SCHEMA Appreciatie van muziek

Transcriptie

1 SCHEMA Appreciatie van muziek Muziek is georganiseerde klank Muziek is kunst gericht op auditieve waarneming Opgelet: de inhoud van dit schema is vooral gebaseerd op de muzikale leefwereld in de Westerse cultuur. Het is op sommige vlakken ook vereenvoudigd voor gebruik in de lessen. 1) Eerste appreciatie Verwoord een eerste appreciatie van het kunstwerk. Dit zijn je vooroordelen. Vind je het kunstwerk genietbaar of niet-genietbaar? Vind je het kunstwerk waardevol of niet-waardevol voor de maatschappij? 2) Onderzoek Door middel van eigen analyse en (opgezochte) achtergrondinformatie onderzoek je verschillende aspecten en componenten van het muziekstuk. Bij muziek is het, in tegenstelling tot bij beeldende kunst, niet zinvol een onderscheid te maken tussen inhoud en vorm. Klanken hebben anders dan afbeeldingen, geen inhoud op zich. Muziek is eigenlijk een taal waar de woorden geen (vaste) betekenis hebben. In sommige gevallen hebben klanken wel inhoud: klanken die zoals een afbeelding iets uitbeelden of nabootsen (vb. koekoek). Er zijn verder klanken die een symbolische betekenis hebben (vb. sirene). Ten slotte zou je ook de emoties van de muziek 'inhoud' kunnen noemen en natuurlijk heeft de tekst bij vocale muziek een inhoud. 1. Esthetiek Ideeën rond wat muziek moet zijn, wat er belangrijk aan is, wat ze betekent voor componist/muzikanten/luisteraars. Het zijn grote principes. Ideeën rond de plaats van muziek in de maatschappij en haar functies/bedoeling. Soms onbewust, soms intuïtief, soms een soort rationeel filosofisch systeem 2. Parameters (grootheden, eigenschappen) van de klank 2.1. Timbre of klankkleur: stem, soorten instrumenten en speelwijzen Stem (soorten) - vrouwstem: sopraan (hoog), alt (laag) - mannenstem: tenor (hoog), bas (laag) Instrumenten (soorten volgens klankbron & speelwijze) - Klankbron: chordofonen (snaarinstr.), aerofonen (luchtinstr.), membranofonen (vel- of membraaninstr.), ideofonen (zelfklinkende instr.), elektrofonen (elektrische & elektronische instr.) - Speelwijzen Standaard: strijkers, blazers, tokkelinstr. en slagwerk of percussie Speciale speelwijzen: pizzicato (tokkelen op strijkinstr.), dempers voor blaasinstrumenten, oneigenlijk gebruik van instrumenten (nieuwe speelwijzen toepassen, vb. tokkelen op pianosnaren), uitzonderlijke klanken/geluiden tracht je te omschrijven met eigen woorden 1

2 Ensemble/bezetting: typische combinaties van stemmen/instrumenten - Vocale muziek (bezetting met stem en ev. instrumenten) Aantal: solist, duo, trio, kwartet,, kamerkoor (klein koor), koor (gemengd koor, mannen- of vrouwenkoor, kinderkoor) Begeleiding van de zang: A capella (enkel zang), piano, basso continuo (= akk. instr (vb. klavecimbel, orgel) en basinstr. (vb. cello)), orkest, pop-/rockgroep (zang, gitaren, basgit., keyboard, drum) - Instrumentale muziek (bezetting met énkel instr.) Grote ensembles Symfonisch orkest: strijkers, blazers (hout & koper), slagwerk (klassiek) Bigband: saxofonen, trompetten, trombones, ritmesectie (piano, bas, drum, ev. gitaar), totaal ca instr. (jazz) Blaasorkest (harmonie, fanfare, brassband): blazers en slagwerk (klassiek & lichte muziek) Kleine ensembles Aantal: solo, duo, trio, kwartet, kwintet, sextet, septet, octet, nonet Kamerensemble: klein aantal instr. (klassiek) vb. strijkkwartet (2 violen, altviool, cello) Combo: 2 à 3 blazers, ritmesectie (piano, bas, drum, ev. gitaar) (jazz) 2.2. Toonduur: hoe lang of hoe kort de toon klinkt Tellen of beats: de toonduur is (meestal) gebaseerd op een gelijkmatige puls Tempo: hoe snel de tellen elkaar opvolgen en dus de snelheid van de muziek - Tempo kan plots veranderen of geleidelijk versnellen of vertragen Metrum: groepering van de tellen/beats - Tweeledig of drieledig (per twee of drie groeperen) - Eén groepje is een maat - Sommige muziek heeft geen metrum Ritme: afwisselende korte en lange tonen (meestal: die passen in het metrum) Notatie - Tempo: (Italiaanse) term (vb. Allegro = snel) of metronoomaanduiding = 100 (= aantal beats in één minuut, BPM, beats pro minute)). - Metrum: met maatcijfer: twee getallen boven elkaar (geen breuk) en maatstreep tussen elke maat (groepje beats). Bovenste getal Aantal beats/tellen in één maat. Tweeledig of drieledig metrum Deelbaar door drie: drieledig Deelbaar door twee en niet door drie:tweeledig Onderste getal: Staat voor de notenwaarde waarmee de beat wordt voorgesteld. vb. 4 = vierde noot/kwartnoot, 8 = achtste noot - Ritme: notenwaarden: telkens in verhouding 1/2 hele noot: halve noot: vierde noot of kwartnoot: achtste noot: zestiende noot: rustwaarden: voor elke noot bestaat er ook een rust (pauze) = = = = = 2

3 - Voorbeeld: Tempo: snel Ritme: beat (=vierde noot) verdeeld in 4 zestienden Tempo: achtste noot duurt één seconde Metrum: maatstreep Metrum: bovenste cijfer: 4 beats per maat / tweeledig onderste cijfer: 1 beat is een vierde noot Ritme: puntje na de noot is helft erbij.= + Metrum: bovenste cijfer: 6 beats per maat / drieledig onderste cijfer: 1 beat is een achtste noot Ritmische eigenschappen - Syncope: tonen die scheef tussen de tellen/beats vallen - Groove: ritmisch basisgevoel van de muziek, meestal door de drum gespeeld Backbeat: accent op 2 e en 4 e tel/beat (Rock) Breakbeat: accent op 1 e tel, daarna syncopes (Funk, moderne R&B) Kickbeat: accent op elke tel (Disco, House, Techno) Riddim: gn accent op 1 e tel, wel op 3 e, gitaar op 2 e en 4 e tel Swing: per tel/beat wordt er drieledig gespeeld, vaak met lichte backbeat Clave: Gesyncopeerd patroon uit Latijns-Amerikaanse muziek (vb... ) 2.3. Toonintensiteit: hoe luid of hoe stil de toon klinkt Fysisch: uitwijking van de trilling, amplitude Notatie: Italiaanse termen (vb. luid = forte, stil = piano) Contrastdynamiek: plotse overgangen tussen luid en stil Overgangsdynamiek: geleidelijke overgangen tussen luid en stil Belangrijk voor de expressiviteit van de muziek 3

