de Vliegende Hollander

Transcriptie

1 de Vliegende Hollander Jaargang 69 nummer 2 februari 2013 Luchtmacht en landmacht ontplooien samen Patriots als paraplu over Turkije Ereteken Kosovo voor luchtmacht Realiteit van Red Flag KLu op orde geeft grip op onrust

2 INDEX 4 Column van de Commandant Luchtstrijdkrachten Herkenbare boodschap uitdragen Mocht Syrië een raket over de grens sturen, dan plukken wij die dreiging uit de lucht 14 Al bij een gemiddeld dreigingsniveau verliest alles wat niet low observable is hier vliegtuigen 22 Foto: korporaal 1 Rob van Eerden, AVDD Foto: Henry Westendorp, AVDD De luchtmacht krijgt van de politiek tien dagen de F-16 s staan er al binnen achttien uur Omslagfoto: Twee Patriot launchers op de Turkse vliegbasis Incirlik, met op de achtergrond de stad Adana en de besneeuwde toppen van het Taurusgebergte. Foto: André Bongers Foto: Dave de Vaal, AVDD 4 Patriots ontplooid Na een boottocht voor materieel en vliegreis voor lucht- en landmachtpersoneel is het 802 Squadron van Defensie Grondgebonden Luchtverdedigingscommando operationeel in Turkije. 8 Onderscheiding voor luchtmacht De gehele luchtmacht levert in 1999 een aanzienlijke bijdrage aan Allied Force, de Kosovo-oorlog. Koningin Beatrix onderscheidt haar daarvoor op 27 maart met een cravatte aan het luchtmachtvaandel. 14 Red Flag Dé oefening voor jachtvliegers is Red Flag. Essentieel om in een luchtgevecht effectief te zijn en toch te overleven. Maar Red Flag maakt ook genadeloos de beperkingen van wapensystemen duidelijk. 20 PC-LSK aan het woord Generaal-majoor Ton Tieland bijt het spits af in een drieluik over het nieuwe werken. Op orde betekent volgens hem meer dan alleen het beheer op orde, namelijk grip krijgen op onrust. 22 Inzet van het luchtwapen deel 3 In het laatste deel een terugblik naar de luchtmachtinzet onder de vlag van de Stabilisation Force Irak en de operaties boven Libië, zonder twijfel de snelst opgezette en uitgevoerde missie ooit. 26 Volcanex Als onderdeel van een grote Europese oefening, nam een kleine luchtmachtafvaardiging deel aan Volcanex. Hoe krijg je in korte tijd rondom een oude startbaan een soepel draaiend vliegbedrijf. VASTE RUBRIEKEN 12 Mensen en Mutaties 26 Vervlogen Tijden 33 Journaal 39 Colofon Geen enkele organisatie kan overleven zonder voldoende draagvlak. Uit een recent onderzoek van de Atlantische Commissie bleek dat het aantal Nederlanders dat de NAVO steunt, afneemt. Minister van Defensie Hennis-Plasschaert noemde in haar column de ontwikkeling zorgelijk. Dat deel ik volkomen. Als nut en noodzaak van een organisatie niet meer wordt ingezien, valt de bodem weg onder het bestaansrecht. Als de oorzaken van het verlies aan draagvlak zijn onderzocht, kun je daarop inspelen. Maar organisaties kunnen zelf ook veel doen. Het belangrijkste is uitleggen wat je doet, wat je daarmee kunt bereiken en waarom dat belangrijk is. De boodschap moet helder en duidelijk zijn, begrijpelijk voor iedereen en alle medewerkers niemand uitgezonderd moeten deze uitdragen. Je moet de medewerkers de boodschap wel meegeven. Een samenvatting kan daarbij helpen. De boodschap van de luchtmacht moet helder, duidelijk en voor iedereen begrijpelijk zijn Nederland heeft als één van de meest welvarende landen in de wereld niet alleen een verplichting naar eigen bewoners, maar ook naar de rest de wereld. Nederland is (mede) responsible en accountable voor vrede en veiligheid in de wereld. Wij, als krijgsmacht, zijn verantwoordelijk voor hoe wij daaraan. Deze bijzondere verantwoordelijkheid is opgenomen in onze grondwet en uitgewerkt als één van de drie hoofdtaken voor Defensie. Ik vind het belangrijk dat wij ons goed realiseren waarom wij er zijn. De militaire luchtvaart draagt bij aan die vrede en veiligheid in de wereld, al honderd jaar. Waar in het verleden de nadruk lag op verdediging van het nationale en later het NAVO-grondgebied, kwam na de Koude Oorlog de nadruk op wereldwijde crisisbeheersing te liggen. De krijgsmacht heeft zich op indrukwekkende wijze aangepast. Tegenwoordig is expeditionaire inzet geen theorie meer of een loze kreet, want al meer dan twintig jaar zet de luchtmacht haar wapensystemen onafgebroken in. Dat kan door het consequent toepassen van ervaringen uit het verleden, bijvoorbeeld bij materieelkeuzes. Foto: Maurits Kraak De inzet van F-27 s en Alouette III s in Cambodja begin jaren negentig, bewees de noodzaak van strategisch luchttransport. De inzet van helikopters in Ethiopië, Eritrea en Djibouti leerde ons veel over inzet in woestijnen. Zowel in Irak als Afghanistan hadden we daarvan later veel profijt. We kochten tankervliegtuigen, maakten de Patriot luchtverdedigingsraketten geschikt voor het uitschakelen van ballistische raketten. De jachtvliegtuigen ondergingen een belangrijke midlife update en ook de helikopters en transportvliegtuigen werden gemoderniseerd. Dat alles met maar één doel: relevant zijn en blijven, geschikt voor de inzet die op dat moment nodig is. Daarmee dragen wij bij aan de internationale rechtsorde en dat maakt de wereld veiliger. Maar nooit zonder u, de uitermate professionele luchtmachtmedewerker. Want u staat centraal in alles. En hoewel het aantal luchtmachtmedewerkers steeds verder afneemt, zijn niet alle ontwikkelingen negatief. We kunnen medewerkers uitwisselen met de industrie doordat de standaarden voor opleidingen en vaardigheden van bijvoorbeeld onderhoudspersoneel ook buiten Defensie worden erkend. En dat is belangrijk binnen het technisch-logistieke domein, met tekorten zowel binnen de krijgsmacht als daarbuiten. Ik ben trots op de wijze waarop deze flexibiliteit en professionaliteit onze doelmatigheid vergroot. De luchtmacht heeft één doel: relevant zijn en blijven, geschikt voor de inzet die op dat moment nodig is Vanuit onze responsibility en accountability hebben we de verplichting na te denken over de toekomst en hoe wij daaraan als luchtmacht een relevante bijdrage leveren. We oriënteren ons op de opvolging F-16, op de introductie van onbemande toestellen en in alle bescheidenheid op de ruimte. De ontwikkelingen rond luchttransport hebben een Europese dimensie, terwijl onze helikoptervloot de komende jaren wordt gemoderniseerd. We moeten al onze keuzes kunnen en durven uitleggen. Dat is gebaseerd op een visie die voortkomt uit kennis, ervaring en analyse van de militaire luchtvaart. In 1913 had generaal Snijders ook niet kunnen bedenken waar het luchtwapen een eeuw later zou staan en welke doorslaggevende rol het vervult bij militaire operaties. Maar zijn vooruitziende blik ligt wel aan de basis van de huidige luchtmacht. Ik vraag u dit verhaal uit te dragen en zo bij te dragen aan het draagvlak in de samenleving voor onze organisatie. Alvast mijn welgemeende dank daarvoor. Wilt u reageren? Dat kan per [email protected] DE VLIEGENDE HOLLANDER 2 3 DE VLIEGENDE HOLLANDER

3 REPORTAGE REPORTAGE Nederlandse Patriots beschermen miljoenen Turken Na duizend keer oefenen nu voor het echie Een van de launchers op de Turkse vliegbasis Incirlik. Zuid-Turkije slaapt een stuk rustiger nu de luchtverdedigingsparaplu van de NAVO volledig is ontvouwd. Samen met Duitse en Amerikaanse batterijen scant de KLu en KL gecombineerde 1 (NLD) Ballistic Missile Defence Task Force het luchtruim. Een reportage van Nederlandse Patriots in den vreemde. Tekst: eerste luitenant Jaap Wolting Foto s: korporaal 1 Rob van Eerden, AVDD Als het vrachtschip Louise Russ voor anker gaat in de Turkse havenstad Iskenderun, heeft landmachtmajoor Henk Plenk zijn schaapjes allang op het droge. Nog voordat de lanceerinrichtingen, vrachtwagens, radarsets, containers, aggregaten en terreinvoertuigen van het schip afrijden, legt de projectleider van Defensie Verkeers- en Vervoersorganisatie contact met de Duitsers. Zij arriveren namelijk eveneens in Iskenderun en verplaatsen ook over de weg richting hun eindlocatie. Om de verkeerslogistiek geen geweld aan te doen, maakt Plenk een één-tweetje met de Duitsers. Dat komt de Turkse gastheren goed uit. Zij hebben er veel werk aan de buitenlandse konvooien veilig naar de plaats van bestemming te leiden. Op de honderddertig kilometer lange rit laat het gastland niets aan het toeval over. Pantservoertuigen begeleiden de chauffeurs, op de opritten houdt de Turkse marechaussee Jandarma het verkeer tegen en militairen met wapens in de aanslag bevolken de vele viaducten onderweg. Op deze manier gaan de Patriots van het 802 Squadron van Defensie Grondgebonden Luchtverdedigingscommando in vier slagen over. Zorgvuldigheid Als het materiaal aankomt in Adana, kan specialist lancering Mike Wichman aan de bak. Net voordat de Nederlandse luchtverdediging operationeel is, koppelt hij één van de launchers aan het systeem. DE VLIEGENDE HOLLANDER 4 5 DE VLIEGENDE HOLLANDER

4 REPORTAGE REPORTAGE Daarvoor voert hij enkele reeksen coördinaten in. We letten er goed op dat de Patriot launcher niet verzakt, zegt de luchtmachtsergeant. Zorgvuldigheid is essentieel voor nauwkeurig functioneren van het wapensysteem. Als we alles hebben gecontroleerd, zetten we het in remote. Vanaf dat moment bedienen de militairen in het verderop gelegen Engagement Control Station de lanceerinrichting. KLu-collega eerste luitenant Remy Berkien is er daar één van. Met zijn ogen voortdurend op het scherm zegt de Tactical Control Officer: De systemen en de radar staan, en alles werkt prima. Wat ik nu voor het echie doe, heb ik honderden, wellicht duizenden keren geoefend. Door het draaien van shifts is onze vuurleidingscentrale continu bezet. Dreiging Links naast Berkien zit sergeant 1 van de luchtmacht Ruud Derks. De Tactical Control Assistant vult aan: We werken met onze NAVObondgenoten met een early warning system. Hun radars, of die nu op land of op zee zijn, pikken van alles op. We krijgen dus altijd tijdig een voorwaarschuwing over mogelijke aanvallen. Op zo n moment zit ik meteen op het puntje van mijn stoel en ben ik extra gefocust. Commandant 1 (NLD) Ballistic Missile Defence Task Force kolonel Marcel Buis (KL) maakt geen geheim van zijn gevoel: Ik ben er trots op dat wij hier op de zuidflank van de NAVO staan. Tenslotte is hulp bieden wanneer het écht nodig is dé kurk waarop het bestaansrecht van de verdragsorganisatie drijft. Mocht Syrië een raket over de grens sturen, dan staan wij klaar om die dreiging uit de lucht te plukken. Het materieel dat per schip arriveerde in de Turkse havenstad Iskenderun, staat klaar voor het transport naar Adana. Hoe richt je de raketten? De opstelling van de Patriots verschilt per missie en is afhankelijk van onder meer de grootte en geschiktheid van het terrein. In dit geval komt de dreiging in Turkije van Tactical Ballistic Missiles uit Syrië. Dit zijn onder andere Scuds, een verzamelnaam voor geleide middellange afstandsraketten van Russische makelij. Met die kennis richt je alle launchers in de hoofdschootsrichting van de dreigingshoek. Een andere taak zou kunnen zijn het beschermen van een gebied tegen aanvallen van vijandelijke vliegtuigen. Dan zet je de launchers meer in een waaiervorm. Vliegtuigen komen namelijk niet uit één specifieke hoek. Dat is in Syrië uitdrukkelijk niet het geval. De luchtverdedigers letten er goed op dat de Patriot launcher niet verzakt. In de stromende regen arriveert het materieel op de Turkse vliegbasis Incirlik. Gastland Turkije heeft er veel werk aan om de buitenlandse konvooien veilig naar de plaats van bestemming te leiden. Een van de launchers op de Turkse vliegbasis Incirlik, met de miljoenenstad Adana op de achtergrond. Waar staan onze bondgenoten? De twee Nederlandse batterijen staan hemelsbreed op zo n tien kilometer van elkaar: de ene op de Turkse vliegbasis Incirlik, nummer twee op het vliegveld van Adana. De Duitsers staan tweehonderd kilometer verderop bij de plaats Kahramanmaras. De Amerikaanse luchtverdedigers nemen posities in nabij Gaziantep, tachtig kilometer ten zuidoosten van Kahramanmaras. Eenmaal ontplooid beschermt het forse luchtverdedigingsnetwerk 3,5 miljoen inwoners in het zuiden van Turkije. Het Patriot-systeem De naam Patriot is een afkorting van Phased Array Tracking to Intercept On Target. Het is een mobiel lucht- en raketverdedigingssyteem dat gelijktijdig meerdere onderscheppingen van diverse soorten dreiging kan uitvoeren. Het systeem is ontworpen voor de lucht- en raketverdediging vanaf grondniveau tot ongeveer twintig kilometer hoogte. De belangrijkste elementen van een Patriot-vuureenheid zijn het radarstation, de vuurleidingscentrale, de lanceerinrichtingen en de communicatieapparatuur. Ieder land heeft zijn eigen voertuigen om de systemen te vervoeren. Het radarstation detecteert en identificeert doelen binnen een groot bereik. Als de systeembedienaars een dreiging hebben geïdentificeerd kunnen zij één of meerdere Patriotraketten hierop afvuren. Door het draaien van shifts zijn de vuurleidingscentrales continu bezet. Eerste luitenant Remy Berkien: Wat ik nu voor het echie doe, heb ik honderden, wellicht duizenden keren geoefend. DE VLIEGENDE HOLLANDER 6 7 DE VLIEGENDE HOLLANDER

