JAARVERSLAG Vastgesteld door de Commissie van Toezicht dd. 19 april 2013 te Utrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "JAARVERSLAG 2012. Vastgesteld door de Commissie van Toezicht dd. 19 april 2013 te Utrecht"

Transcriptie

1 JAARVERSLAG 2012 Vastgesteld door de Commissie van Toezicht dd. 19 april 2013 te Utrecht Prof. Dr. B.J. Blaauboer Coördinator P.O.T. Wageningen UR P.O. Box 8000 NL-6700 AE Wageningen tel fax Web: 1

2 I. Samenvatting De Postdoctorale Opleiding heeft in 2012 opnieuw een recordaantal deelnemers kunnen bedienen: 139 personen (in 2011: 129), die ook gezamenlijk weer meer cursussen afnamen: 247 (2011: 235). In cursusweken uitgedrukt was er een lichte daling, cumulatief 272,8 weken (in 2011: 284,5), vooral veroorzaakt door het feit dat de cursus Risk Assessment nu als een éénweekse (was twee weken) cursus geldt. We zagen een toename in het aantal AIO s, terwijl we ook weer een stijging van het aantal overige deelnemers mochten begroeten. Ook opvallend is het grotere aantal deelnemers van buitenlandse oorsprong, overigens voor een deel zijn dit AiO s aan een der deelnemende universiteiten. Financieel hebben we dankzij het grotere aantal niet-aio-deelnemers een minder groot verlies geleden dan was begroot. Dit negatief financieel resultaat is ten laste gebracht van het eigen vermogen, waarvan de stand nu is als in het beleid vastgelegd, nl. ongeveer ter grootte van de jaarlijkse omzet. In het cursusprogramma zijn twee wijziging opgetreden: de cursus Risk Assessment is nu een éénweekse, en tevens de hernieuwde start van de cursus Legal and Regulatory Toxicology. Er is voortgang gemaakt met het systematisch evalueren van de cursussen. In april 2012 overleed Dr Hans Temmink, sinds de oprichting in 1987 t/m december 2002 de coördinator de Postdoctorale Opleiding Toxicologie. We gedenken Hans als een inspirerende initiator van veel van de activiteiten van de POT. Ia Summary In 2012 the Postgraduate Education in Toxicology (PET) Programme again welcomed a record number of participants: 139 persons (in 2011: 129), collectively responsible for taking 247 courses (2011: 235), cumulatively: weeks (in 2011: 284.5). The increasing trend over the last years was continued with regard to the PhD student numbers. However, this year we witnessed an increase in the numbers of other participants. Mainly as a result of the latter we had a smaller negative financial result than was foreseen, which resulted in an acceptable decline of the financial reserves. We also had more participants originating from outside the Netherlands, however, this also includes the foreign PhD students from the participating Dutch Universities. We had two changes in the course programme: the course on Risk Assessment is a one-week course now, and the renewed course on Legal and Regulatory Toxicology was presented. Progress was made towards the systematic evaluation of all courses. In April we sadly acknowledged the news that Dr Hans Temmink had died. Hans was the PET co-ordinator from the start in 1987 until his retirement in December We remember his inspiring and initiating role in many of the PET activities. 2

3 II. Mandaat en algemene werkwijze Het mandaat van de Postdoctorale Opleiding Toxicologie is gebaseerd op de samenwerkingsovereenkomst tussen de deelnemende universiteiten, voor het eerst vastgesteld in 1987, laatstelijk aangepast in 2003, en in 2010 van een addendum voorzien wegens de uitbreiding met de deelname van de Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit van Amsterdam. Thans nemen acht universiteiten deel: Wageningen UR (penvoerder) Universiteit Utrecht (coördinator) Leiden Universiteit Vrije Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen Universiteit Maastricht Rijksuniversiteit Groningen Universiteit van Amsterdam In de overeenkomst is (in overeenstemming met de wet) sprake van Postinitieel Onderwijs in de Toxicologie. De deelnemende universiteiten verbinden zich om in gezamenlijkheid onderwijs te verzorgen met als doel te voorzien in de behoefte aan opleiding van professionele toxicologen in Nederland en daarbuiten. De samenstelling van het onderwijsprogramma wordt zo veel mogelijk afgestemd met het eisenprogramma opgesteld door het Concilium Toxicologicum van de Nederlandse Vereniging voor Toxicologie (NVT), dat op zijn beurt weer afstemming nastreeft met de Guidelines 1 opgesteld door EUROTOX. Cursisten die met goed gevolg het programma afleggen hebben daarmee voldaan aan het cursorische deel van de eisen die gesteld worden bij de Nederlandse en Europese registratie als toxicoloog. Het penvoerderschap voor de samenwerking is in handen van Wageningen UR. Hier is de coördinator aangesteld, die de jaarplanning, de inhoudelijke afstemming tussen de cursussen, de kwaliteitsbewaking en de cursusvergoedingen regelt. In Wageningen is ook het secretariaat van de opleiding gevestigd, waar de administratieve en financiële zaken worden uitgevoerd. De penvoerder voorziet in bureau-faciliteiten en administratieve basisondersteuning. Een Commissie van Toezicht bewaakt de gang van zaken en stelt o.m. het cursusprogramma, de tarieven, de begroting, de jaarrekening en het jaarverslag vast. In het onderstaande kader wordt de praktische invulling van het programma vastgelegd in algemene doelen en eindtermen voor het gehele programma. Vanwege het internationale karakter van het programma zijn deze in het Engels geformuleerd. Daarenboven zijn doelen en eindtermen geformuleerd voor elk van de modules. 1 Voor de meest recente EUROTOX Guidelines (2012) zie 3

