Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid."

Transcriptie

1 Achtergrondnotitie biobrandstoffen Deze notitie heeft als doel een grove schets te geven van de discussies omtrent de productie van biobrandstoffen en het biobrandstoffenbeleid. Inleiding: biobrandstoffen wat zijn dat? Biobrandstoffen zijn een alternatief voor fossiele brandstoffen zoals benzine en diesel. In tegenstelling tot de fossiele brandstoffen zijn de biobrandstoffen geproduceerd uit hernieuwbare grondstoffen. Binnen de Europese Unie is afgesproken dat in 2020 minstens 10% van alle brandstof in het vervoer moet bestaan uit biobrandstoffen. Dit beleid is tot stand gekomen vanuit de doelstelling om de CO 2 uitstoot in de maatschappij te reduceren. Biobrandstoffen kunnen worden opgedeeld in drie generaties. De zogenaamde 1 e generatie biobrandstoffen zijn gemaakt van plantaardig materiaal, zoals palmolie, koolzaad, suikerriet en mais. De 2 e generatie biobrandstoffen wordt gemaakt uit reststromen die niet geschikt zijn voor de voedselconsumptie. Een 3 e generatie biobrandstoffen op basis van algen is nog in ontwikkeling. In Nederland worden met name 2 e generatie biobrandstoffen geproduceerd. Bijvoorbeeld door Sunoil in Emmen uit gebruikt frituurvet en resten van dierlijk afval en door Ecoson in Son uit dierlijke vetten. In het havengebied bij Rotterdam is echter ook productiecapaciteit aanwezig voor de productie van de 1 e generatie biobrandstoffen, waarbij gebruik kan worden gemaakt van de import van plantaardige grondstoffen. Uit gegevens van de Nederlandse Emissieautoriteit blijkt dat op beperkte schaal gebruik wordt gemaakt van Nederlands plantaardig materiaal als input voor de productie van biobrandstoffen. De onderstaande aandachtspunten betreffende biobrandstoffen worden in deze notitie behandeld: - Klimaatwinst dankzij biobrandstoffen - Indirecte effecten op het landgebruik door productie biobrandstoffen (ILUC-discussie) - Impact op de voedselprijzen - Afhankelijkheid van fossiele brandstoffen - Voorstel Europese Commissie voor wijzigen richtlijnen RED en FQD - Veelgestelde vragen over biobrandstoffen (FAQ) Klimaatwinst biobrandstoffen Het hoofddoel bij het Europese en nationale beleid voor biobrandstoffen is om te komen tot een verlaging van de CO 2 uitstoot door de maatschappij. Discussiepunt tussen experts is echter in hoeverre biobrandstoffen nu daadwerkelijk leiden tot die reductie in de CO 2 uitstoot. Het basisidee van biobrandstoffen is dat de plantaardige grondstoffen, waarvan de 1 e generatie biobrandstoffen zijn gemaakt, de CO 2 uit de lucht hebben gehaald. Er ontstaat dus een kringloop waarbij de grondstoffen hernieuwbaar zijn. De productie van de biobrandstoffen zelf kan echter wel

2 belastend zijn voor het milieu. Daarom stelt de Nederlandse overheid ook eisen aan de duurzaamheid van de biobrandstof. Zo mag bij de productie niet teveel CO 2 vrijkomen en gelden er stringente regels als de plantaardige grondstoffen komen uit natuur- of veengebieden. De CO 2 uitstoot van de hele productieketen van biobrandstof (van het planten van gewassen tot verbranding in de auto) moet minimaal 35% lager zijn dan die van vergelijkbare fossiele brandstoffen. Volgens het voorstel van de Europese Commissie van oktober 2012 moet dit in de nabije toekomst zelfs ten minste 60% lager zijn dan van fossiele brandstoffen. De Europese Commissie en de Nederlandse overheid hebben verschillende vrijwillige certificeringssystemen erkend waarmee producerende bedrijven kunnen aantonen dat hun biobrandstoffen duurzaam zijn. Deze systemen zouden invulling moeten geven aan de regels uit de Europese richtlijn hernieuwbare energie, maar bevatten ook een breder pakket aan duurzaamheidscriteria voor milieu, maatschappij en CO 2 -uitstoot. Vraagpunt is wel of alle vrijwillige certificeringssystemen even serieus moeten worden genomen. Indirecte effecten op het landgebruik (ILUC) De productie van de 1 e generatie biobrandstoffen kan indirect leiden tot veranderingen van het landgebruik. Dit kan zorgen voor additionele broeikasgasemissies en aantasting van de biodiversiteit. Er is veel discussie tussen de diverse belanghebbenden en experts in hoeverre indirecte veranderingen in het landgebruik optreden. Deze discussie staat bekend als de discussie over Indirect Land Use Change (ILUC). Het is belangrijk om te beseffen dat elke vorm van ingebruikname van land voor bijvoorbeeld de productie van landbouwgewassen, veeteelt en bewoning door mensen leidt tot veranderingen van landgebruik. De reden om specifiek aandacht te hebben voor de ILUC-discussie door biobrandstoffen is dat de markt voor biobrandstoffen een door de overheden gecreëerde markt is. De hoofddoelstelling bij het biobrandstoffen beleid is CO 2 reductie, vandaar dat de Europese Commissie en de Nederlandse overheid er belang aan hechten dat ook indirecte gevolgen en bijbehorende emissies worden meegenomen in de broeikasgasprestatie van biobrandstoffen. De Nederlandse overheid hecht er groot belang aan dat de ILUC wordt geminimaliseerd en dat de precieze omvang van de indirecte gevolgen per gewas in beeld worden gebracht. Er zijn de afgelopen jaren veel studies gedaan naar de indirecte gevolgen voor het landgebruik van biobrandstoffen. Uit die studies blijkt dat er indirecte gevolgen zijn, maar tegelijkertijd is het zeer moeilijk om die gevolgen in kaart te brengen en te kwantificeren per gewas.