4 2.4. Toonhoogte: hoe hoog of hoe laag de toon klinkt (ook hoe licht of hoe donker een toon klinkt) Fysisch: snelheid van de trilling, Herz (aantal trillingen per seconde) Notennamen: do si of a g met la = a (ontstaan rond het jaar 1000) Notatie op een notenbalk, de sleutel duidt één toon aan. Je kan tellen vanaf die ene toon, op en tussen de lijntjes om de andere tonen te vinden Melodie: opeenvolgende tonen die bij elkaar horen, één geheel vormen - Bestaat uit verschillende muzikale zinnen muzikale zin is een onderdeel van een melodie, te herkennen aan lange toon op het einde en de adempauzes tussen de zinnen (vgl. met punten en komma s in een tekst) soms geordend in vraag en antwoord muzikale zinnen worden soms herhaald (volledig of gedeeltelijk), aangegeven met letterschema (vb. ABAC) - Symmetrische (gelijke) delen of asymmetrische opbouw, oneindige melodie ( eeuwig voortlopende melodie uit één muz. zin) - Thema: een hoofdmelodie uit een muziekstuk - Motief: kort opvallend melodisch fragment - Riff of ostinaat: korte melodie die steeds herhaald wordt Harmonie: samenklinkende tonen - Consonante (welluidende, ontspannen) en/of dissonante (wringende, gespannen) harmonie - Textuur: verschillende muzikale lagen die tegelijk kunnen klinken 5 mogelijkheden Melodie Tegenmelodie(ën): andere melodie(ën) die tegelijk met de hoofdmelodie klink(t)(en) Akkoorden: groepje tonen dat samen klinkt Akkoordenschema: vaste volgorde en duur van een aantal akkoorden (vb. 12 maten bluesschema: I I I I IV IV I I V IV I I) Bas: lage tonen in de harmonie, geeft ondersteuning en rijke klank Ritmische begeleiding: slaginstr. zonder toonh. (slagen, gn tonen) Eenstemmig: slechts één melodie Polyfoon: combinaties met enkel melodie(ën) en tegenmelodie(ën) Homofoon: combinaties met akkoorden (vb. mel+akk) Modulatie: in tonale muziek (zie 3.1.) verandert de basistoon. Het stuk klinkt dan plots hoger of lager (in eenvoudige versies). 4

5 3. Structuur & vorm 3.1. Structuur Intern, technisch systeem om de tonen te ordenen, wordt gebruikt door componisten en muzikanten en wordt (meestal) enkel onbewust door de luisteraar waargenomen Mogelijkheden zoals modaliteit (klassiek tot ca. 1600, veel etnische muziek, sommige jazz en pop), tonaliteit (klassiek: 1600 tot nu, ook jazz en pop), dodecafonie (1 e helft 20 e E), serialisme (2 e helft 20 e E), persoonlijke concepten van componisten/muzikanten 3.2. Vorm Opbouw van een muziekstuk uit toonmateriaal (zie parameters: melodieën, thema s, motieven; ritmes, akkoordenschema s, dynamiek, klankleuren enz.) door middel van muzikale vormprincipes als geleding (onderdelen), opvallendheid, herhaling, variatie, contrast, afwisseling, enz. Enkele voorbeelden: - Vormen uit de klassieke muziek: In klassieke muziek zijn vormen zeer belangrijk. Componisten kunnen door de muzieknotatie grote complexe vormen uitwerken Sonatevorm (vanaf ca. 1760): expositie (eerste thema brug tweede thema codetta) doorwerking re-expositie (eerste thema brug tweede thema coda). Verder voorbeelden: driedelige liedvorm (ABA), rondo (ABACADA ), variatie (telkens nieuwe varianten van een thema), fuga (polyfone inzetten van het thema en verdere verwerking) - Jazzstuk: thema (vaak AABA) solo-improvisaties herh. thema - Popnummer: (opbouw uit volgende delen) intro, strofe, refrein, bridge, instrumentale solo, outro 4. Genres en stijlen 4.1. De termen genre en stijl worden vaak door elkaar gebruikt en hebben geen eenduidige betekenis. Toch proberen we een onderscheid te maken: Genre: een bepaald type muziekstuk bepaald door o.a. bezetting, tekst, vorm, artistieke traditie en vooral de sociale context waarin de muziek functioneert (bijvb. een bepaalde subcultuur, levensstijl enz.) Stijl: een bepaalde typische combinatie van (alle mogelijke) muzikale kenmerken. Een stijl beschrijven en herkennen is dus heel complex. Vaak onderscheidt men verschillende stijlen naargelang periode, regio (land, streek), groepen componisten/muzikanten ( school ), personen. 5

6 4.2. Enkele grote genre s en stijlen Enkele grote genres: klassieke muziek, blues en jazz, populaire muziek (pop), volkse muziek (etnische muziek, volksmuziek), cross-over tussen versch. genres en stijlen (vb. wereldmuziek is een cross-over tussen etnische muziek en pop) Klassieke muziek - Genres Vocale muziek: gregoriaans, motet, mis, madrigaal, opera, oratorium en passie, cantate, lied, orkestlied, Instrumentale muziek: concerto (solo+begeleiding), klaviermuziek, programmatische muziek (situatie/verhaal in muziek uitbeelden), sonate (door enkele instrumenten), strijkkwartet (vier strijkers), suite (opeenvolging van korte delen, vaak dansen), symfonie (orkestmuziek) enz. - Stijlen (periode): Middeleeuwen (400-ca. 1400), Renaissance (15 e & 16 e E), Barok ( ), Klassiek ( ), Romantiek (19 e E), 20 e Eeuw met avantgardistische (= vooruitstrevende) & behoudende tendensen Blues & Jazz - Blues: Genres: countryblues (zang & gitaar), cityblues (zang & groter ensemble) Stijlen (periode, enkele vb en ): klassieke blues ( ), akoestische countryblues ( ), akoestische Chicagoblues ( ), elektrische countryblues ( ), elektrische Chicagoblues ( ), West-Coast blues ( ) - Jazz Stijlen (periode): early jazz ( ), klassieke jazz of swing ( ), moderne jazz ( , o.a. bebop, cool jazz, hard bop), free jazz ( ), fusion ( ), uiteenlopende tendensen (1980 nu) Stijlen (personen): Binnen de jazz is de persoonlijke stijl van elke muzikant heel belangrijk. Beginnende muzikanten oriënteren zich naar de stijl van de groten en luisteraars kunnen muzikanten aan hun stijl herkennen. Enkele belangrijke muzikale persoonlijkheden: Louis Armstrong (tp), Duke Ellington (p), Charlie Parker (sax), Miles Davis (tp), John Coltrane (sax) Populaire muziek (pop) - Subgenres (mogelijke indeling): pop, rock, metal, soul & funk, reggae, hip-hop, elektronische (dans)muziek, levenslied, chanson (let op: pop in enge zin is een subgenre van pop in ruime zin) - Zeer groot aantal subgenres en stijlvarianten die vaak commercieel geïntroduceerd worden en slechts in beperkte mate verschillen van aanverwante genres: zie schema uit G. KEUNEN, Pop! Een halve eeuw beweging, Lannoo, Tekst Onderwerp: religieus, werelds enz. Versterkt de muziek de betekenis van de tekst of is de tekst ondergeschikt aan de muziek? Literaire teksten (hoge kwaliteit) of triviale teksten (banaal, clichématig) Het ritme van de taal wordt in de muziek wel/niet overgenomen Tekstexpressie: betekenissen uit de tekst worden in de muziek verklankt 6

7 6. Emotionaliteit Muziek heeft als zeer abstracte kunstvorm de mogelijkheid om heel diepe en complexe emoties op te roepen. Tracht emoties nauwkeurig te verwoorden. Gebruik hiervoor de adjectiefklok (Hevner- Farnsworth) Vocale muziek: worden de emoties van de tekst in de muziek uitgedrukt? 7. Muziek en maatschappij 7.1. Karakter (bedoeling, functies) Religieuze of officiële muziek (ondergeschikt aan een politiek, religieus, economisch, sociaal, cultureel, systeem) Muziek als toegepaste kunst (praktische functie): dansmuziek, achtergrondmuziek, relaxmuziek, muzak enz. Puur esthetische muziek Maatschappelijk engagement van de kunstenaar 7.2. Muziek als product Productieproces van een commerciële opname maken eigen songs artiest/groep tekstschrijver laten songs maken song producer opname componist Promotieproces van een commerciële opname Artiest/groep manager Platenmaatschappij Markt Reclame via media (internet/tv/radio/geschreven pers) 3) Tweede appreciatie Verwoord een tweede appreciatie van het muziekstuk. Dit is je meer gefundeerde mening. Gebruik elementen uit je onderzoek om genuanceerd te argumenteren. Hoe is je appreciatie veranderd t.o.v. je eerste appreciatie. Je kunt eventueel een tweede diepgaander onderzoek starten. 7