5 ACHTERGROND ACHTERGROND Cravatte aan luchtmachtvaandel voor Kosovo-inzet Eerbetoon voor Allied Force Twintig Nederlandse F-16 s op een rij, dagelijks ingezet voor luchtverdediging, bombardementen en fotoverkenningsvluchten. Niet voor een oefening, maar oorlogsinzet. De Koninklijke Luchtmacht leverde in NAVO-verband een belangrijke bijdrage aan Allied Force, de air campaign die plaatsvond tussen eind maart en begin juni Met het aanbrengen van een cravatte aan het luchtmachtvaandel onderscheidt Hare Majesteit koningin Beatrix op 27 maart het luchtwapen voor de inzet tijdens de Kosovo-oorlog. Tekst: Sectie Communicatie Luchtmacht Het moment waarop de AIM-120 AMRAAM vertrekt van de F-16 van Peter Tankink en even later de Servische MiG-29 treft. Gouache Serge Stone, In het Joegoslavië van Tito bezit Kosovo een autonome status, maar negen jaar na zijn dood eind jaren negentig van de vorige eeuw - maakt de Servische leider Slobodan Milosevic een einde aan die zelfstandigheid. De regio komt in Servische handen en de Albanese meerderheid wordt onder meer ontheven uit openbare functies. Als reactie op de inperking van de vrijheid begint het Kosovo Bevrijdingsleger met aanslagen op Serviërs. De strijd escaleert als Belgrado antwoordt met een grootscheeps militair offensief. Nadat Servië weigert akkoord te gaan met een verdrag dat voorziet in het herstellen van zelfbestuur voor Kosovo en de stationering van een vredesmacht, dreigt de NAVO met luchtaanvallen. Het bewind in Belgrado houdt echter voet bij stuk en het bondgenootschap besluit daarop militair in te grijpen. MiG-29 Het operatieplan van een breed opgezette luchtcampagne treedt in werking. Een groot deel van de NAVO-partners levert vliegend materieel dat vrijwel zonder uitzondering op Italiaanse vliegbases onderdak vindt. Het gecombineerde Nederlands-Belgische detachement verhuist in die aanvangsperiode van Villafranca in Noord-Italië, naar Amendola in het zuiden. Daarvandaan vliegt het dagelijks missies boven Servië en Kosovo. Dat er tijdens de Kosovo-luchtcampagne een dreigende situatie heerst in het luchtruim boven het voormalig Joegoslavië is nogal een understatement. Nederlandse toestellen vliegen zeer gevaarlijke missies met dreiging vanaf de grond en vanuit de lucht. Zo weet majoor Peter Tankink tegenwoordig als kolonel Commandant Vliegbasis Volkel met zijn F-16 een Servische MiG-29 neer te schieten die het gemunt heeft op NAVO-bommenwerpers. Verblind De dreiging vanaf de grond is nog groter. NAVO-vliegtuigen moeten doelen uitschakelen die vaak serieus zijn beveiligd met Surface to Air Missiles (SAM s) en luchtafweergeschut. Sommige Nederlandse vliegers kruipen door het oog van een naald, zoals toenmalig majoor Marcel Duivesteijn. Tijdens één van zijn missies weet hij te nauwernood een SAM te ontwijken die vervolgens op driehonderd meter bij hem vandaan ontploft. Op dat moment is een tweede exemplaar al gevaarlijk dicht genaderd. Duivesteijn heeft te weinig tijd om ook dit geleide projectiel van koers te laten veranderen en kan alleen overleven met Een lange rij met Nederlandse F-16 s op de Italiaanse vliegbasis Amendola, met op de achtergrond de Belgische collega s. Operaties gingen tijdens Allied Force 24 uur per dag door. Foto: Richard Frigge, AVDD DE VLIEGENDE HOLLANDER 8 9 DE VLIEGENDE HOLLANDER

6 ACHTERGROND ACHTERGROND een kurkentrekkerbeweging richting aardoppervlak. Daarbij scheert de raket rakelings langs zijn F-16. De enorme vlam van de raketmotor verblindt Duivesteijn terwijl hij met zeer hoge snelheid op de grond af vliegt. Ironisch genoeg zorgt de lichtspoormunitie die de Servische luchtafweer op hem afvuurt ervoor dat hij zich weer kan oriënteren, en zijn kist kan rechttrekken. Duivesteijns Amerikaanse collega majoor Willy Thomas, de vlieger van de andere F-16, springt voor hem in de bres en leidt direct daarop de aandacht af door het afschieten van flares. En in plaats van koers te zetten naar een veiliger omgeving, draait Duivesteijn om en vernietigt een Servisch toestel op de grond. Missie volbracht. Teamprestatie Maar de succesvolle Nederlandse bijdrage aan Allied Force is niet alleen de verdienste van vliegers als Tankink en Duivesteijn. De volledige luchtmacht levert een indrukwekkende prestatie als team. In totaal worden twintig Nederlandse F-16 s inzet van de vliegbases Leeuwarden, Twenthe en Volkel. Die intensieve inzet vereist een degelijke logistieke ondersteuning. Daarom voorziet de luchtmacht ook in twee KDC-10-tankvliegtuigen, twee C-130 Hercules- en vier Fokker-60-transportvliegtuigen en alle soorten munitie die voor Allied Force nodig is. Veel luchtmachters zijn direct betrokken bij Allied Force. Uiteraard moeten de Militairen op Amendola werken in de open lucht, al vrij snel geconfronteerd met zinderde hitte. Maar ook in Nederland zetten alle luchtmachtonderdelen alle zeilen bij. Bijvoorbeeld op het munitiepark Alphen, de luchtmachtstaf en het Depot Elektronisch Luchtmacht Materieel op Woensdrecht. Doelgericht De Nederlandse vliegers grijpen doelen aan als radarfaciliteiten, brandstof- en wapenopslagplaatsen, kazernes, commandoposten en bruggen. Daarbij werpen ze 858 explosieven af, waaronder 32 Mavericks en 246 lasergeleide bommen. Op internationaal vlak is de Koninklijke Luchtmacht dan een grote speler. Nederland bezet samen met Groot- Brittannië de derde plaats op de ranglijst van landen met het grootste aantal gevlogen missies. Alleen de Verenigde Staten en Frankrijk nemen meer sorties voor hun rekening. Amerikaanse opperofficieren prijzen de Koninklijke Luchtmacht om het hoogwaardige materieel en het uitstekend getrainde personeel. Ze zijn daarnaast onder de indruk van de Nederlandse zelfstandigheid, deels gecreëerd door het inzetten van eigen aerial refuelling-capaciteit. De luchtmacht onderscheidde zich ook in positieve zin van de andere deelnemende luchtmachten door het uitblijven van substantiële collateral damage, nevenschade bij bombardementen. Allied Force was een luchtcampagne die op zichzelf stond, zonder ondersteuning van andere krijgsmachtdelen en toonde onomstotelijk aan dat de inzet van het luchtwapen het verschil maakt. Jaarlijks is het luchtmachtvaandel bij diverse evenementen present zoals op de 1 juli herdenking bij het monument op de voormalige Vliegbasis Soesterberg. Foto: Gerben van Es, AVDD Vaandel Koningin Juliana reikt het vaandel van de Koninklijke Luchtmacht op 19 mei 1965 uit aan luitenant-generaal Bertie Wolff. Rondom, in iedere hoek, staan de namen van de strijdtonelen van het Nederlandse luchtwapen (met de klok mee): Nederlandsch-Indië en Malakka , Australië en Indische archipel , Engeland en West-Europa en Nederland 1940 en Indische archipel Aan de Koninklijke Luchtmacht is de Militaire Willems Orde toegekend, de hoogste militaire onderscheiding in Nederland. De cravatte is naast een blijk van respect voor de inzetten tijdens de Kosovo-oorlog, tevens een bevestiging dat de luchtmacht zich de afgelopen decennia heeft ontwikkeld tot een professioneel, expeditionair en onmisbaar krijgsmachtdeel. Slechts enkele toestellen zijn tijdens Allied Force uitgerust met de LANTIRN doelaanwijspod onder de luchtinlaat, waarmee lasergeleide bommen naar hun doel worden gestuurd. Foto: Koninklijke Luchtmacht DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