3 Eenvoudige uitleg van ILUC De gewassen voor biobrandstof worden geteeld op akkers die eerder werden gebruikt voor voeding, bijvoorbeeld om palmolie voor pindakaas te verbouwen. Volgens de Europese regels is de productie dan duurzaam, omdat het gewas op een bestaande akker is verbouwd. Maar elders is er mogelijk wel oerwoud gekapt om een nieuwe akker te ontwikkelen en daarop de palmolie voor de pindakaas te verbouwen. Dit zijn indirecte landgebruikeffecten. Impact op voedselprijzen Waar een gewas wordt geteeld voor de 1 e generatie biobrandstoffen, kan geen voedsel worden geteeld. Deze logica leidt ertoe dat door sommige partijen wordt beweerd dat het verbouwen van gewassen voor biobrandstoffen leidt tot hogere voedselprijzen en hogere prijzen voor voedergewassen voor landbouwhuisdieren. In recent onderzoek door de Wereldbank wordt gerefereerd aan diverse onderzoeken uit het verleden naar de impact van biobrandstoffen op de voedselprijzen. Een aantal van die onderzoeken wijzen inderdaad op een behoorlijke impact op de prijsvorming, waarbij volgens sommige onderzoeken de prijs van voedselgewassen tot 15% hoger zou zijn geworden door de productie van 1 e generatie biobrandstoffen. Uit nieuw onderzoek van de Wereldbank naar prijsstijgingen in de jaren 2006/2007/2008 blijkt echter dat het effect op de prijsvorming veel geringer moet zijn dan tot op heden gedacht. Precieze getallen geeft de Wereldbank niet, maar de invloed op de prijs zou maar enkele procenten zijn. Tevens stelt de Wereldbank dat de grondstoffen van biobrandstoffen maar 1,5% van het areaal innemen van het totale areaal voor granen en oliezaden wereldwijd en daardoor geen grote impact zouden kunnen hebben. De Wereldbank wijst overigens wel op het effect dat het biobrandstoffenbeleid een soort bodemprijs voor akkerbouwgewassen zou creëren. Bij lage prijzen kunnen namelijk de producten voor de productie van biobrandstoffen of biogas worden aangewend. Tevens zou er bij een hoge olieprijs een positieve correlatie ontstaan tussen de prijzen van grondstoffen voor biobrandstoffen en de olieprijs. COPA wijst er tot slot in beleidsnotities op dat bij de productie van biobrandstoffen vaak nog reststromen beschikbaar blijven om te voederen aan landbouwhuisdieren. COPA stelt dat het wijzigen van het stimuleringsbeleid voor biobrandstoffen daarom zal leiden tot een vermindering van de beschikbare gewasresten om dieren te voederen. Minder afhankelijk van fossiele brandstoffen Fossiele brandstoffen als steenkool en aardolie zullen op termijn steeds schaarser worden en moeilijker winbaar zijn. Biobrandstoffen zijn echter hernieuwbaar, doordat opnieuw grondstoffen kunnen worden verbouwd en nieuwe reststromen beschikbaar komen. Dankzij biobrandstoffen wordt daardoor Nederland minder afhankelijk van de olie- en aardgasindustrie. De Nederlandse economie

4 als geheel heeft hier baat bij. Bijkomend voordeel is dat de verbranding van biobrandstoffen in automotoren leidt tot minder uitstoot van fijnstof en roet dan verbranding van fossiele brandstoffen. Voorstel voor wijzigen richtlijnen RED en FQD Op 17 oktober 2012 heeft de Europese Commissie een voorstel gepubliceerd om de Richtlijn hernieuwbare energie (RED) en de brandstofkwaliteitrichtlijn (FQD) te herzien. De RED beoogt een inzet van hernieuwbare energie van 10% in de transportsector, terwijl de FQD beoogt een reductie van 6% van broeikasgasemissies gerelateerd aan alle brandstoffen in de hele keten. Het voorstel van de Commissie is om via rekenfactoren rekening te gaan houden met de indirecte gevolgen voor het landgebruik (ILUC) en om een maximum in te voeren aan de hoeveelheid landbouwgewassen die gebruikt worden voor de productie van biobrandstoffen. Slechts 5% van alle gebruikte brandstoffen zou volgens het voorstel nog op basis van dit type, 1 e generatie biobrandstoffen, gemaakt mogen worden. De Commissie wil hiermee tevens de productie van de 2 e en 3 e generatie biobrandstoffen bevorderen. Voorstel Commissie op hoofdlijnen - Het bestaan van indirecte gevolgen voor het landgebruik (ILUC) wordt erkend als een probleem. - Kern van het voorstel is een onderscheid tussen voedselgewassen die een hoog risico op ILUC hebben (genoemd in Annex VIII van het voorstel: granen, oliegewassen en suikers) en gewassen die dat niet hebben. Het voorstel begrenst binnen de RED de inzet van annex VIII gewassen tot 5%. Dit komt ongeveer overeen met het huidige volume. De andere 5% moet dan komen uit 2 e en/of 3 e generatie biobrandstoffen. - De begrenzing van voedselgewassen geldt niet voor de FQD. - Innovatie wordt binnen de RED gestimuleerd door biobrandstoffen uit nieuwe technieken te belonen met een vierdubbeltelling. - Brandstofleveranciers en lidstaten dienen verplicht te rapporteren over de indirecte gevolgen voor het grondgebruik en bijbehorende CO 2 uitstoot. - Vanaf 2014 moeten alle biobrandstoffen een broeikasgasbesparing opleveren van ten minste 60% ten opzichte van de fossiele brandstoffen. Deze verplichting stond eerder gepland voor Reactie Nederlandse overheid Op het moment van opstellen van deze notitie heeft de Nederlandse overheid nog niet een officieel standpunt naar aanleiding van het Commissievoorstel bekend gemaakt. Wel is er een advies over het Commissievoorstel uitgebracht door de commissie Corbey, daarbij doet de commissie Corbey een aanbeveling voor de Nederlandse inbreng. Deze aanbeveling komt er op neer dat het Commissievoorstel een stap in de goede richting zou zijn, maar nog niet ver genoeg zou gaan om de indirecte gevolgen voor het landgebruik te voorkomen. Tot slot wijst de commissie Corbey erop dat de