4 In figuur 1 is een overzicht gegeven van de modules binnen het programma, hun plaats in het bij uitstek multidisciplinaire gebied van de toxicologie en hun onderlinge samenhang. Enerzijds is weergegeven dat de fundamentele aspecten van de interacties van stoffen met biologische systemen op verschillende niveaus van biologische integratie aan de orde komen, anderzijds zijn er ook modules die specifieker ingaan op toepassingsgebieden van het vakgebied of op speciale technieken. Tenslotte vermelden we de modules Toxicological Risk Assessment en Risk Communication. Level of biological integration Chemical Target Cell Organ Organism Population Ecosystem General toxicology Ecotoxicology: soil chemistry Molecular toxicology Cell toxicology Mutagenesis and Carcinogenesis Toxicogenomics Pathobiology Organ toxicology Immunotoxicology Medical,and forensic toxicology Epidemiology Laboratory Animal Science Legal and Regulatory toxicology Food toxicology Risk Communication Ecotoxicology: ecotoxicology Reproductive toxicology Risk assessment Occupational toxicology Overview Applied areas Tool areas Fundamental areas Figuur 1. Een globaal overzicht van de cursussen binnen het programma, met daarin ook aangegeven op welk niveau van de hiërarchie van biologische systemen (van molecuul tot ecosysteem) de cursus zich voornamelijk richt. Figure 1. A global overview of the courses within the PET programme. Also indicated is at which level of hierarchy of biological systems (ranging from molecule to ecosystems) the main emphasis is put for individual courses. 4

5 General objectives for the programme: (outcomes, competences, skills) The programme consists of a series of courses (predominantly one week) that collectively aim to provide participants the necessary theoretical and practical knowledge, insights and skills in the interdisciplinary field of toxicology. The programme builds upon, broadens and deepens the knowledge, insights and skills gained at the master level. The programme aims at providing candidates with sufficient theoretical background to act as a professional toxicologist in accordance with the requirements for registration as a toxicologist by the Dutch Society of Toxicology (NVT) and EUROTOX (the European Society of Toxicology). Admission to the programme is open to all who have a sufficient background in biology or chemistry, e.g. by having obtained a university degree in biomedical, natural, veterinary or agricultural sciences. The course on General Toxicology is meant for those applicants that did not obtain sufficient general basic knowledge on toxicology, e.g. via an appropriate master programme. If this basic knowledge is not obtained, either via such a master programme or by successfully completing the course on General Toxicology, registration for other courses may be denied. Courses focus on: - toxicological mechanisms at different levels of biological integration, from molecule to ecosystem - application of toxicological principles in different areas (e.g. food, occupation, environment, including risk assessment and risk communication) - different technological approaches (pathobiology, mutagenicity and carcinogenicity research, toxicogenomics, laboratory animal science). Each course has its own specific objectives in terms of outcomes, competences and skills. These objectives can be found in the descriptions of these courses. Collectively, successful completion of the courses will allow a candidate to: - have knowledge of the toxicology of compounds in terms of their primary mechanisms and the concomitant resulting modes of action at the different levels of biological integration; - have insight in the different aspects of toxicology related to its application in the toxicological risk analysis process 1 ; - have appropriate insight in the skills needed to 1) do toxicological research and 2) to applying this in the different application areas of toxicology (viz. the specific areas of chemical application as well as the risk analysis process) - will be able to ethically apply the science of toxicology and communicate with fellow toxicologists and non-experts. 1 : see WHO definition: Risk Analysis: A process for controlling situations where an organism, system or (sub) population could be exposed to a hazard. The Risk Analysis process consists of three components: risk assessment, risk management and risk communication. 5

