Brabantse hoevenlandschap. Vooral door vererving kreeg Achterste Hoeven in de loop der eeuwen steeds meer eigenaren, met een steeds kleiner stukje grond. Rond 1800 was Achterste Hoeven dan ook veranderd in een kleinschalig verkaveld gebied, met veel beplantings elementen op de perceelsgrenzen. Het gehucht Achterste Hoeven bestond uiteindelijk uit vier boerderijen met schuren. Rondom de boerderijen kwamen akkers en weiden voor met hagen en singels. Door een brand in 1891 werden alle gebouwen verwoest. De locatie waar de boerderijen Plantloon rond

45 stonden is thans herkenbaar als grasland (de Viswei) met resten van een meidoornhaag en een drinkpoel annex brandkuil. In het kleinschalige landschap rond de Achterste Hoeven lagen in het begin van de 20ste eeuw waarschijnlijk de akkers op De Wauwer, De Biezen en wat we nu de Viswei noemen. Het ging om kleinschalige akkertjes begrensd door bomenrijen en heggen. Pas na de oorlog is de kleinschaligheid op De Biezen verdwenen. Wel blijft het akker tot in de jaren 80. Toen werden de (mais)akkers omgezet in grasland en sindsdien is dat zo gebleven. Enkele percelen die voorheen akker waren zijn nu bos. Veenontginning Een vroege ontwikkeling in de geschiedenis van de omgeving van Plantloon is de veenontginning. Vanuit de zandrug (of oeverwal), die is afgezet langs de Oude Maas begon vanaf de 12de eeuw de ontginning van het veengebied tussen de Oude Maas en de dekzandrug met daarop de Loonse en Drunense Duinen. Vanuit de Oude Maas werden in zuidelijke richting steeds lange smalle kavels of slagen ontgonnen. Overstroming van dit veengebied werd zo goed als mogelijk voorkomen door de aanleg van dijken. De Meerdijk die de noordgrens van Plantloon vormt is daar een voorbeeld van. De slagenverkaveling heeft letterlijk gereikt tot de noordzijde van de Meerdijk. Vandaag de dag is dit slagenlandschap rondom Plantloon vrijwel niet meer herkenbaar. Gevecht tegen zand en water Ten tijde van de veenontginning speelde de verdediging tegen water en zand al een grote rol in het gebied rondom Plantloon. Zo werd rond 1300 binnen Plantloon de kade t Voorhoofd aangelegd om zowel het zand vanuit de duinen tegen te houden als het water van het lokale hoogveen. De Meerdijk vormde samen met de Hoevenaarsdijk, die in het verleden aan de westrand van Plantloon lag, onder andere de bescherming voor Loons Hoekje. Regelmatig zorgden overstromingen er echter voor dat deze dijken en kades werden doorbroken. eeuwen eerder de Meerdijk en de Hoevenaarsdijk aangelegd om zo de achterliggende landbouwgronden droog te kunnen houden. In 1651 bezweek de Meerdijk door grote waterdruk, waardoor een doorbraakkolk ontstond, die we nu beter kennen als het Hoefsven. In 1658 bezweek ook de Hoevenaarsdijk en zo ontstonden het Galgenwiel, het Kikkerwiel en Vlooienwiel. Nog in hetzelfde jaar van de doorbraak werd de Hoevenaarsdijk vervangen door de Melkdijk, lopend van Waalwijk in het noorden naar het gehucht Achterste Hoeven in het zuiden. Met de aanleg van de Baardwijkse Overlaat eind 18de eeuw, nam de waterdruk op de Melkdijk en Meerdijk af. In 1906 werd het Drongelens Kanaal in gebruik genomen, waardoor de overstromingen in Plantloon definitief tot een einde kwamen. Turfvaart Toch is de veenontginningsgeschiedenis nog wel zichtbaar binnen Plantloon. Ten zuiden van de boerderij en Villa Plantloon bevindt zich een brede sloot, die de Turfvaart wordt genoemd (voorheen de Loonse Vaart). Deze vaart werd omstreeks 1400 aanlegt onder leiding van Pauwels van Haestrecht, de heer van Venloon (Loon op Zand). Ruim twee eeuwen werd via deze vaart turf uit de Langstraat vervoerd naar s Hertogenbosch, Holland en Gelderland. In het landschap zijn nu nog slechts delen van de Turfvaart terug te vinden. Naast de doodlopende watergang in Plantloon is ook het tracé Plantloonseweg / van Haestrechtstraat in Loons Hoekje een restant van de Loonse Turfvaart. De Turfvaart Eind 16de eeuw, begin 17de eeuw waren er grote zandbanken ontstaan in het gebied dat wij nu kennen als de Biesbosch. Hierdoor werd in de winter de afstroming van het vele Maas- en Diezewater uit het oosten sterk belemmerd. Dit beek- en rivierwater zocht onder meer een uitweg in een oud beekdal aan de noordzijde van Plantloon. Aan weerszijde van dit beekdal had men 45

46 Ontginning van de heide Het Kikkerwiel Ontstaan van een landgoed Willem Timmermans, kassier uit Waalwijk, begon vanaf 1860 met het aankopen van delen van het gebied dat wij nu kennen als Landgoed Plantloon. De eerste aankoop was Villa Plantloon en de nabijgelegen woeste gronden. Later volgden het Galgenwiel en delen van Achterste Hoeven. Het grondbezit van Achterste Hoeven was echter zo versnipperd, dat het tot 1922 duurde voor het laatste perceel hier werd aangekocht en het huidige landgoed een feit was. De familie Timmermans richtte zich op houtteelt, maar hield ook Lakenvelder koeien, Limousin runderen en Arabische stamboekpaarden. Bij aanvang van het Landgoed Plantloon, bestond het gebied ten oosten van de Melkdijk nog uit onontgonnen heide dat overliep in het gebied van de Baardwijkse Overlaat. Ten westen en ten zuiden van de Melkdijk was al voor de aanleg van het landgoed een kleinschalig landschap aanwezig met bossen. En bij de gehuchten Achterste Hoeven en Loons Hoekje lagen akkers en weiden, die werden begrensd door bomenrijen en heggen. Net voor de aankoop door Timmermans werd in 1853 Soijers Hoef ontgonnen en in 1858 werd boerderij Plantloon gebouwd. Gelijktijdig werden dicht bij de boerderij de eerste hectaren heide ontgonnen en omgezet naar bouwland. Dit bouwland werd later herverkaveld in 10 kavels weiland, begrensd door elzenrijen en greppels. Rond 1880 werd een pad door deze weitjes aangelegd en zo ontstonden de Drie en Zeven Weitjes. Deze zijn nog steeds ten noorden van boerderij Plantloon aanwezig. Na de aanleg van het Drongelens Kanaal vonden rond 1930 de laatste ontginningen plaats, wat resulteerde in de huidige graslanden De Schapenwei, De Negen Bunder en De Grote Ontginning. In dezelfde periode ontstonden de graslanden Verbeeke Goed en Loeffe Goed. Vanaf 1860 maakte de heide op Plantloon langzaam maar zeker plaats voor grote percelen of plantages met bos. Daar waar de grond erg nat was werd deze omgezet in graslanden of in bos op rabatten. Ondiepe greppels werden gegraven en de grond uit de greppels werd op de smalle perceeltjes gegooid. Daarop werd het bos vervolgens aangeplant. In eerste instantie bestond de bosbouw vooral uit de teelt van dennen. Later was er veel behoefte aan eikenhakhout voor de leerlooierij. De teelt van eikenhakhout vond vooral plaats ten koste van de oude bouwlanden op de Achterste Hoeven. In de 20ste eeuw verdween dit hakhout weer grotendeels en maakte definitief plaats voor naaldbos, enkele akkers en graslanden. En er ontstond een stelsel van onverharde paden en lanen. Een overzicht van de ontginning van Plantloon sinds 1850 is opgenomen in bijlage 5. Bijlage 6 toont Plantloon rond Vanaf 1940 veranderde het beeld van Plantloon vrijwel niet meer, tot het in 1968 in handen kwam van de Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten. In hoofdstuk 1. ontwikkelingen, kansen en aandachtspunten, komt naar voren welk beheer Natuurmonumenten de afgelopen decennia heeft gevoerd. Archeologisch monument In de nabijheid van het Galgenwiel en de Melkdijk ligt een locatie die is aangeduid als archeologisch monument en terrein van hoge archeologische waarde. Het gaat om monumentnummer Het terrein bestaat uit 46

47 een ronde kunstmatige heuvel, die in verband met het toponiem Galgenwiel wel geïnterpreteerd wordt als galgenberg. Het heuveltje (18 meter in diameter en 1 meter hoog) zou ook een grafheuvel kunnen zijn. De periode waarin de grafheuvel zou zijn gemaakt is echter onbekend. 4.3 Landschapselementen Binnen het plangebied zijn veel cultuurhistorisch waardevolle landschapselementen aanwezig, die de geschiedenis van het gebied zichtbaar en voelbaar maken. Dit begint met de kleinschalige landschapselementen in het gebied Achterste Hoeven en de beplantingen op dijken en kades. Uit de meer recente geschiedenis van de ontwikkeling van Landgoed Plantloon zijn de lanen en het gebruik van Rode beuken het meest noemenswaardig. De Achterste Hoeven had in het verleden een zeer kleinschalige verkaveling met veel beplantingen op perceelsgrenzen. Van deze beplanting is vrijwel niets bewaard gebleven. Op de Viswei staan nog de restanten van een meidoornhaag en in de randen van de Wauwer en de Biezen zijn nog houtwallen te vinden. Hier en daar staan restanten van houtwallen, zoals in de Grote Ontginning en langs de Turfvaart (ten oosten van de Melkdijk). De beplanting op dijken en kades is zeer divers. Het meest karakteristiek zijn waarschijnlijk de grenskades, zoals t Kaagske en het Berkenlaantje. Daar is niet alleen het reliëf nog zeer herkenbaar, maar beide kades worden begeleid door onregelmatig geplaatste en grillig gegroeide bomen. Op sommige delen van dijken en kades zijn lanen te vinden, zoals de noordelijke helft van de Melkdijk. Op diezelfde Melkdijk staan verder naar het zuiden bijzondere eikenhakhoutopstanden. Meest beeldbepalend landschapselement van Plantloon is het grote aantal lanen. De lanen variëren sterk qua leeftijd van 50 tot 200 jaar en bestaan uit gewone beuk, hier en daar rode beuk, zomereik, Amerikaanse eik en douglasspar. Sommige lanen, zoals de Beukenlaan, zijn rijk versierd met initialen, jaartallen en liefdesuitingen en vormen daarmee de nieuwste laag van cultuurhistorisch betekenis. Tot slot is het gebruik van rode beuken op Plantloon nog noemenswaardig. De rode beuken zijn vooral gebruikt in lanen en langs paden, maar op enkele plaatsen staan ze ook bij gebouwen, zoals bij Villa Plantloon. Solitair of in kleine groepjes geplaatste rode beuken zijn afkomstig uit de Engelse landschapsstijl en de 18de eeuw. Naast de decoratieve waarde is de grote zichtbaarheid op afstand (en dus oriëntatie) een belangrijke meerwaarde van het gebruik van rode beuken. Beukenlaan Rode beuken bij Villa Plantloon 47