5 versnelde invoering van de 60% drempel averechts kan werken indien binnen het 5% deel meer soja en palmolie worden bijgemengd. Reactie COPA COGECA Vanuit de biobrandstoffenindustrie en COPA COGECA wordt er scherp gereageerd op het Commissievoorstel. Daarbij wordt gesteld dat het onacceptabel is dat de biobrandstoffenindustrie en akkerbouw worden geconfronteerd met nieuwe spelregels voor de biobrandstoffenmarkt. Tegelijkertijd wordt het bestaan van de indirecte gevolgen voor het landgebruik (ILUC) en de impact op de wereldvoedselprijzen bestreden. COPA wijst erop dat de indirecte gevolgen voor het landgebruik nog niet goed in beeld zijn gebracht en dat diverse voordelen van biobrandstoffen niet goed zouden zijn meegenomen in de besluitvorming. Reactie NGO s NGO s, zoals Oxfam Novib, zijn veelal ronduit tegen de productie van de 1 e generatie biobrandstoffen. Zij menen dat er grote gevolgen zijn voor het landgebruik en de voedselprijzen in de wereld. Er zijn echter ook NGO s, zoals de stichting Natuur & Milieu, die niet per se tegenstander zijn van de 1 e generatie biobrandstoffen. Zij vinden het echter wel belangrijk dat duurzaamheidscriteria in de vorm van de ILUC-factoren uit het voorstel van de Europese Commissie worden geïmplementeerd.

6 FAQ Biobrandstoffen december Zorgen biobrandstoffen voor hogere voedselprijzen? 2. Zitten er ook biobrandstoffen in mijn tank? 3. Worden er steeds meer biobrandstoffen geproduceerd in de wereld? 4. Zorgen biobrandstoffen voor meer stabiele voedselprijzen? 5. Veroorzaken biobrandstoffen honger in de wereld? 6. Wat is de impact van biobrandstoffen op de prijzen van voedergewassen? 7. Leveren biobrandstoffen een bijdrage aan het klimaatbeleid? 8. Verandert het grondgebruik door de productie van biobrandstoffen? 9. Worden er ook biobrandstoffen gemaakt van Nederlandse voedselproducten? 10. Dragen biobrandstoffen bij aan de ontwikkeling van een biobased economy? 11. In hoeverre komt de bodemvruchtbaarheid in gevaar door de productie van biobrandstoffen? 12. Is LTO voor of tegen het voorstel van de Europese Commissie? 13. Is LTO voor of tegen de productie van biobrandstoffen uit voedselproducten? 1. Zorgen biobrandstoffen voor hogere voedselprijzen? Ja, biobrandstoffen kunnen zorgen voor hogere voedselprijzen. Uit onderzoek van de Wereld Bank naar de prijsstijgingen van de voedselprijzen tussen blijkt echter dat de impact van biobrandstoffen beperkt was. Belangrijk is dat het biobrandstoffenbeleid stabiel is, in de zin dat er niet op korte termijn een enorme vraagtoename door de productie van biobrandstoffen kan ontstaan. Flexibilisering van het biobrandstoffenbeleid kan wel helpen om prijsstijgingen te dempen. 2. Zitten er ook biobrandstoffen in mijn tank? Ja, in 2012 moest 4,5 % van de brandstof voor auto s in Nederland bestaan uit hernieuwbare bronnen, zoals biobrandstoffen, duurzame energie of biogas. Tevens diende in ,5 % van de brandstof te bestaan uit biobrandstof. Dit staat in het Besluit hernieuwbare energie vervoer. Bedrijven die brandstof leveren aan tankstations mengen daarom kleine percentages biobrandstof door benzine en diesel. Elke auto in Nederland rijdt dus een beetje op biobrandstof. De Rijksoverheid stelt elk jaar in kleine stappen een iets groter aandeel biobrandstoffen voor de auto verplicht. Dit gaat met stappen van een half procent per jaar. Hierdoor krijgen ontwikkelaars genoeg tijd om nieuwe technologieën met nieuwe grondstoffen te ontwikkelen. Tegelijkertijd stimuleert de overheid elektrisch rijden en rijden op biogas. 3. Worden er steeds meer biobrandstoffen geproduceerd in de wereld? Ja, het afgelopen decennium zijn steeds meer biobrandstoffen geproduceerd in de wereld. In 2010 en 2011 heeft deze stijging zich echter in de Verenigde Staten niet doorgezet.

7 Grafiek 1: Productie in de wereld van biobrandstoffen Bron: Food and Agricultural Organisation 4. Zorgen biobrandstoffen voor meer stabiele voedselprijzen? Ja, biobrandstoffen zorgen voor meer stabiele voedselprijzen. Dit komt doordat biobrandstoffen en de productie van biogas via vergisting zorgen voor een alternatief afzetkanaal voor akkerbouwproducten. Meer stabiliteit voor de prijzen van akkerbouwproducten is positief voor ondernemers. 5. Veroorzaken biobrandstoffen honger in de wereld? Er is weinig objectief onderzoek gedaan naar deze vraag. Duidelijk is dat hogere prijzen een probleem kunnen zijn voor burgers in ontwikkelingslanden. Zij besteden immers het grootste deel van hun inkomen aan voedsel. Volgens sommige experts zijn de hogere voedselprijzen ook mede debet aan revoluties, zoals de revoluties in de Arabische wereld de afgelopen jaren. Aan de andere kant vormen hogere en stabielere prijzen een kans voor arme boeren in ontwikkelingslanden om zich te ontwikkelen. Volgens Oxfam Novib laat veldonderzoek in Brazilië, Mexico, Indonesië, Maleisië, Zambia en Ghana zien dat op lokaal niveau de inkomensverschillen toenemen door de komst van biobranstofbedrijven. De mensen die in vaste dienst worden genomen bij het biobrandstofbedrijf of de boeren die kunnen investeren in eigen land, zouden profiteren volgens Oxfam Novib. Een grote groep mensen zou het