6 III. Organisatie a. Commissie van Toezicht De Commissie van Toezicht heeft in 2012 tweemaal vergaderd. In de 39 e vergadering in het voorjaar, te Utrecht gehouden op 27 april 2012, werd allereerst stilgestaan bij het overlijden van Hans Temmink. Voorts werden het jaarverslag, inclusief de jaarrekening over 2011 besproken en vastgesteld. Ook besprak men de samenstelling van de CvT (zie bijlage I) en het schema van aftreden. De financiële reservesituatie van de POT baarde de CvT enige zorgen, gezien de welhaast structurele daling in het aantal niet-aio-deelnemers. In tegenstelling tot vorig jaar is er geen bespreking geweest met leden van de CvT over de financiële boekhouding. Besloten werd om voor de jaarcijfers van 2012 weer een kascommissie -bijeenkomst te houden. Ron Hoogenboom meldt zich hiervoor aan. Verdere bespreekpunten waren de kwaliteitsborging en de wijze waarop de CvT hierbij een rol kan spelen. Besloten werd om de procedure te stroomlijnen, met een standaard format voor het evaluatieformulier van iedere cursus, het samenstellen van een cursusdossier (programma, eindtermen, hand-outs, evaluatie, etc.) en een vaste procedure voor de terugkoppeling met de cursusleiders. De 40 e vergadering vond plaats op 11 december Hier werd speciaal aandacht besteed aan het 25-jarig bestaan van de Postdoctorale Opleiding Toxicologie. Aan het einde van de vergadering was er ook een ontmoeting met cursusleiders en met enkele oud-leden van de Commissie van Toezicht. De agenda omvatte als voornaamste punten de evaluatie van het cursusprogramma en de begroting voor Deze werd goedgekeurd. Voorts werd gesproken over de nu vastgestelde EUROTOX Guideline 2012 for Registration. Er werd kort stilgestaan bij de mogelijke consequenties hiervan voor ons cursusprogramma. De discussie in de voorjaarsvergadering ten aanzien van de jaarlijkse verliezen werd voortgezet met het vaststellen van een aantal aanpassingen in de tarieven voor deelname aan de cursussen. Na jarenlang gelijk te zijn gebleven worden deze per 1 januari 2013 verhoogd. Hiermee hopen we dat we de financiën ook voor de toekomst gezond kunnen houden. Informatie hierover alsmede de aankondiging dat de tarieven jaarlijks kunnen worden aangepast zal op de website en in onze correspondentie met cursisten vermeld worden. De voortgang van de evaluaties van de cursussen door de CvT-leden werd besproken. Dit moet nog goed op stoom komen, het verzamelen van de cursusdossiers bleek erg tijdrovend te zijn. Gepoogd wordt de informatie zo veel als mogelijk elektronisch te verkrijgen en dan door te sturen aan de leden die voor de cursussen zijn aangewezen. Wellicht kunnen we voor dit doel in de toekomst gebruik maken van Blackboard of een soortgelijke omgeving. 6

7 b. Concilium Toxicologicum (CT) Het Concilium Toxicologicum van de Nederlandse Vereniging voor Toxicologie (NVT) heeft in afwachting van de nieuwe EUROTOX Guidelines geen nadere wijzigingen in de besluiten met betrekking tot de eisen voor registratie gepubliceerd en de indeling in verplichte en semi-facultatieve cursussen is dus ongewijzigd. In tabel 1 is ter informatie -deze indeling weergegeven. Nadere informatie over de registratie als toxicoloog is te vinden op de NVT-website: onder het tabblad vakgebied/besluiten concilium. Tabel 1. Het door het Concilium Toxicologicum vastgestelde programma van eisen voor registratie als toxicoloog. A. Verplichte onderdelen 1. Algemene Inleiding in de Toxicologie (General Toxicology) 2. Moleculaire Toxicologie (Molecular Toxicology) 3. Cellulaire Toxicologie (Cell Toxicology) 4. Pathobiologie (Pathobiology) 5. Orgaantoxicologie (Organ Toxicology) 6. Inleiding proefdierkunde (Introduction Laboratory Animal Science) 7. Epidemiologie (Epidemiology) 8. Ecotoxicologie (Ecotoxicology) 9. Risicobeoordeling (Risk Assessment) B. Keuze-onderdelen, waarvan er minimaal drie gevolgd moeten worden 10. Medische en Forensische Toxicologie (Medical and Forensic Toxicology) 11. Arbeidstoxicologie (Occupational Toxicology) 12. Voedingstoxicologie (Food Toxicology) 13. Immunotoxicologie (Immunotoxicology) 14. Reproductietoxicologie (Reproduction Toxicology) 15. Mutagenese en Carcinogenese (Mutagenesis and Carcinogenesis) 16. Toxicogenomics (Toxicogenomics) 17. Risico-communicatie (Risk Communication) 18. Regulatoire Toxicologie (Legal and Regulatory Toxicology) 7

