HANDLEIDING. unimat 4

Transcriptie

1 HANDLEIDING

2 2 inhoudsopgave Conformiteitsverklaring 4 Gebruiksdoel van de machine 5 Garantiebepalingen 5 Veiligheid 6 Technische gegevens 8 Bedieningselementen 9 Veilig opspannen 10 Inleiding draaien 11 De metaaldraaibank 11 Onderdelen van de draaibank 11 De aandrijving 14 Installatie van de machine 15 Verspanend bewerken 16 Beitels 16 Beitelhoeken 17 Beitelvormen 18 Bewerkingen 19 Toerentallen (tabellen) 23 Onderhoud 24 Schroefdraad 25 Draadsystemen 26 Draad snijden 27 Accessoires metaal 31 Drieklauwplaat 31 Drieklauwplaat met sleutel 32 Vierklauwplaat 32 Opspanplaat 32 Boorhouder 33 Snelspanboorhouder 33 Spantangen 33 Horlogemakersspantangen 34 Vaste bril 34 Bovensupport 34 Verticaal support 35 Handstichelsupport 35 Automatische langsvoeding 35 Verdeelapparaat 36 Horlogemakers-verdeelschijf 36 Polijstspindel 36 Slijphulpstuk 36 Verdeelmogelijkheden (tabel) 31 Kotterkop 37 Opnamedoorn 37 Standaard beitelhouder 38 Snelwisselbeitelhouder 38 Enkelvoudige beitelhouder 38 Meedraaiend center 39 Draaien tussen de centers 39 Machineklem 39 Draadsnijhulpstuk 40 Tandwielcombinaties (tabel) 41 Accessoires hout 42 Cirkelzaaghulpstuk 42 Langszagen (schulpen) 43 Dwarszagen (afkorten) en verstekzagen 44 Sponningzagen 44 Gutsen 45 Zagen van messing en groef 46 Lipverbinding 46 Schijfschuurhulpstuk 48 Houtdraaihulpstuk 49 Profielfreeshulpstuk 51 Diverse gereedschappen 53 Meetgereedschap 58 Andere machines 61 Literatuur 62 Bestellen 62 Demontagetekeningen/onderdelen met stuklijsten 63 Index 77 Het is niet toegestaan deze uitgave, of delen uit deze uitgave, te vermenigvuldigen of over te nemen, op welke wijze dan ook, tenzij na verkregen uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van de uitgever, VDH te Utrecht. Deze uitgave is met zorg samengesteld en weerspiegelt de stand van zaken op het moment van verschijnen (mei 1998). Aan het in deze uitgave vermelde of afgebeelde kunnen geen rechten worden ontleend. Door de voortgaande ontwikkeling van de machine en de accessoires kunnen zich verschillen voordoen tussen hetgeen in deze uitgave is vermeld of afgebeeld, en de machine of accessoires die worden geleverd. Wij streven ernaar de handleiding zo goed mogelijk aan te passen en uit te breiden. Het kan echter voorkomen, dat een nieuwere machine of accessoire nog niet (of niet volledig) in deze handleiding is opgenomen. Neem in geval van twijfel contact op met de importeur.

3 handleiding derde druk, mei 1998 bestelnummer VDH Machines en Gereedschappen B.V. Utrecht 3 EG-conformiteit Het nevenstaande teken geeft aan, dat samen met de EG-conformiteitsverklaring, de machine en de handleiding overeenkomstig de EG-richtlijn voor machines 89/ 392/EWG en de aanpassingen 91/368/EWG en 39/68/EWG zijn uitgevoerd. importeur voor de Benelux: VDH Machines en Gereedschappen B.V. Texasdreef CL Utrecht tel.: (030) fabrikant: EMCO Profi Heimwerkermaschinen Ges. m. b. H. Hauptstraße Grödig Austria

4 conformiteit Conformiteitsverklaring Produkt: draaibank Specificatie van de machine: fabrikaat: EMCO type: Unimat 4 Adres fabrikant: PROFI HEIMWERKERMASCHINEN GmbH Hauptstraße 31 A-5082 Grödig Grondslag van de norm: IEC , EN 292 deel 1 en 2, EN 294 Verordening: MSV (BGI. nr. 306/1994 van ) Testcertifikaat: Bijzonderheden, bijlagen: electrische documentatie in de betreffende versie 4 Wij verklaren, dat het bovengenoemde produkt, waarop deze verklaring van toepassing is, overeenkomt met de geldende bepalingen in de richtlijn van de Raad van 14 juni 1989 ter aanpassing aan de rechtsvoorschriften van de lidstaten voor machines (89/392/EWG) en de veranderingen van 20 juni 1991 (91/368/EWG), 14 juni 1993 (93/44/EWG) en 22 juli 1993 (93/68/EWG). Bovendien is dit produkt in overeenstemming met de bovengenoemde normgrondslagen en verordeningen. Plaats, datum: Gevolmachtigde: chef kwaliteitsbewaking Ing. Franz Blaikner...

5 handleiding Gebruiksdoel van de machine De machine is bestemd voor het draaien van verspaanbare metalen. Het bewerken van andere materialen is niet toegestaan, behalve in bijzondere gevallen na overleg met de fabrikant. Gebruik volgens de bestemming houdt ook in, dat de machine volgens de richtlijnen van de fabrikant wordt bediend en onderhouden. De machine mag uitsluitend worden bediend door garantie personen, die vertrouwd zijn met de werking, het onderhoud en de instelling van de machine en die van de gevaren op de hoogte zijn. Alle aanwijzingen voor het voorkomen van ongevallen en het bevorderen van de veiligheid moeten steeds worden opgevolgd. Als de machine niet volgens de bestemmingsbepalingen wordt gebruikt, is de fabrikant van elke aansprakelijkheid ontheven; de verantwoording ligt dan uitsluitend bij de gebruiker. Garantiebepalingen voor nieuwe machines van EMCO 1 De duur van de garantie voor nieuwe machines van EMCO bedraagt zonder beperking aan het aantal bedrijfsuren twaalf maanden vanaf de levering van de machine door EMCO of door een geautoriseerde vakhandelaar. 2 De garantie omvat de opheffing van alle gebreken in materialen en bewerkingen die de correcte werking van de machine beïnvloeden. 3 Als gebreken aan het licht komen, moet onmiddellijk hetzij schriftelijk, hetzij mondeling met schriftelijke bevestiging daarvan, melding gemaakt worden bij de EMCO-vertegenwoordiger of de dichtstbijzijnde service-instelling van EMCO. 4 Gebreken die volgens de richtlijnen gemeld zijn en door de garantie gedekt worden, worden verholpen door het gebrek te repareren of door de levering van een nieuw onderdeel zonder kosten voor de klant. Defecte onderdelen moeten desgevraagd teruggezonden worden aan EMCO of haar vertegenwoordiging. De klant draagt de kosten en risico s van deze verzending. 5 De garantietermijn voor vervangende onderdelen bedraagt zes maanden vanaf de levering of de inbouw. Ook bij het herhaaldelijk aanspraak maken op deze garantie strekt zich de aansprakelijkheid niet verder uit dan de bij de eerste keer geleverde prestatie. 6 Er bestaat geen aanspraak op prestaties voor gebreken die zijn ontstaan door: het niet opvolgen van de handleiding voor de bediening, de veiligheidsvoorschriften, de bestemmingsbepalingen, of andere aanwijzingen betreffende de levering, de opstelling, de installatie of het gebruik van de machine; ongeschikt of ondeskundig gebruik; foutieve montage of installatie; eigenmachtige niet uitdrukkelijk schriftelijk aanbevolen of toegestane ingrepen in of veranderingen aan de machine, door de klant of door derden; natuurlijke slijtage; foutieve of nalatige behandeling; chemische, electrochemische of electrische invloeden; onvoldoende energieverzorging; overmacht. 7 De kosten voor prestaties die buiten de garantie vallen komen voor rekening van de klant. 5

6 veiligheid Lees de gebruiksaanwijzing Lees de gebruiksaanwijzing volledig vóórdat u de machine gebruikt. Werkplek inrichten Stel de machine zo op, dat er voldoende ruimte is voor het bedienen en onderhouden van de machine. Op deze plaatsen geen electrische leidingen voeren en niets neerzetten of opslaan. Electrische aansluiting De machine alleen aan een stopcontact met randaarde aansluiten. De aardleiding moet functioneren. Reparaties aan de electrische installatie van de machine mogen alleen door een deskundige geschieden. geen loszittende kleding tijdens het werk. De kleding moet bij de polsen en rond de heupen strak aansluiten. Stevig opspannen Vóór het begin van het werk controleren of werkstuk en gereedschap stevig zijn opgespannen. Overschrijd het bereik van de klauwplaat niet! Eénzijdig opspannen alleen bij kortere werkstukken. Langere werkstukken (werkstukken langer dan 3 maal de spandiameter) ondersteunen met een center in de losse kop of met de vaste bril. Werkstuk niet te krap inspannen. Vermijd een kleine spandiameter bij een grote draaidiameter. Het werkstuk moet ruim aansluiten. Voorkom onbevoegd gebruik De machine mag alleen door bevoegde personen worden bediend en onderhouden. Voorkom onbevoegd gebruik met de sleutelschakelaar! 6 In gebruik nemen Overtuig u ervan, dat de machine in een toestand van goed onderhoud verkeert en dat er geen veiligheidsvoorzieningen ongedaan gemaakt zijn. Doe dit vóór elk gebruik. Machine niet veranderen Het is verboden eigenmachtig veranderingen aan te brengen aan de veiligheidsvoorzieningen en veranderingen aan te brengen in het electrische/electronische deel van de machine. Scherm uitstekende delen af Bij het bewerken van stafmateriaal moet u het buiten de spindel uitstekende gedeelte over de hele lengte afschermen met een vaste bescherming. Schoonmaken Werkplek en machine altijd schoon houden. Een niet opgeruimde werkplek en een vuile machine verhogen het gevaar voor ongevallen. Bescherming van het lichaam Let erop, dat uw haren niet in de machine raken. Draag hoofdbedekking. Bescherm de ogen met een beschermbril. Draag Klauwplaatsleutel verwijderen Vóór het begin van het werk controleren of de sleutels voor het instellen en monteren van de klauwplaat of boorkop verwijderd zijn. Toerental niet te hoog Er zijn maximale toerentallen voor de spangereedschappen. Gebruik geen hoger toerental. Bij onbalans (bijvoorbeeld bij een in de vierklauw ingespannen werkstuk) en bij het snijden van draad een laag toerental gebruiken. Houd de machine in het oog Een draaiende machine niet uit het oog verliezen. Als u weggaat, zet de machine dan uit.

7 handleiding Afstand houden Niet in de buurt van draaiende delen van de machine komen. Gevaarlijke materialen veiligheid noodstopknop in of haal de stekker uit het stopcontact. Bij gevaar NOODSTOPKNOP Bij gevaar de machine direct uitzetten met de noodstopknop. Verspaan geen magnesium en legeringen daarvan vanwege het brandgevaar. Gereedschappen Werk alleen met scherpe en goed geslepen gereedschappen. Beschadiging Bij beschadigingen contact opnemen met de fabrikant of de importeur. Geef bij beschadigingen of reclamaties, bij onduidelijkheden of bestelling van onderdelen, altijd het nummer van de machine op. Voor onderdelen die niet door PROFI HEIMWER- KERMASCHINEN zijn geleverd, is PROFI HEIM- WERKERMASCHINEN niet aansprakelijk. 7 Gereedschap verwisselen Gereedschappen voor de bewerking alleen verwisselen bij stilstaande machine. Spanen verwijderen Spanen verwijderen bij uitgeschakelde machine. Gebruik een spanenhaak. Meten Metingen alleen bij stilstaande machine uitvoeren. Onderhoud en afstellen Volg de onderhoudsvoorschriften voor machine en toebehoren op. Schakel de machine uit vóór alle onderhouds- en afstelwerkzaamheden. Druk de

8 technische gegevens 8 machinedraaibank: centerhoogte: centerafstand: draaidiameter boven bed: draaidiameter tussen centers: verstelbaarheid dwarsslede: transporteur: vaste kop: doorlaat hoofdspindel: 48 mm 200 mm 96 mm 66 mm 52 mm M 8 1 links 10,2 mm aansluiting voor gereedschappen: M 14 1 (volgens DIN 800) toerentallen: omw/min losse kop: verstelbaarheid pinole: 23 mm aansluiting voor gereedschappen: M 14 1 (volgens DIN 800) aandrijfmotor: motor: elelectromagnetische afscherming: geluidsniveau: nominaal opgenomen vermogen: diversen: gewicht netto: verstelbaarheid verticaal support: permanent-magneetmotor; 2-toerig: 4000/2500 omw/min de motor is ontstoord 70 db(a) 95 W / 65 W 7 kg 50 mm De machine wordt standaard geleverd met: vaste en losse kop, bed, langs- en dwarsslede, motor met drijfwerk, lange en korte snaar, standaard beitelhouder, drieklauwplaat, spanstiften voor de drieklauwplaat, inbussleutel en één vast center.

9 handleiding bedieningselementen 1 instelling toerental; aan/uit-schakelaar 2 hoofdspindel, aansluiting M 14 1 mm 3 aandrijfmotor 4 klemschroeven voor vastzetten draaibeitel 5 vastzetschroef voor beitelhouder 6 dwarsslede 7 vastzet- en instelschroeven voor dwarsslede 8 vastzetschroef langsslede 9 losse kop, aansluiting M 14 1 mm 10 vastzetschroef pinole losse kop 11 vastzetschroef losse kop 12 vastzet- en instelschroef voor de axiale speling van het handwiel 13 afdekkap voor de snaren 14 plaatje met toerentallen 15 afdekkap van de transporteur 16 handwiel van de dwarsslede 17 langsslede 18 transporteur M 8 1 mm links 9 schakelaar voor motortoerental (twee standen) startknop stopknop

10 veilig opspannen 10 niet zo: Zorg voor veilige opspanningsmethoden: Ondersteuning bij langere werkstukken! Als het deel van het werkstuk dat buiten de klauwplaat (of ander inspangereedschap) steekt, langer is dan drie maal de diameter, moet het werkstuk ondersteund worden met de losse kop (met vast of meedraaiend center) of de vaste bril. Anders bestaat het gevaar, dat het werkstuk doorbuigt onder druk van de beitel. Het begint dan te ratelen (het werkstuk slaat periodiek op de beitel). Het gevolg is: slecht draairesultaat, breuk van de beitel, verbuigen of wegslingeren van het werkstuk. De vaste bril Als ondersteuning door de losse kop niet mogelijk is, moet u de vaste bril gebruiken. De vaste bril wordt op het bed van de machine gemonteerd. Als u de vaste bril niet gebruikt, kan het gevolg zijn: slecht draairesultaat, breuk van de beitel, verbuigen of wegslingeren van het werkstuk. Draaibeitel zo weinig mogelijk laten uitsteken Een draaibeitel die te ver uit de houder steekt, buigt teveel door, gaat ratelen en breekt. De breukstukken vliegen als projectielen weg: uiterst gevaarlijk! De beitelpunt moet precies op centerhoogte staan. maar zo: Werkstuk niet te krap opspannen (A) Het werkstuk moet ruim gevat worden door het opspangereedschap, anders wordt het weggeslingerd. Vermijd een kleine spandiameter (d) bij een grote draaidiameter (D) De houdkrachten bij de kleine diameter zijn te klein, het werkstuk kan weggeslingerd worden. Overschrijd het spanbereik van de opspangereedschappen niet Let op de spanbereiken van de opspangereedschappen. Bekken die te ver uitsteken, breken en worden als projectielen weggeslingerd.

11 handleiding In deze inleiding worden de basisbegrippen beschreven, die bij het draaien gebruikt worden. Een geroutineerde draaier kan dit gedeelte dus met een gerust hart overslaan. We hopen alleen de beginner een beetje op weg te kunnen helpen met de informatie in dit hoofdstuk. Het gaat slechts om een selectie van onderwerpen, en als u meer routine krijgt, zult u bepaalde dingen waarschijnlijk anders willen doen dan hier beschreven is. De metaaldraaibank noodzakelijke precisie Laten we eens aannemen, dat u een as passend in een gat moet maken, zodanig, dat de as zonder teveel speling soepel draaibaar is. Het zal dan nodig zijn de as zó te bewerken, dat deze precies in het gat past. Maken we de as een aantal micrometers groter, dan zal de as nog slechts met moeite in het gat passen. Nog iets groter, en de as past niet meer in het gat. We zullen het gedeelte waar het gat in zit moeten verwarmen om het te laten uitzetten. Als we dan de as erin duwen, krijgen we die er niet meer onbeschadigd uit als het metaal is afgekoeld. boring nom. 10 mm -0,018 mm -0,002 mm +0,024 mm inleiding draaien materiaal hout vertoont onder invloed van temperatuur en vochtigheid al zoveel maatverandering, dat een uiterst precieze bank daarbij overbodig is. stevige constructie Nog een tweede factor is anders bij de metaaldraaibank. Metaal is een veel harder materiaal dan hout. Als we metaal willen bewerken op de draaibank, ondervindt de draaibeitel veel grotere krachten dan bij de houtbewerking. Die krachten moeten goed worden opgevangen en verdeeld, en daarvoor is een zeer starre en stabiele constructie nodig. Voor een houtdraaibank is dat niet nodig. Verbeteringen kunnen daar op andere vlakken worden gevonden. Je kunt op een houtdraaibank dus geen metaal draaien, het is zelfs gevaarlijk. Andersom, hout draaien op een metaaldraaibank, kan natuurlijk wel. Alleen is een metaaldraaibank meestal kleiner dan een houtdraaibank, veel zwaarder en duurder. We concluderen, dat voor een metaaldraaibank moet gelden: grote precisie en grote stabiliteit. De Unimat 4 is een kleine bank, maar bezit grote stabiliteit. Uniek is de grote reeks hulpstukken, waardoor de meest uiteenlopende bewerkingen kunnen worden uitgevoerd. Met de Unimat 4 heeft u dus de beschikking over een kleine, maar precieze en, dank zij de hulpstukken, universele bank. 11 Kleine verschillen in de gemiddelde diameter hebben belangrijke gevolgen voor de passing. Deze voorbeelden laten zien, dat het bij de metaalbewerking vaak aankomt op heel kleine toleranties (maatafwijkingen). Veranderen we daar iets aan, dan kan de functie van het onderdeel volledig anders worden. Zulke nauwe grenzen zijn bij de houtbewerking meestal een uitzondering, niet mogelijk en ook niet nodig. Een maatafwijking van een halve millimeter bij bijvoorbeeld een meubelstuk is gewoonlijk nog heel goed te gebruiken. We zien hieraan, dat onze draaibank voor metaal moet beschikken over een grote precisie. Er moeten onderdelen mee vervaardigd kunnen worden, die op de door ons gewenste wijze passen. Een houtdraaibank is daarvoor volkomen ongeschikt, die hoeft niet met een dergelijke precisie te kunnen werken. Het Het machinebed met de geleidingen. Onderdelen van de draaibank Een aantal onderdelen vinden we bij elke soort draaibank, groot of klein, terug. machinebed Het bed van de machine is gemaakt van een speciaal soort gietijzer, dat star is en goed trillingen dempt. Het bed wordt verstevigd door de dwarsribben, die op een aantal plaatsen zijn aangebracht. Op het bed bevinden zich de geleidebanen. Deze gelei-

12 inleiding draaien vlakke geleidingsbaan hoofdspindel dwarsribben spindelneus snaarwiel prismavormige geleidingsbaan vaste kop 12 debanen, die precies geslepen zijn, vormen de basis van de nauwkeurigheid van de machine. De voorste geleidebaan is prismavormig, de achterste is vlak. Op de geleidebanen worden de andere onderdelen van de bank geplaatst: de vaste kop, de losse kop en de slede. links richtingen dit is de langsrichting dit is de dwarsrichting rechts Bij het aangeven van richtingen gaan we uit van de positie van de draaier, die voor de bank zit of staat. Links is dan aan de linkerhand van de draaier, rechts is aan de rechterhand. Vooraan is het dichtst bij de draaier, achteraan is het verst weg. Een beweging parallel aan het bed, dus van links naar rechts of van rechts naar links, noemen we een beweging in langsrichting. Haaks daarop (van voor naar achter of omgekeerd) staat de dwarsrichting. Bij numeriek bestuurde machines heet de langsrichting de z-as en de dwarsrichting de x-as. Langs de z- as naar de vaste kop toe is positief, van de vaste kop af is negatief. Langs de x-as van de middellijn af heet positief, naar de middellijn toe is negatief. vaste kop Links op het bed staat de vaste kop. Die heet zo, omdat hij bij alle bewerkingen op zijn plaats blijft. De kop kàn er wel af, maar dat is alleen in bepaalde gevallen bij groot onderhoud nodig. Door de prismageleiding komt wat er op het bed geplaatst wordt altijd weer in dezelfde stand terecht. In de vaste kop is de hoofdspindel gelagerd. De hoofdspindel wordt aangedreven door de aandrijfmotor (door tussenkomst van snaren en snaarwielen). De lagering van de hoofdspindel is nauwkeurig, spelingsarm en sterk uitgevoerd. Normaal hoeft daar niets meer aan gedaan te worden. Door de hoofdspindel loopt een boring, zodat ook stafmateriaal van grotere lengte kan worden bewerkt, het steekt dan aan de linkerkant buiten de hoofdspindel. In dat geval moet u altijd zorgen voor een deugdelijke afdekking en ondersteuning (bijvoorbeeld van hout) van het materiaal links van de machine. Het aan de rechterkant uitstekende deel van de spindel, waarop de schroefdraad zit, heet de neus. Op de spindelneus worden de verschillende opspangereedschappen geschroefd. losse kop Aan de rechterkant op het bed staat de losse kop. neus vastzetschroef losse kop losse kop vastzetschroef pinole pinole handwiel

13 handleiding Deze kop wordt bij het werk op een geschikte plaats gezet en vastgeklemd met een klemplaat onder tegen het bed. De losse kop kan ook helemaal van het bed verwijderd worden. In de losse kop zit een verschuifbaar onderdeel, de pinole. Deze kan met het handwiel aan de losse kop versteld worden. Vastzetten van de pinole gebeurt met een schroef (zie de illustratie). Ook de neus van de pinole is voorzien van schroefdraad, dezelfde draad als de neus van de vaste kop. Hierop kunnen dus ook verschillende gereedschappen gemonteerd worden. langsslede Op de geleidebanen glijdt de slede (ook support genoemd). Deze slede, de langsslede, kan door middel van een transportschroef of transporteur verplaatst worden over het bed. De transporteur is de vastzetschroef langsslede inleiding draaien port van 0.05 mm. De transporteur is gelagerd in het bed. Aan de linkerkant kan aan het bed de automatische (langs-)voeding worden aangesloten. Door middel van een snaar wordt de transporteur dan ook door de aan- aansluiting voor automatische voeding Op de langsslede is de dwarsslede gemonteerd. De dwarsslede heeft zijn eigen transporteur met handwiel. De verdeling op dit handwiel is ook weer in 0.05 mm. Deze transporteur is veel korter, want de dwarsslede hoeft maar over een kleine afstand verplaatsbaar te zijn. De geleiding van de dwarsslede is een zwaluwstaartgeleiding. De speling in deze geleiding is nastelbaar via een klemlijst,die door schroeven kan worden ingesteld. De dwarsslede kan ook worden vastgezet met de vastzetschroef. In het algetransporteur dwarsslede beschermkap langsslede drijfmotor gedraaid. Dat geeft een mooi gelijkmatige beweging van de slede, veel gelijkmatiger dan met de hand mogelijk is. Een beschermkap aan de slede zorgt ervoor, dat de transporteur wordt beschermd tegen spanen. Aan de binnenkant van de afdekking zit vilt. Als u zorgt, dat dit regelmatig van een hoeveelheid olie wordt voorzien, wordt de transporteur goed schoongehouden en tegelijk gesmeerd. dwarsslede 13 schroef die u aan de voorkant van de machine ziet. Met het handwiel rechts kunt u de schroef draaien: de slede verplaatst zich dan. Maak u vertrouwd met de bewegingsrichting: als u, van rechts af bezien, het handwiel met de klok mee draait, gaat de slede in de richting van de vaste kop. Dat komt doordat de transporteur linkse draad heeft. Op het handwieltje staan streepjes. Eén streepje verder betekent een trans- handwiel met schaalring stelschroeven klemlijst klemlijst (langs)transporteur vastzetschroef dwarsslede

14 inleiding draaien meen geldt: bij het draaien zo veel mogelijk vastzetten om de onvermijdelijke speling in de geleidingen uit te sluiten. Waar iets moet bewegen geldt: niet meer speling geven dan nodig is. De vlakke bovenkant van de dwarsslede is voorzien van een sleuf, met in het midden nog een ronde uitsparing. In de sleuf worden verschillende gereedschappen gemonteerd met een T-moer en een schroef. De ronde uitsparing is voor de borst aan de onderkant van de bovenslede.op de dwarsslede wordt meestal de beitelhouder gemonteerd. voedingssnaar kleine snaar De aandrijving De aandrijving van de Unimat 4 wordt verzorgd door een permanent-magneet-motor met twee snelheden. Op de motor bevindt zich ook een stopknop, waarmee in geval van nood de motor gemakkelijk uit te schakelen is. Het motorvermogen wordt door een aantal snaren en snaarwielen overgebracht op de hoofdspindel. De wielen en de snaren bevinden zich in de snaarwielenkast. De snaarwielenkast moet om veiligheidsredenen bij een werkende machine altijd gesloten zijn. het tussensnaarwiel het hoofdspindelsnaarwiel grote snaar De aandrijving vindt plaats met snaren. De kleinste is voor de automatische voeding. De middelste snaar drijft het tussenwiel aan, de grootste drijft de hoofdspindel aan. Houd reservesnaren op voorraad (verkrijgbaar in sets van vijf stuks)! 14 tussensnaarwiel snaarwiel hoofdspindel Er zijn twee aandrijfsnaren: een kleine snaar een grote snaar kleine snaar Het systeem van snaren en snaarwielen levert de mogelijkheid de overbrengingsverhouding op de hoofdspindel te wijzigen, al naar gelang het werk. De snelheid waarbij gewerkt wordt, hangt in grote lijnen af van de aard van het materiaal en de diameter van het werkstuk. Daarnaast vormen de snaren een ingebouwde overbelastingsbeveiliging: de snaar knapt op het moment dat bijvoorbeeld de beitel zich in het materiaal vasthapt. De praktijk wijst uit, dat dit altijd op volkomen onverwachte en ongelegen momenten plaatsvindt. Zorg dus voorenkele reservesnaren! In de snaarwielenkast bevinden zich: het motorsnaarwiel grote snaar motorsnaarwiel (Voor de automatische voeding wordt een aparte, nòg kleinere snaar gebruikt.) De kleine snaar komt tussen het motorsnaarwiel en het tussensnaarwiel. Bij alle toerentallen van de hoofdspindel blijft deze snaar op zijn plaats. Leg de snaar eerst om het motorsnaarwiel in de groef die het dichtste bij de motor zit. Breng dan de snaar in de corresponderende groef van het tussensnaarwiel. Het gemakkelijkst gaat dit door het te doen als bij het omleggen van een fietsketting: aan een kant erop, draaien aan het tussensnaarwiel en daarmee de snaar in de groef trekken. Het tussensnaarwiel vervult een vliegwielfunctie. Met de grote snaar wordt de hoofdspindel aangedreven. Deze snaar komt tussen het motorsnaarwiel en het hoofdspindelsnaarwiel of tussen het tussensnaarwiel en het hoofdspindelsnaarwiel, al naar gelang het gewenste toerental van de hoofdspindel. Ook hierbij is er weer de keuze uit twee groeven. De snaar voor de automatische voeding komt tussen de hoofdspindel en het snaarwiel van de voeding. U kunt de snaar over het snaarwiel van de hoofdspindel trekken en zo in zijn groef brengen, maar het is

15 handleiding voedingssnaar in groef inleiding draaien kunt daarvoor eventueel zelf iets bouwen (een grondplaat van ongeveer 30 bij 50 cm is geschikt), maar een goede keuze vormt ook het onderzetplateau (bestelnummer ). De machine moet met schroeven en moeren worden vastgezet, niet met houtschroeven! voedingssnaar met slag van 90 erin automatische voeding gemakkelijker om het hoofdspindelsnaarwiel eerst af te nemen. Voor alle snaren geldt: als de machine niet gebruikt wordt, de snaar loshalen om de elasticiteit te bewaren. Vooral de zeer korte snaar van de automatische voeding heeft hiervan te lijden. De losse voedingssnaar kan gewoon om de hoofdspindel blijven zitten. Het onderhoud van de aandrijving is eenvoudig: groeven en snaren goed schoon houden, gebroken snaren niet repareren maar vervangen, snaren of groeven nooit in aanraking brengen met vet of olie. Houd de klep van de snaarwielenkast altijd gesloten: metaalsplintertjes kunnen anders gemakkelijk in een snaar binnendringen en het begin van een breuk veroorzaken. Installatie van de machine Om de machine goed te kunnen gebruiken, moet u deze op een stevige vlakke ondergrond monteren. U Zet de machine op de onderlaag, neem de plaats van de beide gaten in het bed over.boor de gaten, en zet de machine torsievrij en zonder valse spanningen vast met passende schroeven, moeren en ringen. Gebruik schroeven, ringen en moeren van behoorlijke kwaliteit. De machine moet nog weleens van de onderlaag af! Voor het eerste gebruik de aanwezige laag vet verwijderen met doeken en wat petroleum. Aansluitend de geleidebanen voorzien van dunne olie. Het is ook nuttig een goede opbergruimte te maken voor de diverse hulpstukken en gereedschappen. De hulpstukken horen afzonderlijk opgeborgen te worden, zodat ze elkaar niet kunnen beschadigen. Boren worden in een cassette opgeborgen, beitels eveneens. U kunt eventueel zelf ook een opbergmogelijkheid maken voor boren en/of beitels. Zorg ervoor dat ze elkaar niet kunnen beschadigen. Bewaar de beitels netjes, bijvoorbeeld in een etui of cassette. 15 Voor de Unimat wordt een speciaal onderzetplateau geleverd. Plaats de machine zodanig, dat u overal goed bij kunt. Links van de machine moet het deksel open kunnen, zodat u de snaren kunt omleggen. Rechts van de machine moet u het handwiel van de langsvoeding goed kunnen bedienen. Aan de voorzijde moet onbelemmerde toegang zijn voor de bediening. Aan de achterkant is in het algemeen minder ruimte nodig. Zorg wel voor voldoende ruimte voor de dwarsslede als die ver naar achteren gaat.

16 16 inleiding draaien U moet overal goed bij kunnen voor het monteren van hulpstukken en het verwijderen van spanen. verlichting Zorg tevens voor een goede verlichting. Een algemene verlichting (bijvoorbeeld TL) kan aangevuld worden met plaatselijke verlichting (bijvoorbeeld een halogeenlampje met trafo). Goede verlichting is noodzakelijk voor het volgen van de voortgang van het werk. Als u gelijkheid moet controleren, bijvoorbeeld een rechte hoek met een blokhaak, of de hoogte van de beitelpunt met een center in de losse kop, is een vel goed verlicht wit papier, dat achter het object wordt gehouden, een goed hulpmiddel. Verspanend bewerken Materiaal op de draaibank wordt bewerkt door middel van verspaning. Verspanende bewerkingen zijn o.a. draaien, boren, frezen, zagen, slijpen en vijlen. Bij verspaning krijgt het werkstuk de gewenste vorm door het afnemen van spanen (schillen of schilfers). We kunnen het draaien van een werkstuk goed vergelijken met het schillen van een appel. De appel is dan het werkstuk, dat met de beitel, een mes, wordt bewerkt. Bij die bewerking komt er een schil (spaan) van de appel af (al naar gelang de omstandigheden langer of korter). Bij het metaaldraaien zijn er, naast overeenkomsten, ook verschillen. Het materiaal van het werkstuk is in het algemeen een metaal(-legering). Dat is veel harwerkstuk beitel der dan een appel. Als we dat toch willen verspanen, hebben we een mes (een draaibeitel) nodig dat nog harder is. En de kracht die we moeten opbouwen om de beitel door het materiaal te dwingen is vele malen groter. De appel draaiden we met de hand langs het mes, maar bij de draaibank zorgt de aandrijving ervoor, dat het werkstuk langs de beitel gaat. De spanen die eraf komen zien we soms in de vorm van korte schilfers, maar ook wel in de vorm van langere krullen verschijnen. Dat hangt onder andere af van de vorm van de beitel en van het materiaal van het werkstuk. Beitels De draaibeitels die we gebruiken, moeten natuurlijk harder zijn dan het te bewerken materiaal. In de praktijk worden twee soorten gebruikt: HSS (high speed steel), een legering waarin o.a. cobalt voorkomt, en HM (hardmetaal), een zeer harde legering met o.a. wolfraam. HSS beitels zijn kant en klaar in een groot aantal vormen verkrijgbaar. Ze slijten sneller dan HM beitels, maar zijn heel goed zelf te slijpen. En als u eens een speciaal profiel nodig heeft, zijn er ongeslepen staafjes HSS in de handel, zogenaamde toolbits. Deze kunt u dan eenvoudig in de gewenste vorm slijpen. spaan Aan dit eenvoudige voorbeeld kunnen we enkele belangrijke feiten ontlenen. Ten eerste moet het mes harder zijn dan de appel, anders vervormt het en treedt er geen verspaning op. Ten tweede moet het mes binnendringen in de appel, anders wordt er geen schil gevormd. Tenslotte draaien we de appel langs het mes, waarbij de schil (de spaan) eraf komt. Assortiment HSS beitels, in verschillende vormen geslepen. HM beitels bestaan meestal niet in hun geheel uit hardmetaal. Alleen het snijdende deel is dan van HM, de drager bestaat uit een taaiere maar minder harde staalsoort. Deze beitels komen in twee uitvoeringen voor: een HM-gedeelte is opgesoldeerd er is een HM-wisselplaatje op de beitelschacht bevestigd

17 handleiding inleiding draaien Beitelhoeken HM-beitel, hier een boorbeitel, met een opgesoldeerd hardmetalen plaatje. Het verspanend gereedschap, de beitel, moet drie taken vervullen: de beitel moet binnendringen in het werkstuk HM-beitel met een wisselplaatje dat met een schroef bevestigd is. Zo n wisselplaatje kunt u een paar keer draaien, zodat een nieuwe scherpe kant voorkomt. Als het plaatje versleten is, neemt u een nieuw: deze beitels worden niet geslepen. Een opgesoldeerd HM-plaatje kan wel geslepen worden (niet erg vaak, want de hoeveelheid HM is maar beperkt). Daarvoor is echter wel een speciale slijpsteen nodig (siliciumcarbide of diamant). Het grote voordeel van HM boven HSS is de grotere hardheid, waardoor minder slijtage optreedt. De standtijd is langer: de beitel blijft langer voldoende scherp. De beitel kan grotere belastingen verdragen en krijgt het niet snel te warm. Daartegenover staat, dat HM brozer is dan HSS, dus sneller (bij schokken bijvoorbeeld) breekt. de beitel moet een spaan afnemen de beitel moet de spaan afvoeren. Deze eigenschappen krijgt de beitel doordat hij in een bepaalde vorm geslepen is. De slijpvlakken vormen hoeken met elkaar. Enkele van de belangrijkste hoeken zijn de hoeken rond de snijkant. De snijkant is de kant waarmee de beitel snijdt. Rond de snijkant vinden we de vrijloophoek(α), de wighoek(β) en de spaanhoek(γ). Al naar gelang de soort bewerking die de beitel moet uitvoeren en naar gelang de aard van het materiaal zijn deze hoeken groter of kleiner. De hoeken gelden alleen, als de beitel zó ten opzichte van het werkstuk staat, dat de snijkant op centerhoogte ligt. snijkant beitelschacht spaanhoek 17 Voor het gebruik van beide soorten beitels geldt: altijd met een scherpe beitel werken, dus de HSSbeitel doorlopend slijpen, de HM-beitel tijdig van een nieuwe snijkant voorzien. wighoek γ β vrijloophoek α A B Schema van een rechtse beitel met daarin aangegeven de belangrijkste hoeken rond de snijkant (hoofdsnijkant). C Hier zijn nog enkele HM-beitels afgebeeld. A: verschillende wisselplaatjes voor verschillende materialen; B en D: set HM-beitels met plaatjes en sleutel; C: set HM-beitels met opgesoldeerde plaatjes. D Hoe meer van een beitel wordt weggeslepen, des te zwakker wordt deze. Er zijn bij het metaaldraaien grote krachten in het spel, dus slijp niet meer van de beitel weg dan strikt nodig is. Als het toch nodig is een ver afgeslepen beitel te gebruiken, bijvoorbeeld in een gat, moet u de door de beitel ondervonden krachten aanpassen. Dat betekent: de beitel niet te zwaar belasten.

18 inleiding draaien Beitelvormen ten beschouwing. We onderscheiden buitendraaibeitels, die voor de bewerking van de buitenkant van een werkstuk bedoeld zijn, en binnendraaibeitels, waarmee boringen en gaten gedraaid kunnen worden. profiel- punt- draadsnijbuitendraaibeitels: binnendraaibeitels: zij- vlak- afsteekgebogen ruwlangsruwnadraai- hoekbeitel mes- binnendraadsnij- blinde boor- doorlopende boor- haak- of kamerbeitel Overzicht van gangbare beitelvormen. De snijkant is met een dikke lijn aangegeven. 18 buitendraaibeitels ruwbeitel Bij de ruwbeitel is vooral gelet op sterkte, zodat er in korte tijd veel materiaal mee kan worden afgenomen. Ze bestaan in rechte en gebogen vormen. mesbeitel De mesbeitel heeft snijkanten die een hoek van minder dan 90 graden met elkaar maken. Daardoor is de beitel heel geschikt voor het uitdraaien van hoeken. nadraaibeitel De nadraaibeitel heeft een afgeronde neus. Daardoor wordt bijzonder glad werk verkregen. De beitel kan niet gebruikt worden in rechte hoeken en hij is Al naar gelang de aard van de bewerking zijn er verschillende beitelvormen in gebruik. We laten hierbij de grootte van de hoeken rond de snijkant even buiook niet geschikt om in korte tijd veel materiaal af te nemen. puntbeitel De puntbeitel is een van de vele soorten profielbeitels. Hij wordt gebruikt om draad te draaien, om groeven te maken en ook om een kras te maken op het werkstuk, om aan te geven tot waar een bewerking moet plaatsvinden. afsteekbeitel De afsteekbeitel is ook geschikt als profielbeitel voor het maken van groeven, maar het voornaamste gebruiksdoel is het snijden van diepe, smalle groeven in het werkstuk, waardoor uiteindelijk een gedeelte los komt te liggen: dat noemt men afsteken. Het afsteken wordt vaak moeilijk gevonden. Gangbare toepassingen van beitels. De voedingsrichtingen zijn met pijlen aangegeven.

19 handleiding binnendraaibeitels profielbeitel Een veel gebruikte profielbeitel is de draadsnijbeitel voor binnendraad. Deze beitel is klein en relatief zwak, omdat u ermee vaak diep in een gat moet kunnen komen. blinde boorbeitel De blinde boorbeitel wordt gebruikt voor het uitdraaien van niet-doorlopende gaten. Ook deze beitel is vrij klein en kan dus maar een beperkte spaandoorsnede verwerken. doorboorbeitel Met de doorboorbeitel kunt u bestaande doorlopende gaten (die bijvoorbeeld met een spiraalboor gemaakt zijn) vergroten. kamerbeitel De kamerbeitel is een beitel om een hoekje, die wordt gebruikt om bijvoorbeeld op de bodem van een blind gat een kamer (een groef in de zijkant) te draaien. Naast de beitelprofielen zijn natuurlijk ook de beitelhoeken belangrijk. Deze zijn vaak in tabellen te vinden. Verschillende materialen (aluminium, messing, staal) hebben verschillende hoeken nodig. Verder onderscheiden we nog linkse en rechtse beitels. Een linkse beitel snijdt als hij van links naar rechts gaat (heeft de snijkant dus, vanuit de draaier gezien, rechts). En een rechtse beitel snijdt als hij van rechts naar links gaat (heeft de snijkant links vanuit de draaier gezien). inleiding draaien Bewerkingen Voor het verspanend bewerken moeten het werkstuk en de snijkant van de beitel ten opzichte van elkaar bewegen. De meest voorkomende opstelling is, dat de beitel stil staat en het werkstuk draait. Soms draait de beitel echter langs het stilstaande werkstuk, bijvoorbeeld bij het kotteren. Het principe is dan niet anders, de practische uitvoering wel. werkstuk opspannen Het opspannen moet zuiver gebeuren en het werkstuk moet goed vastgehouden worden door het opspangereedschap. De grote krachten die bij het draaien optreden, maken het nodig aan een stabiele opspanning voldoende aandacht te geven. Het werkstuk wordt opgespannen met een van de spanmiddelen: drieklauw, vierklauw, spantang, boorkop of opspanplaat, soms aangevuld met de vaste bril. Ook kan het werkstuk ondersteund worden door een center in de losse kop. Voor heel nauwkeurig opspannen, waarbij het werkstuk verschillende malen weggenomen en weer herplaatst moet worden, wordt meestal een opspanning tussen de centers gekozen. 19 Linkse beitel (links op de afbeelding) en rechtse beitel. Beide beitels zijn gebogen ruwbeitels. Enkele opspangereedschappen: drieklauw, vierklauw, spantang, boorkop, vaste bril, opspanplaat.

20 inleiding draaien kort werkstuk in klauwplaat Een werkstuk, dat in de klauwplaat past (het spanbereik niet overschrijdt) en dat kort is (dat is: korter dan drie maal de diameter), kan in de klauwplaat alleen opgespannen worden. Dan wordt de bril verplaatst naar waar de bewerking moet plaatsvinden. De bril wordt op het bed vastgezet. 20 Een kort werkstuk kan zonder verdere ondersteuning in de klauwplaat worden opgespannen. Hier is de drieklauw gebruikt bij het vlakdraaien van het werkstuk. lang werkstuk in klauwplaat met bril Als de lengte van deel van het werkstuk dat uit de klauwplaat steekt, groter is dan drie maal de diameter van het werkstuk, is extra ondersteuning nodig. Hiervoor wordt de vaste bril gebruikt. Plaats de bril eerst dicht bij de klauwplaat en stel de geleidestiften af. Zet de bril dan op de gewenste plaats. Olie tussen werkstuk en stiften niet vergeten! Het lange werkstuk moet vlakgedraaid worden, waarbij ondersteuning door de bril nodig is. Eerst de bril dicht bij de klauwplaat zetten en de stiften instellen en oliën. Het uiteinde van het stuk rondstaf kan nu gevlakt worden. centerboren Soms is het nodig een centergat in een werkstuk aan te brengen, bijvoorbeeld voor het opspannen tussen de centers, maar ook voor het beginnen van een boorgat. Zo n centergat wordt gemaakt met een speciaal dik en kort boortje, een centerboortje. De conische vorm van het gemaakte gat sluit precies aan bij de conus van een center. Centerboortjes zijn korte dikke boortjes, die vaak aan twee kanten te gebruiken zijn. Ze worden in verschillende maten geleverd.

21 handleiding Schroef de boorkop op de losse kop en monteer er een centerboortje in. Laat het werkstuk zo weinig mogelijk uit de klauwplaat steken. Gebruik zonodig de vaste bril. Stel de losse kop, met ingedraaide pinole, zó op, dat de punt van de boor het werkstuk net niet raakt. Laat het werkstuk draaien met ongeveer 1500 omw/min. Draai langzaam aan het handwiel, waardoor de pinole met de boorkop in de richting van het werkstuk beweegt. Smeer en koel met bijvoorbeeld booremulsie. Meestal is een diepte van ongeveer halverwege het schuine deel van de centerboor voldoende. inleiding draaien werkstuk tussen de centers Als het werkstuk losgenomen en weer teruggezet, misschien zelfs omgekeerd moet worden, wordt een opspanning tussen de centers aanbevolen. Hiervoor moeten aan beide kopse kanten van het werkstuk centergaten worden geboord. Er komt een steunend center in de losse kop, en er komt ook een center in de vaste kop. Op de neus van de hoofdspindel komt de meeneemplaat. Bij dunne werkstukken wordt de meenemer over het werkstuk geschoven en vastgezet (vijl zonodig een plat vlakje). De omgebogen pen van de meenemer komt in een gleuf van de meeneemplaat. Bij grotere werkstukken moet u improviseren (bijvoorbeeld een versmalling aanbrengen voor de meenemer, of een pen in de kopse kant aanbrengen). Vergeet niet de vaste centers te smeren! In het vooraf gevlakte werkstuk wordt een centergat geboord. De bril dient weer als steun, terwijl in de boorkop op de losse kop een centerboortje bevestigd is. Bij boren op deze wijze draait het werkstuk, niet de boor. lang werkstuk in klauwplaat met center In dit geval moet het werkstuk aan de vrije kant van een centergat worden voorzien. Het werkstuk wordt gesteund met een (meedraaiend) center in de losse kop. De opspanning met een steunpunt rechts is aanmerkelijk stabieler. Het werkstuk wordt ondersteund door een center in de losse kop. Meeneemplaat en meeneemer bringen het werkstuk in draaiing. Links wordt het werkstuk gesteund door een center in de vaste kop. beitel opspannen De beitel, we gaan uit van een stilstaande beitel wordt in een beitelhouder geplaatst. De beitelhouder moet de beitel stevig en bovendien in de juiste stand vasthouden. De snijkant van de beitel moet op centerhoogte staan. Dat gaat bij de eenvoudige beitel- 21 Langsdraaien met een center in de losse kop. Zorg er altijd voor, dat de beitel op de hoogte van het c e n t e r staat.

22 inleiding draaien houders (standaard beitelhouder, beitelhouder van het bovensupport) het beste met onderlegplaatjes. Het is handig een serie onderlegplaatjes van verschillende dikte beschikbaar te hebben, want zeker bij het conisch draaien moet de snijkant scherp op centerhoogte staan. Een goedkoop setje voelmaatjes is ook heel bruikbaar. Bij de snelwisselbeitelhouder Een setje voelmaatjes kan gebruikt worden als onderlegplaatjes. is het gemakkelijker: de beitelhouder wordt in het blok met een schroef op de juiste hoogte gebracht en vastgezet. Door een center in de losse kop te doen en de beitel naar de punt toe te bewegen, kunt u de hoogte van de snijkant controleren. Met dit simpele, zelf te maken, hulpstukje kan de beitel sneller op de juiste hoogte worden gesteld. De voelmaat van 0,8 mm past nog juist tussen de stelmaat en de beitelpunt. Deze maat moet dus onder de beitel gelegd worden om deze op centerhoogte te krijgen. 22 Controle van de beitelhoogte kan gebeuren tegen een center in de losse kop. Zorg voor een goede verlichting en let op de parallax. Om heel nauwkeurig in te stellen kan een loep worden gebruikt. De beitel op de afbeelding staat iets te laag, er moeten plaatjes onder. Span de beitel altijd zo kort mogelijk in (linker afbeelding). Een lang ingespannen beitel geeft meer kans op problemen, dus vermijd dit. stand van de beitel De beitel wordt voor de meeste bewerkingen zo geplaatst, dat de hoek die de snijkant maakt met de voedingsrichting tussen de 90 en 130 graden ligt voeding, toerental en snijdiepte De hoek tussen de snijkant van de beitel en de voedingsrichting ligt normaal tussen 90 en 130. Het toerental en de diameter van het werkstuk bepalen samen hoe snel het materiaal ten opzichte van de beitel beweegt: de snijsnelheid. Als het werkstuk een kleinere diameter heeft, betekent dit - bij gelijkblijvend toerental - een kleinere snelheid. De snijdiepte geeft aan hoever de beitel in het materiaal dringt. De snijdiepte wordt gemeten langs de snijkant van de beitel. De beitelverplaatsing wordt gegeven door de langs- of dwarsvoeding, of door het bovensupport. Hoe sneller we de beitel verplaatsen, des te meer materiaal wordt per omwenteling afgenomen. De beitelverplaatsing per omwenteling wordt ook vaak voeding of aanzet genoemd. De voeding bepaalt samen met de snijdiepte de spaandoorsnede.

23 handleiding inleiding draaien materiaal Tabel 1: toerentallen aan de spindel bij draaien < 5 mm 5-10 mm diameter van het werkstuk mm mm mm mm staal non-ferro-metaal hout en kunststof Tabel 2: toerentallen bij boren diameter van de boor materiaal < 2mm 2-4 mm 4-6 mm 6-8 mm staal non-ferro-metaal Tabel 3: toerentallen bij frezen materiaal diameter van de frees < 4 mm 4-10 mm mm mm 23 staal non-ferro-metaal Hoe groot de voeding, het toerental en de snijdiepte moeten zijn hangt af van de soort bewerking, van de gebruikte beitel en van de aard en diameter van het materiaal. Vaak kan een geschikte waarde in een tabel worden opgezocht. Wel geldt: hoe kleiner de beitel, des te kleiner de spaandoorsnede. instellen van het gewenste toerental Het toerental van de hoofdspindel wordt geregeld met de toerentalschakelaar van de motor (stand I en II) en de positie van de snaar die de hoofdspindel aandrijft. De kortere snaar bevindt zich altijd tussen motorsnaarwiel en tussensnaarwiel. De langere snaar loopt van tussensnaarwiel naar hoofdspindelsnaarwiel (positie BC) of van motorsnaarwiel naar hoofdspindelsnaarwiel (positie AC). In beide gevallen kunt u kiezen uit twee gleuven: gleuf 1 en gleuf 2. De vier combinaties snaar - snaarwielen (BC-1, BC-2, AC-1, AC-2) vormen samen met de twee standen van de toerentalschakelaar van de motor de acht Op het toerentalplaatje is te zien, hoe de aandrijving moet zijn voor een bepaald toerental. keuzemogelijkheden voor het toerental van de hoofdspindel.

24 inleiding draaien De linker afbeelding toont de snaar in positie BC-1, op de rechter afbeelding is positie AC-1 weergegeven. voordraaien en nadraaien 24 Vaak wordt een werkstuk in fasen gedraaid. Door middel van voordraaien geven we bijna de gewenste vorm aan het werkstuk. De oppervlaktekwaliteit is nog niet erg belangrijk, er kan dus veel materiaal in korte tijd worden afgenomen met een robuuste beitel. Het precies aan de maat draaien vindt dan plaats met mesbeitels, die diep in een hoek kunnen komen. Grotere vlakken worden met een afgeronde beitel tot glad nabewerkt (nadraaien). contour na voordraaien met ruwbeitel werkstuk Vlakdraaien met een linkse beitel. dwarsslede te regelen, bepalen we de snijdiepte. De voeding gebeurt met het handwiel van de langsslede. Let op: als u de dwarsslede 0.1 mm verder naar achteren zet, neemt de beitel 2 maal 0.1 mm = 0.2 mm van de diameter van het werkstuk af! Onderhoud De machine regelmatig ontdoen van spanen. Vooral de geleidingen en transporteurs schoon houden. Alle blanke delen regelmatig voorzien van dunne olie. Een niet te zachte grote en kleine kwast zijn handig bij het schoonmaken. vlakdraaien contour na draaien met mesbeitel Het vlakdraaien is een veel voorkomende basisbewerking, waarbij het erom gaat de kopse kant van een werkstuk geheel vlak en zuiver haaks te draaien. Eén manier om dat te doen is te zien in de illustratie. De beitelhouder staat dwars. We gebruiken een linkse beitel en zorgen ervoor, dat de snijkant daarvan de juiste hoek vormt met het werkstuk (hier ongeveer 110 graden). De snijkant staat natuurlijk op centerhoogte. Met de langsslede regelen we de snijdiepte, met de dwarssnede de voeding. langsdraaien Bij deze bewerking is het de bedoeling het oppervlak van het werkstuk in langsrichting af te draaien. Dat kan verschillende redenen hebben: het zuiver centrisch willen maken, een ongewenste buitenste laag willen verwijderen, of het aan de maat willen maken. De beitel loopt in langsrichting over het werkstuk. We gebruiken een rechtse beitel. Door de stand van de Voor het schoonmaken kunnen kwasten en doeken gebruikt worden. Een serie speciale produkten vereenvoudigt het onderhoud: leibaanolie voor het smeren van de geleidingen, DWF beschermmiddel voor blanke delen, klauwplatenvet voor het smeren van de spiralen van klauwplaten en universeelvet.

25 handleiding inleiding draaien Schroefdraad Schroefdraad wordt toegepast voor bevestiging (schroeven en moeren) en voor beweging (transporteur van de draaibank). Het is dan ook handig in staat te zijn verschillende soorten schroefdraad te kunnen maken. Er zijn verschillende typen schroefdraad. In deze paragrafen geven we slechts een beknopte bespreking, bedoeld om u op weg te helpen. De belangrijkste eigenschappen van schroefdraad zijn: profiel van de draad diameter van de draad spoed aantal gangen richting profiel van de draad Er zijn verschillende vormen van schroefdraad in gebruik. De bij ons gangbare metrische schroefdraad heeft een driehoekig profiel, met een tophoek van 60. Vele engelse draadvormen hebben een tophoek van 55. Rechthoekige draad en trapeziumdraad 4 is engelse (Whitworth) draad met een grootste diameter van de buitendraad van 1/4 inch (één inch is 25,4 mm). De kerndiameter is de diameter die overblijft als u alle draad zou verwijderen. spoed Met spoed wordt aangegeven hoeveel verplaatsing er is in de lengterichting bij één omwenteling van de schroefdraad. Bij de M 8 schroefdraad is de spoed 1,25 mm, dus bij één omwenteling van de schroef wordt een verplaatsing van 1,25 mm uitgevoerd. Bij spoed buitendiameter kerndiameter Driehoekige, rechthoekige en ronde draad zijn een paar voorbeelden van de voorkomende profielen van schroefdraad. worden vooral gebruikt als bewegingsschroefdraad. Bij grotere draaibanken heeft de transporteur vaak een van deze draadsoorten. Ook ronde draad komt voor, bijvoorbeeld bij gloeilampen. Voor nauwkeurige bewegingsdraad wordt ronde draad gebruikt in combinatie met een speciale moer met kogelgeleiding. De hoofdvorm van de schroefdraad kan gewijzigd worden door afplatting en afronding van de toppen en/of de dalen. De volgens de voorschriften gemaakte metrische draad bijvoorbeeld heeft afgeplatte toppen en afgeronde dalen op de buitendraad. diameter van de draad Schroefdraad is er van heel klein tot heel groot. Metrische draad bijvoorbeeld komt voor van M 0,6 tot M 68. De grootte van de draad is de grootste diameter van de buitendraad. Bij het metrische systeem wordt dit aangegeven door een waarde achter de M, zodat M 8 betekent: metrische draad, diameter van de buitendraad 8 mm. Van engelse draad wordt de diameter in inches opgegeven, bijvoorbeeld: BSW 1/ Enkele belangrijke maten bij schroefdraad. engelse draadsoorten wordt de spoed uitgedrukt in TPI (threads per inch). Zo heeft BSW 1/4 een spoed van 20 TPI. Dat wil zeggen, dat op één inch 20 omwentelingen passen, dus omgerekend per omwenteling 1/26 inch of ongeveer 1 mm. aantal gangen Normale draad is altijd ééngangig, maar het is ook mogelijk meergangige draad te maken. Deze wordt Bij meergangige draad worden de verschillende gangen na elkaar gesneden. In de tekening is de eerste gang gesneden. De tussenruimte is bestemd voor de tweede gang. De plaats waar die moet komen is aan de rechterkant aangegeven met lijnen. vooral toegepast als men een grote verplaatsing per omwenteling wenst, maar geen grovere draad wil gebruiken. De verplaatsing door meergangige draad 25

26 26 inleiding draaien is de verplaatsing door één gang maal het aantal gangen. richting Meestal hebben we te maken met rechtse draad. Dit staat er niet altijd bij. Rechtse draad is de normale draadrichting bij schroeven: als u met de klok mee draait, gaat de schroef dieper in het materiaal, anders gezegd: de schroefkop en het materiaal komen dichter bij elkaar. Dit levert bij bewegingsschroefdraad weleens een probleem op. Als we bij de draaibank bijvoorbeeld de dwarsslede van ons weg willen verplaatsen, zijn we geneigd het handwiel met de klok mee te draaien. Dat is welhaast onvermijdelijk, gegeven de grote hoeveelheid rechtse schroefdraad in onze omgeving. Zou de transporteur van de dwarsslede rechtse (dus normale) draad hebben, dan zouden de kop van de schroef (in dit geval dus het handwiel) en materiaal (waar de schroef in draait, hier dus de moer onderaan de dwarsslede) elkaar willen naderen. Nu zit de schroefkop ten opzichte van de langsslede vast, en het materiaal kan bewegen over de langsslede, dus de dwarsslede zou naar ons toe komen. Dit blijkt heel onhandig te zijn in de praktijk en snel aanleiding te zijn tot fouten. Daarom wordt in deze situatie linkse draad toegepast, waarbij de bewegingsrichting juist omgekeerd is. U kunt overigens geen linkse draad maken door de gebruikte snijplaat om te keren: daarvoor heeft u speciale linkse snijplaten en tappen nodig. Draadsystemen Ter wille van de uitwisselbaarheid is een aantal draadsystemen in gebruik. Een draadsysteem geeft voorschriften en waarden voor vorm, grootte en spoed van de draad. Binnen een draadsysteem gaan we altijd uit van ééngangige rechtse draad. gewone, rechtse draad linkse draad De gebruikelijkste draadsystemen zijn: metrisch Dit is de gangbaarste schroefdraad. De draad is driehoekig met een tophoek van 60. Toppen zijn afgeplat, dalen zijn afgerond. De draad wordt aangeduid door een M, gevolgd door de nominale diameter van de uitwendige draad, bijvoorbeeld M 8. afplatting afronding Volgens de voorschriften gesneden metrische draad heeft precies gedefinieerde afplattingen en afrondingen. metrisch fijn Een verwant van de gewone metrische draad. Tophoek en andere details zijn dezelfde, maar voor een gegeven diameter van de draad is de spoed kleiner. De draaddiepte is daardoor ook geringer. Deze draad wordt aangegeven door een M, de nominale diameter van de uitwendige draad en de spoed, bijvoorbeeld M 8 1. BSW Dit is een engelse draad. De afkorting BSW betekent: British Standard Whitworth en deze draad wordt daarom ook wel kortweg Whitworth genoemd. De tophoek bedraagt 55 en de toppen en dalen zijn afgerond. De spoed wordt aangegeven in t.p.i. (threads per inch). BSF Deze schroefdraad is de engelse tegenhanger van metrisch fijn. De afkorting betekent: British Standard Fine. De tophoek is 55 en de toppen en dalen zijn afgerond. De spoed wordt aangegeven in t.p.i. Voor een gegeven diameter van de draad is de spoed kleiner dan van BSW, en dus is t.p.i. groter. BSP De hiermee aangeduide draad, British Standard Pipe, wordt bij ons gasdraad genoemd. De tophoek is 55, de spoed wordt weer aangegeven in t.p.i. BA British Association-draad heeft een tophoek van 47,5 en is dus wat scherper dan de metrische

27 handleiding inleiding draaien draad en Whitworth-draad. Toppen en dalen zijn weer afgerond. De draad heeft een kleine spoed en is veel gebruikt in de fijnmechanische industrie. De draad wordt aangeduid met een cijfer, gevolgd door de letters BA. Hoe hoger het cijfer, des te kleiner de diameter en de spoed. Een voorbeeld is 6 BA: draad met een diameter van ongeveer 2,8 mm en een spoed van ongeveer 0,53 mm. De schroefdraadsystemen leggen waarden vast voor tophoek, afronding en spoed. Ofschoon er formules zijn voor het berekenen van de juiste schroefdraad, wordt meestal gebruik gemaakt van schroefdraadtabellen, waarin ook de kerndiameter van de schroefdraad en de diameter van het boorgat voor inwendige schroefdraad te vinden zijn. In- en uitwendige schroefdraad (schroef en bijbehorende moer) vormen samen een passing. Omdat er verschillende passingen mogelijk zijn, zijn er ook verschillen te vinden in bijvoorbeeld de diameter van een voor te boren gat, en het al of niet verwaarloosbaar zijn van afrondingen en afplattingen van de schroefdraad. een passende schroefdraad te produceren. Voor velen is een draadsnijmogelijkheid op de draaibank echter het summum. Draadsnijden op de bank geeft uiteindelijk veel meer vrijheid, en soms is het de enige manier om draad te snijden. Tegelijkertijd is de verantwoordelijkheid voor de zuiverheid van de draad echter geheel op de draaier overgegaan. En draadsnijden op de draaibank kan iedereen, maar een zuivere, goed passende schroefdraad maken vereist kennis van zaken en oefening! draad snijden met de draaibank Draad snijden De eenvoudigste manier om draad te vervaardigen is met snijplaten voor buitendraad en draadtappen voor binnendraad. Ook hierbij kan de draaibank van nut zijn, bijvoorbeeld door de snijplaat haaks op de as naar het materiaal toe te voeren. Een snijplaathouder voor bevestiging op de losse kop kan zelf gemaakt worden. De tappen komen in de boorhouder op de losse kop (kop niet op het bed vastzetten). De motoraandrijving van de machine wordt hierbij niet gebruikt: ook het laagste toerental is nog veel te hoog en gevaar voor breuk is groot. Draai het snaarwiel van de hoofdspindel met de hand. snijplaat in houder bescherming slede aanduwplaat in boorkop losse kop tegen snijplaat geduwd Los gezette losse kop als aanduwer. niet vastzetten! Het voordeel van tappen en snijplaten is, dat de vorm van de draad en de spoed in de vorm van het snijgereedschap zijn besloten. Het is al vrij snel mogelijk Beitelmal in gebruik. Voor het snijden van draad is allereerst een correct geslepen beitel vereist. Voor metrische draad is een tophoek van 60 nodig. Het is handig, als de deellijn van de tophoek evenwijdig loopt aan de as van de beitel. We kunnen dan een kleine winkelhaak gebruiken om de beitel juist te stellen ten opzichte van het werkstuk. Is dat niet het geval, dan kan stellen van de beitel met een beitelmal uitkomst bieden. De snijkant(en) van de beitel moeten precies op centerhoogte liggen! De transporteur moet zodanig gekoppeld worden aan de hoofdspindel, dat de beitel met de gewenste spoed van rechts naar links over het werkstuk gaat. Dit gebeurt met behulp van een aantal tandwielen. Het is het eenvoudigst om de gewenste spoed op te zoeken in een tabel en dan de tandwielcombinatie af te lezen. Het principe is eigenlijk heel eenvoudig: op de hoofdspindel komt een tandwiel met bijvoorbeeld 50 tanden, op de transporteur een tandwiel met 40 tanden. De tussenliggende tandwielen dienen alleen voor het overbrengen van de beweging, het aantal tanden daarvan is onbelangrijk. Op deze manier geschakeld maakt de transporteur 50/40 = 1,25 omwenteling als de hoofdspindel 1 omwenteling maakt. De spoed van de transporteur is 1 mm, dus bij één omwenteling van de hoofdspindel verplaatst de transporteur de beitel 1,25 1 mm = 1,25 mm. We snijden een schroefdraad met een spoed van 1,25 mm. 27

28 inleiding draaien Ook is een uitloopgroef aan het einde van de draad aan te raden. De beitel zal niet meer snijden als hij in deze groef komt, en dat is onmiddellijk te zien, te voelen en te horen. Bovendien kunt u dan gemakketandwiel hoofdspindel tandwiel transporteur tussenwielen lijker de vorm van het werkstuk voorbij de schroefdraad bepalen. Als u de uitloopgroef tot op de kerndiameter maakt, heeft u tevens een indicatie voor de diepte van de draadgroef. 28 A verkregen spoed: tanden van A tanden van B spoed van transporteur De bij het draadsnijden benodigde lage snelheid wordt bij de Unimat 4 verkregen door de hoofdspindel door middel van een kruk met de hand te draaien. U heeft zo de volledige controle over het starten en stoppen van de draad. Zorg altijd voor goede tegensteun: gebruik waar mogelijk een center in de losse kop! Het snijden van de schroefdraad vindt altijd plaats in een aantal doorgangen. De geringe materiaalafname per doorgang is nodig om de beitel niet teveel te belasten en een zuivere afwerking te krijgen. Het is soms lastig te bepalen, wanneer een draad diep genoeg is gesneden. Heeft u de binnendraad beschikbaar waarop de buitendraad moet passen, gebruik dat onderdeel dan als pasmaat. Het snijden van binnendraad is lastiger dan van buitendraad, dus u kunt het best in die volgorde werken. U zult merken, dat u wel eens wat dieper moet snijden dan in sommige schroefdraadtabellen is aangegeven. Dat heeft onder andere te maken met het feit, dat in de tabellen meestal wordt uitgegaan van afronding. Als de beitelpunt niet precies die afronding (die per draadmaat verschilt) heeft, moet dieper dan de opgegeven kerndiameter gesneden worden. Overigens kan een draadspoedmeter niet dienen voor het controleren van de schroefdraad: hij is daarvoor te onnauwkeurig. Gebruik de draadspoedmeter om na het zeer oppervlakkig snijden van de eerste doorgang te controleren of de juiste spoed gesneden wordt en u dus de juiste wisselwielen hebt gemonteerd. Een fout kan dan nog hersteld worden. voorbereiding van het werkstuk Breng zo mogelijk op het werkstuk een afschuining aan bij het begin van de schroefdraad. De draad zal dan gemakkelijker in de moer grijpen. B uitloopgroef Voorbereid werkstuk. afschuining centergat Voor een werkstuk dat van binnendraad moet worden voorzien, gelden dezelfde regels. Een uitloopgroef kan gedraaid worden met een kamerbeitel. Het snijden van schroefdraad kan op verschillende manieren gebeuren. Hier worden twee gangbare manieren besproken: zonder en met bovenslede. buitendraad snijden zonder bovenslede Bij deze manier gebruiken we beide snijkanten van de beitel om de draadgroef steeds dieper te snijden. Steeds dieper snijden betekent ook, dat het snijdende deel van de snijkant steeds groter wordt, en dat betekent weer een toenemende belasting voor de beitel. Het is dan ook zaak om de snijdiepte steeds kleiner te laten worden bij opvolgende doorgangen. Werkstuk en beitel klaar voor eerste snede. De beitel staat rechts van het werkstuk. We gaan ervan uit, dat het werkstuk correct is opgespannen en voorbereid, en dat de beitel correct is

29 handleiding gesteld. Tevens dient het draadsnijhulpstuk met de juiste wisselwielen gemonteerd te zijn. inleiding draaien diepte voor de tweede doorgang maakt u nu eventueel iets kleiner en u herhaalt de hele procedure tot de draad voldoende diep is gesneden Controle van de spoed na eerste kras. Het werkstuk is voor de duidelijkheid gezwart. Nu kan er nog gecorrigeerd worden! Eerst zetten we de dwarsslede zo, dat de beitelpunt het werkstuk net raakt. Draai de beitel naar het werkstuk toe, draai de hoofdspindel en stel vast bij welke stand van de schaalring juist een zeer oppervlakkige kras op het werkstuk zichtbaar is. Noteer de stand van de dwarsslede, of zet de schaalring op 0. Controleer de spoed met een draadspoedmeter. Nulstellen, naar links (1), terughalen (2), naar rechts (3), terug naar nul (4) en de gewenste snijdiepte instellen (5): herhalen tot de draad goed is. Het verdient aanbeveling om aan het eind de beitel nog eens in dezelfde stand over het werkstuk te laten gaan. De krachten op de beitel zijn groot, en doorbuigen is niet uitgesloten. Door nog eens te snijden in dezelfde stand gaat u dit tegen. buitendraad snijden met bovenslede De bovenslede, ingesteld onder een hoek ter grootte van de halve tophoek van de te snijden draad, wordt bij deze methode gebruikt om de beitel steeds dieper te stellen. De beitel snijdt alleen als rechtse beitel, waardoor de belasting minder is. 29 Bij deze methode wordt de beitel telkens iets opgeschoven met de dwarsslede. De snijdiepte wordt steeds kleiner gemaakt, want de beitel snijdt steeds ruimer. De dwarsslede moet uiteindelijk over de groefdiepte naar het werkstuk toe verplaatst worden: de stand van de schaalring daarbij kan dus uitgerekend worden. Zet de beitel rechts naast het begin van de schroefdraad, stel een matige snijdiepte in en snijd de eerste doorgang door de hoofdspindel met de kruk te draaien tot de beitelpunt in de uitloopgroef komt. Snijden van normale (rechtse) draad gaat altijd van rechts naar links. Draai dan de dwarsslede van het werkstuk af, zodat de beitel vrij komt. Beweeg de dwarsslede naar rechts door de hoofdspindel met de kruk in omgekeerde richting te draaien. Als de beitel weer in de uitgangspositie staat, kunt u de dwarsslede weer naar het werkstuk toe brengen. De snij- De bovenslede staat schuin gesteld op de halve tophoek. Ook nu weer gaan we uit van een correct opgespannen en voorbereid werkstuk. De bovenslede wordt ingesteld op precies de halve tophoek, bij metrische draad dus op 30. De schaalverdeling op de bovenslede is hiervoor onvoldoende nauwkeurig. Gebruik dus een mal. De beitel staat weer haaks op de centerlijn van het werkstuk. De dwarsslede wordt zo gesteld, dat de punt van de beitel het werkstuk net raakt. Onthoud de stand van

30 inleiding draaien Controle met de draadspoedmeter. het handwiel, of zet de schaalring op 0. Maak een eerste kras als bij de boven beschreven bewerking zonder bovenslede. Controleer de spoed van de draad. De snijdiepte wordt ingesteld met de bovenslede, de beitel snijdt maar aan één kant Na nulstellen de cyclus: naar links (1), terughalen (2), naar rechts (3), terug naar nul (4), snijdiepte erbij (5) steeds herhalen. 4 De beitel is in de uitloopgroef terechtgekomen. Na de eerste oriënterende snede staat de dwarsslede aan de linkerkant. Haal de dwarssnede terug van het werkstuk, maar laat de bovenslede zo staan. Breng met de kruk van de hoofdspindel de langsslede terug naar rechts, naast het werkstuk. Vervolgens de dwarsslede weer naar het werkstuk toe brengen. De dwarsslede wordt in precies dezelfde stand teruggezet. De snijdiepte wordt gegeven met de bovenslede. Natuurlijk gaat het snijden van draad op deze manier ook in een aantal doorgangen. combinatie Het is vaak handig draad vóór te snijden met de bank en voor een zuivere afwerking na te snijden met een snijplaat. Vooral bij grote diameters vereist snijden met een snijplaat zonder voorsnijden veel kracht.

31 handleiding accessoires metaal Drieklauwplaat gleuf 3 gleuf 1 met nummer nummers in de bekken gleuf 2 De drieklauwplaat wordt veel gebruikt. De plaat is zelf-centrerend, dus een opgespannen werkstuk wordt automatisch gecentreerd. Met de bekken naar buiten aflopend kunnen werkstukken tot 22 mm diameter opgespannen worden. Grotere werkstukken, tot 50 mm diameter, kunnen met omgekeerde bekken worden opgespannen. Rond- en zeskantstaf kunnen gemakkelijk opgespannen worden met de drieklauw. Omkeren van de bekken De bekken uit de plaat draaien en schoonmaken. Het begin van de klauwplaatspiraal voor gleuf nummer 1 draaien. Bekje nummer 3 in gleuf nummer 1 plaatsen begin van de spiraal Bij de klauwplaat nummer is één van de gleuven gekenmerkt door een ingeslagen nummer. Deze gleuf is gleuf 1. In de gleuven van de bekken staat hetzelfde nummer, plus een 1, een 2 of een 3. Op de linker afbeelding staan de bekken in de normale stand, op de rechter afbeelding zijn de bekken omgekeerd. Inwendig opspannen 31 met de hoogste kant buiten. De spiraal verder draaien tot voor gleuf 2. Op dezelfde wijze bekje nummer 2 in gleuf nummer 2 plaatsen en ten slotte bekje nummer 1 in gleuf nummer 3. Als de bekken weer opnieuw met de hoogste kant naar binnen geplaatst moeten worden, volgt u dezelfde procedure, maar nu met bekje nummer 1 in gleuf nummer 1 bekje nummer 2 in gleuf nummer 2 bekje nummer 3 in gleuf nummer 3 Inwendig opspannen van werkstukken (ringen bijvoorbeeld) is ook mogelijk. Denk eraan, dat de draarichting voor het vastzetten tegengesteld is aan die bij uitwendig opspannen. Zachte bekken De bekken van de klauwplaat zijn gehard. Als werkstukken met een gevoelige buitenkant opgespannen

32 accessoires metaal moeten worden, kunt u de zachte bekken gebruiken. Deze zijn voor verschillende typen klauwplaten leverbaar. Spanbereik Houd bij het gebruik van de klauwplaat altijd het maximale spanbereik voor ogen. De getrapte vorm van de bekken geeft meer opspanmogelijkheden mm Maximale spandiameters bij verschillende opspanningen. 32 mm Drieklauwplaat met sleutel 36.4 mm 22 mm 50 mm Vierklauwplaat met sleutel. middel van een sleutel. Met de vierklauwplaat kunnen ook onregelmatig gevormde werkstukken opgespannen worden, evenals vierkantstaf. Daarnaast kan de vierklauw ook gebruikt worden voor het uiterst nauwkeurig centrisch opspannen van rondmateriaal. Daarvoor heeft u dan wel een wijzerindicator nodig, bijvoorbeeld een pupitaster of zwenktaster. Ook de bekken van de vierklauw kunnen worden omgekeerd. Ze blijven dan in dezelfde gleuf. U kunt ook een combinatie gebruiken van omgekeerde en niet-omgekeerde bekken. Opspanplaat Drieklauwplaat met sleutel. Voor deze plaat geldt in grote lijnen hetzelfde als voor de standaard drieklauwplaat. Alleen het instellen (vastzetten van het werkstuk) gaat gemakkelijker, met behulp van de sleutel. Vierklauwplaat De vierklauwplaat heeft vier onafhankelijk van elkaar verstelbare bekken. Elke bek wordt verplaatst door Opspanplaat met spanplaatjes. De opspanplaat heeft een stel kruisvormig aangebrachte gleuven, waarin opspanplaatjes (kikkerplaatjes) of andere hulpmiddelen passen. Spanplaatjes moeten altijd zo staan, dat de kop, die het werkstuk vasthoudt, een fractie lager staat dan het andere einde. Dit is regelbaar met het meer of minder uitdraaien van de schroeven aan het plaatje.

33 handleiding accessoires metaal Spanplaatje houdt stukje vierkantstaf. Boorhouder De boorhouder wordt gebruikt voor het vastzetten van gereedschappen, zoals centerboren. Ook werkstukken kunnen in de boorhouder opgespannen worden tot een dikte van 8 mm. De boorkop past op de Snelspanboorkop manier van opspannen. Vaak worden gereedschappen in een spantang opgenomen, maar werkstukken kunnen natuurlijk ook in een spantang vastgezet worden. 33 Spantanghouder met spantang. Standaard boorkop met sleutel. neus van de pinole van de losse kop. Als we in die positie een boor monteren, moet het werkstuk door de hoofdspindel rondgedraaid worden. Voor het opspannen van een werkstuk wordt de boorhouder op de neus van de hoofdspindel geschroefd. Snelspanboorhouder Voor het instellen van de snelspanboorhouder is geen extra gereedschap (sleutel) nodig: dat kan gewoon met de hand. Het bereik van de snelspanboorhouder is iets groter dan dat van de boorhoudeer met sleutel: tot 10 mm. Spantangen Spantangen bieden een stevige en nauwkeurige De spantanghouder is geschikt voor het opnemen van spantangen type ER-16. Het spanbereik van een spantang is maar klein. Forceer een spantang nooit! Klik de gewenste spantang eerst in de schroefkap (zo diep mogelijk). Breng het gewenste gereedschap in de spantang en schroef het geheel aan de houder, die bijvoorbeeld op de neus van de hoofdspindel komt. Set van tien spantangen op tree

34 accessoires metaal Horlogemakersspantangen De spantanghouder is geschikt voor het gebruik van horlogemakersspantangen type B8 (Schaublin, Wolfensberger, Bergeon). de vaste bril op het bed plaatsen, vlak bij de drieklauw. Dan de drie geleidestiften zo afstellen en vastzetten, dat het materiaal goed geleid wordt maar niet te zwaar loopt. De punten van de geleidestiften, die met het werkstuk in contact zijn, regelmatig van olie voorzien tijdens het werk. De plaats waar de geleidestiften over het werk lopen, moet glad en centrisch zijn. Zo nodig moet dus een voorbewerking plaatshebben. Nu voorzichtig de vaste bril naar rechts op zijn plaats schuiven, en vastzetten met schroef en klemplaat. De maximale geleidingsdiameter van de vaste bril is 40 mm. Bovensupport 34 Horlogemakersspantanghouder montage 1 Spantangopnemer in de hoofdspindel plaatsen. 2 Trekpijp van achter af in de hoofdspindel plaatsen. 3 Spantang plaatsen. Let op de plaats van de gleuf! 4 Werkstuk plaatsen. 5 Trekpijp vastzetten. let op! Het op de spantangen vermelde spanbereik aanhouden! Vaste bril De vaste bril dient voor het geleiden en ondersteunen van werkstukken. Een lange as bijvoorbeeld, die ver uit de drieklauw steekt, zal gaan zwabberen als hij aan het einde niet wordt ondersteund.na het opspannen van de as in bijvoorbeeld de drieklauw, Bovensupport Montage van het bovensupport. Vaste bril Met het bovensupport kunt u conisch draaien. Het bovensupport komt op het dwarssupport. Daarbij valt de ronde borst aan de onderkant van het bovensupport in de ronde uitsparing van het dwarssupport. In de gleuf van het dwarssupport komt een T-moer, die u op de juiste plaats moet schuiven. Het bovensupport heeft een ingebouwde beitelhouder. Met behulp van de schaalverdeling en vastzetschroef kunt u de gewenste hoek instellen en fixeren. Voeden gebeurt

35 handleiding accessoires metaal met het handwiel van het bovensupport. Dwars- en langsslede mogen niet bewegen. Ze worden daarom vastgezet. Zorg ervoor, dat de beitel precies op centerhoogte staat, anders krijgt u een heel andere conus dan u bedoeld had. beitel voor metaalbewerking. Met een stichel kunnen heel nauwkeurige en ook decoratieve bewerkingen worden verricht. klemschroef beitelsteun vastzetschroef aan bed hefboom voor dwarsverstelling Handstichelsupport Conisch draaien met het bovensupport. Verticaal support Met het verticaal support krijgt u er een bewegingsrichting bij. Dat is bijzonder handig voor allerlei booren freeswerkzaamheden. Het stichelsupport wordt op het bed vastgeklemd. Door middel van een excenter kan de beitelsteun in dwarse richting versteld worden. Automatische langsvoeding Met de automatische langsvoeding kunt u een zeer zuiver en gelijkmatig oppervlak verkrijgen. De automatische voeding wordt met een schroef gemonteerd 35 Verticaal support Het verticaal support wordt met twee zeskantschroeven en twee T-moeren op de dwarsslede gemonteerd. Vóór het begin van het werk moet de verticale slede precies recht gesteld worden. Werkstukken worden gespannen in de machinebankschoef, die op de verticale slede gemonteerd is. De bewerkingsgereedschappen worden gespannen in de boorkop of een spantang. Handstichelsupport Het handstichelsupport is bestemd voor het werken met een handstichel: een speciaal geslepen hand- Automatische langsvoeding links van de vaste kop. De aandrijfriem komt om de hoofdspindel en om het snaarwiel van de voeding. Om de riem om de hoofdspindel te leggen, kan het handig zijn eerst het snaarwiel van de hoofdspindel af te schroeven. Bij het koppelen komt er een slag van 90 graden in de snaar. Als u de voedingsknop indrukt, wordt de transporteur gekoppeld met de hoofdspindel. Bij elke omwenteling van de hoofdspindel beweegt de transporteur de langsslede 0.02 mm in de richting van de vaste kop. Uittrekken van de voedingsknop ontkoppelt het transport weer. Als u de automatische voeding lange tijd

36 accessoires metaal 36 Automatische voeding gemonteerd. niet gebruikt, is het raadzaam om de aandrijfsnaar los te nemen. Dan rekt deze niet overmatig uit. Verdeelapparaat Met het verdeelapparaat kunt u een cirkel in een bepaald aantal segmenten verdelen. Het apparaat wordt gebruikt bij het maken van tandwielen, voor het boren van flensgaten, etc. Het verdeelapparaat kan verticaal op het machinebed opgesteld worden en verticaal en horizontaal op de dwarsslede. stelpen nippel Verdeelplaten 30, 36 en 40. De platen vormen samen set Horlogemakers-verdeelschijf De grote horlogemakers-verdeelschijf biedt een verdeling van de cirkel in maximaal 120 delen. Deze verdeelschijf is vooral bedoeld voor de uurwerkmakerij. De schijf wordt op de hoofdspindel bevestigd. Horlogemakersverdeelschijf verdeelplaat 24 Verdeelapparaat met verdeelplaat (24 delen) Eerst de gewenste verdeelschijf over de nippel leggen en vervolgens het opspanhulpstuk vastschroeven (aantrekken met een spanstift). Het werkstuk vervolgens opspannen. De nippel heeft dezelfde draad als de neus van de hoofdspindel. Daardoor kunnen alle opspangereedschappen worden gebruikt. Na het uittrekken van de stelpen kunt u beginnen met verdelen. De verdeling kan op de schaalverdeling aan de bovenkant van de verdeelschijf duidelijk afgelezen worden. Na het verdraaien het verdeelmechanisme met de schroef vastzetten. Polijstspindel De polijstspindel wordt op de neus van de hoofdspindel geschroefd. U kunt er viltschijven, polijstschijven, lappenschijven en ronde borstels op bevestigen. Op de spindel is een conische draad aangebracht. Daardoor richten de gereedschappen zich verticaal en zetten zij zichzelf vast. Slijphulpstuk Het slijphulpstuk kan gebruikt worden voor het slijpen van HSS beitels. De slijpsteen heeft korrel 80. Het huis wordt op het machinebed geplaatst en vastgezet. Dan komt de opnamedoorn met de slijpsteen op de hoofdspindel van de machine. Zet vervolgens de beschermkap vast aan het huis. Stel de leunspaan zo in, dat de ruimte tussen slijpsteen en leunspaan zo klein mogelijk is. Gebruik bij het slijpen een toerental van 4000 omw/ min. Bedek bij het slijpen alle belangrijke machineonderdelen (bed, transporteur, dwarsslede) met alu-

37 handleiding accessoires metaal Tabel 4: Verdeelmogelijkheden met de verdeelschijven Verdeelschijf Verdeelmogelijkheden Kotterkop Bij de kotterkop worden geleverd: een geslepen vlakbeitel en een ongeslepen beitel (toolbit). De kotterkop wordt opgespannen in de boorkop, of de drieklauw, of een spantang van 8 mm. Door de beitel Polijstspindel met spanstift miniumfolie of een geoliede doek. Slijpstof is funest voor de machine! Kotterkop met één geslepen en twee ongeslepen beitels Slijphulpstuk met steen De slijpsteen moet regelmatig opgezuiverd worden. Dat kan met een slijpsteenvlakker. Een nauwkeuriger manier is gebruik te maken van een slijpsteenafnemer met diamant, en deze via de transporteurs over het slijpsteenoppervlak te bewegen. meer of minder uit de kop te laten steken, wordt de grootste slagdiameter bepaald. De beitel wordt door middel van een schroef vastgezet. Met dit hulpstuk kunnen verschillende bewerkingen worden verricht: vlakdraaien: voeden met langs- en dwarsslede uitdraaien van gaten decoratief draaien (graveren) met behulp van het verdeelapparaat Aanbevolen toerentallen: staal omw/min, kunststof omw/min. Opnamedoorn De opnamedoorn is bestemd voor het opnemen van cirkelzaagbladen en schijffrezen (bijvoorbeeld moduulfrezen). Span eerst de zaag of frees op de doorn, en schroef het geheel dan op de neus van de hoofdspindel. Aanbevolen toerentallen: zagen omw/min, frezen zie tabel 3 op pagina 23.

38 accessoires metaal in alle standen gebruikt worden. De beitel wordt met twee inbusschroeven in de houder vastgezet. Laat de schacht van de beitel goed aansluiten tegen de beitelhouder. Met behulp van passende stalen onderlegplaatjes kunt u de snijkant op centerhoogte brengen. Span de beitel altijd zo kort mogelijk, dat wil zeggen: laat de snijkant zo dicht mogelijk bij de beitelhouder. Dat bevordert de stabiliteit. Snelwisselbeitelhouder De snelwisselbeitelhouder bestaat uit een blok, waarin houders met een zwaluwstaartgeleiding kunnen worden vastgezet. In de houder komt de beitel Opnamedoorn Snelwisselbeitelhouder met één houder. Extra houders Zaagfrees (cirkelzaag voor metaal) op opnamedoorn. De doorn is ook geschikt voor de opname van moduulfrezen (linksonder). Standaard beitelhouder De beitelhouder wordt op de dwarsslede bevestigd met een T-moer en een inbusschroef. De houder kan (maximale schachthoogte 12 mm). De houder kan met een stelschroef zo ingesteld worden, dat de snijkant van de beitel precies op centerhoogte staat. Als u voor een bewerking verschillende beitels gebruikt, kunt u ze allemaal in hun eigen houder éénmaal op de juiste hoogte stellen. Bij het verwisselen van de beitel blijft die stand dan bewaard. montage 1 T-moer in de sleuf van de dwarsslede plaatsen en de beitelhouder met de inbusschroef M 6 45 in de gewenste stand vastklemmen. 2 De beitelopnemer van boven af invoeren. 3 De opnemer met de stelschroef ƒ zo stellen, dat de hoofdsnijkant van de ingespannen draaibeitel precies op centerhoogte staat. 4 De beitelopnemer met de inbusschroef M 5 10 vastklemmen. Enkelvoudige beitelhouder Standaardbeitelhouder op dwarsslede. In de enkelvoudige beitelhouder kunnen ronde beitels met een diameter van 5 mm worden ingespannen. De excentrische opnemer maakt het stellen op centerhoogte eenvoudiger.

39 handleiding accessoires metaal vast center. Waar u kunt, wordt aanbevolen het meedraaiend center te gebruiken. Het meedraaiend center wordt ook gebruikt bij het houtdraaien. Draaien tussen de centers Voor het draaien tussen de centers wordt een meeneemplaat gebruikt, die op de hoofdspindel wordt geschroefd. In het gat van de hoofdspindel komt een center, evenals in de losse kop. Het werkstuk, dat Montage van de snelwisselbeitelhouder. Enkelvoudige beitelhouder Meedraaiend center Meeneemplaat met meenemer en vast center aan weerszijden voorzien is van centergaten, wordt tussen de centers opgespannen. Een meenemer wordt op het werkstuk bevestigd. De omgebogen pen van de meenemer valt in één van de sleuven van de meeneemplaat. Bij het gebruik van vaste centers moeten deze voortdurend gesmeerd worden! Machineklem De machineklem is een kleine machinebankschroef die op de dwarsslede of op het verticaal support kan worden gemonteerd met schroeven en T-moeren. 39 Meedraaiend center Het meedraaiend center is voorzien van kogellagers. Daardoor draait de centerpunt mee met het werkstuk en is de wrijving veel minder. Het meedraaiend center hoeft dan ook niet te worden gesmeerd. De rondloopnauwkeurigheid is iets minder dan die van een Machineklem

40 accessoires metaal Draadsnijhulpstuk Het draadsnijhulpstuk voor de Unimat 4 bestaat uit een plaat, waarop de assen voor de tussenwielen worden gemonteerd. Een bijgeleverde set tandwielen maakt het mogelijk verschillende soorten draad te snijden. Met behulp van de kruk wordt de hoofdspindel met de hand gedraaid. schroefgat voor voeding en draadsnijden Verwijder voor de montage de automatische voeding en het snaarwiel van de hoofdspindel. Draadsnijhulpstuk De keuze van de tandwielen op de hoofdspindel en de transporteur hangt af van de gewenste overbrengingsverhouding. Welke tussenwielen u gebruikt, maakt in principe niet uit. Het hulpstuk is echter geconstrueerd voor de combinaties die u in de tabel vindt. De as voor het tweede wisselwiel (van de hoofdspindel af gerekend) kan op twee plaatsen worden gemonteerd: hoog en laag. Welke u gebruikt hangt af van de combinatie. Dit staat in de tabel aangegeven. montage 1 Open de snaarwielkast, verwijder de snaren en schroef het snaarwiel van de hoofdspindel af. Verwijder ook de automatische langsvoeding. 2 Zet de gewenste tussenwielen op de assen en schroef de assen aan de plaat. Zet de schroeven nog niet helemaal vast. Schuif ook het tandwiel voor de transporteur op de as. 3 Bevestig de plaat aan de vaste kop. Vergeet de afstandsring niet! Draai daarbij de transporteur met het handwiel totdat de lip van de transporteur in de uitsparing van de tandwielas valt. Nog niet vastzetten! 4 Schuif het tandwiel op de hoofdspindel en zet het vast door de kruk op de hoofdspindel te schroeven. 5 Terwijl u de plaat naar boven drukt, in de richting van de hoofdspindel, zet u de tussenwielen zó vast, dat ze zonder speling, maar wel vrij, kunnen draaien. U mag geen noemenswaardige De plaat, hier zonder tandwielassen, wordt op deze wijze aan de machine bevestigd. Bij het vastzetten van de plaat het tandwiel van de transporteur losnemen, het kan anders in de weg zitten. weerstand voelen bij het draaien aan de kruk. De tandwielen moeten gemakkelijk draaien. Het tandwiel voor de transporteur zet u nog niet vast.

41 handleiding accessoires metaal Tabel 5: tandwielcombinaties spoed metrisch M 3 M 3.5 M 4 M 5 M 6 M 8 M 10 TPI hoofdspindel tussen tussen 2 hoog tussen 2 laag transporteur Neem het tandwiel van de transporteur weer af. Draai, terwijl u de plaat naar boven gedrukt houdt, de bevestigingsschroef van de plaat vast. Plaats dan het tandwiel van de transporteur weer terug en zet het vast. 41 Controleren of het geheel soepel draait. Er mag beslist niets wringen of zwaar lopen! Tenslotte het tandwiel voor de transporteur vastzetten. Let op: de bevestigingsschroef zit vlak bij de tanden van het transporteurtandwiel. Als u het niet eerst van de as haalt, is de kans op beschadiging door de sleutel groot. Het hulpstuk is nu klaar voor gebruik. Het transport wordt, gekoppeld aan de omwenteling van de hoofdspindel, verkregen door de hoofdspindel met de kruk te draaien. Controleer de spelingvrije, maar soepele beweging van het geheel.

42 accessoires hout Cirkelzaaghulpstuk Het voor de Unimat 4 verkrijgbare cirkelzaaghulpstuk kan op zichzelf gebruikt worden en het kan met aanvullende accessoires worden uitgebreid. asgat met gleuf voor slingerinrichting klemschroef spouwmes klemschroef tafelblad tafelgeleider kleminrichting op het bed Zaagblad voor hout contraschijf vastzetschroef spouwmes tafelinlegstuk beschermkap gat voor spanstift 42 schroeven voor stellen tafel Zaagblad op doorn sleuven voor geleiders Cirkelzaaghulpstuk Niet afgebeeld is de bijgeleverde zaagdoorn. Montage van de cirkelzaag Het cirkelzaagblad wordt met de contraschijf 1 op de zaagdoorn 3 geplaatst en met de schroef 2 vastgezet. Let erop, dat de tanden van de zaag in de draairichting van de machine wijzen. De zaagkast wordt eerst (los) op het machinebed geplaatst. Daarna kunt u de zaagdoorn met zaag op de neus van de hoofdspindel schroeven en met behulp van spanstiften vastzetten. Nu kan de zaagkast op het bed vastgezet worden. Het zaagblad en het spouwmes moeten op één lijn staan. Zet de zaagkast vast met de kleminrichting op het bed. Plaats dan de geleider van de zaagtafel in de uitsparing van de zaagkast. De tafel wordt vastge- Montage van het zaagblad op de doorn. zet met de klemschroef voor het tafelblad. Montage van spouwmes en bescherm-

43 handleiding accessoires hout spouwmes klemschroef dikte van het werkstuk. De wrijving is dan het kleinst, en dat betekent: sneller zagen en een gladdere zaagsnede. Voorbeeld: bij een plankdikte van 10 mm moet de bladhoogte = 15 mm zijn. De bladhoogte wordt ingesteld door de tafelhoogte te veranderen. kap zaagkast opname tafelgeleider Eerst de zaagkast (los) plaatsen, dan de zaagdoorn met de zaag op de neus van de hoofdspindel schroeven en aantrekken. Het spouwmes vormt een belangrijke beveiliging tijdens het cirkelzagen. Het kan namelijk gebeuren, vooral bij langszagen, dat het gezaagde materiaal achter de zaag ombuigt en het zaagblad klem zet. Het spouwmes moet dit voorkomen door de zaagsnede open te houden. Zonder het spouwmes zou het werkstuk door de naar boven draaiende zaagtanden gepakt en teruggeslingerd kunnen worden. Het spouwmes moet met zijn klemschroef zó vastgezet zijn, dat de afstand tussen het spouwmes en de punten van de tanden van de zaag maximaal 2 mm is. Instellen van het juiste toerental voor het zagen van kunststoffen: omw/min voor het zagen van hout: 4000 omw/min Enkele voorbeelden en practische aanwijzingen De beschermkap moet, behalve bij bedekt zagen, altijd gebruikt worden! Langszagen (schulpen) met parallelaanslag Het tafelblad wordt met de twee stelschroeven 14 zó geplaatst, dat de parallelaanslag 13 en het zaagblad precies parallel of licht naar achteren uitlopend zijn gericht. In ieder geval niet naar achteren inlopend, dan gaat het werkstuk klemmen. Het 43 De bladhoogte wordt ingesteld door de tafelhoogte te variëren. Het spouwmes staat maximaal 2 mm van de zaagtanden af. De beschermkap wordt in het spouwmes geklikt. Denk eraan de positie van het spouwmes hierna nog even te controleren. Als het werkstuk wordt aangevoerd, wordt de beschermkap vanzelf omhoog geduwd. Instellen van de juiste bladhoogte De bladhoogte B moet altijd 5 mm meer zijn dan de Het tafelblad zo op de tafelgeleider vastzetten, dat de parallelgeleider en het zaagblad evenwijdig of licht (0,5 mm) uitlopend staan. is aan te bevelen om, aan de hand van een proefstukje, te controleren of de instellingen juist zijn. Als het werkstuk klemt, of juist van de parallelaanslag wegtrekt, moet het tafelblad anders ingesteld worden. U krijgt alleen precieze zaagbreedtes als het aanlegvlak van het werkstuk vlak en haaks is. Bij het langszagen van smalle werkstukken (kleiner dan 80 mm) moet u gebruik maken van duwhoutjes.

44 accessoires hout schroefgaten gradenschaal Bij het zagen wordt de beschermkap vanzelf naar boven gedrukt. Met de verstekgeleider kan onder een instelbare hoek gezaagd worden. vastzetknop hoekinstelling 44 Gebruik duwhoutjes bij smalle werkstukken. Dwarszagen (afkorten) en verstekzagen Met behulp van de verstekgeleider kan nauwkeurig haaks of in verstek gezaagd worden. U kunt met de schaalverdeling de gewenste hoek instellen. U kunt aan de verstekgeleider zonodig een hulplat vastschroeven. Technische gegevens Cirkelzaag: tafelblad zaagdiepte tot 46 mm) Sponningzagen 200 x 173 mm instelbaar tot 23 mm (na omleggen Let op: het werkstuk langzaam aanvoeren, omdat het zaagsel niet naar boven weg kan. De eerste zaagsnede Stel de zaagbreedte in met de parallelaanslag en de Verstekzagen. Tegen de geleider kan een hulpgeleider gemonteerd worden. zaagdiepte door de tafel in hoogte te verstellen. De aanlegkant van het werkstuk moet vlak zijn, anders gaat het zaagblad klemmen. De tweede zaagsnede Let op: plaats het werkstuk zo, dat het uitgezaagde stuk vrij opzij kan bewegen, dus niet tegen de parallelgeleider. Het zou anders tot terugslag kunnen komen. Zagen van rondmateriaal Voor het veilig zagen van rondhout heeft u twee afgeschuinde lijsten nodig, die met lijmklemmen op het tafelblad worden bevestigd. Gutsen Bij het gutsen of rillen wordt het werkstuk schuin over de zaagtanden gevoerd. Er ontstaat daarbij een ellipsvormige uitsparing. U maakt daarbij gebruik van

45 handleiding accessoires hout voordat het goed is. Voer langzaam aan! Het spouwmes wordt zo bevestigd, dat het niet boven het tafelblad uitsteekt. De aanslag is met lijmklemmen bevestigd. De breedte van de ril wordt bepaald door de hoek tussen aanslag en zaagblad: hoe schuiner de aanslag staat, des te breder wordt de ril. Breedte en diepte van de ril worden ook nog bepaald door de bladhoogte. Hoe groter de bladhoogte, des te breder en dieper wordt de ril. Het maken van de eerste zaagsnede bij sponningzagen. Bij de tweede zaagsnede moet het vrijkomende stuk hout niet tegen de geleider liggen. Bij het gutsen wordt een schuinstaande aanslag gebruikt. Let op: bij het gutsen mag de diepte van de zaagsnede niet groter zijn dan de tandhoogte van het zaagblad. Het is dus niet mogelijk in één keer een diepe ril te maken; dat moet in fasen, waarbij de zaagtafel telkens iets lager wordt gezet. Zaag diepere profielen altijd in fasen, voer het zaagsel goed af en gebruik een lage aanvoersnelheid. 45 Het zagen van rondmateriaal. een met klemmen op het tafelblad bevestigde aanslag. Probeer eerst op een proefstukje uit of het profiel naar wens is, het vraagt meestal enig geschuif Zagen van messing en groef Bij deze bewerking staat het zaagblad niet haaks op de zaagdoorn, maar schuin. Het zaagblad slingert daardoor zijwaarts, waardoor een bredere zaagsnede ontstaat. Voor deze bewerking heeft u het lipverbindingshulpstuk (groefzaagset) nodig. Montage Het zaagblad wordt op de slingerschijfdoorn gemonteerd met spanschijf 1, klemring 2 en inbusschroef 3.

46 accessoires hout Enkele practische aanwijzingen inbusschroef klemring groefliniaal slingerdoorn Gebruik een toerental van 4000 omw/min Voed langzaam. Controleer voor het inschakelen van de machine eerst of het zaagblad vast zit en de spanstift verwijderd is. Lipverbinding spanschijf slingerschijven spanmateriaal Groefzaagset De pin van de eerste slingerschijf 4 moet in de boring Lipverbindingen zijn bijzonder stabiel, omdat er een groot lijmoppervlak is. Benodigde hulpstukken: het groefzaaghulpstuk en de verstekgeleider. Montage Om het aanslagvlak te vergroten, wordt een houten hulpaanslag tegen de verstekgeleider geschroefd. In die hulpaanslag bevindt zich een uitsparing voor de lipverbindingsliniaal. Stel de verstekgeleider precies haaks in. 46 Montage van het zaagblad op de slingerdoorn. van de slingerschijfdoorn vallen en de pin van de tweede slingerschijf 5 in de uitsparing van het zaagblad. Het tafelinlegstuk wordt verwijderd. Het spouwmes moet zo geplaatst worden, dat het niet boven het zaagblad uitsteekt. Instellen van groefbreedte N en groefdiepte Draai de doorn met het zaagblad zo, dat u een spanstift door de boring in de tafel in de boring van de doorn 6 kunt steken. Draai dan de inbusschroef iets los. U kunt nu met de hand het zaagblad draaien (de doorn wordt tegengehouden door de spanstift). Daarbij draaien ook de slingerschijven ten opzichte van elkaar, waardoor u de slingerbeweging kunt instellen. De slingerbeweging bepaalt de groefbreedte. De groefdiepte stelt u in door de tafel hoger of lager te zetten. Zet na het instellen het zaagblad weer vast en verwijder de spanstift. Een hulpaanslag met een uitsparing is tegen de verstekgeleider geschroefd. Monteer de lipverbindingsliniaal 1 op de zaagtafel met twee spanplaten 2 en spanschroeven 3. Houd de gaten voor de spanschroeven goed schoon om beschadiging te voorkomen. Instellen van de groefbreedte N, de lipbreedte N en de groefdiepte (lengte van de lip) De lipbreedte moet gelijk zijn aan de groefbreedte, anders passen de lippen niet in de groeven, of is er teveel speling. Stel de gewenste groefbreedte N in als bij groefzagen. De diepte van de groef (de lengte van de lip) moet gelijk zijn aan de dikte van het werkstuk. Zet het tafelblad dus op die hoogte.

47 handleiding accessoires hout hulpaanslag tegen geleider werkstuk I, eerste groef Maak een proefstukje, zodat u kunt controleren of lipbreedte en groefbreedte even groot zijn en de groefdiepte gelijk is aan de plankdikte. Voor het proefstukje dus een even dikke plank gebruiken. Eerste zaagsnede in werkstuk I. De kant rust tegen de lipgeleidingsliniaal. werkstuk I, laatste groef 47 Laatste zaagsnede in werkstuk I. De vorige lip rust tegen de lipgeleidingsliniaal. Zagen van het werkstuk eerste zaagsnede in werkstuk I De verstekgeleider wordt in de groef van de tafel geplaatst. Leg werkstuk I tegen de verstekgeleider en de lipverbindingsliniaal. Zaag de eerste groef. volgende zaagsneden in werkstuk I Plaats het werkstuk tegen de verstekgeleider en met de nu gevormde nieuwe lip tegen de lipverbindingsliniaal. Zaag de groef. eerste zaagsnede in werkstuk II Werkstuk II moet met een groef beginnen. Het kan dus niet tegen de lipverbindingsliniaal worden geplaatst. We gebruiken daarom deel I als afstandsmal. Draai deel I om en plaats de eerste lip tegen de lipverbindingsliniaal. Plaats werkstuk II tegen werkstuk I en beide delen tegen de verstekgeleider. Maak de eerste groef. volgende zaagsneden in werkstuk II werkstuk I, achterstevoren werkstuk II, eerste groef werkstuk I, eerste groef Eerste zaagsnede in werkstuk II. Werkstuk I achterstevoren dient als afstandmaat. Evenals bij volgende zaagsneden in werkstuk I. Gebruik een toerental van 4000 omw/min.

48 48 accessoires hout Voorkomen van ongevallen bij het cirkelzagen. Gebruik alleen cirkelzaagbladen die gaaf, scherp, goed gezet en niet ingescheurd zijn. Zaagbladen met vervormde tanden mogen niet meer gebruikt worden. Let bij het monteren van het zaagblad op de juiste richting van de tanden. Rem het zaagblad niet af na uitschakelen van de motor. Laat het spontaan tot stilstand komen. Gebruik, behalve bij verdekt zagen, altijd het spouwmes. Houd ten hoogste 2 mm afstand tussen spouwmes en tanden en zet het spouwmes voldoende hoog: niet lager dan 2 mm onder het hoogste punt van het zaagblad. Gebruik altijd de beschermkap. Voorkom dat afgezaagde delen door de tanden van de zaag opgepakt en weggeslingerd worden. Zaag rondhout altijd met een V-vormige geleiding. Neem bij messing- en groefzagen maatregelen om terugslag te voorkomen. Vervang een versleten inlegplaat tijdig. Schijfschuren De schijfschuurset wordt samen met de tafel van het cirkelzaagaccessoire gebruikt. Op de schuurplaat van 90 mm worden de schuurschijven gelijmd. Gebruik daarvoor speciale lijm of rubbercement, zodat de schijf vrij van lijmresten blijft. Schuurplaat , schuurschijven K , K , K Het opplakken van de schuurschijven Op de achterkant van het schuurpapier met een getande spatel de lijm gelijkmatig opbrengen. De lijm moet eerst 10 tot 20 minuten drogen; de lijm moet droog aanvoelen. De schuurplaat goed schoonmaken. De papierschijf op de schuurplaat plakken en met de hand stevig aandrukken. De schuurplaat op de neus van de hoofdspindel schroeven. Montage van de cirkelzaagtafel De cirkelzaagtafel wordt gebruikt als schuurtafel. Hij wordt op een andere manier gemonteerd. Plaats de tafel op de dwarsslede en zet hem vast met inbusschroef 1 en T-moer 2 in de gleuf van de dwarsslede. Regel met de langsvoeding de afstand van de rand van de tafel tot de schuurschijf. Deze afstand niet groter maken dan 1 à 2 mm. Montage van de cirkelzaagtafel bij schijfschuren. Gebruik een toerental van 4000 omw/min. Bij het schuren zo mogelijk de voorste helft van de schuurschijf gebruiken. Dat heeft het voordeel, dat de draaiende schijf het werkstuk dan tegen de tafel drukt. Met behulp van de verstekgeleider kan nauwkeurig onder een hoek geslepen worden. Een versleten schuurschijf kan met een spatel worden verwijderd, waarna de lijmresten met een oplosmiddel weggenomen kunnen worden. Bij gebruik van rubbercement kunt u de resten gewoon wegwrijven. Voorkomen van ongevallen bij het schijfschuren De korundschuurschijven moeten volkomen vlak op de schuurplaat worden aangebracht. Oneffenheden kunnen snel doorslijten en inscheuren tot gevolg hebben. Een schijf met een scheur niet verder gebruiken, maar een nieuwe opplakken. Het werkstuk met vaste hand en stevig geleiden. De afstand tussen de rand van de schuurtafel en de schuurplaat mag niet groter zijn dan 1 à 2 mm. Schuur nooit zonder de schuurtafel.

49 handleiding Houtdraaien Voor houtdraaien wordt de houtdraaiset gebruikt. Deze bestaat uit een meenemer, een houder voor voorgedraaide werkstukken en een leunspaanhouder met leunspaan. Het gebruik van een meedraaiend center is onmisbaar bij het draaien met hogere toerentallen. Een set houtdraaibeitels, bestaande uit guts, afsteekbeitel en vlakbeitel is eveneens verkrijgbaar. accessoires hout schroef op het machinebed. Plaats de leunspaan in de leunspaanhouder. Zet de leunspaan in de houder vast onder de gewenste hoek en op de gewenste hoogte. Montage van de leunspaan. Houtdraaiset Let op: de leunspaan moet altijd zo afgesteld zijn, dat de afstand tussen het werkstuk en de leunspaan zo klein mogelijk is. Opspannen van het werkstuk 1. voorbereiden van het werkstuk Bereid het werkstuk voor: maak aan weerskanten centergaten. Als het materiaal niet rond is: de ronde vorm benaderen. Bij vierkant materiaal van grotere afmetingen, bijvoorbeeld 40 bij 40 mm, de hoeken afzagen. 49 Set houtdraaibeitels Vierkant materiaal voorbewerken door de hoeken af te schuinen. Montage van de leunspaan Vergeet niet een meedraaiend center te gebruiken bij hogere toerentallen. Monteer de leunspaanhouder met spanplaat en 2. opspannen tussen de centers De meenemer wordt in de voorkant van het werkstuk gedrukt of er licht ingeslagen met een houten of kunststof hamer. Schroef dan de meenemer op de hoofdspindel. Span het werkstuk op tussen de meenemer en een center in de losse kop. Aanwijzingen: Als u hoge toerentallen gebruikt, is het gebruik van een meedraaiend center aan te bevelen. Als u een vast center gebruikt, kunt u de wrijving verminde-

50 accessoires hout Werkstuk opgespannen tussen de centers. Bij het draaien van dit eierdopje is eerst tussen de centers de buitenvorm gemaakt. Daarna is het w e r k s t u k voor verdere bewerking in de ronde houder geplaatst. wordt gedraaid voor een zelf te maken houder. De houder wordt van een apart stuk hout gedraaid. Het werkstuk wordt op de meeneemplaat gemonteerd. 50 ren door een paar druppels olie aan te brengen. Sla het werkstuk niet op de meenemer als die op de hoofdspindel zit, want daardoor kan de precisielagering van de hoofdspindel ontzet raken. 3. opspannen in de ronde houder Het werkstuk wordt hierbij eerst voorgedraaid en pasgedraaid voor de houder. Eerst het werkstuk voordraaien tussen meenemer en center. De borst passend draaien voor de ronde houder. Het werkstuk met het voorgedraaide gedeelte in de ronde houder drukken (eventueel helpen met een kunststof of houten hamer). De ronde houder op de neus van de hoofdspindel schroeven. Het werkstuk nabewerken en afsteken. Werkstuk opgespannen in de ronde houder. 3. opspannen op de meeneemplaat Het werkstuk wordt voorgedraaid, waarbij een boring Werkstuk gemonteerd op de meeneemplaat uit de set Als voorbeeld: het draaien van een beker. Het ruwe, grof rond gemaakte werkstuk wordt met drie houtschroeven op de meeneemplaat gespannen. Nu kunnen de buitendiameter en de bodem gedraaid worden. In de bodem komt een blind gat van ongeveer 5 mm diep. Span vervolgens een stuk hout op de meeneemplaat en draai een borst met een diameter die iets groter is dan die van de uitsparing in de bodem van de beker. Druk de beker op de schijf, lijn de zaak uit en draai af. Technische gegevens: centerafstand 200 mm maximale draaidiameter 92 mm Voorkomen van ongevallen bij het draaien De werkstukken voor het opspannen aan weers-

51 handleiding accessoires hout In de eerste bewerking wordt de buitencontour gedraaid. Tevens wordt een uitsparing in de (toekomstige) bodem aangebracht, waarmee het werkstuk op een hulpmeenemer kan worden vastgezet. Profielfreesset , met assortiment profielmessen Montage van de profielfrees. Eerst wordt de freeskop voorbereid. Het freesje wordt met een schroef goed vastgezet in de freeskop. Er zijn flinke krachten in het spel, dus flink aandraaien. De zaagkast van het cirkelzaaghulpstuk wordt opgesteld, zoals is vermeld bij cirkelzagen. Op de opspandoorn wordt de freeskop gemonteerd. Zorg dat het freesje de juiste stand heeft! De standaard-inlegplaat van de zaagtafel wordt vervangen door de korte inlegplaat, die bij de set hoort. Tegen de parallelaanslag wordt de profielfreesaanslag gemonteerd. De verende aandrukker dient om terugslag te voorkomen. Deze moet zo laag mogelijk ingesteld en vastgezet worden, zodat het werkstuk tijdens het geleiden vlak op de tafel ligt. 51 Op de meeneemplaat is nu een zelf gedraaide meenemer aangebracht, die in de uitsparing van het werkstuk klemt. kanten een centergat geven. Voordat u de machine inschakelt, eerst controleren of de losse kop stevig op het bed zit. Ook nagaan of het werkstuk goed tussen de centers gespannen is. Grote en asymmetrische werkstukken alleen met lage toerentallen bewerken. De beitel altijd met beide handen besturen. Altijd met goed geslepen gereedschap werken. Profielfrezen Voor het frezen van profielen aan lijsten en dergelijke is een profielfreesset te verkrijgen, die bestaat uit een aanslag die op de cirkelzaagtafel gemonteerd wordt, een aandrukker en een freeskop met een vlakke frees. Profielfrezen. Geleid het werkstuk niet te snel, en gebruik een hoog toerental voor glad werk. Naast het rechte freesje is er nog een set van drie in profiel geslepen mesjes leverbaar. Het is natuurlijk ook mogelijk om van een geschikt stukje staal zelf een mesje te maken, te harden en te slijpen.

52 accessoires hout 52

53 handleiding diversen Goed werk staat of valt met het gebruik van goede gereedschappen. We stellen hier een aantal gereedschappen aan u voor, die deels speciaal voor de Unimat zijn vervaardigd, deels qua afmetingen voor de Unimat geschikt zijn. De selectie is maar beperkt, er zijn veel meer soorten en maten. Zie daarvoor een grote catalogus. borstelset Voor de Unimat 4 wordt een set geleverd, bestaande uit een staaldraad- en een koperdraadborstel. Bruikbaar voor allerlei borstelwerkzaamheden. De borstelset bestaat uit een staaldraad- en een koperdraadborstel. viltschijvenset Een set viltschijven in drie maten, voor het verrichten van polijstwerkzaamheden. Polijstpasta is in verschillende soorten in de handel verkrijgbaar. Slijpsteen met afdraaidiamant teurs van de draaibank de slijpsteen kunt vlakken en opzuiveren. schuurschijven Voor de schuurplaat zijn schijven op de juiste maat leverbaar van korund met de korrelgroottes 60, 80 en De viltschijvenset bestaat uit de schijven 40 x 8, 50 x 10 en 70 x 15. slijpsteen Als de slijpsteen van het slijphulpstuk teveel is versleten, kunt u een nieuwe slijpsteen monteren. De vervangende slijpsteen heeft korrel K 80. afdraaidiamant Voor het opzuiveren van de slijpsteen wordt een afdraaidiamant gebruikt. Het is aan te bevelen om zelf een houder-inrichting voor het afdraaigereedschap te maken, zodat u met behulp van de transpor- Schuurschijven K , K , K spiraalboren Boren in verschillende maten zijn bij de metaalbewerking onmisbaar. Het is het eenvoudigst (en goedkoopst) om de boren in een set aan te schaffen. Een solide opbergetui wordt dan meegeleverd, en elke maat boor heeft zijn eigen plaats, zodat zoeken niet nodig is. Van de spiraalboren bestaan verschillende typen. Hier worden enkele voorbeelden gegeven van sets spiraalboren. Houd uw boren scherp, en gebruik de juiste koel/smeermiddelen bij het boren in metalen! centerboren Naast spiraalboren zijn ook centerboren nodig. Deze worden in verschillende maten vervaardigd. Ze zijn

54 diversen Borenset , van 1.0 mm t/m 5.9 mm, oplopend met 0.1 mm; borenset , van 6.0 t/m 10.0 mm, oplopend met 0.1 mm. meestal dubbel uitgevoerd. In tegenstelling tot (vooral de grotere) spiraalboren zijn centerboren veel lastiger zelf te slijpen. Ze worden daarom vaak gewoon vervangen. Voorbeeld van een set tappen en snijplaten in de maten M3, M4, M5, M6, M8, M10 en M12 met hulpgereedschappen. verzinkfrezen Om de rand van geboorde gaten af te bramen, of om een verzinking aan te brengen, worden verzinkfrezen gebruikt (ook wel verzinkboren genoemd). Ook deze zijn vaak in sets te verkrijgen. 54 Dubbele centerboren worden geleverd in sets van drie stuks per maat. tappen en snijplaten Het is vaak veel eenvoudiger standaard schroefdraad met tappen en snijplaten aan te brengen op een werkstuk, dan met de bank draad te snijden. Dit geldt vooral voor de kleinere maten. Een set tappen en snijplaten hoort dan ook bij de uitrusting. Voor het tappen moeten de gaten op de juiste maat worden voorgeboord. Daarom bestaan sommige sets uit een combinatie van tappen en boren in de juiste maten. Het snijden van draad met tappen en snijplaten kan met de hand gebeuren, maar u kunt ook de draaibank te hulp roepen voor het correct richten. Voor de snijplaten maakt u dan zelf een passende houder die op de losse kop bevestigd kan worden. Bij gebruik van de bank het werkstuk of de tap met de hand draaien, de motor doet niet mee! Set verzinkfrezen. zaagfrezen Voor het aanbrengen van sleuven, het doorzagen van stafmateriaal, het inzagen van verdelingen en dergelijke werkzaamheden worden zaagfrezen gebruikt. Dat zijn eigenlijk cirkelzaagbladen voor metaal. Ze zijn in verschillende diktes leverbaar. Voor de Unimat 4 gebruiken we zaagfrezen 63 x 16, die op de zaagdoorn passen. De verkrijgbare diktes zijn (in mm): 0.3, 0.4, 0.5, 0.6, 0.7, 0.8, 0.9, 1.0, 1.2, 1.5, 1.6, 2.0, 2.5, 3.0, 3.5, 4.0, 5.0. moduulfrezen Moduulfrezen worden gebruikt voor het maken van tandwielen. Voor de Unimat 4 zijn de moduulmaten 0.5, 0.75, 1.0 en 1.25 leverbaar. Binnen elke moduulmaat zijn er acht verschillende frezen, omdat de

55 handleiding diversen Zaagfrezen zijn in diverse maten leverbaar. Enkele spiebaanfrezen en een schijfspiefrees. vorm van de frees ook afhangt van het aantal tanden op het te frezen wiel. 55 Enkele moduulfrezen uit de set moduul spiebaanfrezen, schijfspiefrezen, vingerfrezen Deze verschillende soorten frezen zijn in vele maten verkrijgbaar. Op de Unimat 4 zal meestal het gebruik van het verticale support nodig zijn om de gewenste bewegingsas te verkrijgen. Voed bij het frezen tegen de draairichting van de tanden in. gereedschapsassortimenten draaibeitels Draaibeitels zijn zowel los als in sets, in verschillende vormen, verkrijgbaar. Daarnaast kunt u kiezen uit HSS-beitels en HM-beitels. Deze laatste zijn dan weer leverbaar in opgesoldeerde vorm of met wisselplaatjes. Een kleine selectie volgt hier. Afsteekbeitelhouder met HM-mes 1.0 mm delige set draaibeitels HSS 6 x 6 mm

56 diversen 12-delige set draaibeitels HSS 6 x 6 mm delige set toolbits HSS 6 x 6 mm, 60 mm lang delige set draaibeitels HM 6 x 6 mm delige set draadsnijbeitels HSS 6 x 6 mm delige combi-set draaibeitels HSS & HM 6 x 6 mm delige set beitelhouders (L, R, M) voor wisselplaatjes met 5 HM-wisselplaatjes

57 handleiding diversen 10-delige set wisselplaatjes (5 x staal, 3 x aluminium, 2 x RVS) Wisselplaatjes voor staal , voor aluminium , voor RVS

58 58 meetgereedschap De precisie waarmee wordt gemeten in de metaalbewerking ligt flink hoger dan die in de houtbewerking. Er zijn daarom vele verschillende meetinstrumenten ontwikkeld, die vaak voor heel specifieke meetkarweien bedoeld zijn. Een aantal van de gangbaarste instrumenten stellen we hier aan u voor. schaalverdeling op de handwielen Zonder enig ander meetinstrument is het mogelijk een bepaalde afstand te meten met behulp van de verdeling op de handwielen van de draaibank. Elke deelstreep van de handwielen vertegenwoordigt een afstand van 0.05 mm. Eén hele omwenteling vertegenwoordigt 1 mm. U moet de hele omwentelingen natuurlijk zelf tellen, die worden niet aangegeven. Denk eraan, dat de transporteurs altijd speling hebben, en dit ook moeten hebben. Meet daarom altijd in dezelfde draairichting. Bent u te ver gegaan, dan terugdraaien en opnieuw instellen, waarbij u moet merken, dat de schroefdraad in de gewenste richting ook inderdaad pakt. U zult merken, als u deze methode gebruikt, dat u voortdurend beginstanden moet noteren, en die komen niet allemaal uit op de 0 van de schaalverdeling. Er is daarom een set van drie handwielen verkrijgbaar met nulstelbare schalen, zodat u bij het begin de schaal eenvoudig op nul kunt zetten. Deze handwielen monteert u in de plaats van de oude handwielen. baar en met de speling in de transporteur-transportmoer-combinatie hoeft u geen rekening meer te houden. De digitale liniaal heeft een onafhankelijke meetinrichting. Digitale liniaal (lang model). liniaal en blokhaak Voor het algemene, niet al te nauwkeurige meetwerk is een liniaal onmisbaar. Gebruik voor meten op de machine niet een lange liniaal, dat is onhandig. Een liniaal van ongeveer 150 mm is heel geschikt. Set handwielen met instelbare schaalringen digitale uitlezing Een veel gemakkelijker manier van meten van afstanden op de draaibank is met behulp van digitale uitlezing. Digitale linialen worden in verschillende maten gemaakt. Ze zijn zowel voor het langs- als voor het dwarstransport toepasbaar. Het vergt wel wat inventiviteit en knutselarbeid om de linialen aan de sleden te bevestigen, maar de beloning is een nauwkeurige uitlezing die op elke gewenste plaats op nul te stellen is. Ook negatieve waarden zijn aflees- Liniaal, blokhaak van 50 mm (langste been) en 150 mm. Voor het haaks stellen van onderdelen en het controleren van haaksheid en rechtheid is een nauwkeurig geslepen metalen blokhaak handig. Deze zijn ook in kleine maten leverbaar, wat op de Unimat 4 handig is. schuifmaat Nauwkeuriger dan met de liniaal kunnen we binnenen buitenwerkse maten meten met een schuifmaat. Naast de bekende schuifmaat met nonius, die ook in een kleine uitvoering leverbaar is, zijn er nog de klok-

59 handleiding meetgereedschap Schuifmaat met nonius, klokschuifmaat en schuifmaat met digitale uitlezing. schuifmaat, waarbij de uitlezing met behulp van een wijzerplaat plaatsvindt, en de digitale schuifmaat, die op een display een getal laat zien. De digitale schuifmaat kan op elke gewenste positie op nul gesteld worden, zodat toename of afname direct afleesbaar is. De schuifmaat met nonius kan worden afgelezen op 1/10 of 1/20 mm, afhankelijk van het model. De klokschuifmaat heeft vaak een verdeling in 0.02 mm per schaaldeel, en de digitale schuifmaat een verdeling in 1/100 mm. Meten met een klokschuifmaat. Altijd bij stilstaande bank meten! Hoewel met een (digitale) schuifmaat nauwkeurig kan worden afgelezen op 1/100 mm, is voor een absolute nauwkeurigheid van 1/100 mm de schroefmaat het aangewezen meetinstrument. Het bezwaar van de schroefmaat is vooral het beperkte meetbereik. Een gangbaar bereik is bijvoorbeeld van 0 tot 25 mm. Voor een ander bereik is dan weer een andere schroefmaat nodig. Voor het meten van binnenwerkse maten bestaan er speciale schroefmaten, de normale schroefmaat is hiervoor niet geschikt. 59 Schuifmaat met nonius. Lees de maat af bij de nulstreep van de noniusschaal (hier iets meer dan 10 mm). Lees het aantal delen van de eenheid af door te zoeken naar een streep op de noniusschaal die recht tegenover een streep op de hoofdschaal staat: hier dus 10,25 mm. Bij het meten van werkstukken op de draaibank er steeds voor zorgen, dat bij stilstaand werkstuk gemeten wordt, en dat de meetbekken van de schuifmaat schoon en vrij van spanen zijn. schroefmaat Schroefmaten met een bereik van 0-25 mm en van mm. meetklok, zwenktaster en magneetstandaard Voor verschillende metingen op de draaibank is een meetklok en/of een zwenktaster (pupitaster) met een bijbehorende magneetstandaard het aangewezen meetgereedschap. De meetklok is voorzien van een verend been, dat met de wijzer is verbonden. Het meetbereik is meestal enkele millimeters. De schaal is verdeeld in 1/100 of 1/50 mm. De meetklok is een heel handig instrument voor het nauwkeurig meten van kleine

60 meetgereedschap 60 Magneetstanaard , meetklok en schuifmaat. verplaatsingen. Door de meetklok ten opzichte van het bed vast op te stellen, bijvoorbeeld in een magneetstandaard, kunt u een geringe verplaatsing van de slede waarnemen, of nauwkeurig tot op een bepaalde positie bewegen. Het wordt overigens aan de inventiviteit van de gebruiker overgelaten om een handige plaats te vinden voor meetklok en houder, omdat elke meetsituatie weer zijn eigen eisen stelt. Met de meetklok wordt een stuk rondstaf centrisch opgespannen in de vierklauw. Hierbij gaat het erom een zodanige opspanning te vinden, dat de wijzer van de meetklok bij ronddraaien van het werkstuk dezelfde aanwijzing blijft geven. Dit vereist het met gevoel en inzicht losser en vaster draaien van de bekken van de vierklauw. pupitaster is behalve verend ook scharnierend gelagerd, waardoor de pupitaster bij uitstek geschikt is om gemakkelijk af te lezen in moeilijke posities. De toepassingsgebieden van meetklok en zwenktaster overlappen elkaar enigszins. De meetklok in gebruik bij het evenwijdig aan het bed stellen van de machineklem. In de klem is daartoe een recht stukje staal gezet, waartegen de taster van de meetklok rust. Wordt nu de slede verplaatst door de langstransporteur, dan staat de bek van de machineklem evenwijdig als de wijzer van de meetklok hierbij niet beweegt. De meetklok wordt ook toegepast voor het parallel aan het bed stellen van een werkstuk of een accessoire, en voor het centrisch of nauwkeurig excentrisch opspannen van een werkstuk in de vierklauw. De zwenktaster of pupitaster is een klein model meetklok, die vrijwel overal tussen past. Het meetbereik is meestal maar klein. Het metende been van de

61 handleiding andere machines Het zal wel eens voorkomen, dat uw draaibank, ondanks alle mogelijkheden, toch niet het meest geschikte werktuig is voor een bepaald karwei. We tonen u hierbij daarom een uiterst kleine selectie van machines, die voor andersoortig werk bedoeld zijn. Een machine voor boren en frezen is uitgerust met een kruistafel en een boortafel om uiteenlopende bewerkingen te kunnen verrichten. Een grotere plaatbewerkingsmachine voor plaat tot 320 mm breed. 61 Gecombineerd boor- en freescentrum. Voor plaatbewerking zijn machines ontwikkeld voor buigen, snijden en stansen van allerlei soorten metaalplaat. Plaatwalsmachine, voor plaat tot 320 mm breed en voor rondstaf. En degene die wel eens met een handzaag een plak heeft gezaagd van een stuk rondstaf van 50 mm, zal zeker de veelzijdig inzetbare lintzaagmachine voor metaal kunnen waarderen. Machine voor plaatbewerking (buigen, knippen, stansen) tot 200 mm breed. Lintzaagmachine voor metaal.

62 62 literatuur De in deze handleiding opgenomen richtlijnen zijn heel summier opgesteld. Voor een uitgebreidere kennismaking met metaaldraaien en diverse andere aspecten van de metaalbewerking raden wij u aan speciale literatuur te raadplegen. De beknopte literatuurlijst die we hier laten volgen bevat enerzijds speciaal op de amateur gerichte boeken, anderzijds ook enkele leerboeken. De selectie is vrij willekeurig en omvat ook oudere werken, die vaak nog wel via een Openbare Bibliotheek te raadplegen zijn. Harold & Audrey Mason: Making the Most of Your Lathe; Patrick Stephens Limited; ISBN Lawrence H. Sparey: The Amateur s Lathe; Argus Books; ISBN Diverse auteurs: Workshop Practice Series (1...21); Argus Books; diverse ISBN-nummers (boekjes over uiteenlopende onderwerpen in de werkplaatspraktijk van de amateur). Tilman Wallroth: Drehmaschinenpraxis für Modellbauer; Verlag für Technik und Handwerk, Baden- Baden; ISBN Tilman Wallroth: Drehen und Fräsen im Modellbau; Verlag für Technik und Handwerk, Baden- Baden; ISBN Hennie Bouma: Werken met metaal; Elmar; ISBN Rex Tingey: Haal meer uit de Unimat; Kluwer; ISBN Gerald Wingrove: Tien karweien voor de Unimat; Kluwer; ISBN Nederlandse Vereniging van Modelbouwers: De Modelbouwer; tijdschrift, dat vaak belangwekkende artikelen bevat over de werkplaatspraktijk. R. Schmiederer: Unimat 3: Technische basiskennis en praktische toepassing; EMCO-Oostenrijk / Burgman Heybroek n.v. Utrecht. Onbekend: Metaaldraaien (deel V van de Doe-hetzelf-reeks); A.J.G. Strengholt n.v., Amsterdam. H. Ringhandt, Ch. Wirth: Feinwerkelemente; Carl Hanser Verlag; ISBN J. Leenders: Mechanische metaalbewerking; Educaboek b.v., Culemborg; ISBN X. Onbekend: Draaien (verspaningstechnologie deel 1); De Vey Mestdagh b.v, Middelburg; ISBN N.P. Nipius: Draaien, deel 1; Technische Uitgeverij H. Stam n.v.; ISBN Ian Bradley: Metaalbewerking voor modelbouwers en doe-het-zelvers; Kluwer; ISBN Bestellen Voor bestellingen kunt u zowel gebruik maken van onze bestelnummers als van de fabrieksnummers van de artikelen. Voorkom misverstanden door een omschrijving van het artikel te vermelden. Beitelnummers Er bestaan verschillende systemen om draaibeitels te nummeren. Vermeld daarom altijd de naam van de beitel bij bestellingen. De ronde beitels worden gebruikt in een speciale houder. beitelnaam VDH ISO rechtse mesbeitel 1 6 linkse mesbeitel 2 6 rechtse ruwbeitel 3 1 puntbeitel 4 rechtse ruwbeitel gebogen 5 2 linkse ruwbeitel gebogen 6 2 rechtse zijbeitel 7 5 rechtse afsteekbeitel 8 7 buitendraadsnijbeitel 9 blinde boorbeitel 10 9 blinde boorbeitel rond 11 haak- of kamerbeitel 12 haak- of kamerbeitel rond 13 binnendraadsnijbeitel 14 binnendraadsnijbeitel rond 15 vlakbeitel 4 hoekbeitel 3 doorlopende boorbeitel 8

63 handleiding onderdelen machinebed en langstransporteur stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3E machinebed 2 A3E transporteur 4 A2E handwiel 63 vaste kop stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 2 A3E hoofdspindel 5 ZLG Z kogellager

64 onderdelen 64 langsslede, dwarsslede en standaard beitelhouder stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1-4 A3E beitelhouder compleet 5-21 A3E sleden compleet 10 A2E handwiel bovenslede stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving bovenslede compleet

65 handleiding onderdelen losse kop stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3E pinole van de losse kop 2 A3E transportschroef 65 5 A2E handwiel automatische langsvoeding stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving automatische voeding

66 onderdelen aandrijving stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving AA aandrijfeenheid, afh. van land 14 ZMO motor, afh. van land 15 ZKH koolborstels, 2 stuks draadsnij-inrichting

67 handleiding onderdelen vaste bril stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z vaste bril 2 A3Z klemplaatje 3 A3Z geleider 4 A3A klemplaat 5 ZSR M6 16 DIN inbusschroef 6 ZSR M6 25 DIN zeskantschroef 7 ZSB B6,4 DIN St. onderlegring 8 ZMU M6 DIN zeskantmoer vaste bril slijphulpstuk 67 slijphulpstuk stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z montageplaat 2 A3Z beschermkap 3 A3Z leunspaan 4 A3Z beschermplaat 5 A3Z opspandoorn 6 A3Z vastzetschroef 7 A3A klemplaat 8 A2Z spanstift 9 ZSR M6 20 DIN inbusschroef 10 ZSB B6,4 DIN 125-St. onderlegring 11 ZSR M5 8 DIN zeskantschroef 12 ZSB B5,3 DIN 125-St. onderlegring 13 ZSR M4 6 DIN inbusschroef DIN slijpsteen

68 onderdelen opspandoorn stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Y opspandoorn 2 A3Y klemschijf 3 ZSR M8 20 DIN vastzetschroef 4 A2Z spanstift opspandoorn 68 opspanplaat opspanplaat stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z opspanplaat 2 A3Z T-schroef 55 mm 3 A3Z T-schroef 35 mm 4 A2Z spanplaat 5 ZSR M6 40 DIN zeskantschroef lang 6 ZSR M6 20 DIN zeskantschroef kort 7 ZSB B6,4 DIN 125-St onderlegring 8 ZMU M6 DIN zeskantmoer

69 handleiding onderdelen vierklauwplaat stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z huis 2 A3Z stelschroef 3 ZME set bekken 4 A2Z sleutel 5 ZST DIN 1475 stift vierklauw meedraaiend center meedraaiend center 69 stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z huis 2 A2Z center 3 A2Z dekplaat 4 ZLG EL 6 kogellager (wentellager) draadsnij-inrichting

70 onderdelen machineklem stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A2Z bed 2 A2Z beweegbare bek 3 A2Z plaatje 4 A2Z vaste bek 5 A2Z transporteur 6 A3A T-moer 7 ZHL DIN 1481 spanbus 8 ZSR M5 8 DIN schroef (verzonken) 9 ZSR M4 10 DIN inbusschroef 10 ZSR M6 10 DIN inbusschroef 70 kotterkop machineklem kotterkop stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z beitelhouder 2 A3Z toolbit (ongeslepen) 3 A3Z vlakdraaibeitel 4 ZST M6 8 DIN H vastzetschroef 5 ZWZ SW3 DIN 911 inbussleutel

71 handleiding onderdelen verdeelapparaat stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z huis 2 A3Z flens 3 A3Z veerring 71 4 A3Z indexstift 5 A3Z gekartelde bus 6 A3Z drukveer 7 A3Z verdeelschijf 24 8 A3A klemplaat 9 A3A T-moer 10 ZSR M6 20 DIN inbusschroef 11 ZSR M6 70 DIN inbusschroef 12 ZSR M6 16 DIN zeskantschroef 13 ZSR M6 12 DIN verzonken schroef 14 ZSB B6,4 DIN 125-St. onderlegring 15 ZRG ,6 DIN 471 seegerring A3Z verdeelschijf 30 A3Z verdeelschijf 36 A3Z verdeelschijf 40

72 onderdelen 72 cirkelzaaghulpstuk

73 handleiding onderdelen cirkelzaaghulpstuk stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z huis 2 A3Z zaagtafel 3 A3Z tafelgeleider 4 A3Z spouwmes 5 A3Z inlegstuk tafel 6 A3Z parallelgeleider 7 A3Z beschermkap 8 A3A klemplaat 9 A3Y opspandoorn 10 A3Y klemring 11 A2Z spanstift 12 ZSR M6 30 DIN inbusschroef 13 ZSR M4 16 DIN inbusschroef 14 ZSB B6,4 DIN 125 onderlegring 15 ZSR M8 20 DIN verzonken schroef 16 ZSR M6 15 DIN kartelschroef ZSR M4 8 DIN verzonken schroef 18 ZSR M6 16 DIN inbusschroef 19 A3A T-moer 20 ZSR M6 30 DIN zeskantschroef

74 onderdelen 74 groefzaaginrichting stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Y slingerdoorn 2 A3Y slingerschijf 3 A3Y spanring 4 A3Y vastzetring 5 A3Y liniaal 6 H1Z spanplaat 7 ZSR M8 20 DIN verzonken schroef 8 ZSR M6 20 DIN inbusschroef 9 ZSB B6,4 DIN 125 onderlegring 10 A2Z spanstift

75 handleiding onderdelen profielfreesinrichting stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Y freeskop 75 2 A3Y inlegstuk zaagtafel 3 A3Y aanleg 4 A3Y aanduwer 5 ZSR M6 25 DIN inbusschroef 6 ZSB B5,3 DIN 125 onderlegring 7 ZSR M5 20 DIN zeskantschroef 8 ZMU M5 DIN zeskantmoer 9 H1A kartelschroef

76 onderdelen 76 houtdraaihulpstuk stuknummer fabricagenummer DIN beschrijving 1 A3Z meeneemcenter 2 A3Z ronde houder 3 A3Z leunspaan 4 A3Z leunspaanhouder 5 A3A klemplaat 6 A2Z spanstift 7 ZSR M6 20 DIN zeskantschroef 8 ZSB B6,4 DIN 125-St. onderlegring 9 ZSR M6 10 DIN zeskantschroef

77 handleiding index A I ruwbeitel 18 aanzet 22 afdraaidiamant 53 afsteekbeitel 18, 55 B beitelhoeken 17 beitelnummers 62 beitelstand 22 beitelverplaatsing 22 beitelvormen 18 bekken omkeren 31 beschermkap 43 bestellingen 62 binnendraaibeitels 18 bladhoogte 43 blinde boorbeitel 19 blokhaak 58 boor- en freesmachine 61 buitendraaibeitels 18 C centerboor 20, 45 centerboren 21 centergat 21 centerhoogte 21 centrisch opspannen 60 D draaddiameter 25 digitale uitlezing 58 doorboorbeitel 19 draad snijden 27 draadsnijbeitel 19 draadsnijhulpstuk 40 dwarsrichting 12 dwarsslede 13 E excentrisch opspannen 60 F frezen (soorten) 55 G garantiebepalingen 5 gebruiksdoel 5 groefbreedte 46 groefdiepte 46 gutsen 45 H HM 16, 55 houder 49 HSS 16, 55 hulpaanslag 46 inwendig opspannen 31 K kamerbeitel 19 klokschuifmaat 58 kort werkstuk opspannen 20 kotteren 19 L lang werkstuk opspannen 20 langsdraaien 24 langsrichting 12 langsslede 13 langszagen 43 leunspaan 49 leunspaanhouder 49 liniaal 58 linkse beitel 19 linkse draad 25 lintzaagmachine 61 lipbreedte 46 lipverbindingsliniaal 46 M magneetstandaard 59 meeneemplaat 21 meenemer 21, 49 meetklok 59 mesbeitel 18 metrische draad 26 moduulfrezen 54 N nadraaibeitel 18 nadraaien 24 neus 12 nonius 59 noodstopknop 7 O onderlegplaatjes 22 P parallel stellen 60 parallelaanslag 43 pinole 13 plaatbewerking 61 puntbeitel 18 pupitaster 60 R rechtse beitel 19 rechtse draad 25 richtingen 12 rondmateriaal zagen 45 S schaalverdeling handwielen 58 schroefdraad 25 schroefmaat 59 schuifmaat 58 schulpen 43 slijpsteen opzuiveren 37 slingerschijfdoorn 46 snaren 14 snijdiepte 22 snijkant 17 snijplaten 54 snijsnelheid 22 spaandoorsnede 22 spaanhoek 17 spanbereik 32 spanmiddelen 19 spanplaatjes 32 spiraalboren 53 spoed 25 sponning 44 spouwmes 43 T tafelinlegstuk 46 tappen 54 toerental bij zagen 43 toerental instellen 23 toerentallen bij boren 23 toerentallen bij draaien 23 toerentallen bij frezen 23 toolbits 16 transporteur 13 tussen de centers 21 U uitloopgroef 28 V verdeelmogelijkheden 37 verstekgeleider 44 verzinkfrezen 54 vlakdraaien 24 voeding 22 voedingssnaar 14 voordraaien 24 vrijloophoek 17 W wighoek 17 wisselplaatjes 57 Z zaagfrezen 54 zwenktaster 60 77

78 Een uitgave van: VDH Machines & Gereedschappen B.V. Texasdreef CL UTRECHT (industrieterrein Overvecht) telefoon: (030) telefax: (030) [email protected] website (URL):