Overgang bij vrouwen

Transcriptie

1 Overgang bij vrouwen Marjo Ramakers, arts/seksuoloog NVVS Centrum voor Seksuele en Relationele Gezondheid, Voorschoten GGZ Delfland, locatie Sint Franciscus Gasthuis, Rotterdam

2 Overgangen bij één vrouw Marjo Ramakers, arts/seksuoloog NVVS Centrum voor Seksuele en Relationele Gezondheid, Voorschoten GGZ Delfland, locatie Sint Franciscus Gasthuis, Rotterdam

3 Varium et mutabile semper femina De vrouw is een wispelturig en veranderlijk wezen Felix qui potuit rerum cognoscere causas Gelukkig is hij die de oorzaken van de dingen heeft leren kennen Vergilius Romeins dichter (70 v. C v.c.) Citaat afkomstig uit: Aeneis

4 Vandaag: In vogelvlucht: de overgangen bij een vrouw De echte overgang: begrippen, diagnose en behandelings(on)mogelijkheden. Drie praktijk modellen geïntegreerd: functies van seksualiteit, man-vrouw verschillen, en ABC s.

5 Iedere vrouw begint als één eicel

6 één zaadcel mag binnenkomen

7 .. uitzonderingen daargelaten

8 De eerste 6 weken: indifferent

9 Het kan nog alle kanten op

10 Behalve als er TDF (XY) in het spel is TDF (Testis Determing Factor)

11 Rond de 20 e week heeft een vrouwelijk embryo 7 miljoen oöcyten

12 En na negen maanden het is een meisje Nog 2 miljoen oöcyten

13 een puber nog oöcyten

14 Menarche: start menstruatie

15 Vanaf nu elke maand hormonale schommelingen

16 .. niet altijd zonder problemen..

17 buikpijn, hoofdpijn,

18 Als je niet zwanger wil worden is er (hormonale) anticonceptie

19 Het kan ook misgaan Hormonale veranderingen

20 Je kan zwanger worden Hormonale veranderingen

21 bevallen Hormonale veranderingen

22 borstvoeding Hormonale veranderingen

23 moederschap pieken en dalen... De eigen cycli gaan maandelijks door

24 Na 400 cycli zijn de oöcyten op

25 En begint de echte overgang

26 Begrippen Overgang: de periode van onregelmatige menses en de eerste menstruatieloze jaren Menopauze: de laatste menstruatie in het leven van een vrouw, pas betrouwbaar vast te stellen na een jaar amenorroe Perimenopauze: de periode vanaf het onregelmatiger worden van de menstruaties tot een jaar na de menopauze Postmenopauze: de periode die een jaar na de menopauze aanvangt

27 Fysiologie van de overgang Follikel voorraad uitgeput. Daling productie oestradiol. Rem GnRH valt weg. Stijging FSH en LH. Ovarium produceert nog oestron. In vet, lever en huid omzetting androsteendion (uit bijnier) naar oestron.

28 Fysiologie van de overgang Endogene oestrogenen productie interindividueel wisselend, met name daling oestradiol. Netto productie testosteron neemt met 15% af (bijnierschors blijft produceren).

29 Free Testosterone Levels (pmol/l) Testosteron spiegels dalen bij 25 vrouwen met de leeftijd N= Years Adapted from Davison S, et al. Abstract P2-548 presented at: The Endocrine Society annual meeting. June

30 6 5 Meten = weten????? 4 3 Testosteron- range bij vrouwen 0,5-3,5 nmol/l 2 Fysiologisch 1 0 Tekort? nmol/l

31 Meten is niet alles weten Testosteron is deels gebonden aan SHBG, dus naast T zou je altijd SHBG moeten prikken. Echter: met de gebruikelijke meetmethoden (voor mannelijke waarden) is de uitslag van T niet volledig betrouwbaar. En: je meet alleen de bloedspiegel, maar dat zegt niks over het intracellulaire testosteron, waar het uiteindelijk om draait.