8 echter steeds moeilijker krijgen om een bestaan op te bouwen. Zij hebben geen land waar zij de grondstoffen op kunnen verbouwen en komen niet in aanmerking voor een vaste baan. De gevolgen van het biobrandstoffenbeleid voor de ontwikkelingslanden dienen in ieder geval punt van aandacht te zijn. 6. Wat is de impact van biobrandstoffen op de prijzen van voedergewassen? De productie van biobrandstoffen heeft gevolgen voor de voerkosten van de veehouderijsectoren. De Food and Agricultural Organisation (FAO) heeft onderzoek laten doen naar de impact van die stijging op de kosten van de veehouderij. Volgens die onderzoeken zorgt de productie van biobrandstof voor enigszins hogere kosten, maar is de invloed van biobrandstoffen beperkt. De impact zou beperkt zijn doordat biobrandstoffenproductie steeds vaker ook co-producten levert voor de veehouderij en het is volgens de FAO mogelijk om via substitutie naar goedkopere grondstoffen voor veevoer de negatieve impact op de prijzen van veevoeders te beperken. COPA wijst in discussies over het Europese landbouwbeleid ook op het belang van de productie van co-producten door de biobrandstoffensector ten behoeve van de inputs voor de veehouderij. 7. Leveren biobrandstoffen een bijdrage aan het klimaatbeleid? Ja, de CO 2 uitstoot van de hele productieketen van biobrandstof (van het planten van gewassen tot verbranding in de auto) moet minimaal 35% lager zijn dan die van vergelijkbare fossiele brandstoffen. Volgens het voorstel van de Europese Commissie van oktober 2012 moet dit in 2014 zelfs tenminste 60% lager zijn dan van fossiele brandstoffen. Het hoofddoel bij het Europese en nationale beleid voor biobrandstoffen is om te komen tot een verlaging van de CO 2 uitstoot door de maatschappij. Biobrandstoffen zijn dus een belangrijk onderdeel van het klimaatbeleid in Nederland en Europa. 8. Verandert het grondgebruik door de productie van biobrandstoffen? Ja, de productie van biobrandstoffen verandert het grondgebruik wereldwijd. Er zijn allerlei duurzaamheidcriteria die dienen te voorkomen dat natuurgebieden worden ontgonnen ten behoeve van de productie van biobrandstoffen. Hiermee is de zogenaamde direct landuse change uitgesloten. In Nederland en Europa is echter discussie over de aanwezigheid en omvang van indirecte gevolgen van biobrandstoffen voor het landgebruik (ILUC). Dit is een moeilijk onderwerp, waarnaar meer onderzoek nodig is. 9. Worden er ook biobrandstoffen gemaakt van Nederlandse voedselproducten? De Nederlandse landbouw is niet gericht op het produceren van grondstoffen voor biobrandstoffen. Dit betekent dat er nauwelijks Nederlandse voedselproducten worden gebruikt als basis om biobrandstoffen te produceren. Twee derde van de grondstoffen die op dit moment in Europa voor biobrandstoffen worden gebuikt, worden in Europa geteeld. Gewassen als graan en suikerbiet komen voornamelijk uit Frankrijk,

9 Duitsland, Polen en het Verenigd Koninkrijk. Volgens Oxfam Novib werd in ,2% van de totale Europese graanproductie voor biobrandstoffen gebruikt. Voor suikerbieten ligt dit op 5,4%. Tabel: Land van herkomst grondstoffen voor biobrandstoffen in Nederland in Dragen biobrandstoffen bij aan de ontwikkeling van een Biobased Economy? De productie van biobrandstoffen staat eigenlijk voor een proces waarbij energie uit biomassa wordt gemaakt. In veel gevallen maakt dit ook een wezenlijk onderdeel uit van businesscases in de Biobased Economy. Tegelijkertijd gaat het er bij de Biobased Economy om de verschillende bestanddelen uit biomassa zo hoogwaardig mogelijk te verwaarden. De transitie naar een meer Biobased Economy gaat in de praktijk vaak gepaard met de toepassing van biomassa voor de energieproductie. Zodra de biomassa bij elkaar komt, kan ook worden gekeken naar meer hoogwaardige toepassingen. Eventuele beperkingen op de productie van biobrandstoffen zouden daarom nadelige gevolgen hebben op de transitie naar een Biobased Economy. Beperkingen op het gebied van biobrandstoffen zullen meer hoogwaardige toepassingen van biomassa in ieder geval niet dichterbij brengen. 11. In hoeverre komt de bodemvruchtbaarheid in gevaar door de productie van biobrandstoffen? De bodemvruchtbaarheid is bij de productie van biobrandstoffen geen groter aandachtspunt dan voor de plantaardige sectoren in het algemeen. Met betrekking tot de Biobased Economy is de bodemvruchtbaarheid echter wel een belangrijk onderwerp. In de Biobased Economy kunnen immers reststromen gebruikt worden om waarde te creëren. Dit betekent dat het in het kader van de Biobased Economy altijd belangrijk is het aspect

10 bodemvruchtbaarheid mee te nemen bij de ontwikkeling van nieuwe businesscases. Bij de productie van biobrandstoffen is bodemvruchtbaarheid echter niet een grote kwestie. 12. Is LTO voor of tegen het voorstel van de Europese Commissie? Dit is een dilemma. Er zijn diverse voor- en nadelen te benoemen aan de productie van biobrandstoffen. In het Commissievoorstel wordt geprobeerd om iets met de kritiek te doen, waardoor de negatieve invloeden van biobrandstoffen zouden worden ingeperkt. Tegelijkertijd zorgt het Commissievoorstel voor een onverwachte beleidswijziging en onduidelijkheid voor de biobrandstoffensector. De omvang van de nadelen van biobrandstoffen zijn tevens omstreden en worden door de tegenstanders van biobrandstoffen systematisch uitvergroot. Zo zijn de daadwerkelijke omvang van de indirecte gevolgen voor het landgebruik en de daadwerkelijke impact op de voedselprijzen nog niet geheel duidelijk. In ieder geval is de omvang van deze nadelen kleiner dan tegenstanders van biobrandstoffen willen doen geloven. Biobrandstoffen maken onderdeel uit van het klimaatbeleid. Belangrijk discussiepunt is in hoeverre biobrandstoffen bijdragen aan klimaatwinst in verhouding tot minder omstreden zaken als energiebesparing en duurzame energieproductie. Biobrandstoffen moeten volgens de huidige regels zorgen voor een reductie van de uitstoot van CO 2 van minimaal 35% ten opzichte van fossiele brandstoffen. Vraagpunt is of die klimaatwinst niet op een andere manier beter is te realiseren. Er worden momenteel al eisen gesteld op het gebied van duurzaamheid bij de productie van biobrandstoffen. LTO kan er voor pleiten dat er altijd gekeken moet worden of die criteria correct zijn en goed worden gehandhaafd in de diverse productielanden. Voorkomen moet echter worden dat er zonder goede onderbouwing en onderbuik gevoelens restricties worden opgelegd aan de productie van (de 1 e generatie) biobrandstoffen of dat er zomaar zaken als ILUC factoren worden ingevoerd die niet goed kunnen worden onderbouwd. 13. Is LTO voor of tegen de productie van biobrandstoffen uit voedselproducten? Het lijkt onnodig en niet realistisch om tegen de productie van biobrandstoffen te zijn. Wel kan aandacht worden gevraagd voor de door tegenstanders vermeende negatieve gevolgen van biobrandstoffen. Dat hoeft niet te betekenen dat LTO voor het voorstel is van de Europese Commissie, maar betekent wel dat LTO open staat voor discussies over de duurzame productie van biobrandstoffen.

Land in zicht! Advies naar aanleiding van het EU wetsvoorstel indirecte veranderingen in landgebruik (COM 2012, 595)

Land in zicht! Advies naar aanleiding van het EU wetsvoorstel indirecte veranderingen in landgebruik (COM 2012, 595) Land in zicht! Advies naar aanleiding van het EU wetsvoorstel indirecte veranderingen in landgebruik (COM 2012, 595) Disclaimer Dit advies is onder grote tijdsdruk tot stand gekomen. Het is te zien als

Nadere informatie

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2012/0288(COD) 10.4.2013. van de Commissie vervoer en toerisme EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie vervoer en toerisme 10.4.2013 2012/0288(COD) ONTWERPADVIES van de Commissie vervoer en toerisme aan de Commissie milieubeheer, volksgezondheid en voedselveiligheid

Nadere informatie

1. Hoe is de productie voor bio-energiedoeleinden sinds 2013 jaarlijks geëvolueerd?

1. Hoe is de productie voor bio-energiedoeleinden sinds 2013 jaarlijks geëvolueerd? SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 136 van FRANCESCO VANDERJEUGD datum: 20 januari 2016 aan ANNEMIE TURTELBOOM VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN BEGROTING, FINANCIËN EN ENERGIE Europees

Nadere informatie

Samenvatting. economy.

Samenvatting. economy. Samenvatting 6 SAMENVATTING Samenvatting Door toenemende technologische kennis en innovatie is het steeds beter mogelijk om de verschillende bestanddelen van planten, bomen, gewassen en dierlijke reststromen

Nadere informatie

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen

Les Biomassa LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad. Les Biomassa Werkblad. Over biomassa. Generaties biobrandstoffen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne- energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Les Biomassa. Werkblad

Les Biomassa. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Biomassa Werkblad Les Biomassa Werkblad Niet windenergie, niet zonne-energie maar biomassa is de belangrijkste bron van hernieuwbare energie in Nederland. Meer dan 50%

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib

Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib Voedsel in de tank!? Een onderzoeksrapport voor Oxfam Novib 20 november 2012 Jan Willem van Gelder Ilse Zeemeijer Joeri de Wilde Naritaweg 10

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Het biobrandstoffen poster project Afsluitende les Leerlingenhandleiding Het biobrandstoffen poster project Het biobrandstoffen poster project Biobrandstoffen; Duurzame ontwikkeling? Duurzame ontwikkeling is noodzakelijk voor het behoud

Nadere informatie

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof.

E85 rijdende flexifuel auto uitstoot ten gevolge van de aanwezigheid van benzine in de brandstof. Energielabel auto Personenwagens moeten voorzien zijn van een zogenaamd energielabel. Deze maatregel is ingesteld om de consument de mogelijkheid te geven om op eenvoudige wijze het energieverbruik van

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011

Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Aard, herkomst en duurzaamheidsaspecten van biobrandstoffen bestemd voor vervoer Rapportage 2011 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 1.1. Interpretatie van de grafieken 4 1.2. Leeswijzer 4 2. De aard van de gebruikte

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2009 2010 30 196 Duurzame ontwikkeling en beleid Nr. 102 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTE- LIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER EN VAN LANDBOUW,

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

BioWanze De nieuwe generatie

BioWanze De nieuwe generatie BioWanze De nieuwe generatie BioWanze in het kort De grootste producent van bio-ethanol in België met een jaarlijkse capaciteit van maximum 300.000 m³ bio-ethanol. Het nieuwe generatie proces verzekert

Nadere informatie

Duurzame biomassa. voor betere materialen, energie en brandstoffen

Duurzame biomassa. voor betere materialen, energie en brandstoffen Duurzame biomassa voor betere materialen, energie en brandstoffen De Commissie Duurzaamheidsvraagstukken Biomassa (Commissie Corbey) heeft de afgelopen jaren regelmatig adviezen uitgebracht over duurzaamheid

Nadere informatie

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn

Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Quickscan impacts implementatie ILUC-Richtlijn Delft, CE Delft, juni 2017 Publicatienummer: 17.5M61.91 Deze notitie is opgesteld door: Anouk van Grinsven

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Het Biobrandstoffen Poster Project Ontwikkeld door dr. T. Klop Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk delen 3.0 Nederland

Nadere informatie

Rapportage duurzaamheid biobrandstoffen Rapportageperiode 1 januari t/m mei 2010

Rapportage duurzaamheid biobrandstoffen Rapportageperiode 1 januari t/m mei 2010 Rapportage duurzaamheid biobrandstoffen 2010 Rapportageperiode 1 januari t/m mei 2010 Juli 2010 2/8 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Aard van de biobrandstoffen 3 3. Herkomst van de grondstoffen 4 4. Duurzaamheid

Nadere informatie

Green Deal Groencertificaten

Green Deal Groencertificaten Green Deal Groencertificaten biobased economy energie water bouw grondstoffen klimaat mobiliteit voedsel biodiversiteit Aanleiding groeimarkt voor`kunststoffen, chemicaliën op basis van duurzame biomassa

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert

Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert Biobrandstoffen: Hype of duurzame oplossing? Prof. Wim Soetaert 1 Fossiele grondstoffen worden steeds duurder Petroleumprijs in dollar per vat Hernieuwbare grondstoffen: opbrengst per ha stijgt voortdurend

Nadere informatie

NL In verscheidenheid verenigd NL A7-0279/123. Amendement. Amalia Sartori namens de Commissie industrie, onderzoek en energie

NL In verscheidenheid verenigd NL A7-0279/123. Amendement. Amalia Sartori namens de Commissie industrie, onderzoek en energie 4.9.2013 A7-0279/123 123 Overweging 1 (1) Krachtens artikel 3, lid 4, van Richtlijn 2009/28/EG ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen en houdende wijziging en intrekking van

Nadere informatie

Bioethanol in den Niëderlanden

Bioethanol in den Niëderlanden Bioethanol in den Niëderlanden Nationale Ziele und Bioethanol für Mobilität Age van der Mei 13 december 2007 DUINN Age van der Mei. Dit werk is auteursrechtelijk beschermd. Niets uit dit stuk mag worden

Nadere informatie

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst.

Duurzame biomassa. Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Duurzame biomassa Een goede stap op weg naar een groene toekomst. Nuon Postbus 4190 9 DC Amsterdam, NL Spaklerweg 0 1096 BA Amsterdam, NL Tel: 0900-0808 www.nuon.nl Oktober 01 Het groene alternatief Biomassa

Nadere informatie

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen

Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Marktontwikkelingen vloeibare biobrandstoffen Inhoud 1. Productschap MVO 2. Producten en toepassingen 3. EU Stimuleringsbeleid biobrandstoffen 4. Productie- en exportcijfers 5. Prijsontwikkelingen 6. Vergroten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures;

Samenvatting. - verlies van biodiversiteit, door ontbossing, vervuiling en monocultures; 1. Inleiding 1.1 Dierlijke voedselproducten en milieu Dierlijke voedselproducten zoals, vlees, melk en eieren, zijn voor de meeste mensen een vast onderdeel van het menu. Deze producten leveren belangrijke

Nadere informatie

Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap

Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Departement Leefmilieu, Natuur en Energie. Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Griekse voorzitterschap Jan Haers 07.02.2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht ILUC 2030 klimaat-energiekader Mededeling over energieprijzen en kosten Mededeling over overheidsinterventie

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid.

Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Biodieselproductie uit palmolie en jatropha in Peru en impact voor duurzaamheid. Een Levens Cyclus Duurzaamheids Analyse Auteur: Baukje Bruinsma November 2009 Samenvatting. Door het verbranden van fossiele

Nadere informatie

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*?

Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? Samenvatting van de bevindingen van de Nationale DenkTank 2012 boer Consument Wat stelt De Nationale DenkTank 2012 voor om de voedselketen te verduurzamen*? verwerker *De voorstellen van de denktank voor

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans

Nitraatrichtlijn. op weg naar het laatste. 28 November 2012 Mark Heijmans Nitraatrichtlijn op weg naar het laatste actieprogramma? 28 November 2012 Mark Heijmans 1 Opzet Van mondiaal naar mineraal en van mineraal naar lokaal Beleid: ruimte en kaders Uitvoering: instrumenten,

Nadere informatie

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap

Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Energiedossiers tijdens het Italiaanse voorzitterschap Jan Haers 2 juli 2014 Vleva en SAR-Minaraad Overzicht Energiebeleid op Europese Raad Tijdens het Griekse voorzitterschap Prioriteiten van het Italiaanse

Nadere informatie

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid

Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen: een ernstige bedreiging voor voedselzekerheid Biobrandstoffen staan wereldwijd volop in de aandacht door de combinatie van hoge olieprijzen, zorgen over energiezekerheid en angst voor

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry april 2015 Jeroen Koot -CEO

BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry april 2015 Jeroen Koot -CEO BioMCN: Advanced Sustainable Biofuels BIObased Industry 2015 9 april 2015 Jeroen Koot -CEO Content Bio-methanol belangrijke grondstof voor o.a. transport en chemie BioMCN ontwikkelt duurzame en bio-based

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 95 VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG Vastgesteld 14 oktober 2014 De vaste commissie

Nadere informatie

Onderscheidende kenmerken van brandstoftypen als alternatief voor diesel

Onderscheidende kenmerken van brandstoftypen als alternatief voor diesel TNO-rapport TNO 2017 R10847 Onderscheidende kenmerken van brandstoftypen als alternatief voor diesel Earth, Life & Social Sciences Anna van Buerenplein 1 2595 DA Den Haag Postbus 96800 2509 JE Den Haag

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

De minister van Economische Zaken Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus EC Den Haag. Briefadvies biobrandstoffen

De minister van Economische Zaken Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus EC Den Haag. Briefadvies biobrandstoffen Aan De minister van Economische Zaken Mevrouw M.J.A. van der Hoeven Postbus 20101 2500 EC Den Haag Datum 10 april 2008 Kenmerk 08/526 Onderwerp Briefadvies biobrandstoffen Geachte mevrouw Van der Hoeven,

Nadere informatie

Concurrerend gebruik van landbouwgrond: bio-energie versus dierlijke producten

Concurrerend gebruik van landbouwgrond: bio-energie versus dierlijke producten Concurrerend gebruik van landbouwgrond: bio-energie versus dierlijke producten Achtergrondstudie Trudy Rood, Durk Nijdam en Jan Ros trudy.rood@pbl.nl Publicatienummer 1341 Februari 2014 Pagina 1 van 8

Nadere informatie

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk

LES 3: Wereldvoedselvraagstuk LES 3: Wereldvoedselvraagstuk 1 Les 3: Wereldvoedselvraagstuk Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken,

Nadere informatie

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010

AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 AO milieuregels windturbines d.d. 14 december 2010 Voorzitter, Vandaag voeren wij een bijzondere debat. Later zullen wij hier waarschijnlijk op terug kijken en ons realiseren dat wij vandaag grote stappen

Nadere informatie

Vloeibare Biobrandstoffen

Vloeibare Biobrandstoffen pagina 1/11 Wetenschappelijke Feiten Bron: over FAO (2008) Vloeibare Biobrandstoffen Vooruitzichten, Risico s en Opportuniteiten Samenvatting en details: GreenFacts Context - De productie van vloeibare

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer

Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer Stichting Springtij Ophelialaan 69-A 1431 HA, Aalsmeer T.a.v. Klimaat Jury Wieke de Jong Executive assistant Directie Projectondersteuning Betreft: Pleit Nota Springtij -2017 Groen Gas Nederland Beste

Nadere informatie

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION

Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Het nieuwe Europese Klimaatplan voor 2030 #EU2030 YVON SLINGENBERG DG CLIMATE ACTION Overzicht 1. Klimaat en energie: waar zijn we? 2. Waarom een nieuw raamwerk voor 2030? 3. Belangrijkste elementen 2030

Nadere informatie

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg)

Reken op ons! Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) 10/12/2010 Donkere wolken boven de zonnepanelen (vervolg) Vlaams minister van Energie Freya Van den Bossche vind koppigheid een slechte eigenschap voor een regering en gaat in op het voorstel van de sector

Nadere informatie

14. De effecten van de beleidsopties

14. De effecten van de beleidsopties 14. De effecten van de beleidsopties Op basis van de resultaten van de effectstudies en de simulatiemodellen is in tabel 1 voor elk van de vier beleidsopties een overzicht uitgewerkt (cijfers bij benadering)

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

BIJLAGE 3 CONSULTATIE DUURZAAMHEIDEISEN BIOMASSA

BIJLAGE 3 CONSULTATIE DUURZAAMHEIDEISEN BIOMASSA BIJLAGE 3 CONSULTATIE DUURZAAMHEIDEISEN BIOMASSA Werkgroep Beleidsinpassing in opdracht van IPE, VROM en EZ - april 2007 INHOUDSOPGAVE 1 Consultatie Implementatie Duurzaamheidscriteria Biomassa...3 2 Resultaten...3

Nadere informatie

Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen

Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen Standpunten voor / van D66 D66 ziet toekomst in een circulaire en biobased economie en zet zich in om de transitie van de fossiel based economie naar de circulaire

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 48 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN MILIEU Aan de Voorzitter van de

Nadere informatie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie

Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Toets_Hfdst10_BronnenVanEnergie Vragen Samengesteld door: visign@hetnet.nl Datum: 31-1-2017 Tijd: 11:10 Samenstelling: Geowijzer Vraag: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19,

Nadere informatie

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends

Beleid voor biomassa. -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid voor biomassa -Lopend beleid -Discussies -Trends Beleid duurzame energie in beweging Volkskrant 30 maart 2010: Van der Hoeven neemt afstand van eigen duurzaamheidsbeleid Van onze verslaggever Michael

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden

Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Uw wagenpark op biobrandstof laten rijden Een overzicht van de nieuwste mogelijkheden Een inleiding op de Technical Guidance Koolstofkringloop Waar gaat deze folder over? Duurzame mobiliteit is een hot

Nadere informatie

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies

Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Emissies, emissierechten, hernieuwbare bronnen en vermeden emissies Door Harry Kloosterman en Joop Boesjes (Stichting E.I.C.) Deel 1 (Basis informatie) Emissies: Nederland heeft als lidstaat van de Europese

Nadere informatie

Groene Groei Investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen. Overzicht aanbevelingen

Groene Groei Investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen. Overzicht aanbevelingen Groene Groei Investeren in biodiversiteit en natuurlijke hulpbronnen Overzicht aanbevelingen Hoofdlijn Investeren in behoud en duurzaam gebruik van biodiversiteit loont. Onze economie draait op het gebruik

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

Verpakken in de circulaire economie. Hester Klein Lankhorst Empack, 5 april 2017

Verpakken in de circulaire economie. Hester Klein Lankhorst Empack, 5 april 2017 Verpakken in de circulaire economie Hester Klein Lankhorst Empack, 5 april 2017 2 Copyright 2016 KIDV 8 november 2016 3 Copyright 2017 KIDV 12-4-2017 Verpakkingen In Europa openen we ongeveer 7 verpakkingen

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1

4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 4.A.1 Inventaris ketenanalyse 1 Niets uit dit bestek/drukwerk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt d.m.v. drukwerk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

Meer biomassa bijstoken?

Meer biomassa bijstoken? Meer biomassa bijstoken? Is duurzaam gecertificeerde biomassa macro gezien altijd duurzaam of speelt er meer? CE Delft sinds 1978 Onafhankelijk onderzoek en advies Milieu, economie, techniek en beleid

Nadere informatie

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar?

Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Q&A Biomassa A) Biomassa Er bestaan toch verschillende soorten biomassa? Welke types biomassa zijn ecologisch aanvaardbaar? Er wordt vooral een onderscheid gemaakt tussen biomassa die is geproduceerd op

Nadere informatie

Er zit een raar luchtje aan biogas FTM

Er zit een raar luchtje aan biogas FTM 1 van 9 14-05-17 07:07 ftm.nl Er zit een raar luchtje aan biogas FTM Authentieke Journalistiek 13-17 minuten Onder druk van de gaslobby en de overheid stapt de Nederlandse transportsector over op een nieuwe

Nadere informatie

Het onmogelijke mogelijk maken

Het onmogelijke mogelijk maken Het onmogelijke mogelijk maken Duurzame biobrandstoffen Titus Galema Inhoud Definitie/geschiedenis Duurzaamheid en criteria van Cramer Gota Verde in Honduras (beschrijving/aanpak/resultaten/geleerde lessen)

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

dwrdwrdw Dwars Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017

dwrdwrdw Dwars Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017 dwrdwrdw Dwars z Visiestuk circulaire economie Commissie Energie en grondstoffen zomercongres 2017 1. Inleiding Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het

Nadere informatie

Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen

Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen Visie van het Milieu- en Natuurplanbureau (MNP) op biobrandstoffen Inleiding Op 28 september 2005 spreekt de Vaste KamerCommisie LNV in een Rondetafelgesprek over ontwikkelingen in de agrarische sector

Nadere informatie

Biobased economy in het Groene Hart

Biobased economy in het Groene Hart Biobased economy in het Groene Hart Energie & Bio/Groen Gas 27 juni 2013, Langeraar, Michiel van Galen Inhoud Landelijke doelen energie en beleid Stimuleringsbeleid Groen Gas Het proces Stand van zaken

Nadere informatie

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG

E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG E85 he15 BIODIESEL BIOGAS GROEN GAS WATERSTOF AARDGAS LPG LNG 26 DUURZAME MOBILITEIT 2009 Change EEN DUURZAMER PALET VAN BRANDSTOFFEN Bij de pomp wordt de brandstof steeds schoner. Door de toevoeging van

Nadere informatie

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III

Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Jade Beheer B.V. 4.A1 Ketenanalyse scope III Ketenanalyse 1 Inleiding Eis: Aantoonbaar inzicht in de meest materiele emissies uit scope 3 middels 2 ketenanalyses. Voor het in kaart brengen van scope III

Nadere informatie

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt

Bio is een marketing kreet. Die veel te vaak wordt misbruikt Bio is een marketing kreet Die veel te vaak wordt misbruikt Bio based plastics Besparing aardolie is onnodig Besparing aardolie is vaak fictie CO2 besparing is niet bewezen Grondstof productie gaat vaak

Nadere informatie

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews

Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews Vragen voor burgers die deelnemen aan WWViews WWViews C/o The Danish Board of Technology Antonigade 4 DK-1106 Copenhagen K Denemarken Tel +45 3332 0503 Fax +45 3391 0509 wwviews@wwviews.org www.wwviews.org

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven

Sector- en keteninitiatieven Sector- en keteninitiatieven Conform 1.D.1, 1.D.2 en 3.D.1 Onderzoek naar initiatieven en toelichting op de actieve deelname aan het initiatief van Zwatra B.V. Auteur(s): R. Egas, directie & CO 2-functionaris,

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE

VOORSTEL VAN RESOLUTIE Zitting 2007-2008 11 juni 2008 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer John Vrancken, de dames Marleen Van den Eynde en Agnes Bruyninckx en de heren Frank Creyelman, Roland Van Goethem en Johan Deckmyn betreffende

Nadere informatie

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid Harry Kager LTO Nederland Mestbeleid: schaken op vele borden Mestbeleid Nitraatrichtlijn leidend, daarnaast Kaderrichtlijn Water, Periodieke

Nadere informatie

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1

1 Kunt u zich de antwoorden herinneren van eerdere vragen over de import van groen gas? 1 > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres

Nadere informatie

Nee, want de voorraden lopen juist terug in Indonesië.

Nee, want de voorraden lopen juist terug in Indonesië. Plusles Energiebronnen in Indonesië Module 2 Bronnen van energie Hoofdstuk 6 Energie, milieu en ruimte in Brazilië Indonesië is een groot eilandenrijk in Zuidoost-Azië. Het land bestaat uit meer dan 17.000

Nadere informatie

Rapportage hernieuwbare energie 2014

Rapportage hernieuwbare energie 2014 Rapportage hernieuwbare energie 2014 Naleving jaarverplichting hernieuwbare energie vervoer en verplichting brandstoffen luchtverontreiniging Nederlandse Emissieautoriteit 5-11-2015 2 44 Samenvatting Bedrijven

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto

Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Elektrische auto stoot evenveel CO 2 uit als gewone auto Bron 1: Elektrische auto s zijn duur en helpen vooralsnog niets. Zet liever in op zuinige auto s, zegt Guus Kroes. 1. De elektrische auto is in

Nadere informatie

Van fossiel naar biomassa

Van fossiel naar biomassa energiegids.nl Thema Biobased Economy 9 Thema Biobased Economy Van fossiel naar biomassa Biobased economy gaat over de overgang van een economie die draait op fossiele grondstoffen naar een economie die

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

Plantaardig eiwit van Europese akkers

Plantaardig eiwit van Europese akkers Een EU-beleid dat Plantaardig eiwit van Europese akkers bevordert Hans van Kessel Dagelijks Bestuur NAV EU-beleid dat plantaardig eiwit vooruit helpt Eiwitgeschiedenis De huidige eiwitsituatie in EU Waarom

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

Waarom een duurzame biobased economy? Achtergrondnotitie over duurzame biomassa

Waarom een duurzame biobased economy? Achtergrondnotitie over duurzame biomassa Waarom een duurzame biobased economy? Achtergrondnotitie over duurzame biomassa De Commissie Duurzaamheidsvraagstukken Biomassa bestaat uit: Dorette Corbey (voorzitter), Frank Bergmans, Prem Bindraban,

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie