Nederlands detentierecht

Transcriptie

1 Nederlands detentierecht Tweede herziene druk Prof. mr. C. Kelk hoogleraar strafrecht en penitentiair recht aan de Universiteit Utrecht KLUWER Deventer 2003

2 Inhoud Gebruikte afkortingen xiii Hoofdstuk 1 Inleiding 1 Hoofdstuk 2 Essentialia enkele preliminaire beschouwingen over de contextuele en juridische uitgangspunten van de rechtspositie der gedetineerden 2.1 Het thema van dit boek De interne rechtspositie centraal gesteld De subjectieve beleving van gedetineerden De begrippen gedetineerden en detentierecht Het begrip gedetineerden, formeel en in mime zin Het begrip detentierecht Het mensbeeld van de gedetineerde als rechtsburger Gedetineerden: overwegend sociaal zwakkeren Een normatief-juridische optiek Mannelijke en vrouwelijke gedetineerden, hun aantallen en de groei van het gevangeniswezen Een (geestelijk) gezond samenlevingsklimaat als fundamentele waarde Het algemeen juridisch uitgangspunt Legitimatie door de overheid Vergelijking met de USA De Penitentiaire Beginselenwet (PBW) Nogmaals de verschillende argumenten De gedetineerden: totaal-geinstitutionaliseerden Voorgeschiederds van de gevangenis als instituut (in het kort) Goffrnan's totale institutie De gegeven marginaliteit van de rechtspositie Oppressieve tendenties binnen de penitentiaire organisatie Het regime: verwevenheid van normen en feiten De waarde van interne procedures 35

3 viü Inhoud De drie elementen van de rechtspositie van gedetineerden De samenhang tussen procedure en rechtsbeginselen De functies van de procedure Legitimatie van het systeem of vindicatie van recht? De betekenis van deze essentialia 44 Hoofdstuk 3 De materiele normen in de detentiesituatie 3.1 Het onderscheid tussen interne en externe rechtspositie (nogmaals) Het uitgangspunt: algehele onvrijheid en afhankelijkheid van de mens De opzet van de PBW en het standaard-regime De persoonlijke inzet van de functionarissen De verschillende rechtsbronnen Enkele onvolkomenheden in de inhoud van de materiele rechtspositie De 'processualisering' van de materiele normen Informatie aan gedetineerden over de vigerende regeis 58 Hoofdstuk 4 De procedurele rechtspositie 4.1 Een overzicht van de huidige rechtswegen De Commissie van Toezicht (CvT) De traditionele, algemeen toezichthoudende taak van de CvT De rechtsprekende taak van de CvT: het beklagrecht De tweeledige taak van de CvT De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) Adviserende en rechtsprekende taken Plaatsing en overplaatsing van gedetineerden Het systeem van differentiatie en selectie De administratieve procedures voor de plaatsing van onveroordeelden en van verschillende categorieen veroordeelden De overplaatsingsprocedures De beslissingen van de selectiefunctionarissen (sf s) en het recht van bezwaar voor de gedetineerden De beroepsprocedure bij de RSJ De toepassing van artikel 13 Sr Hetberoepsrechtinbeklagzaken De Beroepscommissie medische Wachten De dubbele taak van de RSJ Het kort geding 91

4 Inhoud ix 4.5 Een klacht bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) 95 Hoofdstuk 5 Het beklagrecht inzake directiebeslissingen 1 Regeling en praktijk van het beklagrecht De portee van het beklagrecht Recht versus oppressie en macht De beklaggrond, de toetsingscriteria en de dicta van de uitspraken van de beklagcommissie De functies die het beklagrecht vervult, zonzijden en schaduwzijden Grundrechten en rechtsbeginselen in de beklagrechtspraak De grondrechten De rechtsbeginselen De termijnen van het beklagrecht en de unus judex Procedurele regeis en rechtswaarborgen De directiebeslissingen De behandeling in beklag en beroep Individueel klachtrecht: in beginsel geen derdenwerking Een karakteristiek van de klachtenbehandeling De eigen aard van de procedure De oorspronkelijke directiebeslissing kan door de beklagcommissie worden vervangen Nieuwe omstandigheden, standpunten en informatie tijdens of na de beklagprocedure De zittingen zijn slechts bij hoge uitzondering openbaar De mogelijkheid van een minnelijke schikking De motivering en de overwegingen ten overvloede Het beklagrecht in relatie tot de algemene taak van de CvT De vergelijking met de pvp De algemene beklaggrond van art. 60 lid 1 PBW De reikwijdte van de algemene beklaggrond De wijze van formulering (nu en voorheen) Een beslissing door of namens de directie genomen Algemeen geldende regeis zijn niet beklagwaardig De oplegging van een disciplinaire straf De functie van het tuchtrecht in de penitentiaire inrichting De procedure rond de toepassing van het tuchtrecht Formeel-rechtelijke regeis en beginselen Het recht op 'fair trial' in de beklag- en beroepsprocedure Hetbewijsrecht Materieel-rechtelijke regeis en beginselen Hetschuldbeginsel 158

5 x Inhoud Het legaliteitsbeginsel De normen en beginselen van straftoemeting, de straffen en de schadevergoeding bij beschadiging De tenuitvoerlegging van de straffen Matiging van de opgelegde straf tijdens de tenuitvoerlegging Opsluiting in de strafcel Opsluiting in een verblijfsruimte, niet zijnde een strafcel Plaatsing in een landelijke afzonderingsafdeling 'Informele' straffen, 'oneigenlijke' straffen en 'dubbele' bestraffing Enkele bijzondere beslissingen in het kader van het beklag-en beroepsrecht Schorsing van de tenuitvoerlegging van de directiebeslissing (A) Toekenning van compensatie (B) Toevoeging van een raadsman en/of een tolk (C) De frequentie waarmee klaag- en beroepschriften worden ingediend 192 Hoofdstuk 6 De (materiele) elementen van de detentiesituatie 6.1 Debinnenkomst/fouillering/visitatie Het regime: algehele of beperkte gemeenschap, individueel regime of afzondering en het SOV-regime De algehele gemeenschap De beperkte gemeenschap Het individuele regime De algehele afzondering en andere beperkende ordemaatregelen De plaatsing in afzondering en de uitsluiting van deelname aan activiteiten Het verblijf in afzondering Enkele ingrijpende maatregelen in samenhang met of in de sfeer van de afzondering Contacten met de buitenwereld De gevoeligheid van sociale contacten De regeling van correspondentie en censuur De regeling van het bezoek Telefoneren Toegestane voorwerpen op cel, beschadiging en vermissing De materiele verzorging (art. 44 PBW) Devoeding De inrichtingswinkel Kleding en schoeisel Hygienische en üchamelijke verzorging, luchten en sport 238

6 Inhoud De eigen verblijfsruimte: de cel De arbeid (art. 47 PBW) Plichten en rechten inzake de arbeid Arbeidsloon, arbeidsduur en rekening-courant Arbeidsomstandigheden Arbeidstoeleiding en penitentiaire programma's Elektronisch toezicht en arbeid Ontwikkeling en ontspanning Onderwijs en (zelf)studie Lectuur Recreatie en sociaal-culrureel werk De medische verzorging De taken van de inrichtingsarts Het recht op goede medische zorg en de verschillende verantwoordelijkheden daarvoor Drugsgebruik en urinecontroles Besmettelijke ziekten Overlijdensgevallen Sui'cide Hongers taking De sociale verzorging en de reclassering De geestelijke verzorging Gedragskundige hulpverlening Psychisch gestoorde gedetineerden De voorzieningen van het gevangeniswezen Voorzieningen buiten het gevangeniswezen Juridische hulpverlening Overleg met de gedetineerden Inzage in dossiers Het penitentiair dossier ('pendos') Het inrichtingsdossier Het persoonsdossier Het tijdelijk vertaten van de inrichting en de verschillende soorten verlof Het tijdelijk vertaten van de inrichting Verschillende soorten verlof De besluitvorming inzake verlof Enige bijzondere categorieen gedetineerden Vrouwelijke gedetineerden Het eigen karakter van de detentiesituatie Ouders en kinderen in detentie Gedetineerden met een niet (uitsluitend) Nederlandse achtergrond xj

7 xü Inhoud Extreemvluchtgevaarlijken ende ExtraBeveiligde Inrichting (EBI) Bolletjesslikkers/drugskoeriers 323 Hoofdstuk 7 De rechtspositie van terbeschikkinggestelden 7.1 Inleiding Het tweeledige mensbeeld en de 'psychiatrisering' van de strafrechtspleging De wettelijke regeling van de tbs-maatregel, de oplegging en de verlenging De tbs-inrichtingen en de plaatsing daarin Justitiele tbs-inrichtingen en andere behandelinrichtingen De plaatsing en de verlenging van de plaatsingstermijn De materiele normen in de verpleegsituatie Het juridische model: regeis en rechtsbronnen DeopzetvandeBVT De procedurele rechtspositie De verschillende rechtswegen Het beklag- en beroepsrecht en de bemiddeling Het beroepsrecht inzake (over)plaatsing en verlof De (materiele) elementen van de verpleegsituatie Na binnenkomst: een verplegings-en behandelingsplan De bewegingsvrijheid in de inrichting en de beperkingen daarop Contacten met de buitenwereld Voorwerpen in de persoonlijke verblijfsruimte De materiele verzorging (art. 42 BVT) Werkzaamheden en arbeid, vergoedingen en loon, beheer van geld Ontwikkeling en ontspanning De medische verzorging De sociale verzorging en de reclassering De geestelijke verzorging Juridische hulpverlening Overleg met verpleegden Het verpleegdossier en inzage daarin Registratie van gegevens en melding van bijzondere voorvallen Verlof en proefverlof Tot slot 377 Literatuur 379 Trefwoordenregister 389