32 Leeftijd menopauze: 51 jaar De leeftijd waarop 50% van de vrouwen de menopauze had bereikt onder 3777 Nederlandse vrouwen (leeftijd jaar): 51,5 jaar, met een standaarddeviatie van 3,86 jaar. 1 In een onderzoek onder 1343 Nederlandse vrouwen van jaar was deze leeftijd 50,5 jaar Brand PC. Age at menopause.[proefschrift]. Utrecht: Rijksuniversiteit Utrecht, Groeneveld FPMJ, Bareman FP, Barentsen R, Dokter HJ, Drogendijk AC, Hoes AW. The climacteric and well-being. J Psychosom Obstet Gynaecol 1993; 14:

33 Zo moeder, zo dochter Significant meer vrouwen met vroege menopauze hebben een familielid (moeder, zus, tante) met ook een menopauze voor het 46e jaar had (37% tegenover 9 %). Cramer DW, Xu H, Harlow BL. Family history as a predictor of early menopauze. Fertil Steril 1995; 64:

34 Roken is nergens goed voor Menopauze treedt gemiddeld 1 tot 1,5 jaar eerder op. McKinlay SM, Brambilla DJ, Posner JG. The normal menopause transition. Maturitas 1992; 14:

35 Duur perimenopauze: 4 jaar Gemiddelde perimenopauzale periode 4 jaar met een spreiding van enige maanden tot 11 jaar. Bij ongeveer 10% van de vrouwen stopten de menstruaties abrupt. McKinlay SM, Brambilla DJ, Posner JG. The normal menopause transition. Maturitas 1992; 14:

36 Typische overgangsverschijnselen Menstruatie: verandering of wegblijven Vasomotorisch: opvliegers en (nachtelijke) transpiratie-aanvallen Urogenitale atrofie: vaginale droogheid, pruritus of irritatie en dyspareunie urge-incontinentie en frequente urineweginfecties.

37 Uitsluiten c.q. navragen Menstruatie: Zwangerschap Vasomotorische klachten: Hyperthyreoïdie Alcoholabusus Paniekstoornis Medicatiegebruik Verschijnselen van urogenitale atrofie: Mictie (defaecatie) en seksualiteit

38 Andere klachten Moeheid, depressieve klachten, spier- en gewrichtklachten zijn geen overgangsverschijnselen, maar kunnen in iedere levensfase voorkomen. Zij kunnen deels wel het gevolg zijn van de typische overgangsverschijnselen, met name van de vasomotorische.

39 Géén laboratoriumonderzoek Met name bepaling van het follikel stimulerend hormoon (FSH), het luteïniserend hormoon (LH) of oestradiol wordt niet aanbevolen. Géén lichamelijk onderzoek.

40 Therapie voor opvliegers: Alleen bij klachten in dagelijks functioneren. Tijdelijk, regelmatig evalueren. Oestrogenen, al dan niet icm progestagenen.

41 Oestrogenen De oestrogenen moeten gecombineerd worden met progestagenen omdat anders de kans op endometriumcarcinoom verhoogd is. Als (hormonale) anticonceptie gewenst is: combinatiepil. Bij vrouwen, bij wie de baarmoeder verwijderd is, is combinatietherapie uiteraard niet nodig en kunnen uitsluitend oestrogenen gegeven worden.

42 Contra-indicaties voor oestrogenen Mammacarcinoom, endometriumcarcinoom, veneuze trombo-embolische aandoeningen en bekende ernstige leveraandoeningen. Dan is clonidine middel eerste keus. Clonidine werkt alleen tegen de opvliegers en zweetaanvallen en niet tegen andere overgangsklachten.

43 Therapie voor urogenitale atrofie: lokale crème of vaginale tabletten Tijdelijk bvb gedurende 3 maanden Estriol (crème of vaginale tabletten) 1 maal daags 0,5 mg gedurende twee weken, waarna overgegaan wordt op een onderhoudsdosis van 2 maal per week 0,5 mg. Indien oestriol lokale irritatie geeft, vaginale tabletten met 25 microgram oestradiol. Ook dit moet twee weken dagelijks gebruikt worden, daarna 2 maal per week.

44 Wat gebeurt er met de seks?

45 Geïntegreerde aanpak Seks is doen, denken, voelen en willen; verschillen? Doorlopen beiden de responscyclus; verschillen? Wat is de functie van seks ; verschillen? Hoe is de partnerrelatie?