8 c. Ontwikkelingen in het cursuspakket In oktober vond de cursus Risk Assessment in een vernieuwd (éénweeks) format plaats. De hernieuwde cursus Legal and Regulatory Toxicology, met als cursusleider prof. Rolaf van Leeuwen in november 2012 voor het eerst gegeven. Rolaf heeft over deze cursus een artikel geschreven in het NVT-huisorgaan TCDD (zie: De cursus Ecotoxicology, die de laatste jaren feitelijk al in twee (afzonderlijk te volgen) delen werd verzorgd, zal in de toekomst als zodanig ook aangekondigd worden: één deel met nadruk op exposure, en een tweede deel met als titel Ecotoxicological effects. Het exposuredeel zal dan ook aandacht kunnen besteden aan blootstelling (bijv. vanuit het milieu) voor de menselijke populatie. Voor de cursus Ecotoxicological effects is in de achterliggende periode een vernieuwingsproject uitgevoerd door Henrique Anselmo, PhD, onder supervisie van prof. Tinka Murk. Hij ontwikkelde een module waarin de cursisten aan de hand van aangeboden tekst- en beeldmateriaal virtueel een testprotocol doorlopen voor standaard ecotoxicologische testen voor het beleid. Nadruk ligt op de acute toxiciteit voor de verschillende trofische niveaus: algen, daphnia en vis. De extra aandacht voor de kwaliteitsbewaking van het cursusprogramma heeft geresulteerd in een meer uniforme en consequentere manier van evaluatie, waarbij ook weer de leden van de Commissie van Toezicht betrokken zullen worden. IV. Deelname, resultaten en evaluatie van de modules In het verslagjaar zijn 16 cursussen gegeven met een totaal tijdsbeslag van 17 weken. Het totaal aantal deelnemers was 139, die gezamenlijk 247 modules voor hun rekening namen (cumulatief: 267,8 weken). Voor de statistische gegevens zie ook de bijlagen. De cursussen Food Toxicology, Ecotoxicology-Exposure en Ecotoxicology-Effects waren in 2012 niet geprogrammeerd en zijn in 2013 weer wel aan de beurt. In het onderstaande overzicht per cursus staat na de naam de cursusduur in weken vermeld. Tevens staat per cursus de cursusleiding en de locatie van de cursus, alsmede een korte evaluatie door de cursisten vermeld met daarna de reactie van de cursusleiding (voor zover die werd ontvangen). General toxicology (2) Cursusleider: B. Blaauboer, Utrecht. Aantal deelnemers 20, in dit geval is dat dus het aantal afgenomen CD-roms. In 2012 hebben 14 cursisten tentamen gedaan, allen zijn hiervoor geslaagd, met cijfers variërend van 6 tot 8 (gem. 7.0) 8

9 Het bestuderen van het tentamen kan ook zeer wel aan de hand van een boek dat de basis van de toxicologie behandelt, bijv. Casarett & Doull's Essentials of Toxicology, 2e editie (Curtis D. Klaassen and John B. Watkins, III, eds). Inschrijving voor deze cursus houdt in dat men het recht koopt om tentamen te mogen doen. Aan alle cursisten die het tentamen hebben gedaan wordt vanaf nu ook een standaardevaluatieformulier opgestuurd. De respons hierop is zeer gering. Uit gesprekken met tentamenkandidaten blijkt dat men over het algemeen het openboek tentamen waarderen wegens de nadruk die ligt op inzichtvragen. Er zitten (op sommige computersystemen, andere weer niet) nog enkele technische problemen in de DVD. Molecular toxicology (1) Cursusleider: J. Commandeur, Amsterdam. Aantal deelnemers: 17 (cap 24). Deze cursus wordt jaarlijks zeer goed beoordeeld door de deelnemers, met name de opbouw en het niveau. Enkele suggesties voor verbeteringen zijn door de cursusleider doorgevoerd, o.a. de vernieuwing van case study-presentaties met powerpoint. Sommige cursisten vonden het een voordeel, anderen juist een nadeel dat de cursusleider vrijwel alle presentaties doet. Cellular toxicology (1) Cursusleider: B. van de Water, Leiden. Aantal deelnemers: 13 (cap 12). Dit jaar is de cursus aangepast en zijn er verschillende nieuwe lezingen toegevoegd. De cursus wordt als goed/zeer goed beoordeeld, sommige sprekers worden als zeer goed tot excellent beoordeeld. De organisatie van de cursus wordt goed bevonden. Dit jaar deden er voornamelijk AIOs mee aan de cursus, dit in tegenstelling tot veel voorgaande jaren. Sommige AIOs vonden dat de informatie niet heel vernieuwend was; echter deze mensen werkten zelf vaak al aan in vitro-modellen. Deze opmerking stond in contrast met de opmerkingen dat er soms te veel diepgang was over mechanismen van toxiciteit. M.b.t. de orgaantoxiciteit is overlap geconstateerd, getracht wordt deze in overleg te minimaliseren. Organ toxicology (1) Cursusleider: R. Masereeuw, Nijmegen. Aantal deelnemers: 19 (cap 24). In het algemeen werd de cursus goed beoordeeld. Als mogelijke verbeteringen voor de volgende cursus constateerde de cursusleider: - Uitbreiding van het aantal orgaansystemen, m.n. het hart. - Meer interactieve vormen van het presenteren van de case studies - De planning van het tentamen, met meer tijd voor studie. - De planning van de breaks. Medica, and forensic toxicology(1,4) Cursusleider: J. Meulenbelt, Utrecht. Aantal deelnemers: 17 (cap 20). De waardering voor deze cursus is goed (4 op een 5 punt schaal). Met name de practica werden zeer gewaardeerd, evenals het enthousiasme van de docenten. Cursisten gaven aan dat er hier en daar overlap was in de inhoud van lectures en dat sommige docenten moeite hadden met het presenteren in het Engels. Er waren enkele technische problemen met de presentaties. 9

