LOP Lingewaard. Achtergronddocument

Transcriptie

1 LOP Lingewaard Achtergronddocument

2

3 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Achtergronddocument 20 oktober /OF5/0S8/001089/LB x

4 Inhoud 1 Inleiding Aanleiding voor het opstellen van het LOP De landschapsvisie Inleiding in het gebied Reikwijdte van het LOP en postitie ten opzichte van andere plannen De opbouw van het landschapsplan 11 2 Plangebied Inleiding Landschappelijke hoofdstructuur Kernkwaliteiten Kernkwaliteiten Beschrijving landschap per deelgebied Deelgebied 1: Uiterwaarden van de Nederrijn/Pannerdensch Kanaal Deelgebied 2: Uiterwaarden van de Waal Deelgebied 3: Oeverwal Huissen-Angeren Deelgebied 4: Doornenburg en omgeving Deelgebied 5: Oeverwal Bemmel-Haalderen-Gendt Deelgebied 6: Westelijk komgegbied Deelgebied 7: Oostelijk komgebied Huidige situatie per sector 39

5 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 3 Beleidskader Inleiding Internationaal en Rijksbeleid Provinciaal en Regionaal beleid Gemeentelijk beleid 62 4 Ontwikkelingen en bedreigingen Inleiding Algemeen ontwikkelingsbeeld Bedreiging kernkwaliteiten Ontwikkelingen per Deelgebied Het gebied door de ogen van de bewoners 77 5 De landschapsvisie Inleiding Uitwerking van twee scenario s Ontwikkelingsscenario I: Tweedeling Ontwikkelingsscenario II: Lingelandschap De ontwikkelingsscenario s en de uiterwaarden 86 5 x

6 Gemeentegrens Afbeelding 01

7 1 Hoofdstuk Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 7 x

8 geomorfologie Afbeelding 02 bron: Geomorfologiesche kaart V an Nederland 1:50.000, blad 40 Arnhem, Stiboka/rijks Geologische Dienst 1977.

9 Inleiding Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Het Landschapsontwikkelingsplan voor de gemeente Lingewaard bestaat uit twee delen. Rechtstreeks voor het plan relevante gegevens zijn opgenomen in het Plandeel. Overige relevante informatie is opgenomen in dit Achtergronddocument. Achtereenvolgens zijn in dit document opgenomen: een uitgebreide beschrijving van het plangebied; een beschrijving van het beleidskader; een overzicht van actuele ontwikkelingen en van bedreigingen voor het landschap van de gemeente; een beschrijving van de twee opgestelde ontwikkelingsscenario's. Verder zijn de volgende bijlagen opgenomen: Bijlage 1: De invloedssfeer van de dijk, strijdperk van mens en water Bijlage 2: Het landschap door de ogen van de bewoners Bijlage 3: De IJssellinie Bijlage 4: Natuurwaarden achter de dijk Bijlage 5: Literatuurlijst (PM). 9 x

10 Reconstructie loop van de Rijn en de Waal vanaf 1300 Afbeelding 03 bron: Toelichting bij de bodemkaart van Nederland, blad 40 West en Oost, Stiboka 1975.

11 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 11 x

12 Overzicht van grote rivierwerken bron: Land van Levende Rivieren, De Gelderse Poort, Afbeelding 04 Dijkdoorbraken in het rivierkleigebied vanaf ca Afbeelding 05 bron: Toelichting bij de bodemkaart van Nederland, blad 40 West en Oost, Stiboka 1975.

13 2 Hoofdstuk Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 13 x

14 watersysteem Afbeelding 06

15 Plangebied Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van het landschap van de gemeente. Achtereenvolgens worden de landschappelijke hoofdstructuur en de kernkwaliteiten van het gebied beschreven en wordt een beschrijving gegeven van het landschap per deelgebied (paragraaf 2.2, 2.3, en 2.4). De beschrijving van de landschappelijke hoofdstructuur vindt plaats aan de hand van de opbouw van het landschap en de ontwikkeling in de tijd, door achtereenvolgens in te gaan op de geomorfologie en het watersysteem, de bewoningsgeschiedenis en het landschapsbeeld. Ook wordt kort ingegaan op de huidige situatie voor een aantal belangrijke sectoren (paragraaf 2.4). 2.2 Landschappelijke hoofdstructuur De gemeente Lingewaard maakt onderdeel uit van het rivierengebied. Door de ligging tussen de rivieren de Waal en Nederrijn is een landschappelijke opbouw ontstaan die kenmerkend is voor het rivierengebied. De opeenvolging van de rivier met uiterwaarden buitendijks en binnendijks de oeverwallen en de komgebieden. De opbouw van de ondergrond is lange tijd zeer bepalend geweest voor het landschappelijke beeld. Ruimtelijk verdichte oeverwallen (door bewoning, 15 x

16 cultuurhistorie Afbeelding 07

17 boomgaarden, etc.) en open komgebieden en uiterwaarden. Geomorfologie Langs de Nederrijn en de Waal zijn in het verleden brede oeverwallen ontstaan, die aan de oostkant van de gemeente, bij Doornenburg, samenkomen. De oeverwallen van de Waal zijn met een breedte variërend van circa 1 tot 2 kilometer, wat breder dan de oeverwallen van de Nederrijn (0,5 tot 1,5 kilometer). Ook tussen Haalderen, Elst en Valburg is een smalle oeverwal aanwezig. Tussen de oeverwallen was een groot aaneengesloten komgebied aanwezig, dat van Gendt/Doornenburg in westelijke richting doorliep langs Huissen, tot ver buiten de gemeentegrens. Dit komgebied is ten dele nog steeds als een open gebied in het landschap herkenbaar. Een tweede, relatief klein, komgebied ligt in de zuidwesthoek van de gemeente, tussen Elst, Bemmel en Oosterhout. Buiten de rivierdijken liggen zowel langs de Waal als langs de Nederrijn en het Pannerdens kanaal, brede uiterwaarden. In sommige onvergraven delen van de uiterwaarden is het oorspronkelijke, door de rivier gevormde, reliëf nog aanwezig, zoals in het noordelijke deel van de Huissensche Waarden. De Angerensche en Doornenburgse Buitenpolder, delen van de Klompenwaard, de Gendtsche uiterwaard en de uiterwaarden bij Bemmel en Haalderen (de Bemmelsche, Gendtsche en Ooijrijksche Polder) zijn in het verleden grotendeels vergraven, onder meer ten behoeve van de kleiwinning. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Een bijzonderheid ten aanzien van de geomorfologie van het gebied is het ontstaan van het Pannerdens Kanaal. Rond de 13e eeuw lag de Rijn vlak ten zuiden van Babberich en Oud Zevenaar. De splitsing tussen de Rijn en de Waal heeft zich in de loop van de eeuwen verschillende malen verplaatst. De nu nog aanwezige oude Rijnstrang werd kort na 1300 door de rivier verlaten. Door verzanding werd de oude loop afgesloten en verplaatste de rivier zich naar het zuiden. Aan het eind van de 17 e eeuw werd, na de belegering door de Fransen in 1672, tussen Doornenburg en Pannerden een gracht gegraven, die omstreeks 1707, als gevolg van een serie dijkdoorbraken zowel met de Waal als met de Rijn verbinding maakte. Door verdere uitdieping ontstond het Pannerdens Kanaal en was de nieuwe aftakking van de Rijn een feit en werd de Driedorpenpolder (Herwen, Aerdt, Pannerden) definitief van de Betuwe afgesneden. 17 x

18 De splitsing Rijn/Waal was van groot belang voor de verdedigingswerken, het was een aanleiding om juist hier verdedigingswerken aan te leggen. In de sinds de 12 e eeuw aangelegde rivierdijken langs de Rijn en de Waal hebben in de loop van de jaren veel dijkdoorbraken plaatsgevonden. Vooral in de 18 e eeuw zijn tijdens verschillende hoogwaters de dijken op veel plaatsen doorgebroken, met het ontstaan van talrijke wielen als resultaat. Rondom deze wielen zijn op veel plaatsen overslaggronden aanwezig. De andere samenstelling, hoogteligging en ontwatering, maakte deze gronden bij uitstek geschikt om er te wonen en bijvoorbeeld voor de aanleg van boomgaarden. Onderstaande kaart geeft een beeld van verschillende dijkdoorbraken die zich in het gebied hebben voorgedaan. Het watersysteem Door verschillen in hoogteligging en samenstelling van de ondergrond zijn van oudsher de oeverwallen relatief goed ontwaterd en de lager gelegen komgebieden relatief nat. De hoogteligging van de uiterwaarden is vergelijkbaar met die van de oeverwallen. Ze kennen een eigen ontwateringsregime, dat onder invloed staat van de rivierdynamiek. Het centrale afwateringselement in het komgebied is de rivier de Linge. De oorsprong van de Linge lag ooit onder een mestvaalt in het oosten van de gemeente. Nu is de rivier tussen de Sterrenschans en de Roswaard aangetakt op het Pannerdens Kanaal. De Linge loopt in westelijke richting en doorsnijdt de oeverwal om ongeveer ter hoogte van de Krakkedelsestraat het centrale komgebied in te lopen. Tot de Karstraat bij Huissen is de loop van de Linge nog licht meanderend, waarna de rivier een zeer rechte loop krijgt. Vanuit het komgebied sluiten diverse watergangen aan op de Linge, zoals de Haaldersche Zeeg, de Kampstraatsche Leigraaf, de Leutensche Leigraaf, etc. De oeverwallen kennen van nature een goede ontwatering. In de overgangszone naar het komgebied zijn diverse waterlopen aanwezig die het water in de richting van de kom afvoeren (de zogenaamde zegen ). In de uiterwaarden zijn op veel plaatsen waterlopen aanwezig. Zeer bepalend voor het landschapsbeeld in de uiterwaarden is de grote oppervlakte open water. Het betreft onder meer strangrestanten, voormalige zandwinplassen, doorbraakkolken en afgetichelde percelen. De strangen maken soms deel uit van een groter complex van geulen met ertussenin gelegen hogere ruggen (kronkelwaarden), zoals in het noordelijke deel van de Huissensche waarden.

19 Bewoningsgeschiedenis Hier is een vrij beknopte beschrijving van de bewoningsgeschiedenis opgenomen. Voor een uitgebreide beschrijving van de bewoningsgeschiedenis wordt verwezen naar de bijlagen, de StructuurvisiePlus, de Bestemmingsplannen Buitengebied van Huissen en Bemmel en het Landschapsbeleidsplan Bemmel van Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard De eerste bewoning van de Over-Betuwe vond plaats op de oeverwallen. In de Middeleeuwen woonde men uitsluitend op de hoogste delen van de stroomruggen. Hier zijn de dorpskernen en akkers ontstaan. Later verspreidde de bewoning zich ook naar de lagere delen. De late Middeleeuwen worden gekenmerkt door de ontginning van de komgronden. Later ontstonden op de oeverwallen tuinderijen en de tabaksteelt. Reeds in de Romeinse tijd was het gebied bewoond. Bedijking van de rivieren vond plaats vanaf de 12 e eeuw. Voor de aanwezigheid van de dijken vormden de oeverwallen de enige gebieden die droog bleven bij hoog water. Naar verloop van tijd ontstond een aaneengesloten ring van dijken en zijn de rivierdijken steeds verder verhoogd en verstevigd. De vele doorbraakkolken of wielen, ontstaan door dijkdoorbraken, zijn de stille getuigen van de langdurige strijd van de mens tegen het water in deze gemeente. Sinds de 15 e eeuw nam de invloed van de Waal steeds verder toe. Door het graven van het Bijlandsch Kanaal werd de Bovenrijn uiteindelijk beteugeld ( , tussen Boven-Rijn en Nederrijn). In de uiterwaarden wordt al eeuwen lang klei gewonnen om stenen te bakken. Ook binnendijks werd plaatselijk klei afgegraven (bij Gendt). De steenfabrieken in de uiterwaarden van de Waal en Nederrijn getuigen hiervan. Steen- en betonfabrieken zijn nog steeds in de uiterwaarden aanwezig en hierdoor zeer bepalend in het landschapsbeeld. De ontkleiïng van de uiterwaarden gaat nog steeds door, al dan niet in combinatie met dijkverzwaring en natuurontwikkeling. In de tweede helft van de 20 e eeuw werd ook zand gewonnen in de uiterwaarden met het ontstaan van grote zandputten tot gevolg. Het huidige landschapsbeeld Het landschapsbeeld van de gemeente op dit moment is zeer divers en in grote delen van de gemeente nog altijd sterk gerelateerd aan de abiotische opbouw van het gebied. Zeer belangrijke, 19 x

20 ruimtelijk structurerende elementen zijn de rivier met de waterrijke uiterwaarden, de rivierdijken, het kralensnoer van dorpen en het netwerk van wegen op de oeverwallen en de open komgebieden met centraal hierin gelegen het riviertje de Linge. Door de stedelijke ontwikkeling van de laatste decennia is een nieuwe, structurerende laag aan het landschap toegevoegd, bestaande uit woongebieden, bedrijventerreinen, glastuinbouw en infrastructuur, met als meest recente toevoeging, de Betuwelijn. Deze nieuwe structuurlaag heeft in veel gevallen slechts een beperkte binding met de oude landschappelijke structuur en een groot ruimtebeslag, waardoor het oude landschap deels is verdwenen en versnipperd. Het resultaat is dat in het westen van de gemeente de aloude opbouw van het landschap nauwelijks meer herkenbaar is en een beperkte mate van samenhang kent, die nog wel aanwezig is in het oosten van de gemeente. Voor een goed begrip en waardering van de doorgaande stedelijke ontwikkeling van het westelijke deel van de gemeente in een bredere context, moet op een hoger abstractieniveau worden gekeken naar de positie die de gemeente inneemt in de stedenband Arnhem-Nijmegen. Naast de ligging tussen de rivieren is ook de ligging tussen de stuwwallen zeer bepalend voor de landschapsstructuur. Dit niet alleen vanwege het fraaie zicht hierop maar ook vanwege het feit dat zich hier de steden Arnhem en Nijmegen radiaalgewijs hebben ontwikkeld. Tussen deze steden ligt een noord-zuid en oost-west georiënteerde infrastructuur en op dit knooppunt ligt het plangebied in een zich ontwikkelend corridorstadsgewest. De stedelijke ontwikkeling die hiervan het gevolg is, is naast de vormende kracht ook een drijvende kracht achter nieuwe ontwikkelingen in het landschap. Naast negatieve effecten zoals ruimtebeslag en versnippering, zijn er ook positieve effecten, zoals de ontwikkeling van nieuwe groengebieden en landschappelijke structuurversterking. Stedelijke ontwikkelingen moeten ook gezien worden als een kans om een nieuwe ontwikkelingsimpuls te bewerkstelligen in het buitengebied. Specifieke kwaliteiten van het landschap worden in de volgende paragraaf meer in detail besproken.

21 2.3 Kernkwaliteiten Het landschap van de gemeente Lingewaard onderscheidt zich op verschillende manieren van het landschap in andere delen van het rivierengebied. De kwaliteiten die het landschap haar eigen identiteit verschaffen en waardoor het zich onderscheidt ten opzichte van andere gemeentes, noemen we kernkwaliteiten. Ze vormen de kracht van het landschap, van waaruit weer nieuwe kwaliteiten kunnen worden gevormd. In deze paragraaf worden de kernkwaliteiten van de gemeente benoemd. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Kernkwaliteiten De volgende kernkwaliteiten worden onderscheiden: rivierenlandschap tussen stuwwallen en steden; sterke samenhang komgebied-oeverwal-uiterwaarden, met soms scherpe contrasten; sterke samenhang grote en kleine kernen met het landschap; gave relatie binnendijks en buitendijks; uitzonderlijke uitgestrektheid natuur en landschap uiterwaarden en rivieren; kleinschalige afwisseling en open structuur oeverwallen; Linge als landschappelijke en recreatieve drager centraal komgebied; dijklinten Waal en Pannerdensch Kanaal/Nederrijn met afleesbare roerige geschiedenis; gebied van grote archeologische betekenis; rijke cultuurhistorie nauw samenhangend met nabijheid Rijnsplitsing met cultuurhistorische hotspots. Rivierenlandschap tussen stuwwallen en steden De combinatie van de ligging van de gemeente op zeer kleine afstand van Arnhem en Nijmegen en de aanwezigheid van een stuwwal met hoge landschappelijke waarde maakt het landschap van Lingewaard uniek. De geïsoleerde ligging van het oostelijke deel van de gemeente, vormt hiermee een groot contrast. Door de geïsoleerde ligging op de oostelijke punt waar het splitsingspunt van twee rivieren ligt, is de Klompenwaard hiervan de meest ultieme vorm. Er bestaat bovendien een sterke historische samenhang met het aangrenzende Rijnstrangengebied, dat uniek is in Nederland. Sterke samenhang komgebied-oeverwal-uiterwaarden, met soms scherpe contrasten Het landschapspatroon is in grote delen van de gemeente nog steeds sterk geënt op de aanwezige verschillen in de ondergrond. Hierdoor hebben oeverwallen, kommen en de uiterwaarden ieder een zeer uitgesproken eigen karakter. Door de sterke samenhang tussen ondergrond en 21 x

22 Archeologie Een archeologische beleidsadvieskaart Gemeente Lingewaard Een archeologische beleidsadvieskaart Gemeente Lingewaard Geomorfogenetische kaart met archeologische verwachtingen en bekende vindplaatsen Geomorfogenetische kaart met archeologische verwachtingen en bekende vindplaatsen IJssel RAAP-rapport 978, kaartbijlage 1, schaal 1: RAAP-rapport 978, kaartbijlage 1, schaal 1: legenda archeologische verwachting landschappelijke eenheden en geomorfologie bekende archeologische vindplaatsen Pleistoceen terrassenlandschap 74 Elden terrein met archeologische status (AMK-terrein) rivierduin, gedeeltelijk dagzomend hoog voor alle archeologische perioden vanaf het Laat Paleolithicum restant van vroeg-holoceen rivierterras binnen 1-2 m -Mv middelmatig voor alle archeologische perioden 3898 monumentnummer vindplaats Holoceen rivierenlandschap 102 RAAP-catalogusnummer meandergordels Ne de r-r ijn Westervoort 209 overig Meerbroek middelmatig voor de periode Laat Neolithicum t/m Midden Bronstijd Walbeek hoog voor de periode Laat Neolithicum t/m Vroege IJzertijd terpen en andere verhogingen Zandvoort-Zandbaal hoog voor de periode Midden Bronstijd t/m Vroeg Romeinse tijd oude woongrond Nederrijn hoog voor de periode Vroege IJzertijd tot heden historische dorpskern rond 1850 Oude Rijn-Pannerden middelmatig voor de Late Middeleeuwen vermoedelijke romeinse weg Waal hoog voor de periode Late IJzertijd tot heden gemeentegrens fossiele restgeul overeenkomstig de corresponderende stroomgordel oeverafzettingen binnen een afstand van 200 m van meandergordels hoog, periode afhankelijk van corresponderende stroomgordel oeverzones Huissensche Waarden noord oeverafzettingen meer dan 200 m van meandergordels middelmatig, periode afhankelijk van corresponderende stroomgordel oeverafzettingen van de Nederrijn hoog voor de periode IJzertijd tot heden komgebieden laaggelegen terreinen met mogelijk intact onderliggend pleistoceen landschap laag voor alle archeologische perioden uiterwaarden oever- en beddingafzettingen ontstaan na de bedijking laag voor de periode tot de Late Middeleeuwen oever- en beddingafzettingen van de meandergordel van Zandvoort-Zandbaal ontstaan voor de Laat Romeinse tijd (ca. 300 na Chr.) hoog voor de periode vanaf de Midden Bronstijd oever- en beddingafzettingen van de Nederrijn hoog voor de periode Vroege IJzertijd tot heden strangen laag, incidentele aanwezigheid van schepen, bruggen, sluizen en beschoeiingen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd vergraven terreinen onbekend, afhankelijk van verstoringsdiepte ingrepen Huissen onbekend, afhankelijk van verstoringsdiepte 2004 Kana nsch 85 rde Panne al onbekend, afhankelijk van verstoringsdiepte geen ophogingen (o.a. dijklichamen) kleiwinningsputten, ontzandingen en andere diepe bodemverstoringen bebouwde terreinen 274 Loo a Me ord erg nd Huissensche Waarden zuid v el an de d Ne 77 er- 212 n Rij Loowaard Steenbergerveld Angeren De Rietkamp Meandergo ek rdel van Walbe Kamervoort Meandergordel van Zandvoort-Zandbaal Meandergordel Het Broek Meerbroek Meandergordel van Oude-Rijn Pannerden Roswaard van Bemmel Flieren Klompenwaard 183 Zandvoort-Zandbaal Bemmelsche Waarden va l el gord nder Mea 116 Waal Waa Waal n de Gendt Pannerden Doornenburg van Meandergordel Gendtsche Waarden Ooy Lent 250 m BCHW_rapport_V3/WB/ : Afbeelding 08

23 bewoningspatroon is het landschap zeer leesbaar, wat de oriëntatie in het gebied en de eigen identiteit ten goede komt. Ook de relatie met het verleden ligt hierin verankerd. Veel patronen en elementen in het landschap vertegenwoordigen een hoge cultuurhistorische en recreatieve waarde. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Sterke samenhang grote en kleine kernen met het landschap De grote en kleine kernen hadden van oudsher een zeer open structuur en hierdoor een sterke binding met het landschap. Deze binding is bij de grotere kernen minder sterk geworden. Toch hebben ook de grote kernen nog een steeds een sterke binding met het landschap. Enerzijds door de ligging van de historische kern ervan aan de rivieren (Huissen, Angeren, Bemmel), anderzijds doordat nog veel elementen en open ruimtes aanwezig zijn (zoals oude wegen en bebouwingslinten, kolken) waardoor dit contact aanwezig blijft. Bij de kleinere kernen is de binding met het omringende gebied nog onverminderd sterk. Gave relatie binnendijks-buitendijks De relatie tussen het binnendijkse en het buitendijkse gebied komt onder meer tot uiting in de ligging van enkele kernen aan de dijk, zoals Huissen en Angeren. Op andere plaatsen is juist sprake van een open of geleidelijke ruimtelijke overgang tussen het uiterwaardenlandschap, de oeverwallen en het komgebied. Mooie landschappelijke overgangen tussen binnendijks en buitendijks gebied zijn onder meer te vinden tussen Angeren en Doornenburg, tussen Doornenburg en Gendt en tussen Gendt en Haalderen. Uitgestrektheid natuur en landschap uiterwaarden en rivieren Circa tweederde van de gemeente is omgeven door brede uiterwaarden en rivieren. De rivier is hierdoor in de hele gemeente binnen handbereik! De grote schaal van de rivier met haar uiterwaarden is van onschatbare waarde voor de identiteit en landschappelijke kwaliteit en natuurwaarden van de gemeente. De recreatieve potentie van de uiterwaarden is enorm. Nu reeds 23 x

24 Indeling in deelgebieden

25 zijn ze belangrijk als recreatief uitloopgebied. Het behouden van de herkenbaarheid, beleefbaarheid en eigenheid van de rivier en de uiterwaarden zijn essentiële voorwaarden om deze kwaliteit te behouden. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Kleinschalige afwisseling en open structuur oeverwallen Door de grote breedte van de oeverwallen, o.a. bij Gendt en Doornenburg, is hier een zeer karakteristiek bebouwingspatroon ontstaan, met een grote mate van ruimtelijke afwisseling. Goede voorbeelden hiervan zijn Hulhuizen en Flieren. Ook het dorp Ressen is een mooi voorbeeld van de relatie van bebouwing en het oeverwallenlandschap. Grote bebouwingselementen, zoals bedrijfsgebouwen en kassencomplexen vormen een bedreiging voor deze kwaliteit. Dijklinten Waal en Pannerdensch Kanaal/Nederrijn met afleesbare roerige geschiedenis De rivieren, de uiterwaarden, de dijkzone en de Linge zijn markante dragers van de ruimtelijke identiteit. De rivierdijken vormen een cultuurhistorisch, recreatief en landschappelijk een zeer waardevolle lintstructuur. 25 x

26 De bochtige dijk, hiermee samenhangende doorbraakkolken (prominent aanwezig als littekens uit het verleden), percelen met rabattenstructuur, historische bebouwing op en achter de dijk en de visuele relatie met het binnen- en buitendijkse gebied, maken dat de dijken een grote aantrekkingskracht hebben op fietsers en wandelaars. Ook de cultuurhistorische betekenis van het dijklint, met de directe omgeving, is zeer groot. Verschillende kernen liggen in de dijkzone. Ook kwelwaterlandschappen en gebieden met overslaggronden dragen bij aan de waarde van deze zone. Linge als landschappelijke en recreatieve drager centraal komgebied De Linge verbindt verschillende delen van de gemeente en doorsnijdt hierbij zowel de oeverwal bij Doornenburg als de komgebieden. Door de landelijke ligging in het midden van het komgebied en op enige afstand van de meeste bebouwing heeft de Linge een hoge aantrekkingskracht op recreanten (fietsers, wandelaars, vissers). Langs de Linge is een fietspad en zijn kanovoorzieningen aangelegd. Ook de potentie van de rivier als ecologische verbindingszone is groot. Door de recente aanleg van natuurvriendelijke oevers langs de Linge en de Haaldersche Zeeg neemt de ecologische potentie van de Linge verder toe. Maar door de aanleg van de ecologische verbindingszone geeft de Linge meer vorm waardoor de ecologische en recreatieve waarden verder toenemen.

27 Gebied van grote archeologische betekenis Op archeologisch gebied zijn in de gemeente Lingewaard veel bijzondere waarden aanwezig, die getuigen van een lange bewoningsgeschiedenis die teruggaat tot het Neolithicum. Het betreft archeologische vondsten en archeologisch waardevolle terreinen uit alle tijdsperioden, daterend vanaf het Neolithicum tot de Late Middeleeuwen. De vroegste bewoning en dus ook de bekende archeologische waarden concentreren zich met name op de oeverwallen. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Rijke cultuurhistorie nauw samenhangend met nabijheid splitsing Rijn en Waal met cultuurhistorische hotspots. De rijke cultuurhistorie van het gebied is evident (zie ook bijlage). Veel van deze cultuurhistorische waarden hangen nauw samen met de nabijheid van de splitsing van de Rijn en de Waal. Hierdoor bestaat er ook een sterke samenhang met het aangrenzende rivierengebied. Van de historische structuur van dijken, oude watergangen en verdedigingswerken is nog veel aanwezig en in het landschap herkenbaar. Hiernaast is in de gemeente ene groot aantal cultuurhistorisch waardevolle gebouwen aanwezig, zoals onder meer het kasteel Doornenburg, het voormalig fort Pannerden, Landgoed Poelwijck, etc. Deze parels hebben ook een grote betekenis voor het landschap en recreatie en dragen bij aan de culturele identiteit van de gemeente. In de gemeente komt een aantal voormalige verdedigingswerken voor, waarvan nog diverse elementen in het landschap herkenbaar zijn. Dit betreft: defensiedijken en inlaatpunt Rijn/IJssellinie; het Fort Pannerden; als verdediging van de splitsing van Rijn en Waal; de Sterrenschans; de Betuwestelling; een linie van bunkers tussen de Nederrijn en de Waal uit de 2 e Wereldoorlog (onderdeel IJssellinie); de forten bij Lent (net buiten de gemeente). De verschillende werken vertegenwoordigen een grote cultuurhistorische kwaliteit, die op dit moment slechts beperkt kan worden ervaren. Invoegen fragment archeologische kaart met de legenda (lay-out als ander kaartjes; dus paginagroot). 27 x

28 2.4 Beschrijving landschap per deelgebied Bij de landschapsanalyse is de gemeente Lingewaard onderverdeeld in zeven deelgebieden. Deze indeling is gebaseerd op een combinatie van de ondergrond, de huidige kenmerken van het gebied zoals die momenteel waarneembaar zijn in het gebied en vaststaande ontwikkelingen. Bij de indeling in deelgebieden is alleen rekening gehouden met harde ruimtelijke ontwikkelingen (zie inleiding Plandeel). De volgende deelgebieden zijn onderscheiden: 1. uiterwaarden van de Nederrijn/Pannerdensch Kanaal; 2. uiterwaarden van de Waal; 3. oeverwal Huissen-Angeren; 4. Doornenburg en omgeving; 5. oeverwal Bemmel-Haalderen-Gendt; 6. westelijk komgebied; 7. oostelijk komgebied. Per deelgebied worden kort de landschappelijke karakteristieken en de natuurwaarden beschreven Deelgebied 1: Uiterwaarden van de Nederrijn/Pannerdensch Kanaal Het deelgebied wordt gevormd door de uiterwaarden van de Nederrijn en het Pannerdensch Kanaal en bestaat uit Huissense Waarden, de Angerense en Doornenburgse Buitenpolder en de Roswaard. Vanuit de uiterwaarden vallen de kernen Huissen en Angeren, die zijn ontstaan langs de dijken en ook het panorama van hogere delen in de omgeving (zicht op de zuidelijke Veluwezoom). De Huissense waarden vormen samen met de Angerensche en Doornenburgse Buitenpolder een brede aaneengesloten uiterwaard. Het noordelijk deel van de Huissensche waarden (ten noorden van het Zwanewater) heeft nog een vrij gaaf kronkelwaardreliëf. Ook in het zuidelijke deel van deze uiterwaarden is nog veel van de ontstaansgeschiedenis af te lezen aan strangrestanten, microreliëf en typische uiterwaardverkaveling. Het deelgebied heeft een open karakter. De aanwezige bosjes, moerasjes, plassen en doorbraakkolken (o.a. de Grote Bloem ) dragen bij aan de ruimtelijke afwisseling en passen in het vrij gave beeld van de uiterwaard.

29 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Het Pannerdensch kanaal is in de periode gegraven. Het karakter van de smalle en hooggelegen uiterwaarden wijkt af van gewone rivieruiterwaarden. Ook de Roswaard bij Doornenburg (voorheen de Honderd Morgen ) is geen gewone uiterwaard, maar een rivieroeverwal omsloten door een voormalige riviermeander van de Rijn. De halfronde vorm is zeer kenmerkend. Doordat de aangrenzende dijk en oeverwal dichter bebouwd en beplant zijn bestaat een vrij sterk contrast tussen de kleinschalige oeverwal en de open uiterwaard. In het deelgebied is verder een aantal bijzondere functies aanwezig, zoals de recreatieplas het Zwanewater, het Looveer en een betonfabriek (bij het Looveer) en een steenfabriek. Ook worden de uiterwaarden doorsneden door twee hoogspanningstracés. Natuur Alle uiterwaarden binnen het plangebied maken onderdeel uit van De Gelderse poort. De Gelderse poort omvat de plek waar de Rijn door de stuwwal is gebroken en een brede poort heeft gevormd, waarna de Rijn zich vertakt in tot Waal, Nederrijn en IJssel. Hierdoor is een grote variatie aan natuurlijke omstandigheden aanwezig afwisselend van gebieden die sterk beïnvloed zijn door de dynamische rivier tot aan kwelgebieden aan de voet van de uiterwaarden. De uiterwaarden binnen het plangebied zijn aangewezen als habitatrichtlijngebied wegens het voorkomen van de habitattypen: rivieren met slikoevers, kalkminnend grasland op droge zandbodem, alluviale bossen, gemengde bossen langs grote rivierenvoedselrijke zoomvormende ruigten en laaggelegen schraal hooiland. Bovendien vanwege het voorkomen van de soorten: bever, bittervoorn, grote en kleine modderkruiper, rivierdonderpad en kamsalamander. Ook is het gebied aangewezen 29 x

30 als vogelrichtlijngebied vanwege het voorkomen van de broedvogels: roerdomp, zwarte stern, kwartelkoning en ijsvogel en de trekvogels: wilde zwaan, kleine zwaan, kolgans, grauwe gans en slobeend. De uiterwaarden de Nederrijn en het Pannerdensch Kanaal die vallen binnen het plangebied zijn de Huissense Waarden, de Angerense en Doornenburgse Buitenpolder en de Roswaard. De Huissense, Angerensche en Doornenburgse Buitenpolder zijn uiterwaarden beïnvloed door het dynamische karakter van de rivier. In deze uiterwaarden zijn de belangrijkste elementen: strangrestanten, zachthoutooibos, open water en mogelijk stroomdalgraslanden. Deze uiterwaarden zijn van belang voor een breed scala aan (bijzondere) fauna: moeras, bos en weidevogels (zuidelijk deel), amfibieën, vissen, zoogdieren en insecten. De Roswaard ligt langs het Pannerdensch Kanaal en is feitelijk geen uiterwaard, maar een rivieroeverwal die omsloten is door een voormalige riviermeander van de Rijn. De belangrijkste natuurwaarden (waterplantenvegetaties, amfibieën en vissen) zijn aanwezig in deze voormalige riviermeander. Landschappelijke en cultuurhistorische waarden Looveer bij Huissen; strangen (Angerense en Huissense strang) en hiermee samenhangende verkavelingspatronen; doorbraakkolken: de Grote Bloem, het Gele Gat, Molenkolk; kleine waterpartijen, bosjes en moerasjes, kleiputten en natuurlijke beplantingen; rabattenperceeltjes; kronkelwaardreliëf noordelijk deel Huissense waard; kleinschalig reliëf overige gebiedsdelen; boerderij de Roswaard; pompgemaal Roswaard (gemeentelijk monument); resten oude steenfabriek Doornenburgse Buitenpolder; weg naar Schenkenschans (zomerdam) met oude bewoningsplaats Brouwketel ; hoogstamboomgaard; De oude Bongerd (?); monumentale steenoven Roswaard; oeverwalrelict bij Huissen (geomorfologisch monument); dijken.

31 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard hoogspanningsleidingen tussen Angeren en Doornenburg. Natuurpotenties Het buitendijkse gebied heeft grote potenties voor de verdere ontwikkeling van natuurwaarden. In de uiterwaarden is deze ontwikkeling gericht op: optimale ontwikkeling van grote, dijkoverschrijdende natuurterreinen met een beheer, gericht op een optimaal verloop van natuurlijke processen zoals sedimentatie en erosie, waterstandschommelingen, begrazing en vegetatieontwikkeling; handhaven en versterken van zeldzame natuurdoeltypen rietmoeras, rivierduinen, stroomdalgrasland en hardhout ooibos Deelgebied 2: Uiterwaarden van de Waal De Waaluiterwaarden aan de zuidzijde van de gemeente, bestaan uit de Bemmelse, Gendtsche- en Ooijrijkse Polder (bij Bemmel, deels ook Ambtswaard genoemd), de Gendtsche Polder (bij Gendt) en de Klompenwaard. De eerste twee uiterwaardgebieden zijn zeer breed (lokaal meer dan een kilometer) en hebben een afwisselend open en gesloten karakter. Beide uiterwaarden bevatten, vooral dichtbij de winterdijk, veel open water in de vorm van strangen en strangrestanten, zand-, grind- en tichelgaten, doorbraakkolken, etc. Vanaf de dijk worden delen met vrij uitzicht over de weilanden afgewisseld met meer besloten delen met veel opgaande beplanting, moerasgebiedjes, etc. De Ambtswaard heeft in het verleden een rol gespeeld als inlaatpunt voor de IJssellinie. Een twee kilometer lange dijk van rond 1940 en een inlaatwerk getuigen hiervan. Twee grote steenfabrieken in beide uiterwaarden zijn nog volop in bedrijf en drukken een sterk stempel op het gebied. De Klompenwaard heeft door zijn ligging op het splitsingspunt van de Waal en het Pannerdensch 31 x

32 Kanaal een uniek karakter. Sinds 1999 is het een natuurontwikkelingsgebied, toegankelijk voor fietsers en wandelaars. Vanuit de open uiterwaard zijn beide waterlopen zichtbaar. Het Fort Pannerden vormt een relict uit de 19 e eeuw en werd gebouwd ter bescherming van de wateraanvoer naar de Lek voor de nieuwe Hollandse Waterlinie via het Pannerdens Kanaal. Momenteel wordt het fort bewoond door krakers. In de Gendtsche polder (ter hoogte van Gendt) is ter herinnering aan de stenenfabricage, ter hoogte van een voormalig spoorlijntje om klei naar de fabriek te vervoeren, een locomotief met kieplorries aanwezig. De Defensiekade (asfaltdijk in de uiterwaard) maakte deel uit van de IJssellinie, de Nederlandse waterlinie tegen mogelijk Russisch offensief in de jaren 50. Momenteel wordt de dijk gebruikt als fietsroute. Landschappelijke en cultuurhistorische waarden Fort Pannerden 19e eeuw: bescherming Pannerdensch Kanaal (onderdeel IJssellinie); kazematten rond fort Pannerden van IJssellinie; natuurontwikkelingsgebied Klompenwaard; aanleg vanaf mei 1999, jaarrond begrazing met Konikpaarden en runderen; splitsing Rijn en Waal (van oudsher strategisch punt); Oude Spoordam met duiker en treinmonumentje; verdronken dorp Doornik en verdronken kasteel Hulhuizen; diverse Wielen, strangen en geïsoleerd water, met natuurlijke beplantingen, rietoevers, etc.; rabattenpercelen; Defensiedijk en sluis IJssellinie, tankkoepels op betonaffuiten; schoorsteen steenfabriek (bij Haalderen); Kaakse dam? (Gendtsche Polder); stukken Schaardijk met uitzicht op de rivier (traject Hulhuizen Doornenburg). Landschappelijk verstorende elementen steenfabrieken en soms rommelige situatie rond bewoning; werf en camping bij Hulhuizen (belemmering zicht op de rivier). Natuur De Waaluiterwaarden binnen de gemeente Lingewaard zijn de Bemmelse, Gendtse en Ooijrijkse Polder (bij Bemmel, deels ook Ambtswaard genoemd), de Gendtse Polder (bij Gendt) en de Klompenwaard. Deze uiterwaarden zijn sterk beïnvloed door het dynamische karakter van de rivier waardoor er een grote variatie aan natuurlijke omstandigheden aanwezig is. In deze uiterwaarden