46 Seks is doen,denken,voelen.. voelen denken doen

47 en willen natuurlijk voelen willen denken doen

48 en dan met tweeën voelen voelen denken doen doen denken

49 ABC: Action>Belief>Consequence Voelen C Voelen C Denken B A Doen A Doen B Denken

50 Seks is iets doen: contact maken!

51 Seksuele responscyclus

52 Uitgaand van een vanzelfsprekende volgorde: fase 1: zin fase 2: opwinding (en daarna evt een orgasme) Dat patroon van eerst zin is waarschijnlijk testosteronbepaald Klassieke seksuele respons: mannelijk model

53 Bij de vrouw komt veel frequenter het patroon voor waarbij zin pas ontstaat ná opwinding Voorwaarden: 1. Goede stimulatie 2. Betrokkenheid & intimiteit Moderne differentiatie: vrouwelijk model

54 Man-vrouw verschillen in schema Testosteron testosteron Persoon Partner

55 Er zijn 3 kernfuncties van seks

56 Functie van seks: lust

57 Functie van seks: intimiteit

58 Functie van seks: voortplanting Eicel en zaadcel Coïtus is niet noodzakelijk

59 Functies van seks in schema L I V Lust Intimiteit Voortplanting

60 Partner-relatie

61 Omgaan met verschillen

62 Man-vrouw verschillen in schema L I V T t P P

63 Wat heb je nodig voor seks? brein gonaden hormonen brein gonaden hormonen genitaal zenuwen bloedvaten spieren gewrichten huid brein gonaden hormonen genitaal zenuwen spieren ejaculaat

64 Geen zin? brein gonaden hormonen brein gonaden hormonen genitaal zenuwen bloedvaten spieren gewrichten huid brein gonaden hormonen genitaal zenuwen spieren ejaculaat

65 Seksueel verlangen Seksueel verlangen komt niet uit de lucht vallen

66 Depressie is meest voorkomende oorzaak van geen zin. In de overgang: - slecht slapen (transpireren) - veranderende zorgfunctie, - verwerking van eventuele kinderloosheid - daginvulling en toekomstplannen

67 Geen opwinding? brein gonaden hormonen brein gonaden hormonen genitaal zenuwen bloedvaten spieren gewrichten huid brein gonaden hormonen genitaal zenuwen spieren ejaculaat

68 Geen orgasme? brein gonaden hormonen brein gonaden hormonen genitaal zenuwen bloedvaten spieren gewrichten huid brein gonaden hormonen genitaal zenuwen spieren ejaculaat

69 Wat is een orgasme? Spiercontracties bekkenbodem Verwerking in brein

70 Brein: bron van verlangen, gedachten, fantasieën, herinneringen

71 Pijn? brein gonaden hormonen brein gonaden hormonen genitaal zenuwen bloedvaten spieren gewrichten huid brein gonaden hormonen genitaal zenuwen spieren ejaculaat

72 Dyspareunie in de menopauze is niet (alleen) een hormonaal probleem, maar (ook) een opwindingsprobleem De oestrogenen compenseren niet langer de gebrekkige opwinding (transudatie/lubricatie) Laan e.a. Climacteric, 2001

73 Vicieuze cirkel: angst vaginale droogheid DYSPAREUNIE aanspannen bekkenbodem afname opwinding

74 Conclusie Overgang is fysiologisch proces. Typische overgangsklachten horen daar in wisselende mate bij, na gemiddeld vier jaar blijft de menstruatie weg. Moeheid, depressieve klachten, spier- en gewrichtklachten kunnen deels het gevolg zijn van opvliegers, maar zijn geen overgangsklachten op zich. Adviseer in principe anticonceptie maatregelen tot één jaar na de laatste menstruatie.

75 Conclusies 2 Laboratoriumonderzoek is niet geïndiceerd. Geef vooral steun en uitleg. Hormonale therapie kan tijdelijk bij klachten in dagelijks functioneren geïndiceerd zijn. Dyspareunie kan verbeteren door betere opwinding, relaxatie van de bekkenbodem, en eventueel glijmiddel.