10 Mutagenesis/Carcinogenesis (1) Cursusleider: M. Nivard, Leiden. Aantal deelnemers: 16 (cap. 16). Cursisten waarderen deze cursus zeer ( excellent ), roemen de goede organisatie, de kwaliteit van de lezingen en het on-line beschikbaar hebben van de cursus-handouts. De cursusleider deelt mee dat de aanpassing van het programma in vergelijking met vorige jaren goed is uitgepakt. De opzet van het programma, met in de ochtend lezingen en in de middag practica, is in tact gelaten. In het nieuwe programma worden in de practica de deelnemers vooral geconfronteerd met resultaten uit experimenten van anderen. Geen van de deelnemers geeft aan dat hij/zij het jammer vindt de experimenten niet zelf uit te voeren. In een enkel geval vindt men wel dat er te veel gescoord moet worden. Dit is een punt waar we bij een volgende editie rekening mee zullen houden. Maar de nieuwe opzet van de practica waarbij alleen de Ames-test in het programma is gebleven t.o.v. vorige jaren is ons en ook de cursisten goed bevallen. Ook het programma is aangepast, o.a. om overlap met de module Toxicogenomics in Maastricht te voorkomen. Om wat minder overlap te hebben tussen lezingen zijn er enkele samengevoegd en zijn nieuwe onderwerpen toegevoegd in het programma zoals een lezing over Computer-based SARs, twee lezingen over nieuwe ontwikkeling in test systemen en een lezing vanuit de industrie, hoe men daar omgaat met gentox-testen. Voor een volgende editie zullen we een zelfde programma aanhouden en alleen nog kleine veranderingen aanbrengen, bijvoorbeeld in de onderlinge afstemming van enkele lezingen zodat er nog minder overlap is en bij de practica zullen de opdracht naar de deelnemers in een enkel geval iets aangepast worden. Pathobiology (1) Cursusleider: H. Dullens, Utrecht. Aantal deelnemers: 8 (cap 20) Ook deze cursus heeft een hoge score bij de deelnemers (4.2 op een 5-punt schaal). Goede lezingen, presentatietechnieken (meekijken met microscoopbeeld op scherm) en de beschikbaarheid van boeken. Er waren enkele organisatorische problemen i.v.m. planning en de beschikbaarheid van enkele gastdocenten, waardoor de cursus op een laat tijdstip verschoven moest worden. Een aantal beoogde deelnemers moest daarom afhaken. Men had liever een grotere beschikbaarheid van computers voor de zelfstudie gezien. De cursusleider geeft aan dat de kleine punten van kritiek waar mogelijk worden opgepakt, maar dat de beschikbaarheid van computers wellicht toch het beste kan worden opgelost door de cursisten te vragen een laptop mee te nemen. Een uitbreiding van de aandacht voor circulatieproblemen wordt doorgevoerd. De gesignaleerde behoefte aan een terminologielijst kan worden ondervangen door verwijzingen naar de glossaries in de beschikbaar gestelde leerboeken. Laboratory animal science (1) Cursusleider: F. Ohl, Utrecht. Aantal deelnemers: 8 (cap 15) Dit is de cursus die op speciaal verzoek voor ons cursusprogramma wordt gegeven; een éénweekse versie van de normaal gegeven 2-weken cursus voor aspirant dierexperimenteel onderzoekers. Deze versie is met name bedoeld voor diegenen die zelf niet betrokken zijn bij dierexperimenten, maar binnen de toxicologie wel geconfronteerd worden met de resultaten ervan en die moeten interpreteren ook in het licht van de technische, ethische en maatschappelijke aspecten van dit onderzoek. De waardering voor deze versie is hoog (4). Er is enige kritiek op de wijze van aanbieding van de hand-outs en op het examen. 10

11 De cursusleider meldt dat het aanbieden van papieren versies van de hand-outs achterwege blijft en dat het cursisten vrij staat om ze zelf te printen. Bezien wordt of een andere vorm van examineren mogelijk is. Toxicogenomics (1) Cursusleider: J. van Delft, Maastricht. Aantal deelnemers: 20 (cap 30) De cursus werd goed gewaardeerd (4), met name de goed mix van (goede) lezingen en practica. Er bleken problemen te zijn met de juiste werking van enkele essentiële computerprogramma s en met de hand-outs. Immunotoxicology (1) Cursusleiders: R. Pieters en H. van Loveren, Utrecht. Aantal deelnemers: 13 (cap 25) Cursisten gaven aan ook deze cursus als goed (4.2) te waarderen, gaf een gedegen overzicht van het veld. De combinatie van lezingen en case studies was goed. Op een opmerking van cursisten dat ze gaarne de achtergrondliteratuur eerder ontvangen antwoordt de cursusleider dat de artikelen wegens copyright issues niet uitgedeeld mogen worden; studenten mogen ze wel zelf printen. Er zal aandacht besteed worden aan de afstemming tussen de verschillende docenten. Reproductive Toxicology (1) Cursusleider: A. Piersma, Utrecht. Aantal deelnemers: 12 (cap 20). Het oordeel voor deze cursus is goed (4), met name de mix van lezingen, cases en zelfstudie wordt gewaardeerd. Er was kritiek op de accommodatie, met name op het slechts zeer beperkt beschikbaar hebben van internet en toegang tot de bibliotheek (essentieel voor de zelfstudie cases). De cursusleider deelt de zorgen voor de accommodatie en is blij met de goede beoordeling. Legal and Regulatory Toxicology (0.6) Cursusleider: R. van Leeuwen, Utrecht. Aantal deelnemers: 15 (cap 24) De cursus is nieuw in deze vorm, het was jaren geleden een zelfstandige cursus, werd daarna samengevoegd met Medical and Forensic Toxicology. Dit is dus sinds vorig jaar teruggedraaid. De cursus werd goed gewaardeerd (3.9), de inbreng vanuit verschillende gezichtspunten kwam goed over. Wel vond men de duur van de cursus (3 dagen) wat kort voor de veelheid aan onderwerpen. De accommodatie vond men niet optimaal. Risk assessment (1) Cursusleider: B. Blaauboer, Wageningen. Aantal deelnemers: 25 (cap 24). Ook deze cursus werd weer zeer goed (4.5) beoordeeld. Het programma met een mix van lezingen met aansluitende case studies, een door de cursisten te bewerken case met presentatie en een computerworkshop doet het goed. De inkorting tot een éénweekse cursus, met weglating van de week zelfstudie is goed bevallen. De faciliteiten (lecture room, computers) werd zeer gewaardeerd. De cursusleider meldt dat aandacht besteed moet worden aan de programmering van de computerworkshop over CONSEXPO. 11

12 Risk communication (1) Cursusleider: H. Mulder, Utrecht Aantal deelnemers: 13 (cap 24). De cursus werd als goed (4.1) beoordeeld, met name de mix van onderwerpen en onderwijsvormen (lezingen, discussies, opdrachten). Kritiek was er op de accommodatie (is dezelfde als enkele andere cursussen in Utrecht). Men vond enkele voorbeelden wat gedateerd. 12

13 V. Financiën Toelichting op de resultaten 2012 De financiële jaarrekening laat evenals vorig jaar een tekort zien, dat evenwel kleiner is dan al in de begroting was voorzien. De verschillen met de begroting zitten voornamelijk in de minder dan begrote uitgaven voor onderwijsvernieuwing en de wat groter dan geplande inkomsten van niet-aio deelnemers. De overige uitgaven en inkomsten zijn binnen de te verwachten marges gebleven. Een vergelijking van de cumulatieve inkomsten uit de inschrijvingen met de vergoedingen aan de cursusleiders laat zien dat gemiddeld 55% ten goede komt aan de cursusleiders. De tarieven voor inschrijving waren ongewijzigd ten opzichte van vorig jaar, voor AIO s: 250,=/week, voor overige deelnemers 1000,=/week. Ook de vergoedingen voor de groepen die de cursussen verzorgden waren ongewijzigd: een basisbedrag van 800,= voor een éénweekse cursus en 1200,= voor een tweeweekse cursus, met daarbovenop 250,= per week per deelnemer. Voorts worden kosten van lunches vergoed, alsmede incidentele grotere uitgaven, bijv. voor practica. Toelichting op de balans beschikbare middelen 2012 De stand van het saldo is in overeenstemming met de door de Commissie van Toezicht vastgestelde beleidslijn met betrekking tot het feit dat de POT voldoende buffer dient te hebben om de opleiding, ook in jaren van tegenvallende inkomsten, draaiende te houden. Zo kunnen de verplichtingen ten aanzien van de toxicologen-in-opleiding, die in een tijdsbestek van vier jaren de opleiding moeten kunnen voltooien worden gegarandeerd. Tevens moet er voldoende reserve zijn voor het tijdig vernieuwen van de onderwijsmodules. De CvT heeft daarom bepaald dat de reserve ongeveer overeen moet komen met de jaarlijks gemaakte kosten, dit jaar dus ca ,=. Ook als we het negatieve saldo in mindering brengen zitten we daar nu dus nog ruim boven. 13

14 Jaarrekening 2012 Uitgaven Begroting Werkelijk Verschil 1 Algemene kosten 1.1 Personele kosten coördinator coördinator extern bekostigd totaal coördinator secretariaat administratie subtotaal personele kosten Materiële kosten drukkosten reproductiekosten kantoorartikelen telefoon en porti reis- en verblijfkosten bankkosten onvoorzien/incidenteel subtotaal materiële kosten Aandeel kosten Wageningen ICT huisvesting overhead subtotaal kosten Wageningen Totaal Algemene Kosten Opleidingskosten standaard vergoedingen overige vergoedingen externe expertise Totaal opleidingskosten Onderwijsvernieuwing materieel personeel Totaal onderwijsvernieuwing Totale kosten ======= ======= ======= 14

15 Inkomsten Begroting Werkelijk Verschil 4 Inkomsten 4.1 Personeel extern bekostigd Cursusbijdragen Voltijdse deelnemers Losse betaalde modules Losse AIO modules subtotaal cursusbijdragen Totaal inkomsten ======== ======== ======= Totaal saldo ======== ======== ====== 15

16 Balans beschikbare middelen 2012 vrij reservering totaal vermogen verlofdagen vermogen Eigen vermogen ultimo Diverse correcties over vorig boekjaar Gecorr. eigen vermogen ult resultaat mutatie vakantiedagen Totaal vermogen ultimo ====== ====== ====== 16

JAARVERSLAG 2013. Vastgesteld door de Commissie van Toezicht op: 4 april 2014 te Utrecht

JAARVERSLAG 2013. Vastgesteld door de Commissie van Toezicht op: 4 april 2014 te Utrecht JAARVERSLAG 2013 Vastgesteld door de Commissie van Toezicht op: 4 april 2014 te Utrecht Dr. H.P.M. Vijverberg coördinator P.O.T. Wageningen UR P.O. Box 8000 NL-6700 AE Wageningen tel.: 0317-48 26 56 e-mail:

Nadere informatie

PET JAARVERSLAG 2014 annual report with a summary in English

PET JAARVERSLAG 2014 annual report with a summary in English PET JAARVERSLAG 2014 annual report with a summary in English vastgesteld door de Commissie van Toezicht van de PET, Utrecht 22 april 2015. Inhoud / Contents Inhoud / Contents... 2 Samenvatting... 3 Summary...

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers

De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers De Invloed van Cognitieve Stimulatie in de Vorm van Actief Leren op de Geestelijke Gezondheid van Vijftigplussers The Influence of Cognitive Stimulation in the Form of Active Learning on Mental Health

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland

Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Conferentie Examinering in de bpv 31 mei 2013 Workshop : handboeken BPV en het buitenland Andre van Voorst : sr adviseur Kenwerk / Examenwerk Mirjam Hensels : projectleider BPV Handboeken Programma Inleiding

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis

Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Opleiding integraal denkende professionals: MSc Urban Environmental Management and Technology SIKB congres 6 Oktober 2010 Tim Grotenhuis Contact opleiding: Marc Spiller (marc.spiller@wur.nl) Integrale

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie

Krachtenveld. Masterprogramma Content & Knowledge Engineering. Ministerie OCW. ß-faculteit. onderwijsvisitatie. bacheloropleidingen.

Krachtenveld. Masterprogramma Content & Knowledge Engineering. Ministerie OCW. ß-faculteit. onderwijsvisitatie. bacheloropleidingen. Masterprogramma Content & Knowledge Engineering Curriculum 2010-2011 Hans Voorbij Krachtenveld onderwijsvisitatie zelfevaluatie ß-faculteit bacheloropleidingen master CKE vakgebied docenten Ministerie

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Symposium 21 november 2009 Wat is vrije software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis software (freeware) 'Free as in free speech, not

Nadere informatie

De Rol van de Verantwoordelijk Persoon

De Rol van de Verantwoordelijk Persoon De Rol van de Verantwoordelijk Persoon Weefsels over de grens Dr. Richard van der Linden Senior QA/RA Consultant Signifix BV Professor Bronkhorstlaan 10, Building 48 3723 MB Bilthoven The Netherlands http://www.signifix.com/

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl

PicknPack. Gert Kootstra, Wageningen UR. gert.kootstra@wur.nl PicknPack Gert Kootstra, Wageningen UR gert.kootstra@wur.nl EU project: PicknPack FP7 project automation in food packaging systems 14 partners (onderzoeksinstituten en bedrijven) 14 M (9 M subsidie) Coördinatie

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke

Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst. Presentator: Remko Geveke Voorkom pijnlijke verrassingen Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Presentator: Remko Geveke Start webinar: 08:30 uur Agenda Nieuwe Controleaanpak Belastingdienst Verticaal Toezicht vs. Horizontaal Toezicht

Nadere informatie

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015

Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 Highlights Nationale Studenten Enquête 2015 De Nationale Studenten Enquête (NSE) is een grootschalig landelijk onderzoek waarin jaarlijks alle Bachelor en Master studenten in het hoger onderwijs gevraagd

Nadere informatie

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Studiekeuzetraject Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Opbouw IB-diplomaprogramma Vak Nederlands binnen IB-diploma Higher level Standard level A versus B (B

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158 14 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1987 Nr. 158 A. TITEL Notawisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Bondsrepubliek

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8

Samenvatting aanvraag. Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Bijlage 8 Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP

Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP Wat te kiezen na TTO4? VWO of IBDP? Erwin ten Meer, docent MYP Science en DP Chemistry Ana-mae Jonk, leerling DP1 Joke Jansma, Deputy Head IBDP E 1 International Baccalaureate Diploma Programma (IBDP)

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Profileren met open en online onderwijs

Profileren met open en online onderwijs Profileren met open en online onderwijs Keuze MOOC platform - op weg naar succes Ulrike Wild, WageningenUR If we will speak of MOOCs over 5 years, we don't know. But there will be a legacy and lasting

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Inspectie beleid GDP Guideline. Ageeth Dekker Senior Inspecteur

Inspectie beleid GDP Guideline. Ageeth Dekker Senior Inspecteur Inspectie beleid GDP Guideline Ageeth Dekker Senior Inspecteur Agenda 1. Inleiding 2. Groothandelsvergunning 3. GDP inspecties, rapportage en certificaat 4. Samenvatting 5. Vragen 2 Inleiding Nieuwe GDP

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

it would be too restrictive to limit the notion to an "inner circle" in which the individual may live his own personal life as he chooses and to exclude therefrom entirely the outside world not encompassed

Nadere informatie

Van: Hoogendoorn, Ilona (NL Rotterdam) [mailto:ihoogendoorn@deloitte.nl] Namens Wiersma, Reinder (NL Rotterdam)

Van: Hoogendoorn, Ilona (NL Rotterdam) [mailto:ihoogendoorn@deloitte.nl] Namens Wiersma, Reinder (NL Rotterdam) A.van Beerendonk Van: Griffie Verzonden: dinsdag 1 december 2015 13:17 Aan: A.van Beerendonk Onderwerp: FW: Cursus van BBV naar Vpb 18 januari 2016 Bijlagen: image013.wmz Digitale leeszaal Van: Hoogendoorn,

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Free Technology Academy

Free Technology Academy Free Technology Academy Europees onderwijs over Vrije Software en Open Standaarden Open Universiteit Wat is Vrije Software? Begrip geïntroduceerd door Richard Stallman in 1985 Niet verwarren met gratis

Nadere informatie

Vragenlijsten kwaliteit van leven

Vragenlijsten kwaliteit van leven Click for the English version Vragenlijsten kwaliteit van leven TNO heeft een aantal vragenlijsten ontwikkeld om de gezondheidsrelateerde kwaliteit van leven te meten van kinderen, jongeren en jong-volwassenen.

Nadere informatie

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013

Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan. Oostzaan, 22 april 2013 Rapport analyse afschrijvingskosten Gemeente Oostzaan Oostzaan, 22 april 2013 1. Situatieschets De gemeente Oostzaan is permanent bezig met het verbeteren en optimaliseren van haar bedrijfsvoering. Het

Nadere informatie

Lean Six Sigma. Examen Richtlijnen. Dr. R. Messnarz / D. Ekert / H.C. Theisens

Lean Six Sigma. Examen Richtlijnen. Dr. R. Messnarz / D. Ekert / H.C. Theisens Lean Six Sigma Examen Richtlijnen Dr. R. Messnarz / D. Ekert / H.C. Theisens 2 ECQA / LSSA Examen Richtlijnen Inhoudsopgave 1 Introductie... 3 1.1 Certificatie niveaus... 3 1.1.1 Yellow Belt / Orange Belt...

Nadere informatie

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL

Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke van der Scheer ISOQOL Lieke van der Scheer, Department of Philosophy Lieke.vanderScheer@utwente.nl Lieke van der Scheer ISOQOL 14-11-2014 1 De stem van patiënten Elisa Garcia Simone van der Burg (Nijmegen) Lieke van der Scheer

Nadere informatie

Studiebegeleiding & tutoraat

Studiebegeleiding & tutoraat Studiebegeleiding & tutoraat Patricia Post-Nievelstein, Head Tutor, University College Utrecht Richard van den Doel, Senior Tutor, University College Roosevelt Oscar van den Wijngaard, Coordinator Academic

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum

The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum The MSc programme and the regular Erasmus MC MD curriculum In September 2008, Erasmus MC has implemented the Bachelor/Masters structure (BaMa) in its regular medical curriculum (codename ErasmusArts 2008

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016

Blended Learning. Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Blended Learning Dr. Coyan Tromp UvA - Institute for Interdisciplinary Studies Presentatie voor studentencolloqium 1-3-2016 Who am I Curriculum Developer & Assistent Professor Interdisciplinary Programmes

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

COE Centraal ontwikkeld examen. Periode. Afname Wanneer? Leerjaar 1 Periode 1 en 2. examen

COE Centraal ontwikkeld examen. Periode. Afname Wanneer? Leerjaar 1 Periode 1 en 2. examen Beroepsgerichte s Examen: 90412/cohort KD 2012/versie 1. Code: HDARDP1 Toelichting: BPV/Workplacement Examen: 90412/cohort KD 2012/versie 1. Code: HDARDP2 Toelichting: BPV/Workplacement EXAMENPLAN OPLEIDING

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

EU-Speak _ leslla docenten

EU-Speak _ leslla docenten EU-Speak _ leslla docenten Wat heeft een docent nodig om de laaggeletterde volwassen immigrant te leren lezen en schrijven? EU-Speak 1 Partners: Engeland, Zweden, Denemarken, Duitsland, Spanje, Nederland

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010

Pro Dual Improving through Benchmarking. Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Pro Dual Improving through Benchmarking Leonardo da Vinci/Partnerships 2008-2010 Partners Germany: Stadt München/City of Munich Education Department - Vocational Schools and Further Education Industrie-

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

Usability walkthrough for accessibility

Usability walkthrough for accessibility Usability walkthrough for accessibility steven stijger steven_stijger@nl.ibm.com http://www.flickr.com/photos/81167076@n00/322162512/ Copyright IBM Corporation 2008 usability walkthrough usability test

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master

SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master SEFOTECH.NUT An Erasmus Mundus master SEFOTECH.NUT JOINT DEGREE awarded: M.Sc. Degree in Food Science, Technology and Nutrition SEFOTECH.NUT 2 History of the project -90s : IPs on brewing, wine making,

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 3 24 april 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 2.1, 2.3, 2.6 (alleen voor 2.2 en 2.3), 2.9, 2.10, 2.11,

Nadere informatie

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen 18.30 : algemene infosessie Verwelkoming Studentengetuigenis over Göteborg: Leonie Verberckmoes voorstelling verschillende mogelijkheden voor een buitenlandse ervaring studentengetuigenis: buitenlandse

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie