Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden
|
|
|
- Sterre Meyer
- 9 jaren geleden
- Aantal bezoeken:
Transcriptie
1 Risicoschatting emissie PFOA voor omwonenden
2 Inhoud 1. Aanleiding 2. Risicoschatting 3. Resultaten 4. Conclusie Gezondheidsrisico 5. Aanbevelingen PFOA emissies Dordrecht 5 april 2016
3 1. Aanleiding voor het onderzoek RIVM heeft dit onderzoek uitgevoerd op verzoek van het ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) na Tweede Kamervragen N.B. dit onderzoek gaat niet over werknemers 3
4 2. Risicoschatting emissie voor omwonenden Eigenschappen van PFOA Gezondheidskundige grenswaarde PFOA Blootstelling omwonenden 4
5 Eigenschappen PFOA Europese wetgeving: Zeer Zorgwekkende Stof Sinds 2013 op de lijst van Zeer Zorgwekkende Stoffen: PFOA is moeilijk afbreekbaar is (persistent), stapelend, schadelijk voor de voortplanting en mogelijk kankerverwekkend. 5
6 Gezondheidskundige Grenswaarde Een gezondheidskundige grenswaarde is een veilig gehalte in het bloed Als de blootstelling onder de grenswaarde is wordt het risico op nadelige effecten van een chemische stof verwaarloosbaar geacht. Deze grenswaarde is ook beschermend voor personen die zeer gevoelig zijn voor effecten veroorzaakt door PFOA. Paracelsus ( ): Alle dingen zijn vergif en niets is zonder gif. Alleen de hoeveelheid maakt dat iets niet giftig is. 6 PFOA emissies Dordrecht 5 apiril 2016
7 Gezondheidskundige grenswaarde Bruikbaar voor: langdurige blootstelling rekening gehouden met stapeling Op basis van de gevoeligste effecten bij proefdieren: lever Toename levergewicht Vergrote levercellen Beschermend tegen andere nadelige gezondheidseffecten (geboortegewicht, kanker) RIVM (2016): 7 89 ng PFOA/ ml bloedserum 12,5 ng/kg lg/dag (blootstelling) 875 ng / dag (persoon 70 kg)
8 Blootstelling omwonenden Drinkwater, voeding Inademing 8
9 Blootstelling via de lucht Beschikbare informatie uitstoot DuPont/Chemours, Dordrecht Emissie vóór 1998 onbekend Scenario 1 Scenario 2 Scenario ton/jr 5 ton/jr 0 ton/jr -> 5 ton/jr, geleidelijke toename ton/jr 5 ton/jr 5 ton/jr Nb. Tijdelijke emissienorm 14 ton/jr Bekend Bekend Bekend 9
10 De berekende jaargemiddelde PFOA luchtconcentratie in jaar 2000 (ng/m 3 ) Buitenste contour (gem. 50 ng/m 3 ) Binnenste contour (gem. 100 ng/m 3 ) Ook woningen 10 PFOA emissies Dordrecht 21 april 2016
11 Blootstelling via drinkwater, voeding Drinkwater omwonenden bevat circa 2,5 ng PFOA/L Voeding (persoon 70 kg) circa 25 ng PFOA per dag Dagelijkse blootstelling drinkwater, voeding 31 ng/dag MAAR Grondwater dat onder invloed van Merwede staat bevat meer PFOA Drinkwater hieruit geproduceerd bevat tot 30 ng PFOA /L (informatie Oasen) Niet meegenomen in deze studie omdat dit drinkwater niet bij directe omwonenden uit de kraan komt. 11
12 Blootstelling omwonenden Donker blauwe zone, In het jaar 2000, persoon 70 kg Drinkwater, voeding 31 ng/dag Inademing 2000 ng/dag 12
13 Risicoschatting emissie voor omwonenden Gezondheidskundige grenswaarde PFOA Blootstelling omwonenden bloed concentratie 13
14 3. Resultaten 14 PFOA emissies Dordrecht 7 maart 2016
15 4. Conclusie Bewoners in een cirkel van circa 750 meter rondom DuPont/Chemours kunnen te maken hebben gehad met een overschrijding van de hoeveelheid PFOA in het bloed die RIVM als veilig beschouwt. Voor scenario 2; gedurende 25 jaar. De mate en duur van de berekende overschrijding is afhankelijke van de hoogte van de emissies van DuPont in de periode tussen 1970 en Vanaf 2000 nemen de berekende serumconcentraties snel af en in 2002 is de serumconcentraties onder de veilig geachte gezondheidskundige grenswaarde. 15 PFOA emissies Dordrecht 7 maart 2016
16 4. Conclusie (vervolg) Er is geen sprake geweest van een verhoogd risico voor het ongeboren kind De berekende overschrijding kan gevolgen hebben gehad voor de gezondheid: Mogelijk (lichte) leverfunctiestoornissen Het extra risico op het ontstaan van kanker is berekend op circa 1 per miljoen blootgestelden. 16 PFOA emissies Dordrecht 7 maart 2016
17 5. Aanbevelingen Gezondheidsonderzoek: De huidige risicobeoordeling geeft nog niet aan of gezondheidsonderzoek bij omwonenden zinvol is. Een betere inschatting kan worden gemaakt na: Controle voorspelde PFOA concentratie in het bloed: Een gerichte steekproef om te controleren of de bloedserum waardes voor het jaar 2016 inderdaad onder de gezondheidskundige grenswaarde liggen. Mogelijke gezondheidseffecten omwonenden: Een bureau studie van buitenlands onderzoek onder mensen wordt aanbevolen. Deze moet uitwijzen welke gezondheidseffecten bij mensen zijn waargenomen, en bij welke serumconcentratie. 17
18 5. Aanbevelingen (vervolg) Exacte informatie over de emissie naar de lucht ( ) zal een meer nauwkeurige berekening van de duur van de overschrijding opleveren. In deze studie is geen onderzoek gedaan naar de risico s voor werknemers. Op basis van de veronderstelling dat werknemers hoger zijn blootgesteld dan omwonenden wordt nader onderzoek naar de risico's van werknemers aanbevolen. Aanbevolen wordt om in het intrekgebied van de drinkwaterwinningen ten noorden van de Merwede metingen naar PFOA te doen in individuele winputten. 18
19 19 PFOA emissies Dordrecht 7 maart 2016
Meting van PFOA in serum van omwonenden Chemours. Duiding van de uitkomsten. Joke Herremans RIVM
Meting van PFOA in serum van omwonenden Chemours Duiding van de uitkomsten Joke Herremans RIVM 14-9-2017 Teflon in de pan PFOA in de ban REACH restrictie Geen productie, gebruik en in de handel brengen
RIVM onderzoek naar PFOA omwonenden Chemours. Prof. Erik Lebret, RIVM/UU
RIVM onderzoek naar PFOA omwonenden Chemours Prof. Erik Lebret, RIVM/UU 29-5-2017 RIVM onderzoeken naar PFOA Maart 2016: De risicoschatting effecten uitstoot PFOA op gezondheid omwonenden. Mei 2017: Bloedonderzoek.
PFOA - reacties van omwonenden CGC / NVMM 14 september Henk Klapwijk Arts M&G, medische milieukunde
PFOA - reacties van omwonenden CGC / NVMM 14 september 2017 1 Henk Klapwijk Arts M&G, medische milieukunde 2 September 2015 3 Feb. 2016: DuPont / Chemours schikken voor $ 671 miljoen September 2015 Vragen
RISICOSCHATTING PFOA IN DRINKWATER IN HET VOORZIENINGSGEBIED VAN TWEE LOCATIES
RISICOSCHATTING PFOA IN DRINKWATER IN HET VOORZIENINGSGEBIED VAN TWEE LOCATIES Auteurs: B.G.H. Bokkers, J.F.M. Versteegh, P.J.C.M. Janssen en M.J. Zeilmaker (allen RIVM) Samenvatting Uit de risicoschatting
Wat betekent dit voor. van omwonenden?
Emissies van chemische stoffen door ThermPhos Wat betekent dit voor de gezondheid van omwonenden? dr Joost van Rooij - toxicoloog [email protected] Informatiebijeenkomst omwonenden 1 December
Risicoschatting FRD 903 in drinkwater in het voorzieningsgebied van drie oevergrondwaterproductielocaties. Datum:
BIJLAGE 1 bij brief 097/2017/M&V/EvS/AV aan IenM Risicoschatting FRD 903 in drinkwater in het voorzieningsgebied van drie oevergrondwaterproductielocaties. Datum: 27 07 2017 Samenvatting Deze risicoschatting
Milieu en Gezondheid in Genk-Zuid. Dirk Wildemeersch Vlaamse Gezondheidsinspectie
Milieu en Gezondheid in Genk-Zuid Dirk Wildemeersch Vlaamse Gezondheidsinspectie Inhoud Probleemstelling Giftigheid Algemeen Specifiek voor de verhoogd gemeten stoffen Richtwaarden en normen versus Genk
Vraag 1 Bent u bekend met het artikel Hoe DuPont met teflon een ongekende milieuramp veroorzaakte. Ook in Nederland? 1?
> Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456
Zwangeren en CMR stoffen
Zwangeren en CMR stoffen Gevaar versus risico NVVA symposium april 2018 Ingrid Oirbons Expertisecentrum toxische stoffen Arbo Unie CMR stoffen Blootstelling aan stoffen dient beheerst te zijn voor alle
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
gehoord Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport > Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven Dienst Gezondheid & Jeugd A. van Leeuwenhoeklaan 9 De heer
gehoord Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport > Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven Dienst Gezondheid & Jeugd A. van Leeuwenhoeklaan 9 De heer
Risicobeoordeling van lange-termijn inname van fipronil via de consumptie van ei en ei-producten
Risicobeoordeling van lange-termijn inname van fipronil via de consumptie van ei en ei-producten Datum: 26-09-2018 Versie: definitief Onderwerp De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) heeft fipronil
Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum
Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Unit Medische Milieukunde, GGD Zuid Limburg, Geleen, september 2015 Seksuele Gezondheid, Infectieziekten
Antwoord. van Gedeputeerde Staten op vragen van H.W.H. Groenendijk (PVV) (d.d. 11 februari 2016) Nummer Aan de leden van Provinciale Staten
van Gedeputeerde Staten op vragen van H.W.H. Groenendijk (PVV) (d.d. 11 februari 2016) Nummer 3133 Onderwerp Snel duidelijkheid over gezondheidssituatie Drechtsteden Aan de leden van Provinciale Staten
Ethanol? Welke wettelijke verplichtingen zijn van toepassing?
l Eth l Eth l Eth l Eth l Eth l Eth l Eth l Eth Ethanol? Welke wettelijke verplichtingen zijn van toepassing? Ethanol welke wettelijke verplichtingen zijn van toepassing? Voor het werken met chemische
grondig onderzoek milieu en gezondheid rond Corus
grondig onderzoek milieu en gezondheid rond Corus onderzoek door RIVM in opdracht van Minister van VROM goede medewerking van provincie, bewoners, Corus en anderen de situatie rond Corus is uitgebreid
PX-10. Onderzoek naar blootstelling en gezondheidsrisico s bij Defensie personeel
PX-10 Onderzoek naar blootstelling en gezondheidsrisico s bij Defensie personeel Prof. dr. ir. Erik Lebret Chief Science Officer RIVM Integrale Risicobeoordeling 1 28 januari 2016 Aanleiding RIVM onderzoek
Infoavond asbestincident Maldegem 23 mei 2019
Infoavond asbestincident Maldegem 23 mei 2019 Dr. Hana Chovanova, Agentschap Zorg en Gezondheid Layla Aydemir, medisch milieukundige, Logo Gezond+ Terechte ongerustheid? We begrijpen dat jullie ongerust
GGDFryslan. Gemeente HARLINGEN B« I ngekomen 11 JUNI No oekadres: Hai lingertrekweg 58 Lee uwarden
12.001698 GGDFryslan Gemeente Harlingen Ruimtelijke ordening T.a.v. mevr. M. Kremer Postbus 10000 8860 HA HARLINGEN Datum Uw kenmerk Uw brief van Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer E-mailadres Bijlagen
GGD-richtlijn Gezondheidsrisico van asbest in woningen en publieke gebouwen
GGD-richtlijn Gezondheidsrisico van asbest in woningen en publieke gebouwen Ben Rozema GGD Amsterdam Carola Hegger GGD Rotterdam-Rijnmond Schakeldag Infomil, 26 juni 2014 Doel van de GGD-richtlijn Het
Beoordeling gezondheidsrisico's door sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat
Beoordeling gezondheidsrisico's door sporten op kunstgrasvelden met rubbergranulaat 19 december 2016 Inhoud 1. Aanleiding 2. Wat heeft het RIVM onderzocht? 3. Verband rubbergranulaat en leukemie 4. Voldoet
Deelrapportage. Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Eygelshoven
Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Eygelshoven Unit Medische Milieukunde, GGD Zuid Limburg, Geleen, september 2015 Seksuele Gezondheid, Infectieziekten
Samenvatting. Achtergrond
Samenvatting Achtergrond Blootstelling aan asbest kan in diverse organen kanker veroorzaken. Het meest voorkomende gevolg is longvlies- en buikvlieskanker (mesothelioom) en longkanker. Omdat beide typen
Verkeer en luchtverontreiniging
Verkeer en luchtverontreiniging gezondheidsschade Dr Ir Miriam Gerlofs-Nijland RIVM 1 Positie RIVM Onderzoeksinstituut rijksoverheid Onafhankelijk van politiek en beleid Verbindt wetenschap en beleid Maakt
Di- en triisocyanaten. Nr. 2018/20, Den Haag, 28 november Samenvatting
Di- en triisocyanaten Nr. 2018/20, Den Haag, 28 november 2018 Di- en triisocyanaten pagina 2 van 5 Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) heeft de Gezondheidsraad een gezondheidskundige
Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap?
Antwoorden op veel gestelde vragen over de folder Chroom-6 en ziekten: wat is er bekend uit de wetenschap? De vragen en antwoorden zijn onderverdeeld in vijf groepen: 1 Algemene vragen over de folder...1
DOSIS SOLA FACIT VENEMUM
DOSIS SOLA FACIT VENEMUM Misverstanden over de wetgevingen Een paar reacties Regelgeving Chemische stoffen Classificering indeling is gebaseerd op de gevaareigenschap van een stof REACH & CLP Wat is REACH?
Dioxine emissie oktober verspreidingsberekeningen. D. Spoelstra F. Duijm
NOTITIE Onderwerp REC Harlingen Project Dioxine emissie oktober 2015 - verspreidingsberekeningen Opdrachtgever FUMO Projectcode LW217-12 Status Definitief Datum 22 februari 2016 Referentie LW217-12/16-003.173
Luchtkwaliteit in Zeist
Luchtkwaliteit in Zeist Inleiding In een eerder artikel is gesproken over Samen het milieu in Zeist verbeteren en de vier pijlers onder het uitvoeringsplan, zie het artikel op deze website van 7 juni en
Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2010
Gemeente Ridderkerk Rapportage Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Monitoring 3 1.2 Berekenen versus meten 3 1.3 NO 2 en PM 10 3 1.4 Tot slot 3 2 Berekende
POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico. Eindrapport
POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico Eindrapport Juni 2016 1 POMS-site Ter Apel Beoordeling Gezondheidsrisico Eindrapport Juni 2016 Auteurs: M. Eggens F. Greven F. Duijm 2 Inhoudsopgave 1.
Gemeente Ridderkerk. Rapportage. Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2009
Gemeente Ridderkerk Rapportage Berekenen en meten: de Luchtkwaliteit in Ridderkerk 2009 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Monitoring 3 1.2 Berekenen versus meten 3 1.3 NO 2 en PM 10 3 1.4 Tot slot 3 2 Berekende
Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo
Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Steenwijk, 8 maart 2016 Inleiding Aanleiding van het onderzoek Naar aanleiding van vragen en zorgen van een aantal deelnemers en vrijwilligers
Samenvatting. Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad
Samenvatting Nederlands onderzoek aanleiding voor vragen aan Gezondheidsraad In Nederland wordt naar schatting een half miljoen werknemers met enige regelmaat blootgesteld aan organische oplosmiddelen.
PREBES Back 2 basics
PREBES Back 2 basics Christel Swinnen Preventieadviseur Arbeidshygiëne 19.02.2019 Chemische agentia Regelgeving Europees o CLP: Classification, Labelling and Packaging of chemicals waarborgt dat werknemers
Informatie over GenX van waterbedrijven Evides en Dunea
Informatie over GenX van waterbedrijven Evides en Dunea Van de site van Evides: In de media: PFOA en GenX Diverse media berichtten over de kwaliteit van het drinkwater in relatie tot de stoffen GenX en
Het zal je buurman maar zijn!
Het zal je buurman maar zijn! Emissies van kleine bedrijven en gezondheidsklachten in de nabije omgeving D.H.J. (Rik) van de Weerdt, arts/toxicoloog Medisch milieukundige Team Milieu & Gezondheid GGD Hulpverlening
Luchtkwaliteit en kanker: Wat vertellen we de burger?
Luchtkwaliteit en kanker: Wat vertellen we de burger? Ad Ragas Afdeling Milieukunde, Radboud Universiteit Nijmegen Stoffen & Kanker Benzeen Asbest PAK s 1 Hoe worden burgers geïnformeerd? De overheid reguleert
Z Naast de gegevens uit het E-PRTR is er gebruik gemaakt van de gegevens uit de vigerende vergunning.
Notitie Aan Van Onafhankelijk Papendrecht OZHZ Dossier Nedstaal Zaaknummer Kenmerk Datum 14 december 2016 Onderwerp Beantwoording vragen Z-16-313511 BEANTWOORDING VRAGEN EX ARTIKEL 40 REGLEMENT VAN ORDE
Toelichting op het RIVM-rapport Mixture exposure to PFAS: A Relative Potency Factor approach. Opstellen van een handelingskader voor PFAS
NOTITIE Onderwerp Toelichting op het RIVM-rapport Mixture exposure to PFAS: A Relative Potency Factor approach Project Opstellen van een handelingskader voor PFAS Projectcode DDT219-1 Referentie DDT219-1/18-008.924
BIJLAGE DEEL 1 RISICOBEOORDELING. 2. is dat aanvullende gegevens en/of tests nodig zijn. Deze conclusie is op de volgende gronden bereikt:
21.6.2008 NL C 157/11 BIJLAGE DEEL 1 CAS-nr.: 3033-77-0 Einecs-nr.: 221-221-0 Structuurformule http://www.emis.vito.be d.d. 21-06-2008 Einecs-naam: IUPAC-naam: Rapporteur: Indeling ( 1 ): 2,3-epoxypropyltrimethylammoniumchloride
memo Luchtkwaliteit Rijksweg 20-1 te Drempt 100968
memo aan: van: Gemeente Bronckhorst Johan van der Burg datum: 8 juni 2011 betreft: Project: Luchtkwaliteit Rijksweg 20-1 te Drempt 100968 INLEIDING Op het perceel Rijksweg 20-1 te Drempt (gemeente Bronkhorst)
1. Inleiding. Rapportage Luchtkwaliteit 2012, gemeente Doetinchem 4
Rapport Luchtkwaliteit 2012 Doetinchem Oktober 2013 INHOUD 1. Inleiding... 4 2. Algemeen... 5 2.1 Wet luchtkwaliteit... 5 2.2 Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit... 5 2.3 Bronnen van luchtverontreiniging...
Samenvatting. Vraagstelling
Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en Beroepsmatige Blootstelling aan Stoffen (GBBS, voorheen WGD) van de Gezondheidsraad
Bijlage(n) Uw brief van Uw kenmerk Documentnummer Landgraaf, oktober 201 6
ï-«f Aan het Bestuur van: VV Schaesberg SVN UOW'OZ Beheerstichting Park ter Waerden Beheerstichting Park Strijthagen Landgraaf, 7 oktober 201 6 llllll 111:11:111 Onderwerp Kunstgrasvelden. Verzonden op
Risicoanalyse chemische agentia. Wettelijk kader
Provikmo 10/10/2016 Risicoanalyse chemische agentia Wettelijk kader Prebes, 10/10/2016 Ing. Bart Muylle Zijn de risico s ten gevolge van blootstelling aan gevaarlijke chemische agentia op de arbeidsplaats
Stap1: Ernst van de verontreiniging: Er is sprake van een geval van ernstige verontreiniging als gevolg van: - Ernstige bodemverontreiniging
Rapportage Sanscrit.nl Instrument ter bepaling van spoedeisendheid van saneren V. Sanscrit 2.5.4 V. rapport 2.16 Algemeen Naam dossier: Mijkenbroek 30 te Breda Code: S16.1758 Beoordelaar: [email protected]
GGD Zuid Holland Zuid t.a.v. Mevrouw I. Akkersdijk. Gemeente Dordrecht / Afd. Bouw en Wonen t.a.v. Mevrouw G. Norden. Geachte heer, mevrouw,
GGD Zuid Holland Zuid t.a.v. Mevrouw I. Akkersdijk Gemeente Dordrecht / Afd. Bouw en Wonen t.a.v. Mevrouw G. Norden uw brief van uw kenmerk reactie op onderwerp Onderzoeksresultaten Stomerij Vrieseweg
"Niet over elkaar, maar met elkaar praten" Bestuurders bezoeken bijeenkomst veilig drinkwater
Persbericht Hendrik-Ido-Ambacht, 31 mei 2017 "Niet over elkaar, maar met elkaar praten" Bestuurders bezoeken bijeenkomst veilig drinkwater Op woensdag 31 mei organiseerde de gemeente Hendrik-Ido-Ambacht
Rapportage Sanscrit.nl
Rapportage Sanscrit.nl Instrument ter bepaling van spoedeisendheid van saneren V. Sanscrit 2.5.4 V. rapport 2.16 Algemeen Naam dossier: Waalbanddijk Nijmegen GRONDWATER Code: 20165144 Beoordelaar: [email protected]
Gezondheidsrisico s bij gebruik formaldehyde?
Gezondheidsrisico s bij gebruik formaldehyde? Paulien Oosterveld, arbeidshygiënist Veiligheid, Gezondheid en Milieu Universiteit Leiden en LUMC Doel presentatie Volgende vragen beantwoorden: Hoe is de
Kwik in binnenmilieu - praktijkvoorbeelden
Kwik in binnenmilieu - praktijkvoorbeelden Marieke van Ballegooij - Gevers milieugezondheidkundige Bureau GMV Werner Hagens Regio-adviseur, centrum Gezondheid en Milieu RIVM 20 september 2012 Inhoud Wat