7 Mensen & Mutaties Bevorderingen militairen Kolonel Schoonderwoerd RJW - LSK:STAFGROEP JURIDISCHE ZAKEN Luitenant-kolonel Rijken RJ - PROJTEAM JIVC Zweers AH - Protestantse GV CLAS Majoor Kleian HAM - LSK:SIE ELECTR OORLOGSVOERING Meerlant MS van - LW:VLUCHT Buisman AJR - LSK:SIE OPERATIONEEL RECHT Kapitein Schippers RC - LCW:BUR HELI COUGAR&ALOUETTE Schrijner RGP - LCW:LM BUR J&LVTGN AV&WT Lange D - DHC:298 OPS VLUCHT 1 Eerste luitenant Witte EJ - AOCS:OPERATIEN LVL SIE E Adrichem RJB van - DHC:931 PELOTONSTAF 641 OGRV Berg RM van den - DHC:298 OPS VLUCHT 1 Ackermans JJSM - DHC:298 OPS VLUCHT 5 Kersten MGW - DHC:300 OPS VLUCHT 2 Wijnhoven GJJ - DHC:931 COGP Lezer MO - AOCS:OPS GL SIE D VLUCHT C Ruiter APC de - 802SQN/2PATRIOTFU/2CREW Beerens DC - LW:SQN STAFBUR 323 Molenschot WWHM - DHC:931 PELOTONSTAF 651 OGRV Kuijkens JGJ - DHC:300 OPS VLUCHT 2 Tweede luitenant Ouden CW den - EHV:336 SQN Adjudant-onderofficier Nieraeth RJPM - LCW:PE ON EQMT CL VPKS Noort RCPM van - KMSL:KANTOOR INSTROOMTRAJECTEN Sergeant-majoor Hofman A - DHC:7 KNT WGO Goot J van der - Afdeling Sergeant der eerste klasse Scheerhoorn L - AOCS:BUR OPLDNGSONTWIK & ONDER Bandsma J - AOCS:BUR OPLDNGSONTWIK & ONDER Blomen JJM - IFB NCS CLD Craenmehr EMW - 802SQN/2PATRIOTFU/3CREW Mourik HR van - LW:WE WAPENTECHN (WT) Sergeant Weijers AB - VKL:WE BASE MAINTENANCE F16 Stunnenberg P - DHC:930 WE NDSTRM LCHTBEH MEGU Dijkstra DR - LW:WEC GROUND SUPP EQ Burgsteden B van - VKL:WE BASE MAINTENANCE F16 Baars S - 800OSTSQN/CISELM/CC/R&CONFMGMT Korporaal der eerste klasse Es GWA van - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Wijk S van - EHV:BUR ADJUDANT Steenbrink CJA - DHC:931 CIS MAINTENANCE Visser D - Bewaking Nieuw Milligen Wiegers R - Bewaking Nieuw Milligen Boonstra R - LW:GEV GRP C 621 OGRV HGL Semler MMR - 802SQN/3PATRIOTFU/1CREW Korporaal Witteveen H - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL4 Zoeteweij JMC - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Ouwehand DAC - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL4 Rink D van - Bewaking Leeuwarden Soldaat der eerste klasse Pligt W van der - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL4 Ontslag militairen Luitenant-kolonel Nordsiek FAE - LSK:SIE LOOPBAANMGMT & MD Majoor Gemerden F van - Sectie Indiv Besch. & Alg. Log Schraa G - Cluster 2 Willems JA - SMPL/IP P&F/IG P&C Kapitein Galen PE van - AFD C3I SYSN SIE C2S&ISR Weerd HJ van de - DHC:300 OPS VLUCHT 1 Tweede luitenant Krzeminski JK - LSKBOE:OPL NLDA LANG MODEL MWO Adjudant-onderofficier Bannink H - DIR P&V TDL VESTIGING EINDHVN Hattenberg R - VKL:ONDERHOUDSSQUADRON Koek FCM - 330HRSTCIE/ST/SIE S3/MATLOG Sergeant-majoor Korving P - LCW:PE COMPO CL AVIONICA Tijhuis BHM - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 312 Wind H - LW:BUR MANAGEMENT CONTROL Sergeant der eerste klasse Baltussen MG - IFB OO NMR - SHAPE Da Silva PM - LSK:AFD P-PLAN & KETENBEHEER Damen LHCA - DHC:930 WE BASE NH90 Dekkers MPJM - VKL:P&O ADVIES Elshout SPM van den - VKL:SIE VLIEGVEIL. UITRUSTING Kleinmoedig RP - DHC:930 WE NDSTRM LCHTBEH MEGU Kremers EM - VKL:WE BASE MAINTENANCE F16 Langenkamp AM - VKL:ONDERHOUDSSQUADRON Ras DF - DHC:298 G&O VLUCHT 3 Rasoelbaks AS - LSK:P&O ADVIES Snoeks M - LW:WE BASE MAINTENANCE Spaanderman S - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 311 Veltman AG - LCW:PACER ICSS PROJECT Wijnhamer HP - LCW:PE ON EQMT CL BERGING Sergeant Mengelers RC - LSKBOE:OPL NLDA LANG MODEL MWO Korporaal der eerste klasse Abels MF - VKL:PVE BRANDWEER Albertoe JG - Bewaking Leeuwarden Alting R - Bewaking Woensdrecht Arnoldussen DJEM - VKL:PVE BRANDWEER Beek PDP van - VKL:WE WAPENTECHNIEK Berg WO van den - 802SQN/2PATRIOTFU/2CREW Boonstra D - LW:PVE VLIEGDIENST Dijk MS van - LW:P&O ADVIES Gijzen RMM - 802SQN/3PATRIOTFU/2CREW Hameleers RACH - Van Horne Kaz Jansen EG - LSKBOE:KAPEL VAN DE KLU Keulartz J - 802SQN/3PATRIOTFU/1CREW Knol EA - EHV:PVE BRANDWEER Krop E - DHC:301 G&O VLUCHT 3 Rosebel MW - 802SQN/1PATRIOTFU/3CREW Sengers LJM - VKL:SIE BRANDSTOFFEN Stoker M - LW:SIE BRANDSTOFFEN Uiterwijk Winkel R - LSK:AFD P-PLAN & KETENBEHEER Verwijmeren JWB - Lokale Beveiliging Soesterberg Vugt E van - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 HS Özkan I - EHV:WC HANGAAR Korporaal Stals ELW - LSKBOE:OPL NLDA KRT MODEL KOO Soldaat der eerste klasse Eis R van - LW:GEV GRP A 631 OGRV Hertman RP - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL4 Hoogesteger M - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Soldaat der derde klasse Bevorderingen burgerambtenaren Schaal 11 Tilburg PCM van - LCW:VERWV BUR MISSIE OST Schaal 7 Gestel AMA van - KMSL:PLV COMMANDANT DE VLIEGENDE HOLLANDER 12 Polanco EGA - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Shawky M - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Vink M - KMSL:RESSORT LEERLINGEN NOVEMBER Ontslag burgerambtenaren Schaal 11 Muilwijk M - LSK:SIE BEDRIJFSVOERING Schaal 9 Heesters BC - LSK:AFD OIB Schaal 5 Klasens AF - EHV:P&O ADVIES Tissen EWM - LSKBOE:VERZAMELARBPL TBV GGW Schaal 4 Commandeur CM - LSK:P&O ADVIES Maas AWM - DHC:STAF BUR ADJUDANT Schaal 3 Reitsma W - LW:SIE MAGAZIJN Overplaatsingen Stoops DJW - Commando Landstrijdkrachten Diaz MRU - Commando Landstrijdkrachten Dijkhuis D - Commando Landstrijdkrachten Hoekstra JMJ - Commando Landstrijdkrachten Koppen SCT - Commando Landstrijdkrachten Zanten W van - Commando Zeestrijdkrachten Geven MME - Commando Landstrijdkrachten Brady JAN - Commando Landstrijdkrachten Roode KI de - Commando Zeestrijdkrachten Tieleman RTF - Commando Zeestrijdkrachten Weel JS - Commando Zeestrijdkrachten Maas KCHG - Commando Landstrijdkrachten Doekhi RR - Commando Zeestrijdkrachten Meersbergen JM van - Koninklijke Marechaussee Schoute WM - Commando Landstrijdkrachten Siepel JGH - Commando Zeestrijdkrachten Houben DJG - Commando Landstrijdkrachten Hockers WFJ - Commando Landstrijdkrachten Collé VD - Commando Landstrijdkrachten Koch JJH - Commando Landstrijdkrachten Breukel JJA - Commando Zeestrijdkrachten Dijk MB van - Commando Landstrijdkrachten Militair naar burger Klaassen CAM Post YPM DECEMBER Bevorderingen militairen Luitenant-kolonel Rensel MW - IFB VNC NQ Overig HAW C-17 Majoor Boom R van den - LCW:LM BUR HELIKOPTERS Kapitein Kusters PJH - DHC:299 KNT LCT Kolthof AP - LW:STAF VKAM Krebber WMT - VKL:BUR OPERATIONELE ONDERST. Eerste luitenant Klosinski RT - LCW:PE COMPO BDFBUR Wissink TR - KMSL:VG OGRV Schuitmaker A - DHC:300 G&O COGP Adjudant-onderofficier Loon TAC van - LCW:PE ON EQMT BUR PROD ENGR Sergeant-majoor Kryszat A - HPEL DGLC/HGP SSTN/3SSTN Sergeant der eerste klasse Schriks RHT - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 311 Ros MR - KMSL:PVE TRANSPORT Aldenhoven RLJ - EHV:GROUPAGEPUNT AIR Hoekstra S - LSK:SIE OPERATIEN&LUCHTVRNDN Schreurs H - IFB NCS DARS NM Schouten JK - KMSL:KNT OPL ADM & LL-BEHEER Hagen BEN - OST BTO OOST Diederen FHA - VKL:PVE OPS 311 Geest PM van der - LW:CIS MAINTENANCE Samandu Y - EHV:CABIN ATTENDANT SIE Ende DEC - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 313 Groot WHR de - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 311 Nieuwenburg R - LW:CIS MAINTENANCE Özuymaz MS - EHV:DOCK 1 KDC-10 Baardse DPB - DHC:300 G&O VLUCHT 1 Backer A - DHC:301 G&O VLUCHT 1 Bartelink N - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 312 Braakhuis JJB - LCW:PE COMPO CL AVIONICA Breetveld R - DHC:301 G&O VLUCHT 3 Gerard QS - EHV:DOCK 2 C-130 Gerven JM van - DHC:301 G&O VLUCHT 2 Groener TM - DHC:300 G&O VLUCHT 5 Hagenbeuk PJ - DHC:301 G&O VLUCHT 3 Hartendorp J - DHC:301 G&O VLUCHT 4 Heumen AJ van - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 312 Hooff SA van - EHV:DOCK 1 C-130 Lieffering P - LW:VLUCHT AIRCRAFT MAINT 323 Mark R van der - EHV:DOCK 2 KDC-10 Muller J - DHC:300 G&O VLUCHT 2 Peijl C van der - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 312 Schutte PLM - DHC:301 G&O VLUCHT 1 Slieker RJ - LCW:PACER ICSS PROJECT Stalenhoef BA - LW:VLUCHT AIRCRAFT MAINT 323 Tijssen JES - EHV:DOCK 3 C-130 Vogelaar AC - EHV:DOCK 1 C-130 Voskamp I - EHV:DOCK 3 KDC-10 Waarsenburg RJ - DHC:930 WE BASE APACHE Weegh SH op de - DHC:301 G&O VLUCHT 5 Zijlstra YK - LW:WE AVIONICATECHNIEK Bink D - DHC:930 WE BASE COUGAR Bruul JJ - DHC:300 G&O VLUCHT 2 Carpay S - DHC:301 G&O VLUCHT 5 Donkers B - DHC:301 G&O VLUCHT 5 Koning WTS - LW:WE AVIONICATECHNIEK Piels TJ - DHC:930 WE BASE APACHE Otterloo T van - LSKBOE:ORKEST Sergeant Maas KMG - 802SQN/3PATRIOTFU/2CREW Graaf DS de - DHC:298 OPS COGP Korporaal der eerste klasse Bakker T - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL2 Drouen KWMJ - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL1 Engelen SRJF - DHC:931 GRP D 651 OGRV EXPLHGL Mulder BPB - LW:GEV GRP C 631 OGRV HGL Maasdijk GJM van - EHV:SHIFT B VRACHTAFHANDELING Braal R de - KMSL:SIE POL & CHEMISCH AFVAL Holsteijn GFM van - DHC:932 WE LOG OPSLAG POLCA Janssen IPT - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 HS Jong H de - DHC:932 WE LOG OPSLAG POLCA Wessels A - LW:GEV GRP C 631 OGRV HGL Broens HAHW - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Siebenga WB - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL4 Kuyper DM - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 HS Groen M - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Hartog NJ den - Lokale Beveiliging Soesterberg Lammertsma D - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Zonsbeek FHJ van - VKL:SIE WEGTRANSPORT Sambo JES - LW:SIE MAGAZIJN Scholten R - Vlb Leeuwarden Smans J - DHC:932 WE LOG OPSLAG POLCA Vaartjes G - LW:GEV GRP A 631 OGRV Verweij GRW - DHC:930 WE VLIEGTUIGPLAATWERK Bevorderingen burgerambtenaren Heiligenberg E van den - LSKBOE:OPL NLDA KRT MODEL KOO Mast SJ - Bewaking Rijen Muntoni S - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Verwoert KW - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Korporaal Schaal 6 Neven WHAL - LCW:PE GSM BDFBUR Soldaat der derde klasse Ontslag militairen Kolonel Sinck R - LSK:AFD KWALMGNT ORG&PO SPEC Struyvenberg PAA - Medische Staf & Arts-Ass Luitenant-kolonel Hagoort RP - IFB LSO NLD PO ALTBMD Rijpkema RW - LSK:SIE LOOPBAANMGMT & MD Majoor Braun RRVA - 1CIMICBAT/CSE/CSE-4 Willems JB - IFB NCS AIRCC HQ RAMSTEIN Eerste luitenant Everink HJM - AOCS:WERKCENTRUM RADAR Verstegen JGMA - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 312 Adjudant-onderofficier Adema AM - NSE Kalkar Botschuijver B - LSK:BUR MAT VOORZ EENHEID Casteleijn J - SIE PATRIOT Gerberink JW - KMSL:VG OGRV Hoogerbrug THJ - Sie Wervingsvoorlichting Melgert A - DHC:298 G&O COGP Rover RA de - Afdeling Sukkel W - VKL:CHEF STAF Tillemans CWJ - LW:WE MOTOREN Wilderink JG - DIR P&V TDL VESTIGING ZWOLLE Sergeant-majoor IJzerman ME - CML:GOTC Janssen TJGM - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 313 Kox JM - VKL:SIE MUN ASSEMBLAGE&TRANSP Kraaikamp JPW - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 311 Maren J van - LCW:LR BUR MAT DNST Mulder HJ - LW:VLUCHT AIRCRAFT MAINT 322 Oogink HJR - LW:WE BASE MAINTENANCE Roode W de - VKL:ONDERHOUDSSQUADRON Seuren LW - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 313 Sergeant der eerste klasse Strijk RJM - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Water M van de - LSKBOE:OPL NLDA LANG MODEL MWO Wouterse W - KMSL:RESSORT LEERLINGEN Zande C van der - LSKBOE:OPL NLDA LANG MODEL MWO Ontslag burgerambtenaren Schaal 10 Grolman W - LSK:P&O ADVIES Smid EA - LSK:P&O ADVIES Schaal 7 Henningheim JW - LCW:PE COMPO CL AVIONICA Peter J - LCW:LR BUR OST Tuit R - LCW:AFD TECH PE MARHELI Schaal 6 Schaafsma J - LW:STAF OPERATIONELE ONDERST Schaal 5 Dietvorst JL - LCW:PE GSM CL ALG OST Hulshof R - CML:FACILITAIRE DIENST CML Schaal 4 Avoort TGA van der - VKL:P&O ADVIES Methorst T - LCW:LR BUR MAT DNST Overplaatsingen Geffen JBFM van - Commando Diensten Centra Groot ATH de - Koninklijke Marechaussee Heuvel van Varik BGA van den - Commando Landstrijdkrachten Six HM - Commando Diensten Centra Zoontjens MLA - Commando Landstrijdkrachten Militair naar burger Hogenkamp BA Albers AC - IFB NCS CLD Hendriks J - IFB NCS DARS NM Mevis PJ - LCW:PE COMPO CL MOT&MODUL Selten GMAM - VKL:PVE LINEMAINTENANCE 311 Thomassen FGW - LSKBOE:VERZAMELARBPL TBV GGW Veen AA van - AOCS:CIS OPERATIONS Welling J - LSK:ONDERSTEUNEND PERSONEEL Sergeant Blom BM - EHV:DOCK 2 C-130 Jehee IWL - LSKBOE:OPL NLDA LANG MODEL MWO Lemmens R - 12INFBAT/B-CIE/MRGP Vries R de - EHV:FLIGHT PLANNING Wijk T van - VKL:PVE LINE MAINTENANCE Korporaal der eerste klasse Apostel ER - DHC:931 GRP C 651 OGRV HGL Bloemhof PM - Bewaking Nieuw Milligen Buijtene R van - DHC:932 MVZ ONDERSTEUNING Ceelie M - LSK:AFD P-PLAN & KETENBEHEER Dekkers GGF - DHC:931 GRP A 651 OGRV Deubel MWJ - DHC:931 CIS OPERATIONS Hilberink PAH - VKL:P&O ADVIES Hoesel R van - Bewaking Leeuwarden Landman HJ - DHC:932 WE LOG OPSLAG POLCA Lieshout CBMM - EHV:GROUPAGEPUNT AIR Meeusen JA - KMSL:961 PLATFORM SQN Neervoort B - VKL:SIE BEDR.STOF&CHEM. AFVAL Otgens EFC - LSKBOE:VERZAMELARBPL TBV GGW Peters DBM - VKL:BEWAKINGS-SPEC OPS 640 VL5 Rojas RF - Transportgroep 5 WE Eindhoven 13 DE VLIEGENDE HOLLANDER

8 REPORTAGE FREPORTAGE Red Flag van levensbelang voor jachtvliegers Zelfde verhaal different story In heftige luchtgevechten maken Sukhoi Su-30 s en Chenyang J-11 en het leven van vliegers van de coalitie enorm zuur. Het ene moment trekt Blue Air en vervolgens weer Red Air aan het langste eind. Ondertussen dringen vijandelijke Tu-95 s en Tu- 160 s bommenwerpers het luchtruim in om doelen op de grond aan te vallen. De coalitie weet een paar toestellen uit te schakelen, maar twee Blackjack bommenwerpers ontkomen en treffen doel. Blue Air heeft de handen vol aan Red Air tijdens Red Flag Tekst: Arno Marchand Foto s: Henry Westendorp, AVDD Agressors Tijdens Red Flag bouwt het scenario dagelijks qua moeilijkheid op. Red Air is de tegenstander. Nellis kent twee speciaal daarvoor ingerichte squadrons Agressors die acteren als vijand. Zij vliegen met F-15C/D s en F-16C/D s, maar verbeelden daarmee moderne types van Russische (Sukhoi Su-30 familie) en Chinese (Chenyang J-11 variant van Russische Su-27) makelij. Een coalitie, samengesteld uit luchtmachten uit diverse landen, verdedigt het eigen grondgebied, of valt zo nodig aan om de agressor te verjagen. Een F-16 Agressor die in de luchtgevechten een Su-30 verbeeldt, wacht op toestemming om te vertrekken. B-1B en (op achtergrond) B-52H bommenwerpers vliegen afwisselend voor Blue en Red Air, alleen dan als respectievelijk als Tu-160 Blackjack en Tu-95 Bear. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

9 REPORTAGE REPORTAGE Een F-16C Block 52 van de Amerikaanse basis in Duitsland Spangdahlem en twee USAF F-22A s van Hawaï rijden naar de kop van de baan. Het is even stil op Nellis Air Force Base. Een schaars moment op de Amerikaanse vliegbasis in Nevada, waar het starten en landen van de meest uiteenlopende soorten militaire vliegtuigen vrijwel de hele dag doorgaat. Boven de Nellis Test and Training Range vindt twee maal daags, één keer overdag en de andere s avonds, een groot luchtgevecht plaats. Wat en hoe je hier traint, kan nergens anders, geeft detachementscommandant luitenant-kolonel Arnoud Stallmann aan. Het is een geweldige ervaring waarbij je de eerste vijf à zes dagen van een grootschalig conflict leert doorkomen en daarbij effectief je wapensysteem inzetten. Als je daarna als vlieger in een echte situatie wordt ingezet, heb je deze ervaring al in je rugzak zodat je ervaren bent. Deze oefening is simpelweg een must, wil je een vlieger zo goed mogelijk getraind op pad sturen. Hoge prijs Op datzelfde moment vliegen Nederlandse F-16 s in een Combined Air Operation (COMAO) met de andere eenheden, een Defensive Counter Air (DCA)-missie. Daarbij verdedigen ze het eigen grondgebied tegen het aanvallende Red Air. In het noordelijke deel van de range patrouilleren er vier in een Combat Air Patrol (CAP) in het zuiden nog twee. Wat en hoe je hier traint, kan nergens anders Volop werk voor de Nederlandse F-16 vliegers die oog in oog komen met vijandelijke jagers. Doordat de Agressors zo goed hun werk doen, is het een gecontroleerde chaos, zegt majoor Gert van het 323 TACTESS. En dat is maar goed ook, want daarvoor zijn we hier. In de noord-cap werken we samen met Amerikaanse F-15E s en F-22 s. Door onze samenwerking is er niets doorheen gekomen. Maar wel tegen een hoge prijs. Wij zijn een paar toestellen kwijtgeraakt en in de andere CAP s zijn nog meer verliezen geleden. Enorm lastig Het is fantastisch om aan een oefening als deze mee te doen, vult kapitein Stefan van 312 Squadron aan. Het is en blijft de beste training ter wereld waarvan je verschrikkelijk veel leert, maar tegelijkertijd ook een spiegel krijgt voorgehouden. De Agressors waar we tegenover komen, zuigen niet iets uit hun duim om het ons lastig te maken. Dit is de realistische dreiging. Ze maken het ons enorm lastig. Wij zijn beperkt in onze sensoren en het detecteren van luchtdreiging. Onze radar warning reciever is bijvoorbeeld gedateerd, waardoor wij niet alle dreiging ontvangen.' Een van de modernere types, een F-15E van de USAF, in take off. Op de achtergrond het wereldberoemde demonstratieteam the Thunderbirds dat Nellis als thuisbasis heeft. Foto: Arno Marchand Je ziet aan deze oefening dat alles wat niet low observable is, verliest Erger Vlieger luitenant-kolonel Joost Luijsterburg tekent hierbij aan dat het bij deze Red Flag-missies om een hoog, maar zeker niet hoogste geweldsspectrum gaat. Drie jaar geleden vlogen we nog tegen oudere en minder capabele Su-27 s en J-10 en, maar al heel wat landen beschikken nu over bijvoorbeeld de Su-30. Maar het kan nog veel erger. Dit DCA-scenario kent bijvoorbeeld geen gronddreiging die er bij offensieve missies wel is. Tijdens deze Red Flag gebruikt de tegenstander alleen eenvoudiger Surface to Air Missiles (SAM s), aangeduid van 1 tot 9. Worden het zogenoemde double digit SAM s, de modernere varianten van deze luchtdoelraketten, dan kunnen we met vierde-generatietoestellen als de F-15 en F-16 simpelweg niet eens naar binnen, vult Gert aan. Nee Die beperkingen van deze platformen zijn al vóór deze Red Flag onderkend door de coalitie. Vooraf krijgen de vliegers van de meest capabele toestellen de Amerikaanse F-16 s Block 52 en F-15E s namelijk de vraag: kunnen jullie ook sweep doen? Daarbij vegen jagers het luchtruim schoon voor de andere toestellen uit de coalitie. Het antwoord is een duidelijk nee, de dreiging is voor ons te hoog. Daarop besluit de USAF zelf op het laatste moment een contingent F-22 Raptors toe te voegen. Deze toestellen van de vijfde generatie onderscheiden zich door hun avionica, radar, prestaties en wapens. En daarbij, het toestel is very low observable, veel minder goed door de radar waarneembaar. Een compleet ander platform dan alle overige deelnemers van de vierde generatie. Luchtoverwicht De Amerikaanse luchtmacht voert Red Flag voor het eerst in 1975 uit. De reden is de grote verliezen van eigen vliegend materieel en daarmee mensen in de Vietnamoorlog. Het luchtoverwicht van de Amerikanen in Korea in de jaren vijftig, is eind jaren zestig- begin zeventig teniet gedaan. Om dat te herstellen bedenkt de USAF een zo realistisch mogelijke luchtoorlog die wordt nagebootst in de oefengebieden van Nellis. Bewapeningspersoneel hangen een AIM-120 AMRAAM aan de vleugel van een Nederlandse F-16. Missiles kunnen tijdens Red Flag niet afgevuurd worden. Een KLu-vlieger controleert een live GBU-12 lasergeleide bom. Eén van de Nederlandse F-16 s begint aan zijn missie boven de Nellis ranges. Foto: Arno Marchand DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

10 REPORTAGE REPORTAGE Sergeant Wilco van Eijk mission planner, 313 Squadron In Nederland vliegen we bijna nooit COMAO s, behalve tijdens een grote oefening als Frisian Flag. Hier is alles veel groter en vliegen we met grote diversiteit aan types. Daarom wordt hier veel meer van ons planners verwacht. In het Nederlandse militaire luchtruim hoef je niet of veel minder met anderen rekening te houden. Dit is hartstikke leuk want je begrijpt hierdoor veel beter wat er allemaal in een COMAO gebeurt en wie welke rol heeft. Het is juist goed dat we aan Red Flag deel nemen zodat we weten waar we staan Tweede luitenant Yousif Awchi technisch officier, 312 Squadron Eigenlijk doe ik hier hetzelfde werk als in Nederland. Ik zorg dat de technici hun werk goed kunnen doen. Je werkt hier alleen een stuk zelfstandiger dan in Nederland waar je meer ondersteuning van andere eenheden hebt. Hier doen we alles zelf, ook zonder hulp van Nellis. De vliegtuigen houden zich hier goed. We doen het werk dat we vooraf hadden ingeschat. Maar één vliegtuig heeft meer problemen. Die moet wachten op een onderdeel uit Nederland voordat-ie weer kan vliegen. Voor mij is dit de eerste keer Red Flag. Heel interessant, ook om te zien hoe eenheden uit andere landen werken. Adjudant Piet van Dijk linechief gereedstelling, 313 Squadron Sergeant 1 Wim van Rumpt crewchief, 312 Squadron Sergeant-majoor Eric Hendriks tailmanager avionica, 900 Squadron Sergeant-majoor Han van Kruijsbergen hangarchef, 900 Squadron Sergeant-majoor Gerard Bouwmeister linechief wapentechniek, 900 Squadron Mijn werk is hier niet echt anders, geeft hangarchef Van Kruisbergen aan. Ik heb één lastige klant en die staat al een tijdje in de hangar. Het leuke is juist dat je hier alles bij elkaar hebt, zegt linechief Van Dijk. Je hebt je eigen stukje platform, alles bij elkaar en daardoor korte lijntjes. Thuis is alles veel meer over de basis verspreid. Een handsignaal is vaak al genoeg om een ander verderop op de lijn te vertellen wat jij wilt, zegt crewchief Van Rumpt. Dat is ook wel handig, vult linechief wapentechniek Bouwmeister aan, want na een missie moet in korte tijd moet veel gebeuren om de kisten weer klaar te zetten voor de tweede vlucht. Dit is voor vliegers dé oefening. Dus is een kist niet klaar, dan werken wij door totdat-ie dat wél is. Met een paar zieken erbij is dat soms behoorlijk passen en meten, zegt tailmanager avionica Hendriks. Maar qua materiaal zitten we er goed bij. Daarop grijpen we hier niet mis. KLu vaste klant Op uitnodiging van de USAF doet een KLu-detachement in 1984 voor het eerst mee aan Red Flag, samen met België en Denemarken. Met de dan nog nieuwe F-16 als gezamenlijk wapensysteem, zijn deze Europese landen (en daarbij Noorwegen) voor de VS interessante partners voor gezamenlijke operaties geworden. De hiervoor laatste deelname van de KLu op Nellis is in De laatste keer Red Flag is echter in 2011, dan in de sneeuw. Sinds een paar jaar verhuist de oefening namelijk een enkele keer per seizoen naar Alaska. Foto: Maurits Kraak Spiegel Het verhaal is eigenlijk vrij simpel, zegt Stefan. Je moet doelen kunnen uitschakelen en overlevingskans hebben. Tegenover moderne wapensystemen kunnen we dat en hebben we die simpelweg niet meer. Dan moet je je als een demovlieger gedragen om uit een situatie te komen, zonder dat je je doel bereikt. Dat vraagt driehonderd procent van je brainbytes en je bent alleen maar bezig met overleven. Zo wil en kun je geen conflict uitvechten, zegt Luijsterburg. Je ziet aan deze oefening dat alles wat niet low observable is, verliest. Want twintig vliegtuigen van Red Air uitgeschakeld versus twaalf van Blue, klinkt goed. Maar de Raptors alleen nemen zeven toestellen voor hun rekening tegen geen verlies van eigen kisten. Daarmee is voor de overige toestellen de verliesratio 13 versus 12, vrijwel 1 op 1. Dat betekent in gewoon Nederlands dat binnen de coalitie van elke drie gevechtsvliegtuigen, er minstens één niet terugkomt. De ontwikkeling om ons heen staat niet stil. Daarom is het juist belangrijk dat we aan Red Flag deelnemen. Je weet dan waar je staat want je krijgt een duidelijke spiegel voorgehouden. Red Flag blijft Red Flag, maar laat zo langzamerhand wel een ander verhaal horen. Daarnaast is het een illusie om te denken dat het dreigingsniveau alleen tijdens de eerste dagen van een conflict zo hoog is. Vooral de moderne dreiging vanaf de grond zal zo goed als altijd aanwezig zijn, en dat is nu juist waarmee wij in de F-16 de meeste problemen hebben. Op het laatste moment voegde de USAF zelf aan deze Red Flag zes F-22 s toe. Foto: Arno Marchand Onze kracht Ondertussen is het op Nellis weer de bekende drukte van terugkomende kisten terwijl andere al weer klaar staan voor de volgende missie. Onze tactieken zijn gebaseerd op die van de Amerikanen, geeft Gert aan. Die bepalen toch de standaard en daarin kunnen wij ondanks onze beperkingen goed meekomen en krijgen daarvoor complimenten. Daarnaast is Red Flag veel meer dan alleen de missies zelf, reageert Stefan. Je leert hier van alle landen die deelnemen en daarbij dus ook hele andere standpunten. We vliegen hier nu met Singapore en de Verenigde Arabische Emiraten. Die kom je anders nooit tegen. Dacht je! Maar twee jaar terug stonden we met de VAE zij aan zij op Sardinië voor de vluchten boven Libië. Stallmann kijkt dan ook tevreden naar zijn detachement. We hebben hier in twee weken een geweldige training voor twintig van onze vliegers gehad, zowel overdag als s nachts. Voor jonge vliegers is alles nieuw; tijdens een conflict ook een echte vaak je eerste bom kunnen gooien. Dat kan nergens anders. Ervaren vliegers worden hier door de complexe missies continue voor nieuwe uitdagingen gesteld. Wij zijn als luchtmacht gewend om met minimale middelen, maximale output te genereren. Het is juist onze kracht dat we swingrole, dus multi-inzetbaar zijn. Maar natuurlijk geeft het een kick om samen met de F-22 te vliegen omdat je ziet wat zo n vijfde-generatietoestel kan. Dat is wel duidelijk de toekomst. Internationaal gezelschap Mirage 2000 In Red Flag editie 13-2 participeren naast de Nederlandse inbreng Singapore (F-16C/D), de Verenigde Arabische Emiraten (Mirage 2000, op foto op voorgrond) en Zweden (JAS-39, achtergrond). De grootse bijdrage komt uiteraard van de USAF-eenheden, in dit geval uit Duitsland (F-16C/D), Hawaï (F-22A) en diverse van het vaste land van Noord-Amerika: B-1B en B-52H bommenwerpers, E-3B radarobservatieposten, F-15E, F-16C/D, F/A-18E jachtvliegtuigen, EA-18G elektronische oorlogvoeringstoestellen en KC-135 tankvliegtuigen. Foto: Arno Marchand Een Nederlandse crewchief dirigeert vlak voor de start van een missie een F-16 naar zijn opstelplaats. Op de achtergrond een Singaporese F-16. Foto: Maurits Kraak DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

11 PERSONEEL PERSONEEL De reorganisatie ligt op dit moment van schrijven weliswaar stil, maar dat betekent niet dat er niet over de het werken in de nieuwe organisatie wordt nagedacht. Een drieluik over het nieuwe werken straks. Generaalmajoor Ton Tieland, de Plaatsvervangend Commandant Luchtstrijdkrachten, bijt het spits af over de KLu op orde. In een volgende aflevering komt een commandant van een onderdeel aan het woord. De serie wordt afgesloten met een Hoofd Product Verantwoordelijke Eenheid. PC-LSK Tieland: De bedrijfsvoering daar ben ik van Tekst en foto: Sectie Communicatie Luchtmacht Op orde is veel meer dan alleen het beheer op orde voor mij is het grip krijgen op onrust Voor mij betekent KLu op orde dat we voortdurend bezig zijn met wat nodig is om ervoor te zorgen dat iedereen gewoon zijn werk kan doen. Op orde is veel meer dan alleen het beheer op orde. Voor mij is het met name grip krijgen op onrust. Die wordt veroorzaakt door de bezuinigingen en de daaruit voortkomende reorganisatie. Dan worden de effecten pas echt merkbaar. En als de reorganisatie om wat voor reden dan ook hapert, dan moet dat beheerst worden. Ik heb niet altijd directe invloed zoals op de omvang van de bezuinigingen. Ook heb ik geen grip op de termijn waarop de reorganisatie wordt uitgesteld door de Wet Uniformering Loonbegrip, kortweg WUL. Ik stel niet dat ik daarom geen verantwoordelijkheid draag en ik niet elke dag probeer een bijdrage te leveren aan de voortgang, maar wel dat ik dat niet alléén kan. Maar heb wel de overtuiging dat onze Commandant der Strijdkrachten en onze minister er elke dag druk mee bezig zijn. Wat ik wél kan, is sturen op grip krijgen op de onrust, soms veroorzaakt door externe ontwikkelingen maar soms ook door onszelf. Hoe doe ik dat? Door voortdurend te luisteren naar de geluiden van de werkvloer, naar de medezeggenschap, naar elk individu die mij vertelt zich zorgen te maken. Vaak kan ik helderheid geven, kan ik acties uitzetten om de reden van onrust toe te laten lichten. Maar soms ook niet. Dus zie ik het als mijn rol om duidelijkheid te verschaffen over de zaken waarop ik invloed heb en die zullen bijdragen aan rust en dus aan een organisatie op orde. Daarnaast ben ik eerlijk over de onderwerpen waarop ik geen invloed heb en dus ook geen antwoord op kan geven, anders dan dat ik het niet weet. Ik weet het niet is namelijk ook een antwoord. Maar waar gaan we dan naartoe? We worden eerst significant kleiner. En dat heeft directe invloed op de hoeveelheid werkzaamheden die we nog kunnen verrichten. Nog efficiënter, nog slimmer werken zijn veel gebruikte termen; ik ben daar voorzichtig mee. Als het efficiënter, slimmer kan dan moet het. Zie daarvoor de Vliegende Hollander van januari. Maar we mogen onze ogen niet sluiten voor alle efficiencyslagen die wel al hebben doorgevoerd. Het heeft dus consequenties voor ons allemaal. Voor de hoeveelheid functies, de hoeveelheid werk per functie en wat we uiteindelijk als Nederlandse luchtmacht op de plank kunnen brengen. Van dat laatste ben ik heilig overtuigd. De bijdrage die de luchtmacht levert, is randvoorwaardelijk voor elke inzet. Inzet als zelfstandig operationeel commando. Inzet nationaal en internationaal. Dit kan alleen nog maar als we intensief samenwerken. Samenwerken met nationale en internationale industriële partners, kenniscentra maar ook met andere krijgsmachten, met andere luchtmachten. We werken al zeer intensief samen, op al deze gebieden en soms al heel lang. Dat is niet altijd bij iedereen bekend. U mag van mij verwachten dat ik stuur op rust in de bedrijfsvoering. Dat ik zorgvuldig handel daar waar het gaat om de synergie tussen de omklapmomenten en de verdeling van de werklast die dit met zich U mag van mij verwachten dat ik blijf luisteren naar zorgen van het personeel, signalen serieus neem en als het kan naar handel KLu op orde Het is mijn taak om duidelijkheid te verschaffen over de zaken waarop ik invloed heb - ik ben ook eerlijk over de onderwerpen waarop ik geen invloed en dus ook geen antwoord heb Als Chef Staf van Staf CLSK ben ik verantwoordelijk voor de bedrijfsvoering. Daar ben ik van. Dat klinkt misschien wat abstract of ver weg als u niet op de staf bent geplaatst, maar dat is het niet. De bedrijfsvoering heeft namelijk directe invloed op waar de prioriteiten liggen op de velden, de squadrons, de werkcentra. Het is dus belangrijk dat wij samen weten waar we naartoe gaan. Ik geloof dat samen weten waar je naartoe gaat, rust geeft. meebrengt. U mag van mij verwachten dat ik blijf luisteren naar de zorgen van het personeel en deze signalen serieus neem en als ik het kan naar handel. Ik doe hiermee geen oproep mij allemaal te mailen, maar wel om met elkaar te blijven praten. Over een goed idee. Over een toch nog gevonden efficiencymaatregel. Over hoe u of uw baas kan bijdragen aan sturen op rust. En neem van mij aan dat weten rust geeft, ook als het slecht nieuws is. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

12 ACHTERGROND ACHTERGROND Zorgverzekering voor Vrede en Veiligheid De inzet van de luchtmacht bijdrage aan de vredesmissie in het zuiden van Irak, SFIR. Zo helpen Nederlandse militairen bij het creëren en handhaven van rust en stabiliteit in de provincie Al Muthanna. Op 2 juli 2003 vertrekken de eerste kwartiermakers, vijf maanden later gevolgd door de hoofdmacht van elfhonderd militairen. Naast mariniers en een genie-eenheid van de landmacht stuurt de luchtmacht een helikoptereenheid van honderdvijftig militairen en drie Chinooks van het 298 Squadron mee. De KLu komt terecht op de vliegbasis Tallil waar de sporen van oorlogen in de vorm van verwoeste (vliegtuig-)bunkers, nog in het Nederlandse kamp duidelijk zijn. Taken De werkzaamheden van de Nederlandse eenheden zijn heel uiteenlopend: van een ordelijk verloop bij voedsel uitdelen tot de opleiding van Irakese politiefunctionarissen. Dat laatste draagt in grote mate bij aan de stabiliteit van de provincie. In de taken is een grote tweedeling te maken: voor en na de soevereiniteitsoverdracht van 28 juni Tot die datum zijn dat: Force protection Herstel en handhaving van veiligheid, stabiliteit en van de openbare orde Het mogelijk maken van activiteiten van humanitaire organisaties Het mogelijk maken van de leveranties van essentiële openbare nutsvoorzieningen en de infrastructuur, noodzakelijk voor politiek en economisch herstel Het mogelijk maken van betalingen aan lokale werknemers in nuts voorzieningen met fondsen van de Coalition Provisional Authority Het beveiligen van politiebureaus, financiële en culturele instellingen. deel 3 Een AH-64D vliegt laag over een kudde kamelen. Pas gedurende de uitzending neemt de Nederlandse politiek het besluit zes Apaches ter versterking van SFIR-eenheden naar Irak te sturen. Foto: Eric Vorstenbosch, AVDD De minister van Defensie, Jeanine Hennis- Plasschaert, is zeer duidelijk over de taak van de krijgsmacht: zij is de zorgverzekering voor vrede en veiligheid. Betekende dat vroeger het verdedigen van onze landsgrenzen of die van onze bondgenoten, vandaag de dag weten we dat Defensie ook buiten de grenzen van ons eigen land of verbond moet kunnen optreden. Vrede en veiligheid beginnen vaak buiten de polder. Mede daarom staat in de grondwet dat het een taak is van Nederland een bijdrage te leveren aan de internationale rechtsorde. En dat gebeurt en gebeurde veelvuldig. Tekst: Sectie Communicatie Luchtmacht Sinds het einde van de Koude Oorlog is het luchtwapen bij alle Nederlandse missies betrokken. Militaire operaties leunen zwaar op luchtsteun, -overwicht, -transport, -verdediging en luchtverkenning. Luchtmachtinzet is niet meer weg te denken. In deze derde en laatste aflevering over missies van de afgelopen twintig jaar, besteedt de Vliegende Hollander aandacht Stabilisation Force Irak (SFIR) en Operation Unified Protector (OUP). Oorlogssporen Om de Irakezen te assisteren bij de wederopbouw van het land, de hervorming van overheidsinstanties en het creëren van stabiliteit en veiligheid, neemt de VN Veiligheidsraad op 22 mei 2003 resolutie 1483 aan. Nederland levert met twaalfhonderd militairen ruim twee jaar een Drie Apaches, toen nog van het 301 (interim) Squadron, begeleiden een Chinook van het 298 Squadron. Foto: Henry Westendorp, AVDD Een Cougar van het 300 Squadron test het afschieten van flares. Foto: Eric Vorstenbosch, AVDD Indien noodzakelijk kan ook ondersteuning worden geboden aan de verwijdering van restanten van Saddam Hoesseins regime en beveiliging en opslag van militaire uitrusting. Na de soevereiniteitsovergang beperken de taken zich tot: Het optreden tegen groeperingen die op gewelddadige wijze proberen het politieke proces te beïnvloeden Het opbouwen van de Irakese veiligheidsorganisaties Op verzoek van de Irakese regering ondersteuning van humanitaire hulpverlening, civiele diensten en wederopbouw voor zover dit in overeenstemming is met de resoluties van de VN Veiligheidsraad. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

13 ACHTERGROND ACHTERGROND Een Chinook zorgt voor luchtdekking bij een vehicle checkpoint, een mobiele afzetting van het Nederlandse Korps Mariniers. Foto: Henry Westendorp, AVDD Ter versterking van het Nederlandse SFIR-eenheden stuurt minister van Defensie Henk Kamp in mei 2004 zes Apaches van het 301 Squadron en zo n zestig man personeel naar Irak. Na een jaar ruilt het trio Chinooks binnen het 1 (NL) Helidet SFIR plaats met vier Cougars van het 300 Squadron en bijbehorend personeel. Na twee jaar trekt Nederland zich terug uit Irak. De provincie Al Muthanna is dan een stuk stabieler, mede dankzij de opgebouwde politiemacht. Het SFIR-mandaat zelf eindigt wanneer het politieke proces in Irak is voltooid of eerder, als de Irakese regering daarom verzoekt. Als één van de laatste landen trekt Groot-Brittannië zich terug in Snelste missie In datzelfde jaar is het zeer onrustig in geheel Noord-Afrika. Ook in Libië breekt een opstand uit tegen het zittende regime. In reactie zet kolonel Moammar Kadhafi zijn strijdkrachten in om de opstand neer te slaan. Om de bevolking te beschermen kondigt de NAVO een wapenembargo en een no-fly zone af. Na het Nederlandse politiek besluit op 22 maart om te participeren in deze operatie, krijgt de luchtmacht tien dagen om de operatie op de Italiaanse basis Decimomannu op Sardinië Foto onder: Grondpersoneel werkt in de enorme hitte van Irak veelal buiten. Een loadmaster omschrijft het gevoel destijds: alsof je met een föhn in een zandbak zit. Foto: Henry Westendorp, AVDD Twee Nederlandse F-16 s hebben boven de Middellandse Zee zojuist brandstof ingenomen van Frans C-135 tankvliegtuig. Tankvliegtuigen zijn zeer schaars, maar ontzettend nodig tijdens Operation Unified Protector. Foto: Gert Kromhout draaiend te krijgen. De zes F-16 s staan er echter al binnen achttien uur Amper een dag later vliegen de eerste Nederlandse F-16 s, onderweg diverse keren bijgetankt door een KDC-10, door het Libische luchtruim. Het is ongetwijfeld de snelst opgezette en uitgevoerde missie ooit alleen maar mogelijk omdat over de Reaction Force-plannen van de luchtmacht zeer goed is nagedacht. Haast is bovendien geboden, want het regime bevecht de eigen bevolking met alle mogelijke middelen. De Nederlandse F-16 s klokken in zeven maanden, tot oktober 2011, in totaal maar liefst 2845,4 vlieguren in 591 sorties. Met deze VNluchtsteun en slechts enkele militaire adviseurs op de grond slaagt de bevolking erin om het regime te verdrijven. Terwijl de luchtstrijdkrachten het regeringsleger in het nauw drijven, kan de bevolking stad na stad bevrijden. Twintig jaar onafgebroken inzet Libië is illustratief voor de flexibiliteit van het luchtwapen in het algemeen en het jachtvliegtuig in het bijzonder. Want ondertussen draaien de F-16 operatie in Afghanistan en niet te vergeten de Quick Reaction Alert in Nederland gewoon door. Daarmee is de F-16 het enige Nederlandse wapensysteem dat sinds 1993 onafgebroken is ingezet, zowel in eigen land als bij vredesmissies in het buitenland. Alle inzet in de afgelopen twintig jaar heeft laten zien dat het luchtwapen voor allerlei taken internationaal, maar zeker ook nationaal kan worden ingezet. Kortom, in honderd jaar tijd werd het luchtwapen een onmisbare en meer dan relevante factor. Dat is te danken aan de inzet van het luchtmachtpersoneel tijdens uitzendingen, binnenlandse operaties, maar ook tijdens trainingen en oefeningen, en daarnaast door toepassing van technologische ontwikkelingen. Daardoor neemt het belang van het luchtwapen alleen maar toe. Personeel van de vliegbasis Leeuwarden vertrekt in maart 2011 hals over kop naar het Italiaanse eiland Sardinië om daarvandaan de luchtacties boven Libië te ondersteunen. Foto: Dave de Vaal, AVDD Nederlandse F-16 s delen de flightline op Decimomannu met Mirage 2000 s en (op de achtergrond) F-16 s uit de Verenigde Arabische Emiraten. Foto: Dave de Vaal, AVDD DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

14 Vervlogen Tijden VERVLOGEN TIJDEN Vliegtuigen en helikopters redden levens bij Watersnoodramp 1953 Verdronken land Als het kalf vedronken is, dempt men de put. Zelden is een gezegde zo treffend als op 1 februari Het ligt niet aan de put, maar aan de cominatie van zeer hoog water, springvloed en een zeer zware noodwesterstorm. Daarop zijn de dijken van Zeeland, Zuid-Holland, maar ook Noord-Holland en Noord-Brabant totaal niet berekend. De commissaris van de Koninging in Noord-Brabant De Quay noteert het destijds in zijn dagboek als ontzettend. Een ramp. Niet te beschrijven welk resultaat, doden, geïsoleerden, onbereikbaar, wassend water, dijkdoorbraken, ovestromingen, niet te stuiten, geen boten, militairen 24 uur, onoverzichtelijk. Tekst: Arno Marchand Foto s: uit collectie Nederlands Instituut voor Militaire Historie Eén van de Dakota s van de luchtmacht, op een foto van na de Watersnoodramp. Vier C-47 s maken 66 vluchten en droppen 165 ton aan reddingsmiddelen en hulpgoederen. Geen woord van de commissaris is overbodig of overdreven. De Watersnoodramp van 53 is er één die zijn gelijke in Nederland niet kent. Diep in de nacht van zaterdag 31 januari op zondag 1 februari overspoelt de Noordzee grote delen van ons land in het kustgebied, maar ook verder landinwaarts, gesteund door wind met orkaankracht soms meer dan 12 Beaufort. Alhoewel in de nacht hier en daar wel alarm wordt geslagen, komt pas in de loop van de dag enige duidelijkheid over de omvang van de ramp. Reden: er zijn simpelweg amper verbindingsmiddelen vrijwel alleen bij radioamateurs en door het water is vanaf de grond geen mogelijkheid tot vaststellen vande grootte van overstroming. Dat kan in eerste instantie alleen per boot. Koninklijke Marine en Landmacht, vissers en alles wat maar een vaartuig kan leveren, assisteert bij de redding waardoor steeds duidelijker wordt hoe groot het getroffen gebied is. Beeld vanuit één van de luchtmachtvliegtuigen van de doorgebroken dijken in Zeeland. Het luchtmachtdeel van de reddingsoperatie krijgt de naam WANO, kort voor Watersnood. van zuidwest Nederland DE VLIEGENDE HOLLANDER 26 grote nood, hulp zeer dringend onmiddellijk gewenst. Op Woensdrecht maakt luchtmachtpersoneel alle beschikbare reddingsvlotten klaar om boven het verdronken land te droppen. Marinevliegkamp Valkenburg, net ten noorden van Wassenaar, ligt in de bewuste nacht in de gevarenzone en de extreme storm richt grote schade aan. Barakken waaien om en inventaris ligt verspreid over de platformen. Personeel van de gecombineerde luchtmacht- en marinebasis zet vliegtuigen zoveel mogelijk in hangars, en anders met de neus in de wind. Betonblokken aan de wielen en zandzakken op de vleugel voorkomen dat ze wegwaaien. Op deze basis is sinds 1951 het Redding en Coördinatie Centrum (RCC) gevestigd met daaraan gekoppeld een Opsporings- en Reddingsdienst. Hiervoor heeft het RCC permanent de beschikking over een vliegtuig en een helikopter van de Marine Luchtvaartdienst (MLD) de enige helikopter binnen Defensie welteverstaan. Hals over kop is het voltallige personeel teruggeroepen en zondagochtend staat het klaar om te vertrekken met alles wat maar vliegen kan. Helaas. De nog steeds zeer zware storm staat vrijwel haaks op de baan en verhindert ook maar één vliegtuig of helikopter te laten opstijgen. Duizend noodgevallen Op dat moment is toch al één helikopter in het gebied actief. De enige die op 1 februari wel hulp kan bieden in het rampgebied is een Belgische Bell 47D van luchtvaartmaatschappij Sabena, gevlogen door Vaststellen Maar het beeld van de totale omvang kan alleen vanuit de lucht worden vastgesteld. Daarom maken op 1 februari rond het middaguur de twee Harvards van de luchtmacht vanaf Gilze-Rijen de eerste verkenningsvluchten. Later die dag volgen er nóg acht en vijf met de Beechcraft. Waarnemers gooien geïmproviseerde berichtenkokers uit de toestellen om reddingsploegen op de grond te wijzen op in nood verkerende personen. Waarnemer eerste luitenant Van der Kaa meldt: dijken doorgebroken en wegen op talloze plaatsen overstroomd; Vanuit de geopende vrachtdeur van een C-47 kijkt personeel naar het verdronken land en is dit wat ze zien: water dat veel Zeeuwse en Zuid-Hollandse dorpen heeft opgeslokt. 27 DE VLIEGENDE HOLLANDER

15 VERVLOGEN TIJDEN VERVLOGEN TIJDEN vlieger eerste klas Gérard Trémérie. Hij redt in twaalf vluchten zo n 25 personen. Pas in de namiddag is de wind boven Valkenburg zodanig afgezwakt dat het RCC aan de dringende oproepen uit Zeeland gehoor kan geven. Twee B-25 Mitchells van de MLD stijgen een half uur na elkaar op om bij Middelharnis de situatie vanuit de lucht vast te stellen. Niet één maar wel duizend noodgevallen zagen we, omschrijft vlieger luitenant-ter-zee F. Bom de situatie. Nog nooit heb ik zoveel rampzaligheid bij elkaar gezien. Door de nacht, harde storm en slecht zicht starten pas op 2 februari nieuwe operaties vanaf Valkenburg. Stil zit het personeel in de tussentijd overigens allerminst. Ze beladen de vliegtuigen met alle beschikbare hulpmiddelen en zandzakken. Bij het eerste daglicht vetrekken veertien vliegtuigen: Harpoons, Mitchells, Sea otters en Oxfords van de MLD en C-47 Dakota s van het de 1 Transportvliegtuig Afdeling, de voorloper van het 334 Squadron. Harpoons fungeren als verbindingsvliegtuig tussen het vaste land, de Sea Otters en de S-51. De Sea Otters van Vliegtuigsquadron 8 landen op het overstroomde land en redden zo tientallen personen uit hun levensbedreigende positie. Zeer gevaarlijk werk, want direct onder het wateroppervlak kunnen allerlei uitsteeksels de romp en drijvers doorboren. En dat gebeurt, maar de Sea Otter kan nog net loskomen. Onder de oksels Jezebel, de bijnaam van de helikopter, vertrekt de ochtend van 2 februari naar de Vliegbasis Woensdrecht. Daarvandaan is het toestel veel dichter bij het inzetgebied. Wij wilden al veel eerder vliegen, zegt luitenant-ter-zee Rudi Idzerda. Hij is één van de slechts twee vliegers die een helikopter kan besturen. Op 1 februari hebben we nog geprobeerd op te starten in de hangar en dan naar buiten rijden. Geen doen. Het gevaar dat de zwiepende rotorbladen tegen de staart zouden slaan was veel te groot. Idzerda maakt op die dag ook zijn eerste vlucht met aan boord MLDcollega Taco Mulder die de lier bedient. De andere bemanning bestaat uit vlieger luitenant-ter-zee J. Schwartz en mecano sergeant F. Bogert. We richtten ons echt op de crepeergevallen, geeft Idzerda aan. Mensen in bomen, op daken en in het water op het punt van verdrinken. Soepel verloopt de redding met de helikopter allerminst, want bij de derde redding loopt de hijslier van de helikopter vast. Terug op Woensdrecht lossen technici het probleem snel op en is de S-51 weer inzetbaar. De functie van de lus aan de lier die in allerijl op Valkenburg is gefabriceerd van parachuteband, is nog niet voor alle slachtoffers duidelijk. Iemand houdt het zelfs met de hand vast met desastreus resultaat. De persoon in kwestie houdt het niet en valt weer in het water. De helikopter kan door de bomen niet meer bij hem komen. Daarom wordt snel op de lus ONDER DE OKSELS geschreven, met als resultaat dat de vliegers de eerste dag de levens van tientallen mensen redden. Buitenlandse steun In de dagen erna redden beide bemanningen ruim honderd levens. Mulder springt zelfs een keer uit de helikopter om een oude vrouw te redden die niet reageert op de lus die voor haar bengelt. Idzerda: Zonder Mulder aan boord had ik geen keus dan zakken om ze beiden te kunnen inladen. Er stonden echter wel jonge boompjes in de weg. Gelukkig waren de rotorbladen niet meer van hout en linnen maar inmiddels van metaal. Ik hoopte er maar het beste van en zakte. De rotorbladen maakten de boompjes geleidelijk aan steeds een stukje korter totdat ik laag genoeg was. Taco duwde de vrouw aan boord en klom er zelf daarna weer in. Opgewekt reageert hij: Oké, we zijn klaar. In de dagen na de Watersnoodramp komt er veel ondersteuning naar Nederland. De Royal Navy levert op 2 februari al vier en een dag later nog vijf Dragonflies. De Britse versie van de S-51 vliegt via Valkenburg door naar Woensdrecht. In een paar dagen tijd brengen deze helikopters 743 personen in veiligheid. Een dag later volgen nog twee Britse civiele S-51 s en een Sycamore van de Bristol-fabriek. Diezelfde dag staan op Gilze liefst 76 Harvards, Beechcrafts, Avro Ansons, Percival Proctors, Taylorcraft Austers, Piper Super Cubs klaar voor inzet. De Amerikaanse luchtmacht stelt een Grumman HU-16 Albatross beschikbaar voor de verbinding tussen Gilze en de vliegtuigen die laag boven het rampgebied vliegen. Een dag later komen nog vele helikopters bij: zeventien Bell H-13 s van de Amerikaanse landmacht, zes Sikorsky H-19B s van de Amerikaanse luchtmacht, nog drie Bell 47 s van Sabena, en helikopters uit België, Groot-Brittannië en zelfs van het Zwitserse Rode Kruis. Op 3 februari redden vliegtuig- en helikopterbemanningen al driehonderd personen. Diverse toestellen verhuizen vanwege de beperkte actieradius in de volgende dagen naar Woensdrecht. Niet minder dan 38 helikopters opereren die weken daar vandaan. Aanvaring Probleem wordt echter al snel de logistiek. De aanvoer van hulpmiddelen naar de bases stagneert en ervaring op dit gebied ontbreekt bij het personeel. Een ander probleem is de beschikbare hoeveelheid parkeerruimte op Valkenburg, dan nog een klein vliegveld, waar het drukker en drukker wordt. De luchtmacht-dakota s krijgen spoedig assistentie van drie KLM-collega s en de Rijksluchtvaartschool stuurt vier Beechcrafts. Grotere transportvliegtuigen, zes C-119 Flying Boxcars en een dag later nog twee, komen van de Amerikaanse Luchtmacht in Duitsland. Austers van Vliegtuigsquadron 5 vliegen verkenningen. Bijzonder is de inzet van het prototype van de Fokker S-13, weliswaar al voorzien van luchtmachtkentekens maar nog niet in dienst genomen. Al op 2 februari biedt Ridder Militaire Willems-Orde en testvlieger van Fokker luitenant-ter-zee Hugo Burgerhout het lichte transporttoestel aan. Twee dagen later maakt het toestel zijn eerste vlucht vanaf Valkenburg. En dag erna is bijna de laatste. Het zicht is slecht. Als de De Amerikaanse luchtmacht in Europa leverde zes C-119 s Flying Boxcars. De zware transportvliegtuigen droppen 460 ton aan reddingsmiddelen en hulpgoederen. bewolking ter hoogte van Hoek van Holland even openbreekt, ziet de vlieger op het laatste moment een RAF-toestel op weg naar Valkenburg op zich afkomen. Door het van zich afduwen van de stick, weet hij een aanvaring met waarschijnlijk één van de vier Vickers Valetta s maar net te voorkomen. Foto onder: Alle helikopters en hun bemanningen werden door prins Bernhard (midden, onder roundel op staartboom) uitgenodigd om op 17 februari naar Paleis Soestdijk te komen. De S-51 van de MLD en de Bell-47D van Trémérie landden in de paleistuin, de andere helikopters even verderop. Na ontvangst door koningin Juliana poseerde het hele gezelschap bij Jezebel. Om in een overstroomd land nog enigszins duidelijk te maken waarboven redders vliegen, is op een droog stuk Renesse geschreven. Vijf minuten Op 5 februari is het topdrukte op Valkenburg met 34 beschikbare vliegtuigen van zowel de Nederlandse als buitenlandse luchtstrijdkrachten zoals nu ook Deense Catalina s. De afstand naar het overstroomde land is vanaf Valkenbrug niet zo groot. Vliegtuigen maken sorties van ongeveer een uur waarin ze naar het rampgebied vliegen, hulpgoederen droppen, en weer terugvliegen. Elke vijf minuten is er een vliegtuig dat geladen of gelost moet worden. Door de geringe beschikbare ruimte moeten de kleinere vliegtuigen zelfs weg van Valkenburg. Alleen de Dakota s blijven missies vliegen. Na ruim twee weken militaire bijstand wordt de steun vanaf 17 februari beëindigd en daarna afgebouwd totdat halverwege maart ook de laatste inzet stopt. Burgemeester van Hofwegen van Nieuwe Tonge stelt een maand na de Watersnoodramp: zonder militaire inzet zouden er vijftig procent meer slachtoffers zouden zijn. Duizenden levens zijn gered per boot, maar vooral door vliegtuigen en helikopters. Geraadpleegde bronnen: Operatie Noach hulpverlening van de Koninklijke Marine en de watersnoodramp van 1953 door Adri van Vliet en Willem Geneste en Een bevlogen avontuur door R.J. Idzerda. Nog een opname van de geïmproviseerde helikopterlandingsplaats in Zierikzee dat de naam het leghok kreeg, nu met twee Amerikaanse landmacht Bell H-13 s. Helikopters zijn in 1953 nog een onbekend type vliegtuig. Ze maken een hels kabaal en boezemen zelfs angst in. Hier staan Jezebel en een Amerikaanse luchtmacht H-19 in Zierikzee DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

16 REPORTAGE Multinationaal opereren verlangt multinationaal trainen REPORTAGE Blik op het deel waar de transportvliegtuigen en helikopters hun onderkomen hebben. Links van de grote hangar staat de tentcarrousel van CATO, rechts is nog net de CSU van de KLu zichtbaar. hier werkzaam. European Air Group De EAG start op 27 juni 1995 als een Brits-Frans samenwerkingsverband. In 1997 krijgen België, Duitsland, Italië, Nederland en Spanje een uitnodiging als observer; in 1998 en 99 treden de landen toe. De EAG is geen eenheid van de Europese Unie noch de NAVO, maar bestaat wel uit landen die van (één van) beide lid zijn. Bij toerbeurt is één van de luchtmachtcommandanten Director van de Steering Group. De EAG regelt cursussen, technische overeenkomsten, oefeningen en workshops op het gebied van vliegtraining, luchttransport, Force Protection, luchtvaartgeneeskunde en deployed operaties. Iedereen doet bijna hetzelfde, maar net even anders, legt Cremers uit. Wij proberen bij de EAG één Standard Operating Procedure te maken. Tijdens Volcanex wordt bijvoorbeeld gewerkt aan een vrachtmanifest. Van kaal veld naar operationele basis Soepel glooiend strekken heuvels zich over het Noord-Franse landschap uit. In een behaaglijk najaarszonnetje herinnert haast niets aan de drama s zich hier tijdens de Eerste Wereldoorlog afspeelden behalve de vele herdenkings- en begraafplaatsen die je overal tegenkomt. Zo is er Duitse ereveld aan de rand van de verlaten vliegbasis van de Franse luchtmacht Vouziers-Séchault. Althans, tot voor kort verlaten, want nu bruist het er van de activiteiten. Tekst: Arno Marchand Foto s: SIRPA Air Vouziers, gebouwd als NAVO-reservevliegbasis in de jaren vijftig, is al lang niet meer als zodanig in gebruik. De Franse luchtmacht gebruikt nog wel enkele gebouwen en een deel van de startbaan voor het opleiden van genisten. Dat komt goed van pas, want voor de oefening Volcanex moet de baan provisorisch worden gerepareerd zodat transportvliegtuigen kunnen landen en opstijgen. Het is een vreemd gezicht wanneer een C-160 voor de baan hangt terwijl halverwege de betonnen strip hekken staan. Tot hier en niet verder! De rest van de baan ligt er simpelweg uit. Gelukkig hebben de transportvliegtuigen voldoende aan de beschikbare meters. Piek De multinationale oefening Volcanex vindt voor de derde keer plaats, nu samen met twee grote Franse oefeningen. Airex (het trainen van de luchtcomponenten) is de Frans-Britse hoofdoefening. Daaronder hangt BAPEX, een tweejaarlijkse Franse oefening voor het opzetten van een Deployable Operating Base. Twee weken geleden was hier nog helemaal niets, geeft majoor Frank Cremers aan. De Nederlandse luchtmacht logistiekeling bij de European Air Group (EAG) in High Wycombe in Groot-Brittannië, is als observer en begeleider betrokken bij Volcanex. Het inrichten van de bare base is hier zeer goed gelukt. In alles is voorzien, van verkeerstoren tot bladders voor brandstof en van een goede mess tot slaapaccomodaties. En dat op de piek voor veertienhonderd man. De drie oefeningen vallen onder verantwoordelijkheid van (luitenant-) generaal Thierry Caspar-Fille-Lambi, commandant luchtverdediging en luchtoperaties van de Armee de l Air. Alle landen hebben met financiële problemen te maken. Daarom moeten we zoveel mogelijk samendoen, gebruik maken van de oefenmogelijkheden die er al zijn. Standaard Wat heb je nodig om van een bare base een kaal veld tot een ops base een operationele vliegbasis te komen, stelt Cremers de vraag. Dat is bijvoorbeeld brandstofvoorziening en CIS waarvoor op Vouziers twee KLu-militairen zijn geplaatst. Maar voor Volcanex, het hoofddoel van de EAG, zijn de belangrijkste punten Force Protection, multinationale logistiek en Aeromedical Evacuation. Cremers: Het vervoer van gewonden is namelijk niet voor alle landen gemeengoed. De EAG is bedoeld voor interoperabiliteit. Het doel is gemeenschappelijke procedures. Onze missie tijdens deze oefening is dan ook gebruiksklare eindproducten. Grenzend een Spaans Role 2 ziekenhuis staat een Nederlandse luchtmacht Casualty Staging Unit, kortweg CSU. Eigenlijk een wachtkamer voor vluchttransport, legt kapitein Klaas Werkman uit. Hij is OT op het Geneeskundig Opleidings en Trainingscentrum in Soesterberg. Gewonden komen binnen vanuit de Role 2 en wij behandelen ze als dat nodig is en houden ze stabiel. Een vliegerarts bepaalt of een patiënt fit to fly is. Zo ja, dan moet hij of zij meestal op een brancard. Maar de ene NAVO-brancard is de andere niet. Frans past in een Frans vliegtuig en Duits in Duits. Eigenlijk is het met vliegtuigen net als met auto s. Dit is dus wel echt één van de leermomenten. Je kunt met één standaard brancard die er dus eigenlijk moet komen, onnodig overtillen van gewonden voorkomen. Eisen Nederland neemt op Vouziers ook een deel van de Combined Air Terminal Operations, kortweg CATO voor zijn rekening. CATO ondersteunt de afhandeling van vliegtuigen, vracht en passagiers. Dat kan zeer uiteenlopend zijn, van patiënten bij een aeromedevac of evacués, tot Special Beeld van het inprocessen bij CATO, dat zorgt voor vervoer van vracht, personen, maar ook aeromedevac. Vijf luchtmachters van het 940 Squadron op Eindhoven zijn hier werkzaam. Forces of Force Protection, zegt eerste luitenant Jan-Frans van der Hoek, Hoofd Movement Support Cell van Handling 940 Squadron op Eindhoven. Een Franse kapitein is hier het hoofd en ik ben als deputy chief zijn linker- of rechterhand, dat maakt me niet uit. Ik coördineer de dagelijkse processen, het parkeren, beladen en ontladen van de vliegtuigen. Het opbouwen van belading moet hier alleen voldoen aan internationale luchtvaarteisen van IATA. In Nederland hebben wij ook nog de militaire luchtvaarteisen. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

17 REPORTAGE JOURNAAL PERSONEEL VRAGEN AAN BEHALVE OVER ADRESWIJZIGINGEN OF BIJDRAGEN VOOR DE VLIEGENDE HOLLANDER? Mail naar Stuur foto s bij voorkeur naar [email protected]. Deadline: iedere eerste maandag van de maand. Betaaldata salarissen Het grootste Nederlandse contingent bestaat uit medisch luchtmachtpersoneel. In de CSU werken er behalve de detco vijf: een vliegerarts, drie algemeen militair verpleegkundigen (AMV ers) en een algemeen gewonden verzorger. Daarnaast zijn er twee afgevaardigden aanwezig van het Werkcentrum Geneeskundige Logistiek in Heerenveen en evenzoveel van het Instituut Defensie Relatieziekenhuizen. Tot slot is er een Nederlands aeromedevacteam van één vliegerarts en twee AMV ers. Zij vliegen mee in Belgische, Duitse en Spaanse toestellen. De apparatuur is voor hen bekend, maar voorafgaand aan de patiëntenvluchten krijgen ze op de grond al een uitleg en veiligheidsbriefing. Internationaal Voordat ze meekunnen, doorlopen passagiers een zogenoemde tentencarrousel. Op één van de vliegtuig dispersals staan in een halve cirkel drie tenten opgesteld. In de eerste vindt het inprocessen plaats waar CATO-personeel alle persoonlijke gegevens noteren en controleren. In tent twee ondergaan de passagiers een persoonlijke controle en tot slot is er de wachtruimte waar ze indien nodig voorlichting krijgen en begeleiding. Uiteraard is ook de bagage onderwerp van controle voordat ze in de bus stappen die ze naar één van de vliegtuigen brengt. Over het aanbod aan vliegend materieel heeft Van der Hoek niet te klagen. We hebben meer helikopters en vliegtuigen gehad dan vooraf gedacht. Maar liever nog hadden we meer uit de vliegtuigen willen halen en er weer instoppen. We hebben veel geleerd, vooral ook van de landen onderling, maar dat had dus nog meer kunnen zijn. Je moet dit internationaal oefenen vanwege uitzendingen waarin je internationaal Generaal Caspar-Fille-Lambi van de Franse luchtmacht geeft uitleg over de oefeningen, omgeven door detco s van alle deelnemende landen. Linksachter de Nederlandse kapitein Klaas Werkman. Foto: Arno Marchand samenwerkt. Een land als Nederland kan bijvoorbeeld CATO wel alleen opzetten, maar niet voor langere tijd draaiend houden. Er is namelijk geen mogelijkheid tot rotatie van personeel. Daarnaast zal je zelden of nooit alleen deployen. Daarom verlangt multinationaal opereren, multinationaal trainen. De Franse luchtmacht beschikt over veel materiaal voor de opbouw van een Deployable Operating Base. Zo staan er op Vouziers een mobiele radarpost en een verkeerstoren. De Franse C-160 op de achtergrond maakt er dankbaar gebruik van. In 2013 wordt het salaris uiterlijk bijgeschreven op de eerstvolgende werkdag na 22 maart, 24 april, 24 mei (inclusief vakantiegeld), 24 juni, 24 juli, 23 augustus, 24 september, 24 oktober, 22 november (inclusief eindejaarsuitkering) en 20 december. Meer informatie is verkrijgbaar bij het Dienstencentrum Human Resources (DCHR) via de startpagina P&O-selfservice, of telefonisch op * of (vanuit het buitenland ( ), bereikbaar op werkdagen van 8.00 tot uur. Meldpunt Integriteit Reorganisatie Het Meldpunt Integriteit Reorganisatie is er voor medewerkers die slachtoffer zijn of dreigen te worden van niet-integer gedrag van collega s of leidinggevenden als gevolg van de reorganisatie. Daarnaast staat het meldpunt open voor klachten over corruptie, diefstal of oneigenlijk gebruik van bevoegdheden. Alle klachten worden vertrouwelijk behandeld. Tanja Heringa en majoor Angelique Landman-Por, respectievelijk werkzaam als centrale vertrouwenspersoon en integriteitfunctionaris, lezen de ingediende klachten als eerste. Voor zij verdere stappen zetten, bespreken ze het vervolgtraject met de indiener van de klacht. Het is ook mogelijk om anoniem klachten in te dienen met een brief aan de Staf CLSK, t.a.v. Tanja Heringa, postbus 8762, 4820 BB Breda. Het adres van het meldpunt is [email protected]. Graafmachines door de lucht Chinooks mogen sinds kort de zware graaflaadcombinaties van 11de Geniecompagnie in Schaarsbergen door de lucht verplaatsen. Na een geslaagde test op 23 januari is deze transportmethode gecertificeerd. De landmacht heeft zes graaflaadcombinaties aangeschaft die onder meer door de lucht moeten kunnen worden getransporteerd. Tot op heden kon dat alleen met een C-130. Chinooks vervoeren de zware graafmachines overigens alleen wanneer daarvoor operationele noodzaak is, bijvoorbeeld bij watersnood in Nederland. ADRESWIJZIGINGEN: ZIE COLOFON OP PAGINA 39 Zeeland viert 100 jaar militaire luchtvaart Ruim honderdtwintig kinderen van basisschool De Horizon uit Rilland hebben op 14 februari ballonnen opgelaten vanaf Vliegbasis Woensdrecht. De kinderen waren in het kader van 100 jaar militaire luchtvaart uitgenodigd om het jubileumjaar samen met de vliegbasis te vieren. In 2013 wordt iedere maand één van de twaalf provincies in het zonnetje gezet en een aantal activiteiten aangeboden om het eeuwfeest samen te vieren. In februari nam Woensdrecht de honneurs waar voor de Provincie Zeeland. De Commandant Vliegbasis kolonel Johan de Jong verwelkomde de kinderen en hun begeleiders. Daarna gaf speurhond Bentley samen met zijn geleider een demonstratie en was er uiteraard gezorgd voor wat drinken en een lekkere versnapering. Onder begeleiding van een E-One crashtender werden de ballonnen uiteindelijk losgelaten vanaf het platform bij het 131 EMVO Squadron. Over een maand wis bekend welke ballon het verste is gekomen. Foto: Johan Havelaar Commando-overdracht Kolonel Frank Rombouts is sinds 4 februari commandant van de Heavy Airlift Wing (HAW) op vliegbasis Pápa in Hongarije. Hij volgt de Amerikaanse kolonel Keith Boone op. Rombouts is de eerste niet-amerikaanse commandant van het samenwerkingsverband voor luchttransport en was sinds maart 2011 al plaatsvervangend commandant. De HAW maakt deel uit van de Strategic Airlift Capability, een samenwerkingsverband tussen tien NAVO-landen en twee Partnership for Peace-naties. De luchttransportvloot bestaat uit drie C-17 Globemaster-vrachtvliegtuigen die de lidstaten samen aankochten. KLu Motortreffen 2013 Dit jaar vindt het KLu motortreffen plaats op 31 mei, 1 en 2 juni in Noordlaren in de provincie Groningen. Deelnemers kunnen zich aanmelden via het KLu-intranet. Kijk voor meer informatie in het nieuwsbericht van 8 februari. Inschrijven kan tot 10 mei. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