33 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard heeft natuurontwikkeling plaatsgevonden. Belangrijke elementen zijn: strangrestanten, plassen (zand, grind en tichelgaten), zachthoutooibos en stroomdalgraslanden. Deze uiterwaarden zijn van belang voor een breed scala aan (bijzondere) fauna: moeras, bos en weidevogels, amfibieën, vissen, zoogdieren en insecten. In de uiterwaard bij Bemmel zijn oeverzwaluwen aanwezig in betonresten van de IJssellinie. Natuurpotenties??? Deelgebied 3: Oeverwal Huissen-Angeren Dit stedelijke deelgebied wordt ingekaderd door de uiterwaarden van de Nederrijn in het oosten, in het zuiden door de in ontwikkeling zijnde Betuweroute, in het westen door landschapspark Overbetuwe en de Linge en in het noorden door de bebouwing van Arnhem. Het deelgebied is in de huidige situatie reeds sterk verstedelijkt. De kernen Huissen, het Zand en Angeren zijn gebouwd op de oeverwal van de Nederrijn. Rondom Huissen en het Zand is een vrij omvangrijk kassengebied tot ontwikkeling gekomen, waardoor het landschap sterk is verdicht. De overgang naar het komgebied is hierdoor vervaagd. Dit is ook het geval in het ten westen gelegen gebied, waar de bebouwing van Arnhem reeds ver in het komgebied is gelegen. Door de geplande ontwikkelingen van zowel glastuinbouw, bedrijven als woningbouw zal het stedelijke karakter sterk toenemen en voor dit deelgebied in de toekomst het beeld bepalen. Dit zal tevens effect hebben op de horizonvervuiling voor omliggende gebieden. 33 x

34 De grens tussen het bebouwde gebied van Huissen en de woonwijk Rijkerswoerd in gemeente Arnhem wordt gevormd door het Zeegbos (stedelijk uitloop bos). Ten oosten van dit gebied lopen momenteel enkele stroompjes de Walzeeg en de Bovenbergsche Zeeg, deze zijn nauwelijks waarneembaar. Ter hoogte van Huissen- Angeren loopt de Leutensche Leigraaf. De lintdorpen van Hoeve en het Zand zijn ontstaan rond De oude dorpskern van Huissen en het bijbehorende Klooster is vanaf de dijk beeldbepalend. Ter hoogte van deze kern gaat een pondje over de Neder Rijn naar Duiven. Ter hoogte van Angeren en Huissen bevinden zich enkele kleine kolken. De Betuweroute gaat via een tunnel onder de Rijn en de Doornenburgsche Buitenpolder door. Bijzonder is verder het buurtschapje De Kapel, even buiten de gemeentegrens, dat is gelegen op een langgerekt rivierduintje. In archeologisch opzicht zijn met name de kernen en directe omgeving van Huissen en Angeren zeer waardevol, door het voorkomen van diverse archeologische waarden. Hiernaast is een terrein van hoge archeologische waarde aanwezig in de omgeving van de Loostraat aan de westzijde van Huissen. Hier zijn diverse oude bewoningsgronden, diverse nederzettingen en archeologische waarden aanwezig uit de IJzertijd-Romeinse tijd-vroege Middeleeuwen. Ook in de meest oostelijke punt van het deelgebied is sprake van een opvallende concentratie van archeologische waarden met terreinen van hoge en zeer hoge archeologische waarde (ten westen Krakkedelse straat). Landschappelijke en cultuurhistorische waarden de Linge; de Walzeeg, de Bovenbergsche Zeeg en de Leutensche Leigraaf; de oude bewoningsplaatsen Huissen en Angeren, Hoeve en het Zand; de kolk Vlotebloem ter hoogte van Huissen bij het Slingerbos;

35 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard het Klooster van Huissen; de rivierdijk met binnendijkse dijkzone; het Stuitbos + dijk en wielen ten noorden wijk Zilverkamp (Huissensche dijk/boerderij Groot Holthuizen); binnendijks gelegen wielen bij Huissen-Angeren en bij camping De Waaij; kazematten IJssellinie (oostzijde Huissen); oude bebouwingslinten Huissen; open zicht op de uiterwaarden en naar het komgebied tussen Angeren en Doornenburg; kerken Huissen en Angeren (markeringspunten). Landschappelijk verstorende elementen Betuweroute; hoogspanningstracés; aaneengesloten stedelijk gebied (de schaal erg groot voor dit gebied); glastuinbouw rond Huissen rommelig en weinig oriëntatiemogelijkheden; randen bedrijventerrein Pannenhuis. Natuurpotenties Binnen het gebied liggen binnendijks drie kolken waarvan de huidige waarden hoog zijn met uitzondering van de meest zuidelijke kolk, die als veedrinkplaats gebruikt wordt. Een verandering in het beheer van deze kolk draagt bij aan de optimalisatie van de ecologische waarde. 35 x

36 2.4.4 Deelgebied 4: Doornenburg en omgeving Het oeverwallandschap van dit deelgebied is nog relatief gaaf. Ruimtelijk heeft het gebied nog een sterke samenhang met de uiterwaarden en de rivieren aan de noord- en zuidzijde. Het wordt gekenmerkt door een kleinschalige karakter met de kern Doornenburg, boomgaarden, enkele loofbosjes, boerderijen en weides. Opvallend is dat Doornenburg niet direct aan de dijk ligt, maar is gegroeid uit een nederzetting ten zuiden van Kasteel Doornenburg. Rondom het dorp Doornenburg zijn veel fruitboomgaarden aanwezig. Centraal in het deelgebied ligt de Linge, die hier een lieflijk karakter heeft, met ruimtelijk vrij besloten oevers. Aan de zuidzijde van de Roswaard aangesloten op het Pannerdensch Kanaal. De overige bebouwing is grotendeels geconcentreerd langs de dijk en in bebouwingslinten. Vanaf de dijk zijn er doorzichten op dit kasteel en op enkele kerken. Het gebied maakt een gemoedelijke en harmonische indruk. Dit komt mede door het ontbreken van opvallende dorps- en bedrijvenuitbreidingen. Ook zijn er nauwelijks kassen ontwikkeld. Op de uiterste oostelijke punt van de oeverwal ligt aan het Pannerdensch Kanaal de Sterreschans, een voormalig versterkingwerk met de nog deels aanwezige gracht. Momenteel is het buurtschapje bebouwd met woningen uit de jaren 50. De meeste bekende archeologische waarden in dit deelgebied bevinden zich in en in de directe omgeving van de kernen Doornenburg en Hulhuizen (aan de dijk). De bewoningsresten zijn uit verschillende tijdsperiodes. Landschappelijke en cultuurhistorische waarden Kasteel Doornenburg: 14 e eeuws kasteel met (voor Nederland) unieke ommuurde voorburcht; Sterrenschans: 1742; door aarden wallen betere bescherming dan muren van kasteel; de Linge als centrale drager gelegen temidden van landschap met kleinschalige afwisseling open en dichte delen; bochtige rivierdijk met kleinschalig patroon van weitjes, wielen en boomgaarden binnendijks; grillig en fijnmazig wegenpatroon met lintbebouwing; directe relatie met de Waal tussen Doornenburg en Huissen; historische kern Doornenburg. Landschappelijk verstorende elementen hoogspanningstracé.

37 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Natuur De natuurwaarden rondom Doornenburg zijn op dit moment gering. De volgende elementen zijn aanwezig: eikenlaan en solitaire oude eik (mogelijk van belang voor vleermuizen); slotgracht met weinig natuurlijke oevers. Nabij het kasteel zijn gronden aangekocht die worden ingericht t.b.v. natuur. Zie verder algemene beschrijving deelgebied 3. Natuurpotenties De omgeving van Doornenburg kan een belangrijke stapsteen vormen in de ontwikkeling van de verbindingszone langs de Linge. Met name aanpassing en beheer van de slotgracht kan een belangrijke meerwaarde betekenen Deelgebied 5: Oeverwal Bemmel-Haalderen-Gendt Kenmerkend voor de oeverwal is het besloten karakter van de bewoning, het gevarieerde grondgebruik met de opgaande begroeiing in de vorm van windsingels en hoogstamfruitbomen. De 37 x

38 oude bebouwingskernen op de stroomrug, Bemmel, Haalderen en Gendt, zijn de afgelopen jaren uitgebreid met woningen, bedrijven en glastuinbouw. Hierdoor vormen de kernen inmiddels een bijna aaneengesloten rand. Het hoogteverschil met de lager gelegen komgronden is gering. Hier en daar zijn nog hoogstamboomgaarden slechts als relicten aanwezig. Er lopen meerdere waterloopjes door het gebied. O.a. de Westleigraaf en de Oostleigraaf. Aan de noordzijde van het gebied is de glastuinbouwontwikkeling van Huissen landschapsbepalend geworden. Ook rond Gendt en ten zuidwesten van Bemmel zijn veel kassen aanwezig. Vanaf de dijk is er zicht op de uiterwaarden, met afwisselende uitzichten en soms vergezichten op de rivier. In de verte is Nijmegen zichtbaar. Het dorpje Ressen en de oude kern van Bemmel zijn beschermde dorpsgezichten. Ook waardevol vanuit cultuurhistorie zijn de oude lintbebouwingen, de oude bewoningsplaats Den Heuvel op een smalle stroomrug door het komgebied ten noorden van Bemmel. In de omgeving van Gendt wordt aan de buurtschappen Hulhuizen en Flieren een hoge landschappelijke en ook

39 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard cultuurhistorische waarde toegekend, vanwege het open en kleinschalige karakter, de hoge mate van afwisseling en de aanwezigheid van veel oude lintbebouwing. Ook waardevol vanuit cultuurhistorie zijn de binnendijks gelegen kolken. In dit deelgebied concentreren de meeste bekende archeologische waarden zich in en rond de kernen van Gendt, Bemmel en Ressen. Een bijzonder opvallende plekken met een groot aantal vondsten en hoge tot zeer hoge archeologische waarden is verder de wegenring Kapel-Flieren (zeer veel vondsten en terreinen, waarvan twee beschermde, uit verschillende tijdsperioden). Hiernaast zijn nog op diverse andere plekken min of meer geïsoleerde archeologische vondsten gedaan en terreinen aanwezig. Landschappelijke en cultuurhistorische waarden kern van Haalderen, Gendt, Kommerdijk; beschermd dorpsgezicht van Ressen en het zuidwesten van Bemmel aan de Waaldijk; oude kernen en kerken; landgoed Poelwijck; binnendijkse wielen bij Haalderen; verspreid aanwezige landschapselementen; historische lintbebouwing; kleinschaligheid oeverwalnederzettingen Flieren en Hulhuizen; 39 x

40 verspreid patroon en afwisseling van laagstamboomgaarden, akkertjes en weides. Landschappelijk verstorende elementen verdichting oeverwal, aaneensluiting kernen Bemmel en Haalderen; verfrommeling overgang stroomrug, komgebied; inpassing bedrijventerrein tussen Haalderen en Gendt; werf en camping aan de Waal bij Hulhuizen. Natuurwaarden Zie verder algemene beschrijving deelgebied 3. Natuurpotenties Buiten de uiterwaarden liggen in dit gebied en dan met name vlak achter de dijk, de hoogste potenties voor natuur. De vochtige zone achter de dijk is geschikt voor ontwikkeling van kwalitatief hoogwaardige vochtige loofbossen. In combinatie van de bestaande kolken is ook de waarde voor fauna (met name amfibieën) groot. Door de relatie met het uiterwaardengebied worden deze gebieden na ontwikkeling relatief makkelijk gekoloniseerd door de aanwezige fauna Deelgebied 6: Westelijk komgegbied In de huidige situatie heeft het westelijke komgebied nog een vrij open karakter. Aan de noordzijde wordt de kom begrensd door het kassengebied van Huissen. De Linge vormt een centraal element in het deelgebied. Als het geplande glastuinbouwgebied Bergerden is gerealiseerd zal slechts een klein opengebied resteren aan de zuidzijde van de Linge. Een markant en ruimtelijk verstorend element in dit gebied is het Transformatorstation Lingewal. Hierdoor, door aanwezige beplantingen en bebouwing, is het zicht op het komgebied vanaf de Karstraat zeer beperkt. In dit gebied en in het aangrenzende gebied in de gemeente Over-Betuwe is het gelijknamige Park Over-Betuwe gepland. In de omgeving van Den Heuvel en Bredelaar (net buiten de gemeente) zijn zeer geconcentreerd een groot aantal archeologische waarden bekend en terreinen aanwezig van zeer hoge archeologische waarde (deels beschermd). Ook elders in dit (deels relatief hooggelegen) komgebied zijn diverse vondsten bekend en komen verspreid nog diverse waarden voor.

41 Landschappelijke en cultuurhistorische waarden herkenbaarheid open kom en stroomrug; de Linge als ruimtelijke drager; verkavelingspatroon en grote waterlopen ( zegen ); openheid huidig komgebied. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Landschappelijk verstorende elementen inpassing Trafostation Lingewal met hoogspanningstracé; bebouwingsrand glastuinbouw Huissen; verstoorde relatie met oostelijk komgebied door Karstraat met beplanting/bebouwing; verstoorde relatie met westelijk komgebied door A325 (?); verlies open ruimte door aanleg Bergerden (autonome ontwikkeling) Deelgebied 7: Oostelijk komgebied Dit deelgebied bestaat uit het van oorsprong open komgebied met de Linge. Het gebied wordt gekenmerkt door afwisselend grondgebruik van akkers en weiden. Boomgaarden, verspreide bebouwing, beplanting en de invloed van de opgaande bebouwing aan de randen, zorgen ervoor dat het gebied in de loop der jaren verdicht is en momenteel een halfopen indruk maakt. Zeer kenmerkend voor het open middendeel van de gemeente is ook de ontoegankelijkheid. Veel insteekwegen lopen hier dood, waardoor in het gebied nauwelijks doorgaand verkeer komt. Door de ringweg om de kom (gelegen op de oeverwallen) wordt het gebied ruimtelijk afgebakend. De Linge die dwars door het deelgebied loopt, stroomt vanaf het Pannerdensch kanaal, richting Gorinchem. De Linge heeft steile en weinig natuurlijke oevers en is slechts op enkele plekken waarneembaar in het landschap. Recent zijn langs delen van de Linge natuurlijke oevers aangelegd en is een aantal grotere waterelementen aangelegd. Door de aanleg van een fietspad langs de Linge in het oostelijke komgebied en haaks daarop het fietspad Angeren-Bemmel, is de recreatieve aantrekkelijkheid toegenomen. De Betuwelijn met erlangs gelegen geluidsschermen doorsnijdt de noordzijde van het komgebied, waardoor de lijn ene visuele barrière vormt. Bij de kruising van de Betuwelijn met de Linge is een zwaar kunstwerk gerealiseerd. Het fietspad loopt hieronderdoor. De zuidrand van het gebied wordt gevormd door de stroomrug met de bebouwing van Bemmel, Haalderen en Gendt. Door en langs het komgebied lopen hoogspanningsmasten. 41 x

42 stedelijk patroon Afbeelding 09

43 Vanaf de oeverwallen liggen diverse waterlopen, die zijn verbonden met de Linge (de Haalderensche zeeg, Heuvelsche zeeg, Bemmelsche zeeg en de Bredelaarsche zeeg). Deze waterlopen hebben momenteel een geringe landschappelijk betekenis. Deze hebben wel potentie voor de toekomst. In het oostelijke deel van het deelgebied zijn diverse archeologische waarden en een terrein van archeologische betekenis aanwezig (hoort geomorfologisch meer tot de oeverwal). Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Landschappelijke en cultuurhistorische waarden de Linge, met ecologische oevers en aansluitende open gebieden; verkaveling en grote waterlopen, aansluitend op de Linge (Haaldersche Zeeg, Heuvelsche zeeg, Bemmelsche zeeg en de Bredelaarsche zeeg); oorspronkelijk open komgebied en overgang komgebied-stroomrug; ruimtelijke relatie rivier bij smalle oeverwal tussen Angeren en Doornenburg. Landschappelijk verstorende elementen algemene verdichting van oorspronkelijk open komgebied (bosjes, woningen etc.); hoogspanningsleiding; horizon: bedrijvenontwikkeling Huissen; versnippering en visuele verstoring door Betuweroute (geluidsschermen en bovenleidingen); verkleining door uitbreiding bedrijventerrein Pannenhuis. Natuur De Linge heeft binnen het plangebied voornamelijk steile en weinig natuurlijke oevers. De natuurwaarden op de oevers is gering. In de Linge komen verschillende vissoorten voor (waaronder mogelijk enkele beschermde soorten) zoals bermpje, bittervoorn en kleine modderkruiper. De Linge is aangewezen als ecologische verbindingszone voor met name rietvogels (model rietzanger). Het is de bedoeling dat lang de Linge een tweetal stapstenen wordt ontwikkeld met als doel de populaties van rietvogels te versterken door de afstand tussen de verschillende broedgebieden te verkleinen. Deze rietlanden zijn ook geschikt voor anders soorten waaronder verschillende soorten libellen. Een van deze stapstenen is recentelijk ingericht nabij de instroom van de Haaldersche zeeg in de Linge. Door het plangebied ligt verder een aantal kleinere waterlopen zoals de Haaldersche zeeg, de 43 x

44 recreatie Afbeelding 10

45 Heuvelsche zeeg, de Bemmelsche zeeg en de Bredelaarsche zeeg. In de huidige situatie zijn deze waterlopen van geringe betekenis voor natuur. Langs de Bemmelse en Bredelaarsche zeeg tussen de Waal en de Huissensche dijk is een ecologische verbinding geprojecteerd. In en langs de beken komen naar verwachting algemeen voorkomende soorten amfibieën voor. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Karbrugsche veld: Het Karbrugsche veld is een landbouwgebied langs de Linge en aangewezen als ecologische hoofdstructuur. In de huidige situatie is het vooral van belang voor amfibieën en weidevogels. Potenties ontwikkeling van de waterlopen (zegen) als verbindingszones; optimalisering van het open gebied voor weidevogels (eventueel gecombineerd met vernatting); in nu reeds meer verdichte gebieden kan door versterking van de structuur van hagen en houtwallen de waarde voor vleermuizen en vogels toenemen. 2.5 Huidige situatie per sector Wonen De bewoning is voor het overgrote deel geconcentreerd op de oeverwallen. Grote en kleine dorpen wisselen elkaar af. Het zwaartepunt van de bewoning ligt in het westelijke deel van de gemeente, met de grote kernen Huissen en Bemmel. Het dorp Gendt vormt het zwaartepunt van de bewoning in het oostelijke deel van de gemeente. Met name de kleinere dorpen zoals Angeren, Doornenburg en Haalderen en diverse kleinere bewoningsconcentraties en gehuchten (zoals Ressen, Hulhuizen, Sterrenschans, Hoeve, etc.) hebben vaak nog de open structuur en een sterke ruimtelijke samenhang met het omringende landschap. Veel van deze bewoning is al heel lang aanwezig en is geconcentreerd langs een groot aantal wegen op de oeverwal. De lintbebouwing draagt hierdoor sterk bij aan de landschappelijke karakteristiek van de gemeente. Het aantal woningen in de gemeente groeit nog steeds. De belangrijkste uitbreidingen van woongebied vinden plaats nabij de drie grote kernen. Ook in en rond de andere kernen vindt woningbouw plaats. Dit betreft echter kleine aantallen woningen, waarvan een deel door inbreiding wordt gerealiseerd. Werken Bedrijvigheid is in de gemeente Lingewaard met name geconcentreerd in Huissen (bedrijventerrein Pannenhuis) en tussen Haalderen en Gendt. De landschappelijke inpassing van deze terreinen laat nog wel wat te wensen over, waardoor ze een relatief sterk stempel drukken op het 45 x

46 natuur Afbeelding 11

47 landschapsbeeld van de kom en de oeverwal en dijkzone. In de uiterwaarden geldt hetzelfde voor de grote beton- en steenfabrieksterreinen, die aanwezig zijn. Recent is het terrein van de betonfabriek bij het Looveer nog sterk uitgebreid. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Infrastructuur De hoofdontsluiting van Lingewaard wordt gekenmerkt uit een grote lus, die de dorpen op de oeverwallen aaneen rijgt (N838/839). Door de ligging op enige afstand van de weg wordt de landschappelijke perifere ligging van Doornenburg ruimtelijk en in de beleving versterkt. De oeverwallen zijn verder ontsloten door middel van een zeer kleinschalig wegennet van min of meer gelijkwaardige wegen. Juist deze wegen verlenen een eigen identiteit aan het gebied en dragen in positieve zin bij aan de beleving van het landschap. De komgebieden en uiterwaarden daarentegen zijn juist nauwelijks ontsloten voor verkeer (m.u.v. routes naar de steenfabrieken). Landschappelijk wordt deze beperkte ontsluiting hoog gewaardeerd. De rivieren maken dat de gemeente een geïsoleerde positie inneemt ten opzichte van de aangrenzende gebieden aan de noordoostzijde (Rijnwaarden, Duiven) en zuidzijde (Ooijpolder). Verkeersverbindingen over de Nederrijn en Pannerdensch Kanaal zijn aanwezig middels twee veerponten. Richting Ooijpolder is alleen een voet-/fietsveer aanwezig. Glastuinbouw De glastuinbouw in de gemeente groeit nog steeds. Rond Huissen is in de loop van de 20 e eeuw een groot areaal glastuinbouw tot ontwikkeling gekomen. Deze bedrijfstak is voortgekomen uit de tuinbouw op de oeverwallen die al veel langer in het gebied aanwezig is. De verankering van met name de kleinschalige glastuinbouwlocaties met het landschap is hierdoor sterk. Inmiddels zijn de kassen niet meer uit het landschap weg te denken. Met de ontwikkeling van het glastuinbouwconcentratiegebied Bergerden wordt een schaalsprong gemaakt, doordat het gebied planmatig wordt ontwikkeld. Fruitteelt Ook de fruitteelt is al enkele eeuwen met de Betuwe verbonden en maakt nog steeds deel uit van het huidige landschapbeeld. Hoewel de meeste hoogstamboomgaarden op de oeverwallen inmiddels plaats hebben gemaakt voor laagstamfruitteelt, is de fruitteelt nog steeds een belangrijke economische sector in het gebied en zeer karakteristiek voor het landschap van de gemeente. De kleinschalige afwisseling van de oeverwallen wordt mede sterk bepaald door de vele boomgaarden op de brede oeverwallen. 47 x

48

49 Landbouw De landbouw in Lingewaard is met name geconcentreerd in de komgebieden en bestaat zowel uit akkerbouwbedrijven als melkveehouderijen. Hiernaast is ook nog veel landbouwgrond aanwezig in de uiterwaarden. Door de voorgenomen planvorming in de uiterwaarden (ruimte voor de rivier en natuurontwikkeling) neemt dit areaal echter snel af. Ook door de ontwikkeling van infrastructuur en nieuw stedelijk gebied en de ontwikkeling van nieuwe concentratiegebieden voor glastuinbouw staat de grondgebonden landbouw onder druk en neemt het areaal landbouwgrond en het aantal landbouwbedrijven af. In het kader van de Ruilverkaveling Over-Betuwe Oost worden diverse structuurverbeteringen ten behoeve van de landbouw aangebracht, zoals verbeteringen in de ontsluiting, verkaveling, locatie van boerderijen en waterbeheersing. De komgebieden zijn echter allang niet meer zo nat en drassig als vroeger, zodat het beeld wordt bepaald door een afwisseling van akkers en weidegrond. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Recreatie Het recreatief gebruik van het buitengebied van de gemeente betreft vooral routegebonden recreatie. De rivierdijken langs de Waal en de Nederrijn/Pannerdensch Kanaal hebben een zeer belangrijke functie voor fietsers, wandelaars en gemotoriseerd verkeer. Het Rondje rivieren van de ANWB is een fietsroute door het rivierengebied, dat voornamelijk gebruik maakt van de rivierdijken. De uiterwaarden zijn hiernaast met name van belang voor wandelen en natuurbeleving. Middels een tweetal veren en een fiets-/voetveer naar de Millingerwaard bij Hulhuizen is het gebied aan de overzijde van de rivieren recreatief ontsloten. In de Huissensche waarden is een zwemplas aanwezig. De Linge is sinds kort over een aanzienlijk traject ontsloten door middel van een vrijliggend fietspad. Voor de vissport zijn de Linge, de rivieren en een aantal kolken van bijzondere waarde. Ook cultuurhistorische waardevolle gebouwen, zoals Fort Pannerden en Kasteel Doornenburg, hebben ook een bijzondere betekenis voor recreanten. Met name rond Doornenburg wordt inmiddels op de recreatieve aantrekkelijkheid ingespeeld door ontwikkeling van diverse voorstellen/initiatieven zoals een herwaardering van oude kerkpaden, het omvormen van een agrarisch bedrijf naar een historisch veebedrijf, etc. Recreatieve routes in Lingewaard: Rijn-Waal-route: grensoverschrijdende toeristische fietsroute (Betuwe, Rijk van Nijmegen, x

50 km, route zuidzijde Lingewaard: Lent, Bemmel, Gendt, Doornenburg, Pannerden); Rondje Rivieren-3 Stroomroute: autoroute door Overbetuwe en omstreken (foto infobord); Floraroute: route van Staatsbosbeheer (circa 25 km) door natuurontwikkelingsgebied De Gelderse Poort; fiets- en wandelpaden Rijkerswoerdse plassen; wandelroute Gendt en Doornenburg: Van Millingen naar Millingen (Vereniging Vrienden van de Voetveren); Lingefietspad (oostelijk komgebied); diverse wandelpaden in de uiterwaarden. Natuur De natuurwaarden in het binnendijkse deel van de gemeente Lingewaard zijn over het algemeen vrij laag. Hogere waarden zijn vooral gekoppeld aan specifieke landschappelijke gebieden (uiterwaarden en komgebied) en elementen zoals de Linge en verspreid voorkomende elementen zoals landschappelijke beplantingen, bosjes en wielen. Delen uiterwaarden vertegenwoordigen een hoge natuurwaarden vanwege de aanwezigheid van bijzondere flora en fauna (vogels, amfibieën, kleine zoogdieren, vissen, vlinders, insecten, etc.). Deze waarden zijn gekoppeld aan de aanwezige bossen, riet- en oevervegetaties en het water, langs oude rivierlopen (strangen) en kolken en aanwezige microreliëf (kronkelwaarden). Binnendijks zijn met name natuurwaarden aanwezig in en rond de wielen (met name van belang voor amfibieën), de Linge (vissen, vogels) en in de open komgebieden (weidevogels).

51 3 Hoofdstuk Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 51 x

52 Beleidskader 3.1 Inleiding De momenteel in ontwikkeling zijnde StructuurvisiePlus van gemeente Lingewaard en de StructuurvisiePlus van gemeente Bemmel (vastgesteld) zijn gebaseerd op het bestaande beleid. In het LOP is ervoor gekozen relevant beleid alleen zeer beknopt te beschrijven. Voor een deel van de beleidsdocumenten wordt verwezen naar een beschrijving van het beleid in hoofdstuk 2 van de StructuurvisiePlus. Aangezien in het LOP de strategische keuzes uit de StructuurvisiePlus (concept) verder uitgewerkt worden, worden in dit hoofdstuk de voor het LOP relevante onderdelen hieruit nader toegelicht Internationaal beleid De volgende beleidsdocumenten zijn relevant: Wetlands-conventie; Natura 2000/vogel- en habitatrichtlijn; Het verdrag van Valetta (Verdrag van Malta). Wetlands Conventie (1971) Door het Wereld Natuurfonds wordt de gehele Gelderse Poort, dat wil zeggen een groot deel van de uiterwaarden rond de gemeente Lingewaard, beschouwd als wetlandgebied. Nederland heeft dit gebied als zodanig aangewezen. Ontwikkelingen in deze gebieden, niet ten behoeve van de natuurwaarden, mogen alleen onder strenge randvoorwaarden plaatsvinden. Hiervoor is zorgvuldige toetsing vereist. Natura 2000/vogel- en habitatrichtlijn Om de natuur beter te beschermen heeft het ministerie van LNV op 18 februari 2003 een ontwerplijst gepresenteerd met speciale beschermingszones voor natuurlijke habitats op grond van de Europese Habitatrichtlijn. Begin juli heeft de Europese Commissie ingestemd met de Nederlandse lijst van gebieden. Het gaat om 141 gebieden met een oppervlak van bijna ha. Na instemming door de commissie zal de minister de gebieden definitief aanwijzen. Nederland is de eerste lidstaat die zijn bijdrage aan Natura 2000 (in het kader van de habitatrichtlijn) heeft afgerond. De Vogelrichtlijngebieden behoren eveneens tot het Natura 2000 netwerk. Binnen de

53 gemeente Lingewaard vallen de uiterwaarden (vogel- en habitatrichtlijngebied) onder natura2000. De Europese Unie heeft twee richtlijnen vastgesteld die moeten zorgdragen voor de bescherming van de belangrijkste Europese natuurwaarden: de Vogelrichtlijn uit 1979 en de Habitatrichtlijn uit Hoewel het om twee afzonderlijke richtlijnen gaat, worden ze vanwege hun overeenkomsten vaak in één adem genoemd. Men spreekt dan over de Vogel- en Habitatrichtlijn. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Het hoofddoel van de Vogelrichtlijn is het instandhouden van alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten op het Europees grondgebied van de Lidstaten. De richtlijn onderscheidt daarbij te beschermen gebieden en te beschermen soorten. De gebieden gaan deel uitmaken van een groot Europees netwerk van beschermde natuurgebieden: het Natura 2000 netwerk. De Habitatrichtlijn heeft tot doel bij te dragen aan het waarborgen van de biologische diversiteit door het instandhouden van de natuurlijke habitats en de wilde flora en fauna op het Europese grondgebied van de Lidstaten waarop de richtlijn van toepassing is. De Habitatrichtlijn kent evenals de Vogelrichtlijn twee beschermingsdoelen: 1. de bescherming van gebieden waarin belangrijke habitats en soorten voorkomen en 2. de bescherming van zeldzame en bedreigde planten- en diersoorten. Alle lidstaten van de Europese Unie zijn verplicht de Vogel- en Habitatrichtlijn uit te voeren. De lidstaten moeten de bepalingen uit de richtlijn op nauwkeurige wijze omzetten ( implementeren ) in bindende nationale regelgeving. De rijksoverheid doet dit momenteel in de vorm van nieuwe wetgeving: de Flora- en faunawet (soortenbescherming en de (herziene) Natuurbeschermingswet (gebiedenbescherming). Het verdrag van Malta (Verdrag van Valletta) Dit verdrag heeft als doel het archeologisch erfgoed te beschermen als bron van het Europees gemeenschappelijk geheugen en als middel voor geschiedkundige en wetenschappelijk studie. In het verdrag van Malta is namelijk aangegeven dat het archeologisch belang in een vroegtijdig stadium moet worden meegewogen in de besluitvorming rond de ruimtelijke ordening. Behoud van archeologische waarden moet daarbij het uitgangspunt zijn. Als behoud niet mogelijk is, dan dient degene die de bodem (en eventuele archeologische waarden) verstoort, het archeologisch onderzoek te betalen. Hetgeen in het verdrag van Malta is beschreven, dient op provinciaal niveau doorvertaald te worden. 53 x

54 hoofdlijnennota Afbeelding 12

55 3.1.2 Rijksbeleid Op Rijksniveau zijn de volgende beleidsdocumenten van belang. Deze worden hierna kort toegelicht: Nota Ruimte; Flora- en faunawet; Beleidslijn Ruimte voor de Rivier (zie structuurvisieplus); Nota Belvedère. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Verder zijn ook de volgende documenten relevant. Deze worden echter niet verder toegelicht en verder bekend verondersteld. Nationaal Milieubeleidsplan (zie Structuurvisie Plus); Vierde Nota Waterhuishouding (zie Structuurvisie Plus); Structuurschema oppervlaktedelfstoffen (zie StructuurvisiePlus); Visie Stadslandschappen (zie StructuurvisiePlus); Nota Ruimte De Nota Ruimte, voorbereid door de ministeries van VROM, EZ, VenW en LNV, geldt als kabinetsstandpunt. Ze bevat de visie van het kabinet op de ruimtelijke ontwikkeling in Nederland tot 2020 en de doelstellingen die daar bijhoren. Niet langer het rijk maar de provincies bepalen voortaan het ruimtelijk beleid. Belangrijke punten uit de nota voor het LOP zijn: Algemeen: Glastuinbouw, bollenteelt en intensieve veehouderij worden gebundeld op locaties en in gebieden die daarvoor zijn aangewezen. Dat is een van de gevolgen voor de landbouw van de Nota Ruimte. De grondgebonden landbouw is niet aan bepaalde locaties en gebieden gebonden, maar provincies kunnen wel voorschriften geven voor het grondgebruik. De grondgebonden veehouderij en akkerbouw worden in de nota genoemd als belangrijke economische en landschappelijke dragers van het landelijk gebied. De nota biedt ook meer ruimte aan hergebruik en nieuwbouw in het buitengebied. Dat verbetert het draagvlak en de vitaliteit. Vrijkomende bebouwing kan worden omgezet in een 55 x

56 woonbestemming of vestigingsruimte voor kleinschalige bedrijvigheid. Gebiedsspecifiek: Gelderse Poort is aangeduid als nader te begrenzen nationaal landschap ; uiterwaarden Nederrijn/Pannerdensch kanaal en Waal onderdeel ecologische hoofdstructuur. Flora- en faunawet Sinds 1 april 2002 regelt Flora- en faunawet de bescherming van in het wild voorkomende Afbeelding 13

57 inheemse planten en dieren. In de wet is onder meer bepaald dat beschermde dieren niet gedood, gevangen of verontrust mogen worden en planten niet geplukt, uitgestoken of verzameld mogen worden. Bovendien dient iedereen voldoende zorg in acht te nemen voor in het wild levende planten en dieren. Daarnaast is het niet toegestaan om hun directe leefomgeving, waaronder nesten en holen, te beschadigen, te vernielen of te verstoren. De Flora- en faunawet heeft dan ook belangrijke consequenties voor ruimtelijke plannen. De wet biedt in artikel 75 de mogelijkheid om ontheffing aan te vragen van overtreding van de verboden uit de artikelen 8 tot en met 18 mits voldaan wordt aan een aantal criteria (afhankelijk van het beschermingsniveau). Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Beleidslijn Ruimte voor de Rivier Alle ontwikkelingen die in het winterbed van de rivieren gewenst zijn, worden getoetst aan deze beleidslijn. Er mag in geen geval sprake zijn van afname van het waterbergend vermogen en van de waterdoorvoercapaciteit van de uiterwaarden. Hierop kan een uitzondering worden gemaakt wanneer sprake is van zwaarwegend maatschappelijk belang. Daarnaast geldt de doelstelling het waterbergend vermogen in het winterbed te vergroten. 57 x

58 Nota Belvedère Aangezien de gehele gemeente Lingewaard buiten de aangeduide Belvedèregebieden valt, zijn geen specifieke doelstellingen voor dit gebied geformuleerd. Wel geldt de centrale doelstelling van dit beleid om binnen de ruimtelijke planvorming cultuurhistorische waarden als belangrijk uitgangspunt te hanteren. Behoud en ontwikkeling op basis van cultuurhistorische waarden dient bij alle planvorming meegenomen te worden Provinciaal en Regionaal beleid Hier worden kort de beleidskaders genoemd die van belang zijn voor het LOP. In de StructuurvisiePlus zijn deze beleidsuitgangspunten nader toegelicht. Het betreft de volgende beleidsdocumenten: Hoofdlijnennota Streekplan Gelderland; Regioadvies Nederlands Rivierengebied; Stroomgebiedsvisie voor de 21 e eeuw Rivierengebied; Waterhuishoudingsplan Gelderland; Regionaal Structuurplan Kan ; Regionaal Structuurplan Kan ; Regionaal park Over-Betuwe; Ontwikkelingsvisie De Geldersche Poort; Ruilverkaveling Over Betuwe-Oost; Nota Belvoir; Gebiedsplan natuur en landschap rivierenland/natuurgebiedsplan Gelderland. Hoofdlijnennota Streekplan Gelderland (maart 2004) De nota is een tussendocument op weg naar het nieuwe Streekplan. In de Agenda voor het Nieuwe Streekplan (ANS) wordt ingezet op: een meer kwalitatieve benadering; een meer ontwikkelingsgerichte aanpak en een minder gedetailleerde toelatingsplanologie; op gebiedsgericht en gedifferentieerd ruimtelijke beleid; het verleggen van de aandacht van plantoetsing naar planbegeleiding. In de rol van de provincie vindt een verschuiving plaats van 'toelatingsplanologie' naar 'ontwik

59 kelingsplanologie'. Dit betekent ook een meer ontwikkelingsgerichte aanpak van de provincie. Ook betekent dit dat meer beslissingen decentraal genomen kunnen worden en dat ook selectief provinciale ontwikkelingsprojecten worden geïnitieerd. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Overige relevante beleidsuitgangspunten: door toepassen lagenbenadering bodem en water sterker sturend dan voorheen; functieverandering, inpassing van nieuwe functies en transformaties in het landelijk gebied moeten zoveel mogelijk leiden tot het gelijktijdig realiseren van een verhoging van de ruimtelijke kwaliteit; stimuleren zorgvuldig ruimtegebruik. Voor de koers Gelderse regio's zijn de volgende twee uitwerkingen van belang: KAN; Regio-uitwerking Rivierenland. De belangrijkste punten worden kort genoemd. KAN versterken vitaliteit dorpen in het landelijk gebied; water sturend voor ontwikkelingen; duurzaam samenbrengen van verschillende functies in het landelijk gebied; kwaliteitsimpuls door toevoegen van nieuwe functies, zoals recreatief routenetwerk, stedelijke uitloopgebieden als ParkOver-Betuwe, waterberging in de komgebieden; hergebruik van in onbruik geraakte gronden of gebouwen. Rivierenland water als structurerend element; functieverandering landelijk gebied voor kommen en oeverwallen gelijk; meer nieuwe dijkwoningen; in landelijk gebied landbouw richtinggevend; ontwikkeling meer samenhangend toeristisch-recreatief aanbod; behoud en versterking landschappelijke contrasten en identiteiten. 59 x

60 invoegen illustratie plankaart Hoofdlijnennota Regioadvies Nederlands Rivierengebied De planvorming voor alle uiterwaarden is reeds in verschillende fasen van uitvoering. In het Lange Termijn Programma van het Regioadvies voor het Rivierengebied wordt de Huissense Waard genoemd als kansrijk project en de Bemmelse Waard en de Gendtse Waard als gebieden voor uiterwaardverlaging. invoegen illustratie regioadvies Stroomgebiedsvisie voor de 21 e eeuw - Rivierengebied In de Stroomgebiedsvisie is voor het hele rivierengebied het waterbeleid vastgelegd. Hierin zijn zogenaamde wateropgaven vastgelegd. Deze kunnen sturend (in relatie tot wateroverlast) of mee-ordenend (bijvoorbeeld bij natuurontwikkeling) zijn. Wateropgaven voor het studiegebied : Wateroverlast: zoekruimte verbrede waterlopen; van toepassing op de Linge en diverse zijwatergangen (sturend); zoekruimte bergingsgebieden; van toepassing op het gebied het Broek, tussen Arnhem-Zuid en de Linge (sturend); voorkomen van rivierkwel en grondwateroverlast door vergraving uiterwaarden (mee-ordenend). Herstel en bescherming natte natuur: natte parels; gelegen in de uiterwaarden bij Bemmel en Gendt en ten westen van Bemmel; prioritaire beschermingsgebieden; delen van de uiterwaarden bij Bemmel, Gendt, Doornenburg en Angeren. Drinkwater: gebied Huissen-Malburgen; 25 jaars beschermingszone en intrekgebied. Waterhuishoudingsplan Gelderland Het grootste deel van het oostelijk Rivierengebied heeft de functie water voor landbouw. De uiterwaarden van de Waal hebben de functie Water voor landnatuur van het hoogste ecologische niveau. De uiterwaarden van de Nederrijn en Pannerdensch Kanaal hebben de functie water voor landbouw en natte natuur.

61 Regionaal Structuurplan Kan In het Regionaal Structuurplan is de volgende centrale doelstelling opgenomen: "Versterken van de positie van het Knooppunt Arnhem-Nijmegen binnen de Stedenring Centraal Nederland en binnen (economische) krachtenvelden op het niveau van Noordwest-Europa, alsook veiligstellen en versterken van de grote diversiteit aan landschapsecologische waarden en hoogwaardige leefomgevingen binnen de regio." Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Doelstellingen landschap: Duurzaam veiligstellen van een hoogwaardige leefomgeving, gericht op: 61 x

62 gebiedsplan natuur en landschap rivierenland bron: Gebiedsplan natuur en landschap rivierenland, provincie gelderland juni 2003 Afbeelding 14

63 - blijvende bescherming van gebieden en structuren met hoge ecologische, landschappelijke en cultuurhistorische waarden; - beheersing van de omvang en aard van verkeersstromen, teneinde de overlast vanwege het autoverkeer te beperken; - zonering van milieuhinderlijke bedrijvigheid ten opzichte van intensieve verblijfsgebieden en kwetsbare natuurgebieden. Het aanbieden van een ruim en gevarieerd scala aan woonmilieus, stedelijke en toeristischrecreatieve voorzieningen. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard De regionale gebruiksruimte kent een tweedeling: het laagdynamische deel ten zuiden van de Betuwelijn en oostelijk van Bemmel en het hoogdynamische deel tussen Bemmel, Angeren en Huissen. Grenzend aan de gemeente zullen de stedelijke uitbreidingen worden gerealiseerd: de Aam bij Elst, de waalsprong tussen de A15 en Nijmegen. Regionaal Landschappelijk raamwerk In het plan is opgenomen de ontwikkeling van een landschappelijk raamwerk dat voor de gemeente Lingewaard bestaat uit grootschalige uiterwaarden en het realiseren van het park Over-Betuwe. Het landschappelijke raamwerk vormt de contramal van het stedelijk kerngebied. Binnen het stedelijk kerngebied zorgt dit voor een geleding van groene en rode functies, alsmede recreatieve uitloopmogelijkheden direct vanuit de stedelijke gebieden. Doelstelling is om met behulp van deze landschap- en natuurontwikkeling te voorkomen, dat de stedelijke band Zevenaar Wijchen op 63 x

64 termijn tot één bebouwde zone aaneen zou groeien. Evaluatie Binnen het regionaal landschappelijk raamwerk zijn geen ontwikkelingen geweest strijdig met de beleidsdoelen. Wel is er vanuit gemeenten druk op het plangebied voor het Park Over-Betuwe om extra doorsnijdingen met infrastructuur toe te staan ter ontsluiting van respectievelijk Arnhem Zuid en vooral Huissen en de glastuinbouwlocatie Bergerden. Geconcludeerd wordt dat er nauwelijks ontwikkelingen hebben plaatsgevonden die strijdig zijn met het in het RSP vastgelegde Kaders voor ruimtelijke kwaliteit. Wel is er een behoorlijke achterstand in het woningbouwtempo en de in het plan opgenomen ontwikkeling van het regionaal landschappelijk raamwerk. In de plankaart is een aantal voor Lingewaard belangrijke elementen opgenomen. Deze elementen zijn grotendeels overgenomen in het StructuurvisiePlus van de gemeente. Dit betreft onder meer het Park Over-Betuwe/De Woerdt, de stedelijke groenzone tussen Arnhem en Huissen, aanleg Betuwelijn en doortrekking A15, diverse nieuwe woongebieden, natuurlijke ontwikkeling in de uiterwaarden, etc. Regionaal Structuurplan Kan Dit nieuwe Structuurplan voor de KAN-regio is momenteel in voorbereiding. In maart 2004 is hiervoor de Startnotitie verschenen. Het nu geldende Regionaal Structuurplan KAN moet worden geactualiseerd. De belangrijkste redenen hiervoor zijn: door de uitspraak van de Raad van State op het beroepschrift van het KAN bestuur tegen het GS-besluit over het vigerende Regionaal Structuurplan geldt voor het vigerende plan vanaf 2005 geen beleid meer met een juridische status; het behouden van de afstemming tussen het beleid in het nieuwe streekplan en het regionaal structuurplan; de resultaten van de actualisering van regionaal beleid met betrekking tot onder meer RegioRail, bedrijventerreinen, mobiliteit, de wateropgave en woningbouw; de positiebepaling van het KAN in het zich ontwikkelende netwerk van stedelijke regio s. De voorbereiding van het nieuwe regionaal structuurplan geschiedt in drie stappen. De eerste stap

65 is uitgewerkt in de Visie stedelijk netwerk KAN. De tweede stap is uitgewerkt in de voorliggende Startnota Regionaal Structuurplan KAN De derde stap is het daadwerkelijk uitwerken van het Regionaal Structuurplan KAN Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard In de Startnota staan vijf strategische keuzes centraal die zich in het bijzonder op de volgende opgaven richten: 1. KAN (inter)nationaal stedelijk netwerk; 2. vitaliteit landelijk gebied versterken; 3. RegioRail KAN: ruggengraat stedelijke ontwikkeling; 4. water als mee-ordenend voor ontwikkeling van de regio; 5. gerichte kwaliteitsimpuls voor bestaande steden. Regionaal Park Over-Betuwe De gezamenlijke overheden van Arnhem, Els, Nijmegen en Bemmel ontwikkelen een groot regionaal park van circa ha dat tegenwicht biedt tegen de stedelijke ontwikkelingen. De hoofdopzet van het park is een groot, open centrum dat wordt begrensd door een singel. Het centrum, bestaande uit natte natuurterreinen en landbouwgronden, volgt globaal de contouren van de komgronden. Daar omheen ligt het landschapsmozaïek. Dit is een kleinschalige stroomruggebied met bossen, boomgaarden, parkjes en een fijnmazig net van wandel- en fietspaden. De grens tussen de stroomruggen en de komgronden wordt ruimtelijk begrensd door een singel. Het gebied waar landschapspark Over-Betuwe is gepland bestaat momenteel uit een relatief open komgebied. De uitvoering van het park zal (vanaf 2003) 10 tot 15 jaar beslaan. Onderzeker elementen van het geplande park zijn de financiering en de uiteindelijke inrichtingsschets. Het beschikbare budget bepaalt de mate van inrichting van het plan. Kaartje Park Over-Betuwe invoegen Ontwikkelingsvisie De Geldersche Poort (1994) Dit is een grensoverschrijdende visie op de ontwikkeling van de uiterwaarden van de Nederrijn/ Pannerdensch Kanaal en de Waal. De visie gaat uit van de ontwikkeling van een zeer groot aaneengesloten gebied, waaronder vrijwel alle uiterwaarden in de gemeente Lingewaard, tot aaneengesloten natuurgebied. Een andere hoofddoelstelling van dit project is vinden van ruimte voor de rivier. Nevendoelen zijn onder meer delfstoffenwinning (zand, klei) en vergroten mogelijkheden voor recreatief medegebruik van de uiterwaarden. Verschillende deelprojecten zijn 65 x

66 inmiddels in verschillende stadia van voorbereiding of uitvoering. Ruilverkaveling Over Betuwe-Oost Het ruilverkavelingsplan is momenteel in uitvoering. Vanwege diverse ontwikkelingen, zoals de aanleg van het glastuinbouwgebied Bergerden, de aanleg van het Park Over-Betuwe en de aanleg van de Betuwelijn, is aanpassing van het plan noodzakelijk. Hiertoe zal in 2004 worden gestart met een herziening van een deel van het plan. Inmiddels zijn verschillende onderdelen van het plan uitgevoerd. In 2003 zijn langs de Linge ecologische oevers aangelegd. In 2004 wordt gestart met de uitvoering van de ecologische verbindingszone De Woerdt en met de aanleg van ecologische oevers langs de Haaldersche Zeeg. In het kader van de ruilverkaveling Over-Betuwe Oost worden diverse structuurverbeteringen ten behoeve van de landbouw aangebracht, zoals verbeteringen in de ontsluiting, verkaveling, locatie van boerderijen en waterbeheersing en ook natuurbouw langs de Linge (inmiddels gereed). Nota Belvoir De Gelderse Cultuurhistorische Waardenkaart is de eerste van de vijf doelstellingen van de provinciale beleidsnota Belvoir, die beoogt een integrale visie te geven op de wijze waarop de cultuurhistorische kwaliteiten van het fysieke leefmilieu in de bestaande en toekomstige (ruimtelijke) inrichting van Gelderland kunnen worden behouden en versterkt. Belvoir is een ontwikkelings- en actieplan voor het provinciaal cultuurhistorisch beleid De Cultuurhistorische Waardenkaart is een belangrijk onderdeel van de Cultuurhistorische Beleidskaart en is samengesteld op basis van de Kenmerkenkaarten van verschillende disciplines (Archeologie, Historische Geografie en Historische bouw- en stedenbouwkunde).

67 Gebiedsplan natuur en landschap Gelderland In het Gebiedsplan schetsen Gedeputeerde Staten hun beleid op het gebied van natuur, bos en landschap voor de komende 15 tot 20 jaar. In het plan geeft de provincie aan welke soorten natuur, bos en landschap zij belangrijk vindt en waar deze liggen. Zo geeft de provincie aan waar haar prioriteiten liggen; waar wordt geld voor natuurbeheer ingezet en wat ze daarmee wil bereiken. Er wordt op perceelsniveau aan grondgebruikers inzicht gegeven over doelen en middelen (zie overzichtskaartje). Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard De Provinciale ecologische hoofdstructuur bestaat uit bestaande natuur, natuurontwikkelingsgebied en (nieuwe natuur) en ecologische verbindingszones. De volgende gebieden onderdeel uit van de ecologische hoofdstructuur: het uiterwaardengebied langs de Waal en het Pannerdensch kanaal (onderdeel van de Gelderse poort); ecologische verbindingszone ten westen van Bemmel; ecologische verbindingszone Linge; Karbrugsche veld (grenzend aan de Linge). Voor een verdeling van de in het Gebiedsplan onderscheiden typen gebieden en hun ligging wordt verwezen naar het kaartbeeld. Tabel 2.1 Overzicht gebieden uit het Gebiedsplan natuur en landschap Gebied Natuurdoeltype Oppervlakte Binnendijks Gebied rondom de Linge 2 kleine stapstenen model Rietzanger 5,5 hectare nieuwe natuur Verbindingszone ten westen van Bemmel Vochtig kleibos, model IJsvogelvlinder en model Rietzanger 32,5 hectare nieuwe natuur Landbouwgebied ten westen Oeverwallandschap - van Bemmel Kasteel Doornenburg Oeverwallandschap en akker - Buitendijks Roswaard en zuidelijk deel Huissensche waarden Rivier en nevengeul 67 x

68 Zuidelijk deel Angerensche Rijk weidevogelgrasland en 9,5 hectare Doorenburgsch polder uiterwaardenlandschap Pannerdensche kop Stroomdalgrasland in grote eenheid 9,5 hectare Klompenwaard Stroomdalgrasland en 73,2 hectare uiterwaardenlandschap Rivier en nevengeul, droog kleibos, bloemrijkgrasland Bemmelse, Gendtse- en Oijrijksepolder Rivier en nevengeul, vochtig kleibos, bloemrijkgrasland, moeras, plas, uiterwaardenlandschap, rijk weidevogellandschap, stroomdalgrasland 359,2 hectare nieuwe natuur 18,9 agrarisch natuurbeheer Model IJsvogelvlinder Het model bestaat uit kleine stapstenen met goed ontwikkeld bos en is bedoeld voor organismen die afhankelijk zijn van vochtige bossen met een gevarieerde samenstelling, zoals de kleine IJsvogelvlinder en de grote weerschijnvlinder. Model Rietzanger Dit model bestaat uit rietmoeras in grote en kleine stapstenen met als doel de populaties van rietvogels te versterken. Soortenbeleid De provincie heeft een aantal aandachtsoorten geselecteerd voor een aantal van deze aandachtsoorten zijn soortbeschermingsplannen opgesteld. Voor de Lingewaard (exclusief het uiterwaardengebied) zijn de volgende aandachtsoorten/soortgroepen (mogelijk) relevant: weidevogels, vleermuizen, Kamsalamander en Kleine IJsvogelvlinder. Het uiterwaardengebied is van belang voor: amfibieën, en moerasvogels en beperkt voor weidevogels. Het gebied langs de Linge is als aandachtsgebied voor moerasvogels aangegeven. invoegen kaart uitsnede Gebiedsplan Natuur en Landschap Rivierenland (bestaande kaart)

69 3.1.4 Gemeentelijk beleid Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Landschapsbeleidsplan Bemmel (1999) Het plan is opgesteld voor de voormalige gemeente Bemmel. In het plan worden diverse bedreigingen voor het landschap van de gemeente gesignaleerd, zoals diverse stedelijke ontwikkelingen, de toename van stadsrandactiviteiten en nevenactiviteiten in de agrarische sector. Hiernaast vindt een autonome achteruitgang plaats van landschapselementen zoals hoogstamboomgaarden en windsingels. De openheid en ecologische samenhang van de komgebieden staat onder druk door barrièrewerking van toekomstige infrastructuur (Betuwelijn en doortrekking A15). Belangrijke elementen uit de landschapsvisie zijn: behoud en versterking identiteit deelgebieden (open komgebieden, verdichte oeverwallen); behoud landelijk karakter kleine kernen; oude linten en lijnen in het landschap dragers voor recreatieve verbindingen en als ecologische verbindingszones; verwijzing naar cultuurhistorie door toepassing beplantingen; behoud contrast binnendijks-buitendijks; behoud en verdere ontwikkeling ecologische waarden, met name in de uiterwaarden; stimuleren behoud en aanplant kleinschalige beplantingselementen op oeverwallen; op erven, rond huiskavels en kavelbeplantingen, laanbeplantingen langs wegen; versterking Linge als ecologische verbindingszone (model Winde ) en ecologische ontwikkeling Haalderensche Zeeg; natuurontwikkeling in de uiterwaarden. StructuurvisiePlus Gemeente Lingewaard (2004) In dit LOP worden de strategische keuzes uit de StructuurvisiePlus verder uitgewerkt. De StructuurvisiePlus geeft een ruimtelijke ontwikkelingsstrategie dat als kader dient voor de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen en een uitwerking van de ruimtelijke strategie. 69 x

70 Binnen de strategie is onderscheid gemaakt in een strategie voor het landelijk gebied en een ver stedelijkingsstrategie. In deze paragraaf worden de hoofdlijnen van de strategieën beschreven en wordt de voorgestelde uitwerking van de landelijk gebied behandeld. Strategie voor het landelijk gebied Algemeen: dynamische landschappen met gemengde functies; groene karakter als identiteit van de gemeente. Voor het landelijk gebied is een driedeling gemaakt in uiterwaarden, oeverwallen en komgronden. Uiterwaarden: rijk en provincie bepalen voor een groot deel de water- en natuurdoelstellingen (Geldersche Poort); binnen de ruimte die het beleid en de wetgeving nog open laat, richt de gemeente zich op behoud van extensief agrarisch gebruik; toegankelijk maken van de gebieden voor recreanten, voor zover natuurdoelstellingen dit toelaten; concentratiepunten recreatie veerpont Gendt, Pannerden en Looveer, kruispunten recreatieve routes en de rivier; vanaf de dijken ervaren van de weidsheid en een verre horizon. Oeverwallen: mozaïek van ruimtes en functies; menging van agrarische en niet-agrarische functies (sport, kleinschalige bedrijvigheid, bijzondere woonvormen e.d.), kansen voor agrarische nevenactiviteiten; exclusieve en bijzondere woonvormen, nieuwe buitenplaatsen ( warme sanering); aanvulling en herstel groenstructuur; vergroten van het recreatieve padenstelsel met aanverwante voorzieningen; uitwerken van specifieke projecten op het gebied van natuur, cultuurhistorie en recreatie (ontwikkeling rond wielen en kolken); vrijkomende agrarische gebouwen als recreatieve trekkers; inbreiding voor uitbreiding; enige woningbouw in de nabijheid van kernen; kwaliteitscontouren rond kernen worden bepaald.

71 Komgronden: openheid behouden; grootschalige en grondgebonden landbouw; versterken (extensief en routegebonden) recreatief gebruik; de Linge ontwikkelen tot brede zone t.b.v. natuurontwikkeling en waterberging. Ook recreatieve fietsroute; komgebied tussen Huissen en Bemmel blijvende groenzone van voldoende formaat. Met zicht naar open komgebieden. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Verstedelijkingsstrategie Relevant met betrekking tot het LOP: bouwen vooral bij de kleinere kernen (op de stroomruggen); rond Huissen sanering van verouderde glastuinbouw d.m.v. woningbouw; afzonderlijke kernen behoud eigen identiteit; beleid gericht op locale bedrijvigheid met accent op agro-business (regio verband); benutten revitalisering en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen; bedrijvenontwikkeling dient zo min mogelijk ten kosten van de open komgronden; glastuinbouw in eerste instantie inzetten op afronden van project Bergerden; locatie Rietkamp voorlopig buiten beschouwing voor glastuinbouw; verbeteren van bestaande wegen; 71 x

72

73 verkeersfunctie dijken primair recreatief. Uitwerking Landelijk gebied Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Belang algemeen kleinschalig agrarisch landschap; zichtbaar houden historische bebouwing; landschappelijke inpassing van grotere gebouwcomplexen; landschappelijke versterking van niet-agrarische bedrijfslocaties gewenst; hergebruik vrijgekomen locaties bij voorkeur landbouw, recreatie, rood voor groen; binnen oeverwallen ruimte voor verschillende landbouwvormen, recreatief medegebruik en transformatie naar wonen. Oeverwallen Zone Angeren- Huissen mogelijkheden nevenactiviteiten, gekoppeld aan (voormalige) bedrijfslocaties; bedrijfsbeëindiging door realisatie bijzondere woonmilieus (rood voor groen); transformatie van beeldbepalende historische bebouwing naar woonfunctie; vervangen bedrijfsbebouwing door bijzondere vormen van woningbouw; landschap meer kleinschalig agrarisch karakter integrale gebiedsvisie gewenst; initiatieven die er zijn in het kader van dijkzone Arnhem-Zuid- Huissen kunnen worden aangevuld met de dijkzone Huissen- Angeren. Niet wenselijk: traditionele woonwijk ruime verkavelingvormen, verdichten dure woningen. Kans parkontwikkeling in en rond het Slingerbos, enige binnendijkse recreatieve uitloopgebied van formaat dat nog verder versterkt kan worden; 73 x

74 ontwikkelingen Afbeelding 15

75 langs dijk en binnendijkse wielen potenties voor natuur en recreatie. Rietkamp en Kamervoort behoud landelijke karakteristiek gekoppeld aan landbouwkundige mogelijkheden; basis: bestaande ontginningsstructuur, Leutensche Leigraaf, Kamervoort en Kampsestraat, op overgang van oeverwal naar komgrond; in dit gebied kunnen agrarische bedrijven blijvend een autonome ontwikkeling doormaken; lange termijn gebied reserveren voor mogelijke glastuinbouw, indien noodzakelijk na afronding van Bergerden; nieuw vestiging van andere functies niet wenselijk; blijvend aandacht voor goede en voldoende ontsluiting tuinbouwbedrijven; goede landschappelijke afronding bedrijventerrein t Pannenhuis; open zicht in zuidelijke richting waardevol: behouden ook na aanleg van de Betuwelijn en doortrekking A15. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Zone tussen Gendt en Doornenburg fraai mozaïeklandschap, kleinschalige functiemening, woonlandschap met landelijk karakter; versterken ruimtelijke waarden door ruimte te blijven bieden aan particuliere landschaps- en natuurbouw; waar landschappelijk mogelijk incidenteel woningbouw (solitaire woningen op ruime percelen); sanering bebouwing ter voorkoming van verval en verbeteren openbare ruimte; actief aansturen op realiseren van landschapsplan of erfinrichtingsplan. Zone Haalderen en Gendt buurtschappen Flieren, Zandvoort en Zandheuvel; behoud agrarische sector met ruimte voor nevenactiviteiten; toenemende burgerwoningen acceptabel bij behoud fijnmazigheid en agrarische mogelijkheden; kleinschalige recreatieve ontwikkelingen, ecologische dooradering en versterken en behoud cultuurhistorische waarden zijn gewenst (aanleg fiets- wandelpaden, laan erfbeplanting, poelen natuurlijk oevers); glastuinbouwbedrijven behouden mogelijkheden; ruimte gereserveerd grondgebonden glastuinbouw (niet gg Bergerden). 75 x

76 Kommerdijk en Poelwijck behoud landschappelijke en historische waarden van bebouwing en groene ruimte; glastuinbouw behoud bedrijfsruimte; schaalvergroting en nieuw vestiging uitgesloten; bij beëindiging glastuinbouw landelijke vorm van woningbouw. Langstraat en omgeving goede afronding bedrijventerrein Gendt- Bemmel; verplaatsen solitaire bedrijven naar uitbreiding van bedrijventerrein Gendt-Bemmel, anders goede landschappelijke inpassing; lange termijn landschappelijke versterking, zichtbaar maken smalle oeverwalzone in relatie met winterdijk en open komgronden. Zone Haalderen-Bemmel nieuwe kernrand door nieuw woongebied Essenpas; nog een perceel open tussen bebouwde kom Haalderen en Bemmel. Behoud van deze ruimte, hydrologisch cultuurhistorisch, ruimtelijk en ecologisch waardevol; inzet project: bijvoorbeeld Waaienplan; Park Over Betuwe tot aan Baal = landschappelijke versterking, vergroten contrast komgebied; agrarische hoofdfunctie; recreatief medegebruik door routenetwerk Lingezone; sprong Bemmel richting Baal (kom) niet wenselijk. Zone rond Ressen Ressen beschermd dorpsgezicht. Streefbeeld: Ressen als cultuurhistorische waardevolle parel, een recreatief aantrekkelijk enclave omgeven door kleinschalig gemengd agrarisch gebied; behoud extensief bebouwd karakter; lange termijn ruimtelijke loskoppeling van de verstedelijking Waalsprong, regionale infrastructuur en sportpark Ressen: kern omgeven door een brede landschappelijke gordel (bijv. aanleg boomgaarden, herstel watergangen oude routes openbaar toegankelijke agrarische parkzone); aanleg ecologische verbindingszone (waaluiterwaarden via Pas en Ressen naar noorden.

77 Komgronden Komgebied begrenzing randen komgebied; doorzichten oeverwal en stuwwallen; landschappelijke versterking agrarische erven, niet agrarische bedrijfslocaties en harde kernranden; recreatie: extensief en routegebonden, aanvulling en openstelling wegen- en padenstelsel; verblijfslocaties alleen buiten de kom oprichten; geen kleinschalige retentie voorzieningen; grootschalige noodoverloopgebieden niet binnendijks; actieve landschapsontwikkeling versterken recreatieve functie; landschapspark Over-Betuwe en zone langs Linge. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Zone langs Linge brede zone: waterdoeleinden, ecologische ontwikkelingen en recreatief medegebruik; agrarische gronden op vrijwillige basis verwerven; lange termijn: natuurvriendelijke oevers, rietvelden, rietmoeras; verbeteren landschappelijke inpassing bedrijventerrein Pannenhuis en toekomstige kruising met Betuweroute (waterdoeleinden, recreatieve voorzieningen). 77 x

78 4 Hoofdstuk

79 Ontwikkelingen en bedreigingen Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt een beeld geschetst van actuele ontwikkelingen en bedreigingen voor het landschap van de gemeente Lingewaard. Kansen worden in dit stadium nog niet expliciet genoemd, omdat deze sterk samenhangen met een nog te kiezen ontwikkelingsstrategie. Allereerst wordt een algemeen ontwikkelingsbeeld geschetst. Vervolgens worden de bedreigingen gesignaleerd voor de in hoofdstuk 2 benoemde kernkwaliteiten. In paragraaf 4.4 worden de Afbeelding x

80 vervolgens ontwikkelingen per deelgebied beschreven. 4.2 Algemeen ontwikkelingsbeeld Momenteel is in grote delen van het gemeentelijke buitengebied de voor het rivierengebied karakteristieke landschappelijke opbouw van het landschap, nog steeds herkenbaar. Toch is dit beeld, met name in het westelijke deel van het studiegebied, meer en meer aan het verdwijnen als gevolg van nieuwe stedelijke ontwikkelingen, zoals de ontwikkeling van nieuwe glastuinbouwgebieden, bedrijventerreinen, woningen en de aanleg van nieuwe infrastructuur, zoals de Betuwelijn. Ook de uiterwaarden zullen de komende jaren een enorme veranderingen ondergaan als gevolg van de maatregelen in het kader van de PKB Ruimte voor de Rivier. Ontwikkelingen rond Huissen en Bemmel In het westelijke deel van de gemeente, rond Huissen en Bemmel zou je kunnen spreken van een proces van onthechting van het landschap ten opzichte van de abiotische ondergrond. Niet alleen de actuele en voorgenomen stedelijke ontwikkelingen van Huissen en Bemmel spelen hierbij een rol. Ook de stedelijke ontwikkelingen rond Lent (Waalsprong), Elst en Arnhem dragen sterk bij aan dit beeld. De oppervlakte buitengebied neemt snel af en van oudsher sterke landschappelijke structuurlijnen, zoals dijken en wegen met lintbebouwing, raken in de nieuwe ruimtelijke situatie ondergeschikt. Ook de kernmerkende verschillen in de ondergrond, tussen de oeverwallen en de kommen worden langzamerhand onherkenbaar. Door de uitbreiding van het bebouwde gebied (woningen, bedrijventerreinen en glastuinbouw) groeien de kernen in de gemeente steeds verder naar elkaar toe. Landschappelijke geledingszones tussen de kernen, zoals tussen Huissen en Angeren, staan onder druk en dreigen voorgoed te verdwijnen. Geplande grootschalige groengebieden zoals het Park Over-Betuwe en de groengebieden De Woerdt en het Zeegbos, komen hiervoor in de plaats. Belangrijke infrastructuurelementen zoals de Betuwelijn, de A15 en ook de hoogspanningstracés, zijn zeer bepalend geworden in het landschapsbeeld en vormen hierin de nieuwe structuurlijnen. Ontwikkelingen in Lingewaard Oost Het oostelijke deel van de gemeente lijkt zich ten dele aan het onthechtingsproces te onttrekken, door de meer perifere ligging ten opzichte van de verstedelijkingsband Arnhem-Nijmegen. Ook hier zijn in de afgelopen jaren de dorpen verder uitgegroeid, zijn op verschillende plaatsen

81 bedrijven gevestigd en is de hoeveelheid glastuinbouw toegenomen. Toch is de kenmerkende open nederzettingsstructuur van de oeverwallen (van b.v. Zandvoort, Flieren en Hulhuizen) nog steeds bewaard gebleven, zijn doorzichten naar de uiterwaarden en het open komgebied nog aanwezig en liggen de dorpen nog vrij in het landschap. Ook de voor de Betuwe kenmerkende fruitteelt is nog volop in het landschap aanwezig. De samenhang met de abiotische ondergrond is nog altijd zeer bepalend voor het landschapsbeeld. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Contrast west-oost De voortgaande verstedelijking van het westelijke deel van het plangebied leidt tot een toename van het contrast met het oostelijke deel van de gemeente. De komgebieden worden steeds kleiner en raken versnipperd. Ook de nadrukkelijke begrenzing van de komgebieden door stedelijke elementen, zoals woonwijken, bedrijfsterreinen en infrastructuur, maakt dat de schaal van deze gebieden visueel worden verkleind. Het ruimtelijk contrast tussen de zich steeds verder verdichtende oeverwallen en de uiterwaarden wordt juist steeds groter. Door uitbreiding van het stedelijk gebied van Huissen en Bemmel is in het westelijke deel van de gemeente de openheid en samenhang van het komgebied sterk verminderd. 4.3 Bedreiging kernkwaliteiten Ultiem rivierenlandschap op een steenworp afstand van de stad Langs de stedenband Arnhem-Nijmegen neemt de verstedelijking steeds verder toe. Door de aanleg van grootschalige parkgebieden, zoals het Park Over-Betuwe, wordt ook het landschap 81 x

82 Scenario Tweedeling hoofdzonering Afbeelding 17

83 verstedelijkt. Gaandeweg rukt de verstedelijking verder op in oostelijke richting. Dit proces vindt niet alleen plaats vanuit de westrand van de gemeente, maar vindt met de ontwikkeling van woningbouw, nieuwe bedrijfslocaties en concentratiegebieden voor glastuinbouw in het oostelijke deel van de gemeente ook van binnenuit plaats. De kwaliteit van de nu nog waardevolle landschappelijke gebieden staat hierdoor onder druk. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Sterke samenhang komgebied-oeverwal-uiterwaarden Grootschalige stedelijke ontwikkelingen in de vorm van woningbouw, aanleg van bedrijventerreinen, verdichting door glastuinbouw en de aanleg van infrastructuur vormen serieuze bedreigingen voor de op de abiotische ondergrond geënte landschappelijke samenhang. Ze vormen nieuwe structuren in het landschap, waardoor de oude structuurdragers ondergeschikt, onderbroken en hierdoor vaak onleesbaar worden. Dorpen dreigen door deze ontwikkelingen aan elkaar te groeien (o.a. Angeren en Huissen). Voor uitbreidingen van glastuinbouw en bedrijfsbebouwing worden bij Huissen grote oppervlaktes komgebied opgeofferd. Ook de Betuwelijn heeft een verstorende werking op de samenhang tussen oeverwal en komgebied. Uitgestrektheid natuur en landschap uiterwaarden en rivieren De kwaliteiten van de uiterwaarden hangen onder meer samen met uitzicht en doorzicht, de afwisseling van open en dichte delen, het contact met de rivier, het gebruik en het (nagenoeg) ontbreken van (grootschalige) bebouwing. De uitbreiding van steen- en betonfabrieken in de uiterwaarden vormt een bedreiging van deze waarden. Het kwaliteitseffect van de omvorming van grote delen van de uiterwaarden van landbouw naar natuurgebied hangt sterk samen met de wijze waarop deze verandering wordt ingepast. Cultuurhistorische kenmerken en geomorfologische waardevolle patronen van de uiterwaarden staan bij deze verandering sterk onder druk. Gezien de schaal van de ingrepen zal het niet altijd mogelijk zijn alle belangrijke waarden te behouden. Linge als landschappelijke en recreatieve ruggengraat Door ontwikkelingen zoals de ontwikkeling van het glastuinbouwgebied Bergerden, de aanleg van de Betuwelijn en van het Park Over-Betuwe neemt de aantrekkelijkheid van de Linge voor recreanten af. De verkleining en versnippering van het aaneengesloten komgebied is hiervan de belangrijkste oorzaak. Op veel plekken in de gemeente zijn cultuurhistorisch of recreatief bijzondere locaties door middel van informatieborden aangeduid. Hoewel zeer informatief hebben deze borden ook een landschapsontsierend effect. Met name doordat zeer veel verschillende soorten borden en panelen worden gehanteerd. Dijklinten Waal en Pannerdensch Kanaal/Nederrijn De belevingswaarde van de dijk voor fietsers en wandelaars staat onder druk door het intensieve gebruik door gemotoriseerd verkeer. Hierdoor wordt de rust verstoord en ontstaan onveilige 83 x

84 Scenario Tweedeling uitwerking Afbeelding 18

85 verkeerssituaties. Ook de herkenbaarheid van cultuurhistorisch waardevolle elementen en patronen, zoals doorbraakwielen, met de dijk samenhangende en bijzondere bebouwing, staat onder druk, door onvoldoende beheer van de wielen en toename van bebouwing in de nabijheid van de dijk. In sommige gevallen leidt ook de aanleg van beplanting binnendijks tot een afname van de cultuurhistorische herkenbaarheid van het dijklint (o.a. nabij de Sterrenschans). Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Cultuurhistorische en archeologische hot-spots Met veel van deze historische bebouwing wordt nu reeds zorgvuldig omgesprongen. Voor een duurzame instandhouding van deze waarden is het echter van belang niet alleen het gebouw zelf, maar ook inrichting van de directe omgeving hierbij te betrekken. Ook behoud van zichtlijnen op deze bebouwing vanuit de omgeving is van belang. Ook verdwijnen veel objecten of elementen door onvoldoende onderhoud en beheer. Een voorbeeld hiervan zijn de doorbraakwielen. Verdedigingswerken Door de stedelijke ontwikkeling rond Huissen en Bemmel gaat de herkenbaarheid van de Betuwestelling steeds verder achteruit. De bunkers worden compleet aan hun lot overgelaten en moeten in sommige gevallen zelfs wijken voor stedelijke ontwikkelingen. De Sterrenschans is nauwelijks als voormalige schans herkenbaar. Wel doet de recente aanleg van groen een (zij het wat misplaatste) verwijzing naar de historische betekenis. Ook het Rijksmonument Fort Pannerden is momenteel gekraakt en wordt bewoond door een groep jongeren. Hierdoor is het fort slechts beperkt toegankelijk (open dagen) en wordt geen structureel onderhoud aan het fort gepleegd. Ook de restanten van de IJssellinie tot slot, is niet goed in het landschap herkenbaar. 4.4 Ontwikkelingen per deelgebied Onderstaand worden per deelgebied puntsgewijs de belangrijkste ontwikkelingen genoemd, die van invloed zijn op het landschap in de gemeente. Deelgebied 1: Uiterwaarden van de Nederrijn/Pannerdensch Kanaal Ontwikkelingen Rivierverruiming en natuurontwikkeling Huissensche waarden (Natuurontwikkeling Gelderse Poort); Natuurontwikkeling Gendsche Waard (Natuurontwikkeling Gelderse Poort; in startfase). 85 x

86 Scenario lingelandschap hoofdzonering Afbeelding 19

87 Deelgebied 2: Uiterwaarden van de Waal Ontwikkelingen Natuurontwikkelingsproject Klompenwaard (uitgevoerd; Natuurontwikkeling Gelderse Poort); Natuurontwikkelingsplan Bemmelse Waard (Natuurontwikkeling Gelderse Poort); Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Deelgebied 3: Oeverwal Huissen-Angeren Ontwikkelingen Rijkerswoerd (ten westen van Huissen, grondgebied gemeente Arnhem); Glastuinbouwgebied Bergerden (ten zuidwesten van Huissen); Glastuinbouwgebied Kamervoort (ten zuiden van Angeren); Bedrijventerrein Pannenhuis II (aansluitend aan Pannenhuis I, tussen Huissen en Bemmel); Uitbreiding bedrijventerrein Karstraat (Overklap Karstraat); Zeegbos ten westen Huissen (Zeegbos) Deelgebied 4: Doornenburg en omgeving Ontwikkelingen Dorpsuitbreiding ten oosten van Doornenburg; Aanleg kwelkombossen Doornenburg (gerealiseerd); Verbetering toeristische infrastructuur rond Kasteel Doornenburg (diverse ingrepen). Deelgebied 5: Oeverwal Bemmel-Haalderen-Gendt Ontwikkelingen Waalsprong (ten zuidwesten van Bemmel, grondgebied gemeente Nijmegen); Dorpsuitbreiding ten zuidoosten van Bemmel (langs de Waaldijk); Dorpsuitbreiding reservecapaciteit Bemmel (ten zuiden van Klaverkamp/Klein Rome); Concentratiegebied glastuinbouw ten noorden en westen van Gendt; STUIT gebied en ecologische verbindingszone De Woerdt (ten westen van Bemmel); Aanleg Kwelkombossen Bemmel (gerealiseerd). Deelgebied 6: Westelijk komgebied Ontwikkelingen Park Over-Betuwe (tussen Bemmel en Huissen; start uitvoering). 87 x

88 Scenario lingelandschap uitwerking Afbeelding 20

89 Deelgebied 7: Oostelijk komgebied Ontwikkelingen Aanleg fietsroute langs de Linge (inmiddels gerealiseerd); Natuurbouwzone Linge (RVK Over-Betuwe Oost, inmiddels gerealiseerd); Doortrekken A15 (lange termijn); Ecologische oevers Haaldresche Zeeg (RVK Over-Betuwe Oost); Aanleg Betuweroute (vanaf A325) tot aan Pannerdensch Kanaal); Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Overige ontwikkelingen Uitvoering Waaienplan : opknappen van een deel van de wielen; Herstructurering landbouwkundige verkaveling (RVK Over-Betuwe Oost). 4.5 Het gebied door de ogen van de bewoners Bij aanvang van het opstellen van het LOP is een avond gehouden met de bewoners, waarin zij de sterke en zwakke kanten van het landschap van de gemeente konden aangeven. De resultaten van deze avond zijn samengevoegd in bijlage XX. Hiernaast is door de Provincie op 14 januari 2004 door de Provincie Gelderland een Gebiedsdialoog georganiseerd met de bewoners van de KAN-regio (dus ook buiten de gemeente Lingewaard). De resultaten van deze bijeenkomst zijn zeker ook van toepassing op de gemeente Lingewaard (zie hiervoor ook Bijlage XX). De wensen en meningen van de bewoners zijn meegenomen bij de visievorming voor het LOP en de uitwerking van maatregelen. 89 x

90 5 Hoofdstuk

91 Ontwikkelingsscenario's Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 5.1 Inleiding Voor de gemeente Lingewaard zijn vanuit verschillende invalshoeken twee landschappelijke scenario s opgesteld. De twee scenario s laten verschillende benaderingen zien van de toekomstige ontwikkeling van het landschap in de gemeente. In het plandeel is een keuze gemaakt voor een mengvorm van beide scenario's. Onderdelen uit de onderstaande scenario's maken deel uit van de uiteindelijke landschapsvisie, zoals deze is uitgewerkt in het plandeel. 5.2 Uitwerking van twee scenario s De volgende ontwikkelingsscenario s worden hierna beschreven: I) Tweedeling ; II) Lingelandschap. 5.3 Ontwikkelingsscenario I: Tweedeling Het scenario Tweedeling gaat uit van het positief interpreteren van de stedelijke ontwikkelingen die zich aandienen, in contrast met een maximale landelijkheid van het oostelijke deel van de gemeente. In het westen van de gemeente zijn de stedelijke ontwikkelingen leidend, in het oosten het bestaande landschap. De scheiding is hard en wordt gevormd door de oostrand van Bemmel en de Betuwelijn. Deze lijn, zal zich in dit scenario op den duur ontwikkelen tot de nieuwe stadsrand van het westelijke deel van de gemeente. Beide landschappen hebben hun eigen bijzonderheden en functie voor de bewoners van het gebied. Dit scenario sluit aan bij de huidige koers welke is ingezet met de in de Structuurvisie Plus van de gemeente. invoegen 2 kaartjes scenario 'Tweedeling' Scenario 'Tweedeling': Hoofdzonering 91 x

92

93 Scenario 'Tweedeling': Uitwerking Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard De stedenband Arnhem-Nijmegen Met name het westelijke deel van de gemeente zal een sterke transformatie ondergaan, door de stedelijke ontwikkelingen die hier gaan plaatsvinden. De abiotische ondergrond en cultuurhistorische patronen zijn niet langer de belangrijkste structuurdragers van het landschap. Deze rol is grotendeels overgenomen door de nieuwe stedelijke functies en patronen. Het landschap heeft hier meer een parkachtig karakter en het vormt de groene contramal van de stedelijke patronen. Groen en ruimte in het stedelijke netwerk De ingrijpende veranderingen in het bestaande landschap worden in dit scenario gezien als een kans om de structuur van het gebied te vernieuwen. Dit doet zich onder meer voor bij de oude glastuinbouwgebieden bij Huissen. De reconstructie van deze gebieden biedt mogelijkheden om nieuwe structuurlijnen aan te brengen, b.v. door hierbij ruimte te reserveren voor nieuwe groenstructuren die van buitenaf in de bebouwde gebieden doordringen. Bij de opzet van het glastuinbouwgebied Bergerden is hiermee reeds een begin gemaakt. Het groen dringt vanuit het landschap door in de bestaande en nieuwe bebouwde gebieden. Het reserveren van open ruimte en groen binnen het bebouwde gebied betekent mogelijk wel dat ook relatief meer ruimte benodigd is voor het realiseren van het stedelijk programma. Historische elementen en waardevolle landschappelijke patronen worden vanzelfsprekend zoveel mogelijk behouden en met zorg behandeld, maar ze zijn niet meer per definitie de structuurdragers van het landschap. De introductie van nieuwe (landschappelijke) structuurdragers wordt in deze visie gezien als een bruikbaar middel om landschappelijk versnipperde gebiedsdelen te structureren. De aanleg van b.v. het Park Over-Betuwe past (al dan niet volgens de huidige plannen) in principe in dit scenario. Het oostelijke deel van de gemeente Door de grote verschillen in stedelijke ontwikkeling van het westelijke en het oostelijke deel van de gemeente zal een vrij scherpe overgang ontstaan tussen het beide gebiedsdelen. In het oostelijke deel van de gemeente is het juist wel de abiotische ondergrond en het hierop aansluitende cultuurhistorische landschapspatroon dat nu en ook in de toekomst het landschap blijft structureren. Landschappelijke elementen zoals de Linge, het open oostelijke komgebied, 93 x

94 de rivierdijken en ook de afwisselende en relatief kleinschalige oeverwallenlandschap bepalen de landschappelijke karakteristiek en samenhang. Uitbreiding van woonbebouwing, bedrijventerreinen en glastuinbouwgebieden vindt bij voorkeur in het westen van de gemeente plaats. Door een zeer terughoudend beleid voor deze ontwikkelingen in het oostelijke deel van de gemeente kunnen bestaande kwaliteiten van het gebied op het gebied van cultuurhistorie en landschap worden behouden. Veel van deze kwaliteiten hangen samen met de in dit gebied aanwezige landbouw en fruitteelt. Door in het oosten van de gemeente te streven naar een landschap, waarbij de typische kwaliteiten van het landschap van de Over-Betuwe worden behouden en versterkt, kan een duurzaam en kwalitatief hoogwaardig landschap ontstaan. In dit landschap is plaats voor een brede scharkering aan functies. Landbouw, fruitteelt, natuur, cultuurhistorie, recreatie, water en landelijk wonen vormen de belangrijkste functies.

95 Ingrepen om de kwaliteit van het landschap te verhogen kunnen onder meer zijn; het tegengaan van verlies van waarden (b.v. het ruimtelijk dichtslibben van het komgebied of het verdwijnen van hoogstamboomgaarden), het herkenbaar en beleefbaar maken van cultuurhistorie (b.v. het weer uitgraven van verlandde of verdwenen wielen) en een sterkere rol voor de landbouw en fruitteelt als aanjager voor vernieuwing, in combinatie met verbreding van bedrijfsmatige activiteiten. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Samenvatting uitgangspunten scenario I: omarmen landschappelijke tweedeling gebied (oost/west); aanwenden stedelijke ontwikkeling westelijk deel gemeente voor landschappelijke structurering en vernieuwing; restrictief beleid voor stedelijke uitbreiding (wonen, bedrijvigheid én kassen) in het oosten van de gemeente. 5.4 Ontwikkelingsscenario II: Lingelandschap Dit scenario gaat uit van het versterken van de bestaande opbouw van het landschap van de hele gemeente. De basis hiervoor wordt gevormd door de voor de Over-Betuwe typische opbouw van oeverwallen, komgronden en uiterwaarden. Deze benadering gaat uit van een herinterpretatie van het landschap op basis van de kenmerken van nu. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling een beweging in te zetten die teruggaat naar de historie van het gebied. Het belangrijkste uitgangspunt voor dit scenario is het streven naar één samenhangend landschappelijk gebied waarin in principe ruimte is voor alle functies, mits deze op een goede manier worden ingepast. Het op een laag schaalniveau integreren van landschap en nieuwe ontwikkelingen, zonder dat het resterende landschap wordt omgevormd tot groengebieden die een eigen, niet landelijk, karakter krijgen, vormt een essentieel uitgangspunt van dit scenario. invoegen kaartjes scenario 'Lingelandschap' Scenario 'Lingelandschap': Hoofdzonering 95 x

96 Scenario 'Lingelandschap': Uitwerking Verbinden en scheiden De samenhang van het landschap wordt verkregen door het benutten van bestaande en ontwikkelen van nieuwe netwerken die over elkaar in het landschap liggen. Hierbij moet worden gedacht aan: routenetwerk autoverkeer; routenetwerk langzaam- en recreatief verkeer; waterlopen netwerk; netwerk ecologische verbindingen; zo groot mogelijke aaneengesloten open ruimtes en landschappelijke gebieden; netwerk historische lijnen en hot-spots, etc. De samenhang met de abiotische ondergrond (hoogteligging, overgangen nat-droog, bodemsoort) wordt waar mogelijk benut op bestaande relaties te versterken. Ingrepen en maatregelen zijn erop gericht waar mogelijk het op de abiotische ondergrond geënte (cultuurhistorische) landschap te versterken en om dreigende versnippering en tweedeling van het landschap van de gemeente actief tegen te gaan. In het westelijke deel van de gemeente zal deze strategie met name gevolgen hebben in de overgangszones tussen bebouwde/stedelijke gebieden en het landschap. Harde stedelijke ontwikkelingen worden niet ter discussie gesteld. De noodzaak voor nieuwe woningen, infrastructuur en bedrijvigheid ook niet. Wel zal worden gestreefd naar meer compacte ontwikkelingen, b.v. door het stapelen van functies, of een andere verdeling van nieuwe stedelijke ontwikkelingen over de gemeente. Een belangrijk uitgangspunt is het behoud van een zo groot mogelijk aaneengesloten en samenhangend landschappelijk gebied, waarbij de cultuurhistorie en ontstaansgeschiedenis afleesbaar blijven en waardevolle landschappelijke structuren behouden blijven. Dit zal niet overal mogelijk zijn. Toch is het ook denkbaar dat in bestaand bebouwd gebied de cultuurhistorische identiteit en herkenbaarheid van het oude landschap (wat het voorheen ook was) weer meer prominent naar boven te halen en zo het landschap ook meer in deze gebieden te laten doorlopen. Noodzaak, locatie en vorm van nog niet hard vastgelegde ontwikkelingen (Kamervoort?), dienen hier vanuit gaande heroverwogen te worden. De aanleg van het Park Over-Betuwe volgens het huidige ontwerp leidt tot versnippering van de centrale open ruimte langs de Linge en past in zijn

97 huidige vorm dus niet goed in deze visie. Het behouden en versterken van ruimtelijke en functionele relaties tussen kommen en oeverwallen en tussen oeverwallen en uiterwaarden, maar ook tussen verschillende delen van de komgebieden en oeverwallen vormt een belangrijk element van deze visie. Het aan elkaar groeien van dorpen op de oeverwallen wordt actief tegengegaan door hiervoor essentiële open ruimtes en landschappelijke geledingszones veilig te stellen. Mogelijkheden hiertoe, b.v. door actieve verplaatsing van ruimtelijk verdichtende functies (ook glastuinbouw) of veiligstelling in het bestemmingsplan Buitengebied zouden onderzocht moeten worden. Ook het herkenbaar maken van historische elementen en samenhangende patronen draagt bij aan versterking van de eenheid van het landschap. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Samenvatting uitgangspunten scenario II: oorspronkelijke landschappelijke opbouw Over-Betuwe blijft de basis voor de landschapsstructuur in het hele gebied; versterking van routenetwerken en samenhang landschappelijke structuren; scheiden van routenetwerken die elkaar negatief beïnvloeden (b.v. doorgaand en langzaam verkeer) en koppeling van netwerken die elkaar versterken (b.v. ecologie en water); tegengaan versnippering/annexatie van het landschap door ontwikkeling nieuwe functies; behoud van een zo groot mogelijk aaneengesloten landschappelijk gebied > tegengaan dreigende tweedeling landschap; in het westelijke deel van de gemeente zeer zorgvuldige afweging noodzaak en minimaliseren benodigde oppervlakte stedelijke ontwikkelingen > voor behoud samenhangend landschap meest essentiële gebieden vrijwaren van ontwikkelingen. 5.5 De ontwikkelingsscenario s en de uiterwaarden De uiterwaarden van de rivieren rondom Lingewaard onttrekken zich deels aan de logica van de beide scenario s. Een reden hiervoor is doordat de stedelijke ontwikkelingen zich nagenoeg niet in deze gebieden voordoen (met uitzondering van de uitbreiding van de steen- en betonfabrieken). Een andere reden is dat zich de uiterwaarden momenteel reeds een autonoom veranderingsproces voltrekt. De landschappelijke tweedeling die zich op de in het binnendijkse gebied voordoet speelt hierdoor niet in de uiterwaarden. Er wordt daarom slechts één ontwikkelingsscenario voor de uiterwaarden beschreven, waarbinnen per scenario wel accenten te onderkennen zijn. 97 x

98 Toegankelijke weidse riviernatuur De inrichting van de uiterwaarden wordt de komende jaren geoptimaliseerd voor de functies water en natuur. Zand- en kleiwinning, recreatie en landbouw zijn andere functie die een belangrijke plek hebben in de uiterwaarden. De rol van de landbouw in de uiterwaarden neemt met de veranderingen flink af. Ook de cultuurhistorische waarden van de uiterwaarden staan door de herinrichting van ontwikkelingen onder druk. De recreatiebehoefte in de uiterwaarden neemt naar verwachting juist toe. Voor de ervaring van openheid, rust, ruimte en natuur en als landschappelijke structurerend kader op het hoogste niveau, hebben de rivieren en de uiterwaarden een zeer grote betekenis voor de gemeente. Het grote contrast met de drukte, kleinschaligheid en dichte bebouwing van grote delen van de oeverwallen is bijna overal aanwezig. Dit wordt gezien als zeer waardevol. De grote schaal, de sterke relatie tussen de rivierdijken en de uiterwaarden, met open uitzicht en doorzichten naar de rivier, de grote hoeveelheid open water, de cultuurhistorische elementen, landschappelijke structuren en natuurwaarden zijn kernwaarden van de uiterwaarden die behouden moeten blijven. Om de bijzondere kwaliteiten van de uiterwaarden voor iedereen beleefbaar te maken, zal de toegankelijkheid voor extensief recreatief gebruik moeten worden vergroot. Toegankelijkheid en verstoring door gemotoriseerd verkeer (ook brommers) zal juist moeten worden teruggedrongen. In hoeverre ruimte bestaat voor het handhaven of zelfs uitbreiding van het aantal en de omvang van intensieve recreatieobjecten, zoals de zwemplas bij het Looveer is wel afhankelijk van het gekozen scenario. In het scenario Tweedeling zou de keuze gemaakt kunnen worden om te kiezen voor behoud of zelfs het uitbreiden van de mogelijkheden voor (semi-)intensieve vormen van recreatie in de uiterwaarden die dicht bij de kernen Huissen en Bemmel liggen. In het scenario Lingelandschap ligt dit minder voor de hand. Hierbij past meer het optimaal toegankelijk maken van de uiterwaarden voor extensief recreatief gebruik. Samenvatting uitgangspunten: uiterwaarden als oase van rust en ruimte voor iedereen; extensief recreatief gebruik stimuleren, ontwikkeling (semi-)intensief recreatief gebruik afhankelijk van gekozen scenario; behoud kernkwaliteiten, geomorfologie, cultuurhistorie en landschap/visueel-ruimtelijke waarden.

99 1 Bijlage Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 99 x

100 De invloedssfeer van de dijk, strijdperk van mens en water De onderstaande tekst van landschapshistoricus Ferdinand van Hemmen is integraal opgenomen in het achtergronddocument, omdat de tekst een goed beeld geeft van de bijzondere kwaliteiten van de dijkzone. Ook brengt van Hemmen met de tekst niet alleen een groot aantal feiten, maar ook het gevoel over dat hoort bij de dijkzone. De tekst bevat waardevolle informatie die als achtergrondkennis voor het mogelijk aanwijzen van de dijkzone als beschermde landschappelijke zone zeer waardevol is. Deze invloedssfeer behelst het landschap dat sporen draagt van de verbeten strijd die door de eeuwen heen is gevoerd tegen de natuur, het water. Dit gebied is eigenlijk op te vatten als een strijdperk, een sfeer waarin mens en water duelleerden. Meest sprekende onderdeel en ook rode draad in dit landschap vormt de dijk. Aan dit snoer geregen zijn andere landschappelijke elementen zoals de wielen en de gebieden waarin de rampzalige overslag zich manifesteerde. Deze woestijntjes zijn soms nog als onland herkenbaar. Maar meestal zijn ze weer gecultiveerd; welvarende boerderijen en tuinderijen symboliseren het herstelvermogen, de veerkracht van de mens, een deugd van onze cultuur. Deelgebieden van de invloedssfeer van de dijk, bijbehorende elementen. Hierbij kunnen twee hoofdzones worden onderscheiden: de dijkzone en de overslagzone. Dijkzone Deze zone bestaat uit het dijklichaam en zijn fysieke voor- en achtertuin. Hier bevinden zich de elementen die een directe relatie hebben met zijn ligging, uiterlijk en karakter. Deze sfeer vormt ook de hot spot van de strijd tegen het water. Hier bestormden water en ijs de dijken. Hier werden de dijken met hand en tand verdedigd. Hier vaagde het rivierwater dijken met tomeloos geweld weg en vormde het diepe afgronden. In deze sfeer blijken zich in de overlevering s nachts mysterieuze verschijnselen voor te doen die verband houden met traumatische gebeurtenissen:

101 gebeier van de klok van een verzwolgen kerkje, een spookbeen op de dijk, een grafstem die opklinkt in de zwarte kolkdiepte, een witte juffer warend langs de plasoevers, vurige tongen huppelend boven het water. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Voortuin: voorterrein van de dijk in de uiterwaarden Centraal in dit perifere deel van de uiterwaarden staan de elementen die iets zeggen over het beloop, het gezicht en de ligging van de aangrenzende dijk of die wat onthullen over het voormalige beloop van de dijk. Elementen: Strangen of dode rivierlopen, waarvan de ligging verraadt dat de rivier ooit langs de dijk scheerde, zodat deze een schaardijk vormde. Een dijk, die zomer en winter bloot stond aan stroom en golfslag. Door die nabije rivier werd veelal zware schade veroorzaakt, die aan het dijkbeloop nog goed is af te lezen. Soms noopte het aanhoudende geweld van stroom en golven tot het verder landinwaarts leggen van dijkstukken. Voorbeelden hiervan zijn de dijkbochten bij De Pas in Bemmel, De Oude Wei in Haalderen en de hervormde kerk van Gendt. Soms maken verlande relicten van een rivierbedding het grillige of sierlijke beloop van de naburige dijk verklaarbaar. Fraai voorbeeld hiervan is de Luijendijk langs de Roswaard, verrezen op de oeverwal van een meanderende Rijnloop. In de Doornenburgse polder lijkt een verband te bestaan tussen de aanwezigheid van een oude, bochtige Rijnloop en een nabije dijkbreuk, en wel ter plaatse van De Waai. In de Angerense polder tegenover de Paddenpoel en omgeving verklaren fossiele rivierlopen het landwaarts knikkende dijkbeloop. Het Gele Gat in Huissen vormt onderdeel van een riviermeander die binnendijks nog fraai is waar te nemen. De Huissense strang markeert de ligging van een rivier die tot begin 18 e eeuw geen dijk maar stadsmuren bespoelde. Buitenwielen of dijkdoorbraakkolken (Kolk bij Doornik, wiel bij De Ronduit en de Grote Bloem) als imposantste stille getuigen van het watergeweld. Oudhoevig land, resten van verdronken nederzettingen of objecten. Mettertijd is op meerdere 101 x

102 plaatsen cultuurland prijsgegeven aan de rivier. Imposant voorbeeld hiervan is te vinden in de buitenpolder bij Doornik. Hier zijn resten van een oude nederzetting aangetroffen in de bodem. Relicten van de verdwenen kern Hulhuizen zijn wellicht nog te vinden in de Klompenwaard bij Doornenburg. Hier rees nog in de zeventiende eeuw een kerkje op, dat een magneet vormde voor de inwoners in de wijde omtrek. In het Kleefse Hulhuizen konden de katholieke inwoners van de Gelderse Betuwe ongestoord hun godsdienst belijden; uit de overlevering is op te maken dat zelfs inwoners van Bemmel naar Hulhuizen trokken, met name op kerstavond. Onvermeld mogen evenmin blijven de plekken van de verzwolgen boerderijen en het verdronken kasteel van Malburgen, in het noordelijk deel van de Huissense uiterwaarden, in de buurt van de Malburgse sluis. Resten van weggespoelde dijken of van een voormalig dijkbeloop. Waar cultuurland is prijsgegeven aan de rivier zijn dijken verhuisd, verder landinwaarts gelegd. De oude bandijken werden afgegraven. Maar soms is het beloop van die verdwenen dijken nog goed te volgen. Zoals in de Huissense uiterwaarden, waar een bochtig perceelsbeloop nog duidelijk de ligging van de Kleefs- Huissense dijk van 1769 aanwijst. Dijklichaam en zijn beloop De dijk zelf vormt een groot cultuurhistorisch monument dat nog volop littekens vertoont van het eeuwenlange getouwtrek tussen mens en water. Elementen: Wakerdijken ofwel bandijken, die de streek nog altijd beschermen tegen het rivierwater. Ze vertonen een kronkelig beloop, van kleine lussen tot majesteitelijke bochten, grilligheden die te maken hebben met dijkherstel, een opdringende rivier of de nabije aanwezigheid van een meanderende rivier. Met de 20 e -eeuwse dijkverzwaringen is zoveel mogelijk het oude dijkbeloop gevolgd, waardoor de dijkkronkels nog volop spreken als stille getuige van rampspoed. Voorbeelden van wegens opdringend rivierwater teruggelegde dijken inlagen of vingerlingen - zijn de dijkbochten bij De Pas in Bemmel, De Oude Wei in Haalderen en bij de oude kerk van Gendt. Markante inlagen door het buitendijken van wielen liggen bij Doornik en De Ronduit. Opvallende dijkbochten, door het binnendijken van wielen, liggen bij de Waai in Doornenburg en de twee binnenwielen in Angeren. Mettertijd zijn ook dijken afgedankt doordat andere dijken hun functie overnamen. Voorbeeld hiervan is de eeuwenoude Holthuizerdijk tussen Arnhem en Huissen, die in de jaren zeventig werd vervangen door de Malburgse bandijk. Na buiten gebruik te zijn gesteld, geraakte de Holthuizerdijk

103 in de schaduw van mei- en sleedoorns, zodat die momenteel behoort tot de mooiste waterkeringen van het rivierengebied. Achtertuin: het achterterrein van de dijk De achtertuin omvat elementen die een directe relatie hebben met de bandijk: grote en kleine wielen die een wonde plek in de dijk aanwijzen. Kwelwaterlandschappen met wellen die de zandige ondergrond markeren, gewoonlijk deel uitmakend van een fossiele rivierbedding, die de stabiliteit van de nabije bandijk van oudsher bedreigt. Kweldammen als eeuwenoude vorm van waterbeheersing ter beteugeling van de kwel. Kwelwater als fonkelend bewijs van communicatie tussen het binnen- en buitendijkse land. Gecultiveerd onland als het bewijs van menselijk herstelvermogen en veerkracht. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Elementen: Binnenwielen, als littekens van dijkbreuken; beeldbepalend voor de wijde omgeving zijn ze in Haalderen, Doornenburg, Angeren en Huissen. Kwellandschappen met wellen, kwelwater en kweldammen. Te vinden onder Doornik, tussen De Ronduit in Bemmel en de kolken in Haalderen, langs de Kommerdijk bij Gendt, rond de Kruispoel en de Waai in Doornenburg, rond de wielen in Angeren, rond het Slingerbos en in Holthuizen te Huissen. Bosschages op rabatten als vorm van cultivering van kwelkommen. Aanwezig bij Doornik en rond de Kruispoel in Doornenburg. Boerenlandschap in en rond kwelkommen. Fraaie voorbeelden van hofsteetjes bij kwel- en wiellandschappen zijn er in de gemeente te vinden, met name rond de Waai in Doornenburg. Dergelijke idyllische rustieke taferelen bestaan ook rond de twee binnenwielen in Angeren en rond de kolken van Groot Holthuizen. Kweldammen als verbinding. Lange tijd fungeerden de kweldammen met hoogwater in de winter als voetpad. De inwoners konden dan droogvoets naar de kerk, de school of de molen. Voorbeelden van kweldammen die als zodanig hebben gefungeerd zijn de dammen tussen de kolken in Haalderen en De Ward in Bemmel, die bij de Sterreschans en die in de omtrek van de Waai in Angeren. Wielwater als sproeiwater; winning van kwelwater voor watervoorziening tuinbouw. Voorbeeld: de watertoren bij de Diepe Bloem in Huissen. Onland door afgraving van dijkspecie. Dergelijk onland ligt onder meer bij Groot Holthuizen, waar in 1926 grond is afgegraven voor aanleg van een steunberm bij de naburige grote kolk. Andere voorbeelden: laagten in de Honderd Morgen, waar grond werd gewonnen voor herstel en verzwaring van de Quaden Dijk en de draslanden bij de Ward in Bemmel. invoegen kaartje dat nu tegenover blz 17 van het vorige rapport zit (andere kaartje hier laten) Dijkdoorbraken in het rivierengebied 103 x

104 Overslagzone Zone die de reikwijdte aanduidt van de uitstort van massa s zand door het rivierwater na dijkbreuken. In de buurt liggen doorgaans wielen. Deze zone vormt een gebied waarin de verwoestende werking van de overslag centraal staat maar ook het herstelvermogen en de onverzettelijkheid van de mens; ter plaatse van dekens van zand die akkers en weiden ruïneerden is bloeiende glascultuur te vinden evenals leefbare woonwijken; zandwoestijnen werden aldus omgetoverd tot een Land van Belofte.

105 Elementen: Boerenactiviteit. Gave voorbeelden bij de Waai in Doornenburg en kolk De Waai in Angeren, voorts de agrarische activiteit rond Zandheuvel in Haalderen. Glascultuur. Mooie voorbeelden bij de Vossenpels tegenover Doornik, in en rond De Pas in Bemmel, bij de twee kolken in Angeren en niet ver van de Bloemkolken op het Zand - in Huissen. Het tuinbouwcentrum het Zand is zelfs het indrukwekkendste voorbeeld van cultivering van overslaggrond in het hele rivierengebied. Woonwijken. Wijken met elementen die een relatie hebben met overslag, de dijk en de rivier. Voorbeeld De Essenpas in Haalderen, met de inpassing van de Allee, het Kasteel en de locatie van een door het water vernielde kapel; straatnaamgeving geïnspireerd op de strijd tegen het water. Verder: De Zilverkamp in Huissen, een woonwijk op overslaggrond, waarvan de structuur is geïnspireerd op het rivierenlandschap en waarin dijken, wielen, fruitgewas en oud struweel op harmonische wijze zijn ingepast. Verdronken kernen of dito objecten in het overslaggebied. De Karolingische kern van Huissen ter plaatse van het Kempke, de deels weggespoelde kapel van Haalderen. Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Ontwikkelingen Uitstippelen van een beleid gericht op behoud, herstel en grotere beleefbaarheid van elementen, met aandacht voor onderlinge samenhang ervan en aanknopend bij de structuur en de natuurlijke potentie van het uiterwaardenlandschap. Basisgegeven is dat in de invloedssfeer van de dijk de natuur wordt benut om de cultuur het eeuwenlange leven onder de dreiging van het water te accentueren. Hierdoor ontstaan in deze sfeer van oudsher een boerenlandschap - kansen voor agrarisch natuurbeheer. Belangrijk voor herkenbaarmaking en vergroting van de beleefbaarheid van die invloedssfeer is dat gemeenten samenwerken, met name voor het versterken landschappelijk en/of recreatief - van de samenhang tussen de kolk bij Doornik en de glascultuur in de Vossenpels (Nijmegen), de kolken in Holthuizen en de Holthuizerdijk (Arnhem), de oude Rijnloop bij de Malburgse sluis en de locatie van verzwolgen Malburgse boerderijen en een verdronken burcht enerzijds en de oude kern van Malburgen rond Bakenhof anderzijds, tussen de Luijendijk bij de Roswaard in Doornenburg en de Deukerdijk in Pannerden, tussen de Waaldijk bij Honderd Morgen en de Pannerdense Waaldijk (Gemeente Rijnwaarden). Dijkzone: Voortuin: herstel van wielen, strangen en rabatten en markering van strangbeloop, voormalig dijkbeloop en relicten van verdronken kernen met groenvoorzieningen. Bescherming tegen aantasting bij zandwinning en maatregelen wegens ruimte voor de rivier, algehele bescherming als landschappelijke monumenten. 105 x

106 Dijklichaam: bestempeling tot cultuurhistorisch monument, versterking van ecologische kwaliteiten, accentuering van markante dijkstukken in samenhang met elementen als wielen, vergroting van recreatieve mogelijkheden door benutting van de onderhoudsstrook van de dijk en aanleg van paden naar elementen als kwelkommen en wielen, kansen zoeken tot afsluiting voor snelverkeer of het verkeersluw maken, regulering van woningbouw, ingetogenheid tussen de kernen, kansen benutten bij kernen, met name voor een rivierfront. Achtertuin: behoud van kwelkomlandschappen en wielen, kansen zoeken tot herstel en tot vergroting van herken- en beleefbaarheid en planologische bescherming, zo mogelijk met aanwijzing tot beschermd dorpsgezicht.

107 2 Bijlage Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 107 x

108 Het gebied door de ogen van de bewoners In deze bijlage zijn opgenomen de resultaten van de avond met bewoners van het gebied die op 12 juli 2004 werd gehouden in het kader van het opstellen van dit LOP. Hiernaast is door de Provincie op 14 januari 2004 door de Provincie Gelderland een Gebiedsdialoog georganiseerd met de bewoners van de KAN-regio (dus ook buiten de gemeente Lingewaard). Ook de relevante resultaten van deze bijeenkomst zijn in deze bijlage samengevat weergegeven. Resultaten inloopavond LOP, 12 juli 2004 De resultaten zijn vereenvoudigd (dus zonder allerlei gebiedsverwijzigingen) en geordend naar onderwerp weergegeven.. Het betreft zowel knelpunten als wensen. Landschaps /Horizonvervuiling: Visuele landschapsvervuiling door duidelijke aanwezigheid van hoogspanningsmasten Overgang bebouwde kom naar Betuwelijn en (doortrekken) A15 Behoud/terugbrengen dorpse Skyline kleine dorpen behoud open structuur dorpen (Gendt) Terugbrengen/stimuleren aanleg boomgaarden Glastuinbouw zoveel mogelijk laten aansluiten bij bestaande (industrie)terrein geen glastuinbouw/bebouwing bij de (potentieel) mooie Linge (uitzicht) Park Over-Betuwe: tegengaan verrommeling door vertraging aanleg: voorlopig markeren door bomen Linge: Meer fietspaden: doortrekken fietspad langs de Linge. Uiterwaarden: Rondje Over-Betuwe door de uiterwaarden op de fiets en het Betuwepark. Met als trekpleisters Kasteel- Fort- Kern Huissen. beter toegankelijke uiterwaarden voor wandelaars en fietsers (weren gemotoriseerd verkeer) Behoud cultuurhistorische waarden en groen van landschappelijke functies dijken prachtige uitkijkpunten over de uiterwaarden minder vervuiling en lawaaioverlast zwemplassen uiterwaarden minder gemotoriseerd Verkeer op de dijk (veiligheid, rust, beleving dijklandschap), autoluw(mogelijk alleen in weekend), liever alleen voor fietsers en wandelaars; vergroten

109 recreatiemogelijkheden Toegankelijkheid uiterwaarden; mogelijk maken lopen langs de oever en oversteekmogelijkheid rivieren (vanaf Waaldijk open toegang (lopen) tot aan het Waalstrand tot aan de steenfabriek prikkeldraad weg langs t Waalstrand). rommelig beeld/vervuiling/storten van huisvuil en gebruik van alcohol en drugs uiterwaarden tegengaan vernietiging van natuur en hoge landschappelijke waarden uiterwaarden voor alleen diep water (ruimte voor de rivier). Fietsroute door Bemmelschewaard- aansluitingen met Lent, Bemmel, Haalderen langs de diverse plassen en bossen. Natuurontwikkeling in Gendtse waard moet doorgaan zomerdijken toegankelijk voor fietsers en wandelaars; Veel uitkijkpunten op dijken; b.v. laten bezoeken als rustpunt/plaats zoals richting Doornik, uitzicht de Pas Bemmel richting Ressen etc. Idem richting wielen/waaien en andere cultuurhistorisch plaatsen (ook boomgaarden). Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Verkeer: mensen dwingen met auto via grotere wegen te rijden zoals bij Sprok-Bemmel (?) Natuur/landschap: Natuur/groen tussen Ambachtsstraat en De Kolk behouden Behoud cultuurhistorische waarden en groen van landschappelijke functies Ecologische waarden versterken door inheemse planten/bomen veel en gevarieerd. Ontwikkelen van kleinschalig recreatie wandel en fietsgebied. Intensiveren beplantingen en inrichting. Eigen identiteit/ Cultuurhistorie: Waarden, wielen, (hoog)stamfruit hierop voortborduren behoud van de boomgaarden hoogstam die er nog zijn Sterreschans meer visueel aandacht voor haar cultuurhistorische waarde. Wat nog herkenbaar is preserveren en tonen. behoud cultuurhistorische waarden en groen van landschappelijke functies. Kleine kernen/vrijstaande bebouwing: Oude woonkern De Pas-Doornik in oorspronkelijke staat handhaven ( cultuurhistorische waarden) lintbebouwing in buitengebied toelaten waar wel in stijl. 109 x

110 Hulhuizen agrarisch, lintbouw karakter behouden. Komgebied: komgebied zo ongeschonden mogelijk houden, geen kassengebied, zicht op industrieterrein Huissen verbergen door beplanting. Niet nog meer infrastructuur A15, meer aansluitingen op A 325 Liever meer bos Park Over-Betuwe Geen verdere bebossing wel boomgroepen lanen (beuk/populier), zorgen dat wegen, sloten etc als boomlinten zijn (+markering). Prachtige kapel de glanzende appel van de Betuwe Recreatie: uitsluitend kleinschalige recreatie in de vorm van fietsen, wandelen, zwemmen voor eigen bewoners. Gebiedsdialoog KAN-gebied, 14 januari 2004 Waarden openheid komgebieden; kleinschalig karakter oeverwallen met afwisseling bebouwing en fruitteelt (lappendeken van uiteenlopende gebruiksvormen); water belangrijke drager landschap; hagenstructuur op de overgangen van de oeverwallen naar de kommen; uiterwaarden met meidoornhagen en struwelen, oude steenfabrieken, wielen, oude rivierlopen, etc.; oude vestingwerken ( Limes : voormalige noordgrens Romeinse bewoning, IJssellinie; Linge als ruggengraat voor het open komgebied Wensen respectvol omgaan met het cultuurhistorisch erfgoed; behoud van de open kommen, inclusief de daarbij behorende landbouw; afbakening komgebied met beplanting?; kruidenstroken in de komgebieden als ecologische verbindingen voor flora en fauna; glastuinbouw moet op d oeverwallen blijven; kassen s nachts afschermen om lichtvervuiling te voorkomen;

111 benodigde nieuwe bebouwing aansluitend op bestaande bebouwing; landschappelijk storende bebouwing afbreken en elders (op bedrijventerreinen) weer herbouwen; zorgvuldige vormgeving overgangen stedelijk-landelijk gebied; Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard Provincie Gelderland A15 de ontbrekende schakel Arnhem 2003 Staatsbosbeheer Beheerplan Bemmelse Waard Klompenwaard 1995 Pouderoyen Compagnons Bestemmingplan Bergerden 1996 Nijmegen 1996 Pouderoyen Compagnons Bestemmingsplan bedrijventerrein Bemmel/Huissen Nijmegen 1988 Pouderoyen Compagnons Bestemmingsplan bedrijventerrein gemeente Huissen Nijmegen 1991 NS Railinfrabeheer Betuweroute, landschappelijke inpassing gemeente Bemmel Utrecht 1999 Altenburg & Wymenga De Gerlderse landschapsvisie 2004 De vegetatie van Natuurreservaten Bemmelse waard, Gendtse waard, Klompenwaard en Huissense waard 1n 1997 Veenwouden 2000 Provincie Gelderland Ecologische Verbindingszones in Gelderland Arnhem 1999 Provincie Gelderland Gelderland leeft met water Arnhem 2003 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE BEMMEL Beschemd dorpsgezicht Ressen Nijmegen 1999 GEMEENTE BEMMEL bestemmingsplan buitengebied 1979 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE BEMMEL StructuurvisiePlus Nijmegen 2002 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE HUISSEN bestemmingsplan buitengebied Nijmegen 1979 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE HUISSEN Bestemmingsplan Overklap Karstraat Nijmegen 1999 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE LINGEWAARD StructuurvisiePlus Nijmegen 2003 Pouderoyen Compagnons GEMEENTE LINGEWAARD StructuurvisiePlus Nijmegen 2004 Het stadse land, visie rivierengebied Oost Tiel 2003 GS Gelderland Hoofdlijnennota voor het streekplan Gelderland Arnhem 2004 Inrichtingsmaatregelen en saneringsplan natuurontwikkelingstraject Haskoning Klompenwaard Nijmegen 1997 Inrichtingsvoorstel glastuinbouwgebied 'Kamervoort' x

112 Parklaan Landschapsarchitecten Kwelkombossen Over-Betuwe oost Den Bosch 1998 Rijkswaterstaat Landschap, Cultuurhistorie en Archeologie in de Gendtse Waard 2002 Grondmij Landschappelijke inpassing oostelijke toerit tunnel Pannerdensch kanaal Utrecht 1999 Landschapsanalyse en visie voor 50 deelgebieden 2004 ARCADIS Landschapsbeleidsplan Bemmel 1999 Arjen v. Reden Landschapsbeleidsplan Gemeente Bemmel Bemmel 1997 Landschapsbeheer Nederland Landschapsontwikkelingsplan Utrecht 2002 Adviesbureau Cuijpers Lokatiestudie Tuinbouwontwikkeling Huissen en Bemmel Den Bosch 2002 Staatsbosbeheer Lonkend Rivierenland, klaar voor de toekomst 2003 ARCADIS Milieu-effectrapport Glastuinbouwgebied Bergerden 2001 Ferdinant van Hemmen Monumentaal Blauw S.A.B Ontwerp bestemmingsplan Buitengebied gemeente Lingewaard Arnhem 2002 Stuurgroep Regionaal Park Over-Betuwe Ontwerp gebiedsperspectief Park Over-Betuwe 2000 Nieuwland Advies Ontwerp Groenstructuurplan Gendt Wageningen 2000 Stuurgroep Gelderse Poort Ontwikkelingsvisie de Gelderse Poort Arnhem 1994 Royal Haskoning Quick scan windenergie A15/Betuwelijn Enschede 2004 Bureau Route IV Recreatie rond Doornenburg Nijmegen 2002 Prauw Recreatiebouwsteen uiterwaarden Bemmel 2001 Regionaal Landschapsontwikkelingsplan voor de gemeenten Groesbeek, Millingen a/d Rijnen Ubbergen Ministerie van LNV Ruilverkaveling OverBetuwe-Oost 1990 Pouderoyen Compagnons StructuurvisiePlus, samenvatting Nijmegen 2001 Gemeente Bemmel Toeristische infrastructuur rond het ksateel Doornenburg Bemmel 1999 Royal Haskoning Windenergie en Beuningen, Lingewaard, Nijmegen en Overbetuew Enschede 2003

113 Landschapsontwikkelingsplan Lingewaard 113 x

114