48 Dijken en kades van Plantloon Door het gevecht tegen zand en water, maar ook door de toepassing van kades als grensmarkering, ligt er binnen Plantloon een bijzonder patroon aan dijken en kades. De historie van het gebied hangt sterk samen met deze dijken en kades. In volgorde van ontstaan zijn in het terrein te herkennen: a. De Meerdijk: is een 13de eeuwse achterkade van de veenontginning van Waalwijk (en Baardwijk). In de 17de eeuw kreeg deze dijk een belangrijke waterkerende functie, maar brak in 1651 door. Hierbij ontstond het Hoefsven als doorbraakwiel. De Meerdijk is ten oosten van de Melkdijk nog vrij goed in tact, omdat dat lange tijd nog van waterkerende betekenis bleef. De dijk is grotendeels begroeid en ten dele toegankelijk voor voetgangers. De Meerdijk ligt overigens voor een deel op grondgebied van de gemeente Waalwijk. b. De Hoefwal: is waarschijnlijk in de 13de eeuw ontstaan als achterkade van de veenontginning en was tevens de grenslijn van de Achterste Hoeven. Een groot deel van de Hoefwal is verdwenen door de ontginningen tussen 1920 en Slechts kleine delen zijn bewaard gebleven binnen het huidige padenstelsel, namelijk de zuidelijke helft van de ontsluitingsweg tussen Villa Plantloon en de Meerdijk, het meest noordelijke deel van t Kaagske en de laan aan de westzijde van de Grote Ontginning. c. Het Berkenlaantje: is waarschijnlijk een 13de eeuwse grenskade tussen de heerlijkheden Drunen en Venloon. Het grondlichaam is nog vrij goed in tact en t Kaagske De Meerdijk wordt gemarkeerd door onregelmatige rijen bomen aan weerszijden. Het is een druk gebruikt wandelpad. d. De Hoevenaarsdijk: is opgeworpen als kade voor de ontginning aan de noordzijde van Loons Hoekje en moest tevens het water van het hoogveen keren. In 1658 brak de Hoevenaarsdijk door en ter plaatse ontstond het Galgenwiel. Sporen van de Hoevenaarsdijk zijn terug te vinden langs de westgrens van het landgoed. e. t Voorhoofd: is opgeworpen als ontginningskade en had in eerste instantie de taak om water uit het hoogveen weg te houden uit het gebied Achterste Hoeven. Enkele eeuwen later werd t Voorhoofd ook steeds belangrijker om de zandverstuiving van de duinen op te vangen. t Voorhoofd werd daartoe aanzienlijk verhoogd. Na de grote overstroming van 1658 werd t Voorhoofd aangesloten op de Melkdijk. t Voorhoofd is nog gedeeltelijk in het veld te herkennen. f. t Kaagske: vormde een grenswal tussen twee verpachte delen van Achterste Hoeven. Het grondlichaam is nog vrij goed in tact en wordt gemarkeerd door zeer markante, onregelmatige rijen bomen aan weerszijden. Ten zuiden van de Melkdijk zijn delen van t Kaagske nog aanwezig met daarop monumentale eiken. g. De Melkdijk: werd aangelegd nadat de Hoevenaarsdijk in 1658 werd weggespoeld en is aangelegd tussen de Meerdijk (ten oosten van het Galgenwiel) en t Voorhoofd. De Melkdijk is in het noorden een hoge, brede dijk met laan, maar wordt verder naar het zuiden steeds minder hoog en is daar beplant als hakhoutwal. 48

49 4.4 Gebouwen Er zijn op Plantloon verspreid over het gebied vier locaties waar gebouwen staan. Deze gebouwen hebben een verschillende ontstaansgeschiedenis en bouwjaar en hebben qua architectuur daardoor vrij weinig verwantschap met elkaar. Wat materiaal gebruik betreft is er wel uiterlijke verwantschap door het gebruik van baksteen, hout, riet en pannen. Aan een aantal panden hangen luiken die allen geschilderd zijn in de kleuren van het landgoed; donkergroen met okergele zandloper. Vooral dit opvallende kleurgebruik verbindt de gebouwen van Plantloon tot een geheel. Villa Plantloon wordt verhuurd en de overige gebouwen zijn op basis van een erfpacht in eigendom bij particulieren. De ondergrond van de gebouwen is eigendom van Natuurmonumenten. De gebruiksvorm van alle gebouwen is permanente bewoning. De oudst bewoonde locatie in het gebied is Achterste Hoeven. Nadat de hoeven op de Viswei hier in 1891 zijn afgebrand, zijn jaren na de brand op de huidige locaties een nieuwe boerderij en een aantal arbeiderswoningen gebouwd. Dit is boerderij de Achterste Hoeven aan de Beukenlaan. Schuin tegenover deze boerderij staat een voormalige arbeiderswoning. Een andere arbeiderswoning ten zuidoosten van de Viswei is begin jaren 90 weer afgebroken. In 1858 werd de huidige boerderij Plantloon gebouwd en rond 1900 werd het houten landhuis Villa Plantloon gebouwd. Dit houten landhuis is (deels) opgetrokken uit hout van keten die overbodig werden bij het voltooien van het Drongelens Kanaal. De Soijer of Soijershoef ligt in het westen van het landgoed aan het Soijerspad. Waarschijnlijk is het omstreeks het eind van 18de eeuw gebouwd als kruidenhuis. In 1838 is een potstal aangebouwd. De potstal en kruidenhuis vormen nu een woonhuis met berging. Een vierde gebouw is een voormalige boswachterswoning gelegen bij de westpunt van het Galgenwiel. Dit is het enige gebouw met een afwijkende kleurstelling. 4.5 Natuurwaarden Op het landgoed vinden we bossen, graslanden, wielen en poelen. Deze natuur, in combinatie met de eerder genoemde landschapselementen als de lanen en singels, zorgen voor een afwisselend landschap met diverse planten- en diersoorten. Planten en dieren die deels samenhangen met specifieke natuur, maar veelal ook met de afwisseling in het landschap. Teven zijn er de ecologische relaties met de omgeving die van belang zijn voor de natuurwaarden. Bossen (N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbossen) Verspreid over het landgoed vinden we bossen, veelal gemengd bos, maar ook loofbos waarin ruwe berk of zomereik bepalend zijn en naaldbos met grove den, douglasspar, fijnspar en lariks. Deze bossen beslaan ruim 150 hectare van het oppervlak van het Landgoed Plantloon. Het bos op deze groeiplaats bestaat van nature vooral uit berk, eik en beuk. Vegetatiekundig noemt men dit bostype beukeneikenbossen. Er is sprake van drogere en vochtigere varianten van beukeneikenbossen. Waar sprake is van heide- of stuifzandbebossingen in het verleden en de bodem nog minder humus bevat, heeft de beuk het vaak wat moeilijker en is de vestiging langzamer. Uit het aanplantverleden van Plantloon zijn naast berk, eik, beuk en den ook niet inheemse boomsoorten als fijnspar, Japanse lariks, hemlockspar, douglas spar, acacia en Amerikaanse eik aanwezig die zich nog lang zullen handhaven. Naast deze boomsoorten, is in het verleden ook de struikvormer Amerikaanse vogelkers op het landgoed geïntroduceerd. De wat oudere delen van de bossen hebben in de struik- en kruidlaag wilde lijsterbes, sporkehout, hulst, kamperfoelie en diverse varensoorten waaronder de gewone eikvaren. Op verschillende locaties vinden we ook, de landelijk bedreigde dubbelloof en de wettelijk beschermde koningsvaren. Nabij de Achterste Hoeven komen zeer vele exemplaren van de gewone salomonszegel en het lelietje van dalen voor. Tevens komen in de bossen ruim 140 paddenstoelsoorten voor, waaronder diverse landelijk bedreigde soorten, zoals het eierzakje, gewoon varkensoor, stekeltrilzwam en narcisamaniet. De bossen zijn van grote betekenis voor diverse diersoorten. Ze zijn onder andere een belangrijk leefgebied voor de ree, eekhoorn, egel, vos, diverse muizensoorten en op meerdere locaties heeft de das een burcht. Ook vleermuizen komen behoorlijk veel voor op Plantloon. Naast foeragerende exemplaren van de laatvlieger, gewone dwergvleermuis en zeldzame franjestaart zijn 49

50 nacht foerageren boven de graslanden de gewone en ruige dwergvleermuis, laatvlieger en rosse vleermuis. Op de Negenbunder broed de boompieper. Aan de oostkant van De Grote Ontginning is de levendbarende hagedis waargenomen. Een aantal graslanden zijn een leefgebied van de veldkrekel. Op enkele plekken op het landgoed zijn delen van de graslanden die grenzen aan bossen of lanen uitgerasterd en inmiddels begroeid met ruigteplanten en struiken, waarop diverse vlindersoorten voorkomen. Groene specht in boomholten vaste verblijfplaatsen en/of roepende mannetjes aangetroffen van de watervleermuis, ruige dwergvleermuis en rosse vleermuis. Voor veel vogelsoorten zijn de bossen een broed- en rustplaats alsook een belangrijke voedselbron, waaronder alle spechtensoorten die binnen Nederland voorkomen, de koekoek, boomklever, goudvink, gekraagde roodstaart, fluiter en vele anderen. Ook de bosuil, buizerd, havik, boomvalk, torenvalk en sperwer komen voor. Met name in bosranden en struwelen zijn diverse dagvlindersoorten waargenomen, zoals het landelijk bedreigde bont dikkopje. Wielen (N06.05 Zwakgebufferd ven) Door de voedselarme zandige ondergrond hebben de wielen in en rond Plantloon een venachtig karakter. Het Galgenwiel heeft steile oevers en is diep, waardoor het altijd watervoerend is. Het peil fluctueert mee met het grondwater. Het Kikkerwiel is een zwak gebufferd ven wat door lokaal grondwater gevoed wordt. Het ven is vrij diep (> 1 m), maar niet altijd watervoerend. Enkele meters onder het Kikkerwiel komen leemlagen voor, die enerzijds zorgen voor stagnatie van neerslagwater maar anderzijds ook voor een (lichte) buffering van het grondwater De oevers en directe omgeving van het Galgenwiel en Kikkerwiel zijn de afgelopen tientallen jaren dicht gegroeid met bomen en struiken. Naast de toename van bomen en struiken op de oevers, is er ook sprake van toenemende verlanding. Graslanden (N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland) Op het landgoed komt in totaal circa 88 hectare grasland voor. De graslanden worden deels verpacht en begraasd met onder meer Jersey koeien. Deze graslanden zijn relatief voedselrijk met vooral typische graslandplanten zoals scherpe boterbloem, veldzuring, smalle weegbree en een enkele pinksterbloem. Tevens in vrijwel alle graslanden veel storingssoorten als Jacobs kruiskruid, distels en op de Negenbunder ook veel pitrus. Op de meeste weilanden staat veel witbol, deels dominant, met daarnaast als veel voorkomende grassoort ruw beemdgras. Voor vogels en zoogdieren zijn de graslanden vooral een waardevol foerageergebieden. In het bijzonder geldt dit voor een aantal roofvogels als ook de bosuil, veldleeuwerik, boerenzwaluw en in bepaalde perioden keep en kramsvogel. Ree en haas zijn regelmatig in de graslanden te vinden en in de avond en In het Galgenwiel zijn eigenlijk alle bijzondere venplanten die hier ooit aanwezig waren nu verdwenen. In het Kikkerwiel kwam het moerashertshooi in 2008 nog met enkele duizenden exemplaren voor, in 2012 werden nog slecht enkele tientallen exemplaren geteld. Er werden ook nog tientallen exemplaren van de vlottende bies en enkele exemplaren van de water - aardbei aangetroffen. Witte waterranonkel werd voor het laatst gezien in 1996 en van de drijvende waterweegbree zijn voor het laatst in 1998 enkele exemplaren waargenomen. Het Galgenwiel was een voortplantingsbiotoop voor de in Noord-Brabant zeldzame meerkikker en in het Kikkerwiel zijn de afgelopen jaren bijzondere amfibiesoorten aangetroffen zoals de heikikker, kamsalamander en vinpoot salamander. De populaties van de genoemde amfibiesoorten zijn, voor zover bekend is, tamelijk tot zeer klein en hierdoor bijzonder kwetsbaar. Uitwisseling met populaties uit andere 50

51 Huidige beheertypen Legenda E01.01 Overig gebouw en erf E01.03 Weg en parkeerterrein L01.01 Poel en klein historisch water L01.02 Houtwal en houtsingel L01.03 Elzensingel L02.02 Historisch bouwwerk en erf N04.02 Zoete plas N06.05 Zwakgebufferd ven N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland N15.02 Dennen-, eiken- en beukenbos No Data Kritische depositiewaarde zwak gebufferde vennen De kritische depositiewaarde van habitattype H3130 Zwak gebufferd ven is 410 mol N/ha/jaar. Volgens het RIVM was ter hoogte van het Galgenwiel en Kikkerwiel in 2010 de depositiewaarde rond de 2000 mol N/ha/jaar en zal in 2030 gedaald zijn naar rond de 1800 mol N/ha/jaar. De huidige en toekomstige stikstofdepositie is dan ook veel te hoog en dus een groot knelpunt. 51

52 Dassen gebieden is problematisch. De dichts bij zijnde populatie van de kamsalamander en heikikker bevindt zich in de Baardwijkse Overlaat aan de oostzijde van het Drongelens Kanaal. Opmerkelijk is de aanwezigheid van de vinpootsalamander in het Kikkerwiel. Bij de wielen zitten ook diverse libellen. Naast algemene soorten zoals de grote keizerlibel, en watersnuffel, komen ook soorten als de (iets) minder algemene bruine glazenmaker, smaragdlibel, variabele waterjuffer, weidebeekjuffer en kleine en grote roodoogjuffer voor. De watervogels zijn meer algemene, maar recentelijk is bij het Galgenwiel nog een ijsvogel gezien die op zoek was naar vis. De planten- en diersoorten die de afgelopen jaren in het Kikkerwiel zijn aangetroffen duiden enerzijds op de toevoer van gebufferd grondwater, maar anderzijds ook op verzuring (veenmos, wateraardbei) en eutrofiëring (riet). Landschapselementen De langs onverharde wegen, lanen, weilanden, kades, dijken en Turfvaart aanwezige bomenrijen, houtwallen, singels en struwelen zijn belangrijk voor diverse diersoorten. Zo vinden we hier diverse vlinder, insecten alsook een variëteit aan vogelsoorten. Ook zijn het vaak vliegroutes voor vleermuizen. Opvallend vlinder- en vogelrijk zijn delen van de taluds van de Melkdijk geworden, wellicht nadat deze dijk plaatselijk was vrijgemaakt waarna vooral sporkehout sterk toenam. Naast sporkehout neemt ook Acacia op de Melkdijk plaatselijk sterk toe. Relatie met de omgeving Het Landgoed Plantloon is als onderdeel van het Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen een rijk gebied in een doorgaans arme omgeving. Door met name het vochtige karakter vormen de graslanden en rijke bossen een bijzondere waarde in relatie tot de schrale stuifzandgebieden. Het Landgoed Plantloon grenst aan de oost- en zuidzijde barrièrevrij aan de Loonse en Drunense Duinen. Diverse soorten hebben vanuit dit natuurgebied Plantloon al zwervend bereikt, waaronder de veldkrekel, het bont dikkopje, de das en levendbarende hagedis. Veldkrekel en das hebben de afgelopen jaren populaties opgebouwd op het landgoed. Ook diverse andere diersoorten gebruiken de verbinding tussen Plantloon en de Loonse en Drunense Duinen. In het bijzonder geldt dit voor de ree, vos, eekhoorn, vleermuizen en bos- en bosrandvogels, waar onder roofvogels, uilen en spechten. 52

53 Het Drongelens Kanaal aan de noordoost zijde is een belangrijke (natte) verbindingszone en leefgebied voor diverse dagvlindersoorten, libellen, marterachtigen, bosrandvogels en mogelijk ook amfibieën en de levendbarende hagedis. Waarschijnlijkheid hebben enkele soorten het landgoed via het Drongelens Kanaal kunnen bereiken, zoals het bruin blauwtje en mogelijk ook de grote weerschijnvlinder en koninginnenpage. Anderzijds is het Drongelens Kanaal een barrière voor onder meer amfibieën tussen Plantloon en de Baardwijkse Overlaat. Er is ook een ecologische relatie met het landbouwgebied ten westen van Plantloon en het gebied rondom het Hoefsven ten noorden van het landgoed. Naar verwachting geldt dit in het bijzonder voor roofvogels, uilen, vleermuizen, ree, vos en marterachtigen. 4.6 Nationaal en internationaal belang wandeling of op andere wijze werkt aan zijn conditie in een fraai landschap. Centraal uitgangspunt blijft ook hierbij de kwaliteit van natuur en landschap; aantasting van die kwaliteiten en verrommeling worden actief tegengegaan. N2000 Het Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen, met daarbinnen het Landgoed Plantloon, is in zijn geheel opgenomen in de begrenzing van Natura 2000-gebied Loonse en Drunense Duinen en Leemkuilen. De habitattypen die op Plantloon voorkomen zijn de zwak gebufferde vennen (H3130) en oude eikenbossen (H9190), voor beide geldt een instandhoudingsdoelstelling. Habitatsoorten waarmee op het landgoed rekening moet worden gehouden zijn de kamsalamander (H1166) en drijvende waterweegbree (H1831). Voor de kamsalamander geldt een uitbreidings- en kwaliteitsverbeteringsdoelstelling en voor de drijvende waterweegbree een instandhoudingsdoelstelling (zie bijlage 2). Als onderdeel van de Loonse en Drunense Duinen heeft Plantloon een bijzonder belang voor wat betreft de natuur- en recreatieve waarde. Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen Het Landgoed Plantloon maakt sinds 1994 deel uit van het Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen. Het park is ruim hectare groot en bestaat naast het landgoed uit het stuifzand- en bosgebied de Loonse en Drunense Duinen en het bos- en moerasgebied De Brand. Voor het Nationaal Park staat het behoud en ontwikkeling van de specifieke natuurwaarden van het gebied voorop. Naast het behoud van natuurwaarden is ook het behoud van landschappelijke en cultuur historische waarden een doel met name daar waar zij van betekenis zijn voor het inzicht in de wordingsgeschiedenis van het gebied. Nationale Parken zijn aangewezen omdat ze een doel hebben in het laten ervaren en beleven van de natuurwaarden die ter plekke voorkomen. Binnen het Nationaal Park is daarom ruimte voor extensieve vormen van recreatie als wandelen, fietsen en paardrijden. EHS Binnen de Verordening Ruimte van de provincie Noord- Brabant is het gehele landgoed begrensd als Ecologische Hoofdstructuur (EHS), met uitzondering van de gebouwen met tuin en/of erf, wegen en paden. Grote Weerschijnvlinder In het BIOP (Beheer, inrichtings- en ontwikkelingsplan, 2012) wordt Plantloon getypeerd als een landschap met landgoedbos, lanen en open ruimten. Een uitloopgebied voor de mens die zijn benen strekt voor een stevige 53

54 4.7 Recreatie Het Landgoed Plantloon is veel minder bekend dan de Loonse en Drunense Duinen en het geniet daarom relatieve rust. Het kent niet de grote pieken in het aantal dagrecreanten, maar geniet wel een constante stroom van bezoekers, hoofdzakelijk omwonenden. De meeste recreanten benaderen het landgoed vanuit het noorden waar het landgoed direct grenst aan de bebouwde kom van Waalwijk. Hier zijn twee belangrijke ingangen, namelijk via het recreatiegebied Hoefsven en via de westpunt van het Galgenwiel. Andere locaties van waaruit recreanten het landgoed inkomen zijn de camping De Roestelberg aan de zuidwestzijde en de parkeerplaats langs de Plantloonseweg. Nagenoeg ieder pad op het landgoed wordt door wandelaars gebruikt, waarbij de intensiteit per pad sterk wisselt. Daarnaast wordt het landgoed bezocht door joggers, ruiters, menners en in mindere mate ook door fietsers en mountainbikers. Het overgrote deel van de recreanten houdt zich aan de paden, waardoor de tussenliggende bossen en graslanden veelal rust en veiligheid bieden voor de dieren. De toenemende gewoonte om honden los te laten lopen in dit natuurgebieden, zet de rust voor zowel mens en dier wel eens onder druk. Omgeving Aan de oost- en zuidzijde van Plantloon ligt het Nationaal Park Loonse en Drunense Duinen. Dit is een belangrijk en veel bezocht natuur- en recreatiegebied, met nationale bekendheid. Er zijn dan ook veel recreatieve voorzieningen rondom het Nationaal Park. Naast de vele routes en paden zijn er vier voorzieningen in de nabijheid van Plantloon. De belangrijkste is Café De Roestelberg ten zuidwesten van Plantloon. Dit is een belangrijke dagrecreatieve voorziening en is één van de belangrijke toegangen (aangeduid met poorten ) naar de duinen. Naast De Roestelberg ligt de regionaal bekende camping en recreatiepark Het Genieten. Van lokale betekenis zijn een kleine camping bij de boer (Van Loon s Hoekje) en Café het Galgenwiel, aan de rand van Waalwijk en Plantloon. Bereikbaarheid De noordwest punt van Plantloon kan met de auto bereikt worden en men kan parkeren bij Café het Galgenwiel of op een kleine parkeerplaats aan de Plantloonseweg. Plantloon is met de auto uitsluitend te bereiken vanuit het westen. Aan alle andere zijden is geen autoverkeer mogelijk. De regionale autobereikbaarheid van Plantloon is matig te noemen. De belangrijkste toegangsweg in de omgeving is de N261 (A261), waarvan de afslagen op enige afstand van Plantloon liggen. Automobilisten moeten de weg redelijk goed kennen, om op de Haestrechtstraat uit te komen richting Loons Hoekje, Waalwijk en Plantloon. De Haestrechtstraat is tijdens het spitsuur een drukke route. De meeste recreanten slaan overigens af naar de veel bekendere locatie bij De Roestelberg. Verborgen entree 54

55 Drongelens Kanaal Het verborgen karakter van Plantloon weerspiegelt zich op dit moment in de entrees van het landgoed. Duidelijke entrees, waar routes, gebiedsinformatie en parkeergelegenheid het begin van het gebied aankondigen, ontbreken. Het zijn voornamelijk bospaadjes die de ingang van het gebied vormen. Bredere wegen of lanen raken bijna niet aan de rand van het gebied en waar ze dat wel doen (Plantloonseweg en Melkdijk) zijn ze aan de rand niet als zodanig beleefbaar. Het landgoedkarakter van Plantloon straalt niet uit naar de omgeving. De entree via de westpunt van het Galgenwiel is ook weinig opvallend en wordt bovendien ook als gevaarlijk gekenmerkt, omdat je hier direct op het relatief drukke fietspad langs de Wielstraat uitkomt. Wandelen In vergelijking tot de bereikbaarheid voor de auto, is de bereikbaarheid voor wandelaars uitstekend te noemen. Van alle zijden sluiten wandelpaden aan op de paden van Waalwijk, het Hoefsvengebied en wandelpaden in het Nationaal Park. Het Drongelens Kanaal vormt wel een barrière voor voetgangers, bijvoorbeeld richting de Baardwijkse Overlaat. Bruggen over het kanaal liggen op enige afstand van het plangebied. Binnen Plantloon zelf is een redelijk uitgebreid netwerk van onverharde paden. Het gaat voornamelijk om paden door de bossen en over lanen. Deze paden zijn opgenomen in het netwerk van wandelknooppunten. Vanuit Plantloon kan eenvoudig een aantal lange afstands routes worden bereikt, waaronder het Hertogenpad en Pelgrimspad I. Er zijn geen gemarkeerde routes van Natuurmonumenten aanwezig. De voorzieningen voor wandelaars zijn beperkt tot een enkele bank en enkele kleine informatiepanelen. Fietsen Binnen het Landgoed Plantloon liggen geen fietspaden of mountainbikeroutes. Deze liggen direct tegen de grens van Plantloon, aan de noord- en zuidzijde. Doorsteken van noord naar zuid is aan de westzijde mogelijk over de openbare weg door Loons Hoekje. Aan de oostzijde ligt de verbinding iets verder weg, namelijk over de Steegerf ten zuiden van Drunen. Omdat een recreatieve verbinding vanuit Waalwijk richting de Loonse en Drunense Duinen ontbreekt (men kan alleen over de weg via Loons Hoekje) is er sprake van enig sluipverkeer over Plantloon. Het gaat dan vooral om mountainbikers. Met name het oneigenlijk gebruik van smalle wandelpaden door mountain bikers leidt wel eens tot fricties met wandelaars. Paardensport Door het hele Nationale Park liggen diverse gemarkeerde ruiter- en menroutes, zo ook over Plantloon. Het gebied is met zijn onverharde paden zeer geschikt voor ruiters en de paden sluiten goed aan op de routes in de Loonse en Drunense Duinen. Een menroute loopt via Loons Hoekje over de Plantloonseweg naar het Drongelens Kanaal. 55

56 56

57 Bronnenlijst Visie Plantloon Dam, H. van, Maatregelenplan herstel vennen, wielen en meanders met functie Waternatuur. In het gebied van het Waterschap Brabantse Delta. Amsterdam. Ecologisch Adviesbureau Cools, Natuur en cultuur leven samen op Plantloon, Natuurvisie landgoed Plantloon , Concept. De Moer. Ecologisch Adviesbureau Cools, Veldwaarnemingen in 2011 van de veldkrekel en diverse planten, dagvlinder- en libellensoorten op Landgoed Plantloon. Tilburg. Ecologisch adviesbureau van Tweel, Kwaliteitstoets Loonse en Drunense Duinen Zwolle/Oisterwijk. Falk/Natuurmonumenten, Wandelkaart Nationaal park Loonse en Drunense Duinen en Huis ter Heide. Interprovinciaal Overleg (IPO), Kwaliteitsklassen en monitoring beheertypen, Taakgroep Natuurkwaliteit en monitoring SNL, gepubliceerd januari IWACO B.V., Onderzoek verdrogingsbestrijding Plantloon en aangrenzende gebieden. s Herhogenbosch Jongh, I.M.H. de, Biografie van de Waalwijkse Wielen, Inventarisatierapport over het ontstaan en verdwijnen van de wielen langs de Winterdijk en de Meerdijk. Tilburg. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Flora- en faunawet. s-gravenhage. Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit, Rode lijsten planten- en diersoorten. s-gravenhage. Mulder, A.J Grondboringen Plantloon en Achterste Hoeven, Loon op Zand Provincie Noord-Brabant, Concept Beheerplan Natura 2000 Loonse en Drunense Duinen & Leemkuilen, Natuurbeheerplan Provincie Noord-Brabant. s-hertogenbosch. Royal Haskoning, Vooronderzoek herstel Galgenwiel. Projectnummer Arnhem. Royal Haskoning, Vooronderzoek herstel ven Plantloon (Kikkerwiel). Projectnummer Arnhem. Stichting voor Bodemkartering, Bodemkaart van Nederland. Wageningen. Uitgeverij Nieuwland, Grote Historisce topografische Atlas 1905, Noord-Brabant, schaal 1: Nieuwland. Vereniging Natuurmonumenten, Kwaliteitstoets Plantloon Vereniging Natuurmonumenten Beheereenheid Midden-Brabant, inspectie Noord- Brabant en Limburg, Eindhoven. Vereniging Natuurmonumenten, Bosbeleid van Natuurmonumenten. Vereniging Natuurmonumenten, s Graveland. Vereniging Natuurmonumenten, Natuurdatabank, gegevens betreffende planten en dieren in de periode s Graveland. Vereniging Natuurmonumenten,1990. Loonse en Drunense Duinen en Plantloon. Beheersplan Verschoor, P Natuurbevorderend omvormingsbeheer op het landgoed Plantloon. Rijksinstituut voor Natuurbeheer, Leersum Verschuren, G Historie van een landschap, Het landgoed Plantloon. Kaatsheuvel Voorn, P., Interne memo betreffende kracht voor koeien Plantloon. Eindhoven. 57

58 Bijlage 1, Zoneringskaart recreatie BIOP 58

59 Bijlage 2, N-2000 doelstellingen 59

60 Bijlage 3, Algemene hoogtekaart Nederland (AHN) 60

61 Bijlage 4, Aardkundige waarden 61

62 beelden aangepast ivm kwaliteit beelden. Ze zijn nu kleiner geplaatst. Bijlage 5, Ontginningsfasen Plantloon A 1850 B 1880 C 1910 D 1940 Legenda Heide Bos Cultuurgrond 62

63 Bijlage 6, Historische kaart rond

64 Natuurbescherming. Sinds Natuurmonumenten beschermt 355 natuur gebieden en waardevolle landschappen. Overal in Nederland. Voor iedereen. Dat doen we sinds 1905 met steun van vrienden, vrijwilligers, leden en bedrijven. Kijk op de website wat jij voor de natuur kunt doen. Natuurmonumenten Postbus ZS s-graveland T (035)