18 JOURNAAL JOURNAAL F-16 opleidingsdetachement oefent boven zee Nederlandse F-16 vliegers krijgen hun training op dit type op Tucson International Airport, in Arizona. Boven land dus. Wel even wat anders dan het vliegen boven zee, zoals ze in Nederland veelal zullen doen. Daarom verhuisde het Netherlands Detachement Tucson Arizona (NDTA) in januari naar Naval Air Station (NAS) North Island dat nagenoeg in de Pacific ligt. Het was na maart 2012 het tweede succesvolle deployment naar deze basis in San Diego in Californië. Het 148th Fighter Squadron, onderdeel van het 162nd Fighter Wing van Golfwedstrijd Leeuwarden Open 2013 Voor de achttiende keer organiseert de Commandant Vliegbasis Leeuwarden het Leeuwarden Open. Deze golfwedstrijd staat open voor (voormalig) militair en burgerpersoneel van de KLu. De wedstrijd vindt plaats op donderdag 23 mei op golfbaan De Groene Ster in Leeuwarden. De greenfee bedraagt 75,00, waarvoor u een geheel verzorgde krijgt inclusief lunch en diner. U kunt zich tot uiterlijk 1 mei opgeven via bij majoor G.E. van der Meijden op [email protected], waarna u een aanmeldingsformulier krijgt toegestuurd. de Arizona Air National Guard, bestaat voor een klein deel uit Nederlands en voor de rest uit Amerikaans personeel. Veel niet-amerikaanse gebruikers van de F-16 krijgen bij deze wing hun opleiding maar niet één natie heeft hier een eigen squadron zoals de Koninklijke Luchtmacht. Zestig man personeel en zes F-16 s verplaatsten naar het North Island met als doel studenten boven water gevechtshandelingen en tactische onderscheppingen te trainen. Het vliegen boven zee vraagt een snellere en betere referentie van vlieghoogte ten opzichte van het water. Boven land is die bepaling door de scheiding grond en lucht veel makelijker te maken. Naast studenten zijn ook nieuwe instructeurs getraind in het leren vliegen boven zee. Tijdens tien vliegdagen vloog het detachement dagelijks twee waves met vier toestellen. Niet alleen studenten maar ook operationele F-16 vliegers van Leeuwarden en Volkel maken bij het NDTA vlieguren. Dit gebeurt onder ander vanwege de export van geluid uit Nederland. Zij namen het op tegen bijvoorbeeld F/A-18 Hornets van het nabij gelegen Marine Corps Air Station Miramar. Een low budget oefening met een grote waarde: op slechts vijf uur rijden vanaf Tucson, fantastisch vliegweer en tegenstanders, en 105% van de geplande sorties gevlogen. Foto s: Willem van der Hoek Roll out tweede Nederlandse F-35 In de fabriek van Lockheed Martin in het Texaanse Fort Worth rolde begin maart de tweede Nederlandse F-35A Lightning II van de productielijn. Het volledig geassembleerde maar nog niet gespoten vliegtuig ondergaat nu eerst een groot aantal tests bij de fabriek. Alle systemen die nodig zijn om te vliegen worden zowel op de grond als vliegend beproefd. Als het toestel daarna van een speciale coating is voorzien, is het helemaal klaar, naar verwachting deze zomer. Daarna gaat het toestel, de AN-2, volgens de huidige plannen naar Eglin Air Force Base in Florida waar de Koninklijke Luchtmacht in een internationaal team het toestel gaat gebruiken voor operationele tests en het opleiden van vliegers en onderhoudspersoneel. Foto: Lockheed Martin CLSK bezoekt vliegbasis Leeuwarden C-LSK luitenant-generaal Alexander Schnitger bracht op 13 februari een werkbezoek aan de vliegbasis Leeuwarden. Centraal hierbij stond het spreken met medewerkers over hun werk, beleving en ontwikkelingen binnen de luchtmacht op dit moment. Een mooie gelegenheid tot het stellen van vragen door personeel aan de generaal. Naast een ontmoeting met het managementteam en de medezeggenschapscommissie, sprak de CLSK met de medewerkers van de Hondensectie. Daar kwam op verzoek van één van de medewerkers onder andere de doorstroommogelijkheden ter sprake. De generaal bracht ook een bezoek aan het fase onderhoud van de F-16 s waar de onderhoudsproblematiek de revue passeerde en het 323 TACTES Squadron waar hij sprak met F-16 vliegers over onder andere de Fighter Weapon Instructor Training. Foto: Koninklijke Luchtmacht Proefkonijnen op CML Presentatoren Dennis Storm en Valerio Zeno van het BNNprogramma Proefkonijnen maakten op 16 januari opnames op het Centrum voor Mens en Luchtvaart (CML) in Soesterberg. Proefkonijnen is een tv-show waarin de twee presentatoren onderzoeken en proefondervindelijk testen. Onder begeleiding van eerste luitenant Hans Wittenberg ondergingen de twee een hypobare vlucht om te zien hoe ze reageren op zuurstofgebrek. Vooraf waren ze niet gebriefd en wisten dus niet precies wat er gebeuren ging. Tijdens deze proef schrok Valerio zo dat hij begon te hyperventileren. Op zijn twitteraccount las ik later dat het voor het eerst in zijn leven was dat hij was gaan hyperventileren, geeft Wittenberg aan. Een ander quote van Dennis was: eindelijk weer eens een echte proefkonijnen. Dit hadden we nodig. Op het CML staat allerlei apparatuur om vliegers onder andere te leren omgaan met G-krachten, zuurstofverlies of nachtvliegen. De meest geruchtmakend aflevering van vorig jaar was die waarin ze een miniem stukje van elkaars vlees hebben gegeten. In een van de meest spraakmakende van dit seizoen probeerden ze als man een bevalling na te bootsen. Hiervoor was zelfs wereldwijd aandacht. Op 11 februari 2013 werd de aflevering van het CML-item uitgezonden. Foto s: Joost Kuipers DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

19 JOURNAAL JOURNAAL IDEM-dag De jaarlijkse dag voor Individuele Deelnemers Expeditionaire Missies (IDEM) vindt plaats op donderdag 28 maart in de Basis in Doorn. Deze keer staat het thema We houden contact! centraal. Tijdens de ontmoeting wisselen de militairen ervaringen uit. Hun partners zijn daarbij ook welkom. s Morgens gaan gastsprekers in op de individuele belevingen binnen de deelnemersgroep. Daarbij is ook C-LSK luitenantgeneraal Sander Schnitger aanwezig. In de middag worden er werkgroepen gevormd waarbinnen de aanwezigen ervaringen kunnen delen. Bij het afsluiten van de dag kan er onder het genot van een maaltijd en een drankje worden nagepraat. Inschrijven kan tot 22 maart via een aan kapitein Marcel Jansen. De Basis is te vinden aan het Willem van Lanschotplein 2 in Doorn. Kijk voor meer informatie over de IDEM-organisatie op intranet. Orange Jumper in Amerikaans testprogramma De test-f-16 Orange Jumper van de Koninklijke Luchtmacht maakte eind januari, begin februari twaalf testvluchten voor een nieuw soft- en hardwarepakket dat vriend en vijand in de lucht herkent. Het Amerikaanse F-16-programmakantoor en fabrikant Lockheed Martin deden hiervoor een beroep op de vliegbasis Leeuwarden. Het vliegtuig wordt gebruikt door Kantoor Testvliegen (KTV) van het 323 TACTES Squadron, dat fungeert als kenniscentrum voor F-16-vliegers uit Nederland en andere NAVO-landen. In 2010 verzamelde het al data voor het Advanced Identification Friend or Foe (AIFF)-systeem, dat toen nog in de kinderschoenen stond. De nieuwe functionaliteit maakt deel uit van een breder testprogramma op Edwards Air Force Base in Californië om de F-16 MLU verder te verbeteren. Met de AIFF Mode 5 identificeert op grote afstand dan het huidige de afkomst van een ander vliegtuig door elektronische detectie en ondervraging en heeft meer mogelijkheden. De Amerikanen kozen voor Leeuwarden vanwege de uitgebreide testapparatuur van de Orange Jumper. Voor het programma dat ook grondtesten omvatten, zijn drie Nederlandse vliegtuigen voorzien van nieuwe apparatuur en software. Ook België en Denemarken namen als samenwerkingspartners deel met vliegtuigen en personeel. Daarnaast droegen tientallen medespelers binnen en buiten Defensie bij. Door dit succesvolle project heeft het F-16 System Program Office belangstelling om meer te testen met het KTV. Foto: Kantoor Testvliegen Gilzer grondverdedigers in de sneeuw De Object Grondverdediging (OGRV) van vliegbasis Gilze-Rijen leerde begin februari hun werk te doen onder winterse omstandigheden. Behalve de beveiliging van hun thuisbasis, wordt de eenheid veelvuldig ingezet voor bewakings- en beveiligingstaken in de missiegebieden van de luchtmacht. Op dit moment is er een peloton actief in Afghanistan. De koudweertraining voor 23 OGRV ers die plaatsvond in het Zweedse Arvidsjaur, is bedoeld om hen ook onder extreme omstandigheden goed te laten functioneren. Zeer lage temperaturen kunnen het handelen aanzienlijk beïnvloeden. Vooral van leidinggevenden wordt extra veel gevraagd bij de aansturing en de controle van hun personeel. Tijdens de training komen onder andere aan bod het voorkomen van koudeletsel, oriëntatie, langlauf-, ski- en sneeuwschoenverplaatsingen, het bouwen van onderkomens in de sneeuw en leiderschapstraining. Foto: Koninklijke Luchtmacht ste bezoeker op Leeuwarden Op de Vliegbasis Leeuwarden landde op 25 januari het vijftigduizendste bezoekende vliegtuig. De Cessna 172 had SBS6-weerman Piet Paulusma, twee cameramensen en een piloot aan boord. Het toestel maakte een tussenlanding tijdens het vliegen van de Elfstedenroute voor luchtopnamen. De afdeling cross servicing die ontstond tijdens de Koude Oorlog, vangt vliegtuigen op de landingsbaan op, versleept ze indien nodig naar de parkeerplek en loopt de toestellen vervolgens technisch na. Ook het begeleiden van een eventueel reparatieteam valt onder hun verantwoordelijkheid. De mijlpaal is gebaseerd op een telling die startte in Foto: Sectie Communicatie Vliegbasis Leeuwarden Levensredders gedecoreerd Adjudant Fons Langenhoff en korporaal 1 bd Peter van Wijk ontvingen op 25 januari op vliegbasis Volkel het lichtblauwe erekoord voor levensreddend handelen. Langenhoff (foto l.) reanimeerde in oktober 2011 collega Jan Koerts die tijdens een zaalvoetbalwedstrijd in elkaar zakte. De 55-jarige adjudant begon direct met hartmassage. Anderen hielpen met mond-op-mondbeademing en Automatische Externe Defibrillator. Koerts herstelde volledig. Van Wijk redde het leven van een man die vorig jaar september in het Gelderse Gameren met zijn auto te water raakte. Hij haalde de bestuurder uit de wagen en reanimeerde hem. Het lichtblauwe erekoord is bedoeld voor luchtmachtmilitairen die in bijzondere omstandigheden kordaat optreden. De onderscheiding die werd uitgereikt door Commandant Vliegbasis Volkel kolonel Peter Tankink, bestaat sinds vorig jaar en geldt als toevoeging op de gouden legpenning. C-LSK luitenantgeneraal Alexander Schnitger, zei hierover: De erepenning hebt u niet altijd bij u terwijl het iedereen zichtbaar mag zijn dat u zich op een bijzondere wijze hebt onderscheiden. Foto's: Fons Strijbosch, AVDD Luchtverdedigers onder elkaar Hoe kan er op het gebied van lucht- en raketverdediging nauw worden samengewerkt met smart defence in het achterhoofd? Dat was de centrale vraag tijdens de negende Air and Missile Defence Conference die van 22 tot en met 24 januari plaatsvond op het Instituut Defensie Leergangen in Rijswijk. Ruim tweehonderd deelnemers uit dertien NAVO-landen lieten zich niet alleen bijpraten door vertegenwoordigers van verschillende NAVOinstellingen, maar ook door vertegenwoordigers van de industrie en nationale organisaties, zoals TNO. De Extended Air Defence Task Force, het samenwerkingsverband tussen Duitsland en Nederland op het gebied van lucht- en raketverdediging, organiseerde de bijeenkomst. Plaatsvervangend Commandant der Strijdkrachten luitenantgeneraal Hans Wehren gaf aan wat er slimmer en goedkoper kan bij de lucht- en raketverdediging. Hij illustreerde dat aan de hand van de huidige missie van de Patriot-eenheden van het Defensie Grondgebonden Luchtverdedigingscommando in Turkije. Commandant luchtoperaties van de NAVO luitenant-generaal Friedrich Wilhelm Ploeger besprak de ontwikkelingen binnen het bondgenootschap op het gebied van lucht- en raketverdediging. Reddingshelikopter in ijzig scenario Een AB-412 bemanning van de vliegbasis Leeuwarden trainde eind januari ijsreddingen. Het SAR-team werkte daarbij nauw samen met de lokale brandweer. De bemanningen van de luchtmacht reddingshelikopters werken regelmatig samen met civiele partijen, bijvoorbeeld bij het patiëntenvervoer vanaf de Waddeneilanden. Het redden van schaatsers uit wakken is nieuw. De training was leerzaam voor zowel helikopterbemanning als brandweer. Naast de directe redding met een sling vanuit een helikopter direct boven het slachtoffer, werd ook de indirecte methode getraind waarbij de helikopter verder bij de drenkeling vandaan bleef en de redder over het ijs naderde. Vanwege de grote hoeveelheid alarmeringen en de aanhoudende kou werd besloten dit proactief te oefenen om voorbereid te zijn. De helikopter biedt hiermee waardevolle ondersteuning aan civiele hulpverlening, de derde hoofdtaak van Defensie. De AB-412 s van het 303 Search and Rescue Squadron hebben als primaire taak het redden van jachtvliegers uit zee, maar worden frequenter ingezet voor patiëntenvervoer van en naar de Waddeneilanden. Foto: Sectie Communicatie Vliegbasis Leeuwarden Minister start bouw Nationaal Militair Museum Met het verrichten van een symbolische openingshandeling gaf minister van Defensie Jeanine Hennis-Plasschaert op 25 januari het startschot voor de bouw van het Nationaal Militair Museum. Het museum op voormalig vliegbasis Soesterberg belicht de Nederlandse krijgsmacht in verleden, heden en toekomst met een bijzondere collectie, persoonlijke verhalen van militairen en spectaculaire visualisaties van historische veldslagen en recente vredesmissies. Het Nationaal Militair Museum herbergt straks de collecties van het inmiddels gesloten Legermuseum in Delft en het Militaire Luchtvaart Museum in Soesterberg dat 1 juli zijn deuren sluit. De 45 hectare van het nieuwe museum wordt omringd door een ruim opgezet buitenterrein waar in de zomer evenementen plaatsvinden. De komst van een Nationaal Militair Museum is meer dan terecht; een erkenning voor het werk en ook het belang van de Nederlandse krijgsmacht, aldus de minster. Het nieuwe museum gaat in het najaar van 2014 open. DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

20 JOURNAAL COLOFON NAVO-eerbetoon voor luchtmachtofficier Kapitein Wilko ter Horst kreeg op 28 januari op NAVO-basis Geilenkirchen de NATO Meritorious Service Medal opgespeld. Hij ontving de medaille voor zijn verdiensten als communicatieadviseur bij de bij de E-3A Component, de NAVO-eenheid met AWACS-radarvliegtuigen. Kapitein Ter Horst is de drijvende kracht achter de sectie communicatie en voorlichting en heeft uitzonderlijk leiderschapstalent en uitstekende managementkwaliteiten, aldus de Commandant E-3A Component, generaal-majoor Andrew Mueller. Hij prees Ter Horst vooral voor het op gang brengen en bestendigen van de dialoog tussen de basis en de omliggende gemeenten en het betrekken van de media bij de AWACS-operaties boven Afghanistan en Libië. De bijzondere onderscheiding wordt uitgereikt aan militairen die bij het vervullen van hun taak opvallen op het gebied van initiatief, toewijding en leiderschap. De hoogste NAVO-baas beslist persoonlijk over de toekenning van de medaille. Ter Horst is één van de weinige Nederlandse bezitters van deze onderscheiding. Foto: Andrea Hohenforst C-LSK Twittert Commandant Luchtstrijdkrachten luitenant-generaal Sander Schnitger heeft sinds kort een eigen Twitter-account. Hij wil met zijn berichten via het snelle sociale medium meer informatie delen over het bedrijf luchtmacht, onze nationale taken, innovatie, etcetera. Meer naar buiten dus. Ik kijk er als #commandant #luchtstrijdkrachten naar uit om info uit te wisselen over mijn twittert hij in zijn eerste bericht. Een ander meldt: Accountability & Responsibility. Niet achter de dijken verschuilen, maar je verantwoordelijk voelen voor vrede en veiligheid in de wereld. Verder blijkt uit zijn tweets dat hij veel belang hecht aan het luchtmachtpersoneel: People Matter. Na één dag werd de luchtmachtcommandant al gevolgd door meer dan tweehonderd personen. Schnitger is op Twitter te vinden onder de Tweede leven voor mobto s Mobiele verkeerstorens (mobto s) van de luchtmacht krijgen een tweede leven in Groningen. In plaats van de verouderde systemen af te stoten, ondersteunen ze voortaan jachtvliegtuigen en grondeenheden op oefenterrein De Marnewaard. De twee mobto s werden voorheen gebruikt om bij calamiteiten of oefeningen de functie van een verkeerstoren op een vliegbasis over te nemen. Voor dit werk voldoen ze niet meer aan de militaire luchtvaarteisen. Wel blijven de systemen stand-by tot de komst van nieuwe mobiele verkeerstorens later dit jaar. Adjudant van de luchtmacht bij 43 Gemechaniseerde Brigade Miquel de Bock hoorde over het afstoten en zag een andere mogelijkheid voor de oude beestjes, waarvan de apparatuur nog wel functioneert. Met de radio s in de toren is communicatie met jachtvliegers en grondtroepen mogelijk, en hun onderlinge contact te volgen. Computeraansluitingen en rondom goed zicht op het luchtruim maken de toren tot een ideale werklocatie voor air liaison officers van de luchtmacht, zoals De Bock. Deze voorkomt tijdens oefeningen dat militaire vliegtuigen en vuursteun elkaar of civiele vliegtuigen kruizen. De torens, waarvan een voor reservedelen, worden op de Willem Lodewijk van Nassau Kazerne in Zoutkamp beheerd door 43 MechBrig. Binnenkort worden de mobto s bij een luchtmobiele oefening al ingezet op voormalig Vliegbasis Twenthe, waarvan de toren niet meer operationeel is. Reünies Wat: Reünie dienstplichtige LSK-veteranen, lichtingen 1947 t/m 1950 Wanneer: donderdag 18 april 2013 Waar: Kumpulan Bronbeek in Arnhem Informatie en aanmelding: Wim Loman, telefoon , [email protected] Wat: 25-jarig jubileum 131 EMVO squadron Wie: huidige en voormalige leden van de vast staf Waar: Vliegbasis Woensdrecht Wanneer:10 oktober 2013 Informatie en aanmelding: Neem voor deelname contact op met eerste luitenant Eric van Berkel via [email protected] onder vermelding uw naam en periode en functie bij het 131 EMVO Squadron. De kosten bedragen 10,- p.p. Wat: Reünie 60 jaar 313 Squadron Wie: Alle actief dienende en oud-medewerkers van het 313 Squadron Wanneer: 24 oktober 2013 Waar: Vliegbasis Volkel Aanmelden en informatie: interesse kunt u tot uiterlijk 1 april 2013 kenbaar maken op het speciale adres [email protected] onder vermelding van uw naam, adres, functie en periode dat u bij het squadron werkzaam was. U ontvangt dan in een later stadium een officiële uitnodiging met meer details. Agenda Militaire Luchtvaart Museum Nationale Modelbouw Manifestatie Voor de 31ste keer is het MLM gastheer van de Nationale Modelbouw Manifestatie, dit jaar voor het laatst en het wordt grootser en interessanter dan ooit. Een groot aantal verenigingen presenteert modellen en dagelijks zijn er demonstraties, bijvoorbeeld op het buitenterrein met schepen in een groot waterbassin. De RC Armour Group Holland legt een grote baan aan met bruggen voor tanks, vrachtwagens en andere landmachtvoertuigen. Stichting PHantasy in Blue vliegt met 1:5 modellen van helikopters van Koninklijke Luchtmacht op het buitenterrein. Voor jong en oud zijn er Take it and Make it modelbouwworkshops. Hiervoor zijn tegen sterk gereduceerde prijzen modelbouwdozen te koop die onder begeleiding in elkaar gezet kunnen worden. Voor de kleine ingenieurs is er Lego. Uiteraard is het museum geopend en zijn ook de F-16 en zweefvliegtuig simulator in gebruik. Op 28 en 29 april en 1 tot en met 3 mei De Vliegende Hollander is een uitgave van de Koninklijke Luchtmacht, geproduceerd door het Dienstencentrum Defensie Media HOOFDREDACTIE Luitenant-kolonel Willem Bogaard EINDREDACTIE Arno Marchand VORMGEVING Grafische Dienst, Audiovisuele Dienst Defensie DRUK en OPLAGE OBT bv, Den Haag ex. INTERNET REDACTIEADRES (niet voor adreswijzigingen en vragen over verzending) Staf Commando Luchtstrijdkrachten De Vliegende Hollander Kamer 14A01 Postbus 8762, 4820 BB Breda, MPC-92A Telefoon: C2VN: (450) kopij: [email protected] foto s: [email protected] ADRESWIJZIGINGEN Actief dienende militairen, reservisten en burgermedewerkers van de Koninklijke Luchtmacht dienen de adreswijziging te muteren in PeopleSoft of door te geven bij de P&O-functionaris. Postactieven, veteranen, betalende abonnees en alle overige lezers dienen de adresdrager met gecorrigeerde gegevens op te sturen naar het retouradres: Staf Commando Luchtstrijdkrachten CLSK/Kabinet/Bureau Postactieven, Abonnementenadministratie de Vliegende Hollander, Postbus 8762, 4820 BB Breda. Per mail naar [email protected] kan uitsluitend indien voorzien van de code boven de naam op de adresdrager. Zonder code wordt mail niet behandeling genomen. BOT-militairen en burgermedewerkers die hun contract met Defensie voortijdig beëindigen en BBT-militairen die de dienst verlaten, hebben geen recht op een gratis abonnement behorend bij de status van postactieve. Transportvluchten Mali Een DC-10 van het 334 Squadron maakte op 8 februari de eerste transportvlucht via Frankrijk naar Tsjaad om spullen af te leveren voor de Franse operatie Serval in Mali. Een dag later keerde het toestel weer terug op thuisbasis Eindhoven. Serval is de door Frankrijk geïnitieerde en geleide operatie die een einde moet maken aan de bezetting van Noord-Mali door verschillende Islamitische en nationalistische strijdgroepen. In N Djamena in Tsjaad hebben de Fransen een logistiek steunpunt ingericht. De Franse operatie startte op 11 januari met luchtaanvallen nadat rebellen ook de rest van het land onder de voet dreigden te lopen. Op verzoek van Frankrijk is logistieke steun met Nederlandse vliegtuigen mogelijk gemaakt via het European Air Transport Command (EATC) in Eindhoven. Het kabinet maakte op 1 februari bekend dat EATC-vluchten naar de Malinese hoofdstad Bamako (zie foto) ook mogelijk zijn als de veiligheidssituatie dit toelaat. Die bestemming werd op 15 februari voor het eerst aangedaan. Foto: Nico Temming Sluiting Generaal Snijdershal In verband met de sluiting van het Militaire Luchtvaart Museum per 1 juli, sluit op 6 mei de Generaal Snijdershal al gedeeltelijk zijn deuren. Deze hal toont de geschiedenis en ontwikkeling van de Militaire Luchtvaart van 1913 tot en met het einde van de Tweede Wereldoorlog. Om veiligheid van de bezoekers te waarborgen, is besloten deze hal gedeeltelijk te sluiten. In het najaar 2014 opent het geheel nieuw Nationaal Militair Museum op de voormalige vliegbasis Soesterberg. Kijk voor de rest van de agenda op de achterpagina van de Vliegende Hollander. De toegang tot het museum en activiteiten is gratis. Meer informatie, aanmeldingen en reserveringen op Reguliere openingstijden: dinsdag tot en met vrijdag van tot uur, en zondag van tot uur. Gesloten op maandag, zaterdag, Eerste Paasdag, Eerste Pinksterdag en Koninginnedag. Bezoekadres: Kampweg 120, 3769 DJ Soesterberg, telefoon [email protected] of kijk op Een abonnement op de Vliegende Hollander kost 17,02 per jaar (buitenland 21,55) en kan worden aangevraagd bij: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, telefoon: (10 cent per minuut), fax: , Opzegtermijn bedraagt zes weken. Sinds 1 december 2011 is de nieuwe Abonnementenwet van kracht. Deze is van invloed op abonnementen van betalende abonnees. Kijk voor meer informatie op de website www. aboland.nl en de specifieke pagina voor dit blad. Aanhaling uit en overname van (delen van) artikelen in dit blad is toegestaan, mits met toestemming van de redactie en bronvermelding. ISSN DE VLIEGENDE HOLLANDER DE VLIEGENDE HOLLANDER

21 MAART MA DI WO DO VR ZA ZO EVENEMENTEN & ACTIVITEITEN 2013 Nationaal Museumweekend Achter de schermen 6 / 7 april Neem een kijkje in depots en werkplaatsen Open Cockpit Zondag Neem plaats in de open cockpit 27 januari, 24 maart, 21 april, 23 juni Militair Flight Sim Event Een virtueel vliegavontuur 25 & 26 mei APRIL MA DI WO DO VR ZA ZO MEI MA DI WO DO VR ZA ZO JUNI MA DI WO DO VR ZA ZO Modelbouw Manifestatie Ontdek de kunst van het 28 & 29 april, 1 t/m 3 mei modelbouwen Filmdagen Vertoning van luchtvaartfilms 6 januari, 7 april, 2 juni en documentaires Museumtour Museumtheater 13 januari, 10 februari, 10 maart, 14 april, 12 mei, 9 juni Zie agenda Open Gesloten Bovenstaande activiteiten zijn gratis. U hoeft niet te reserveren Exposities Van Pionier tot Professional, 100 jaar Militaire Luchtvaart augustus 2012 t/m juni 2013 Vrouwen bij de Koninklijke Luchtmacht t/m januari 2013 Plane Skin februari t/m juni 2013 Educatie Audiotour (Nederlands en Engelstalig) Rondleiding Onderwijsprogramma s Theatervoorstellingen Workshops Uitgebreide informatie vindt u op de website Activiteiten voor kinderen Speurtochten Workshops Verjaardagsfeestjes Reserveren van een workshop of verjaardagsfeestje kan via de website Activiteiten elders Luchtmachtdagen, vliegbasis Volkel Nederlandse Veteranendag, Den Haag KLu reünie 100jr MiLu, vliegbasis Gilze-Rijen Veteranendag KLu, vliegbasis Gilze-Rijen Verkrijgbaar bij de receptie Reserveren via website Reserveren via website Reserveren via website Reserveren via website Te koop in de Museumwinkel Elke woensdag Elke woensdag- en vrijdagmiddag 14 & 15 juni 29 juni 5 september 5 september Het jaarprogramma is met grote zorg samengesteld. Desondanks is het is mogelijk dat er wijzigingen plaatsvinden Impressie van het nieuwe Nationaal Militair Museum Visualisatie: bmd