losse verkoop 6,95 zomer 2014 Inspiratie uit innovatie #02

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "losse verkoop 6,95 zomer 2014 Inspiratie uit innovatie #02"

Transcriptie

1 losse verkoop 6,95 zomer 2014 #02 Inspiratie uit innovatie

2 pagina 3 Voor woord fotograaf: Roy Borghouts Foreword Inn010 I m proud of Rotterdam and all of the innovative projects and trajectories that take place in our global harbour. We ve achieved a lot in the last few years, as a port as well as an industry. Maasvlakte 2, the expansion of the global harbour, literally and figuratively gives us more space. Because of this expansion, the activities of the port and handling of goods increasingly take place out of view of the city. But the harbour and city need each other. We need to ensure that neither loses sight of the other. The rate of expansion must be maintained. Education plays a leading role in this, and The Broekman Group is tackling this challenge with dedication and conviction. A lot of young people are unaware that the harbour area offers some extraordinary work opportunities. We are a logistics company that operates worldwide; we successfully deliver, via land and sea, anything and everything that needs to be transported. A lot of specialized knowledge and innovation is employed to get things safely to their destination. Our logistics services are split into several divisions. The automotive division is the logistic link where many cars from overseas enter Europe. The shipping division acts as an agent in The Netherlands and Belgium for a number of large companies. Our logistics division is where all forms of transport (road, rail, water, air) come together. We also arrange for the storage of container contents in warehouses and make customer-specific products for the European market. Our special products division is the logistical hub for the steel industry in Europe. This includes cargo for large projects and the transport of heavy objects such as motors or generators weighing 200 to 600 metric tons. Due to its growth, the harbour needs employees in all areas, on all levels, and we re finding that educational and knowledge-based institutions are happy to act as a link. For example, the STC-Group has attracted significantly more students, and colleges and universities are also investing. Rotterdam is on the right track in the realm of logistics, innovation and sustainability. It s not for nothing that we were named one of the world s Smart Cities. The stories in this second issue of INN010 bear witness to that. Ik ben trots op Rotterdam en alle innovatieve projecten en trajecten die plaatsvinden in onze wereldhaven. De laatste jaren hebben we als haven en industriegebied veel stappen gezet. De Tweede Maasvlakte geeft ons als wereldhaven letterlijk en figuurlijk meer ruimte. De havenactiviteiten en overslag van goederen verplaatsen zich door schaalvergroting meer buiten het zichtveld van de stad. We moeten er wel voor waken dat we elkaar niet uit het oog verliezen. Haven en stad hebben elkaar nodig. De expansie moeten we vasthouden. Educatie speelt daarin een toonaangevende rol. Daarin participeert de Broekman Group met overgave en overtuiging. Veel jongeren hebben onvoldoende weet van al het bijzondere werk dat in het havengebied wordt geboden. Wij zijn een logistiek bedrijf dat wereldwijd actief is. Alles wat vervoerd moet worden, krijgen wij via land en water op de gewenste bestemming. Om veilig op de plaats van bestemming te komen, is veel specialistische kennis en innovatie nodig. We hebben onze logistieke dienstverlening opgesplitst in verschillende divisies. Automotive vormt de logistieke schakel waar veel auto s van overzee Europa binnenkomen. Shipping fungeert als agent in Nederland en België voor een aantal grote rederijen. Logistics is de plek waar alle vormen van transport (weg, spoor, water, lucht) samenkomen. Met betrekking tot de lading die in containers zit, verzorgen wij de opslag in loodsen en maken de producten klantspecifiek voor de Europese markt. Special Products vormt de logistieke draaischijf voor de staalindustrie in Europa. Daarbinnen valt ook projectlading: het vervoer van zware objecten zoals motoren of generatoren van 200 tot 600 ton. Door de groei is de haven op alle functieniveaus op zoek naar personeel. We zien dat onderwijs- en kennisinstellingen gelukkig weer aansluiten. De STC-Group bijvoorbeeld heeft fors meer leerlingen aangetrokken. Ook hogescholen en universiteiten investeren. Op het gebied van logistiek, innovatie en duurzaamheid is Rotterdam op de goede weg. Niet voor niets zijn we uitgeroepen tot een van de Smart Cities wereldwijd. Daarvan getuigen de verhalen in dit tweede nummer van INN010. Raymond Riemen CEO van de Broekman Group en Havenman van het jaar

3 pagina 4 pagina 5 #02 INHOUD Het B2B-magazine INN010 geeft een podium aan innoverende bedrijven en kennisinstellingen in Rotterdam e.o. Iedere uitgave is gekoppeld aan een netwerkbijeenkomst. Vaste partners zijn: Deloitte, RDM Campus, Stadshavens Rotterdam, gemeente Rotterdam, Van Lanschot Bankiers en R. Smaal B.V. In dit nummer speciale aandacht voor de maritieme en logistieke sector. Namens Annet Spijkerman en Annemarie Teeken (uitgever A&A Business) en het redactieteam: Yvette van Dael en Ellen Lengkeek. Maritieme en logistieke innovaties in groot Rotterdam Rotterdam bouwt in en om de Stadshavens aan een sterke maritieme en logistieke sector. Het hoofdthema van deze uitgave van INN010 is de innovatie in bovengenoemde sectoren. Op een zonovergoten namiddag komt een aantal vertegenwoordigers van de maritieme sector... Ampelmann-systeem offshore verovert woeste wereldzeeën Maritiem personeel ophalen en afzetten van en op offshorefaciliteiten zoals boorplatforms of windturbines is zowel een riskante als Clean Tech 20Delta 47 Hoe zou het zijn om te leven in een schone wereld? Een wereld waar energie schoon wordt opgewekt, het water helder blijft, transport zonder vervuiling plaatsvindt en alle producten recyclebaar worden geproduceerd? Zo n wereld komt er. Met cleantech kunnen we de wereld gezonder, rijker, innovatiever,... Geodis Logistics; logistieke wereldspeler De naderende Blue Spots zijn niet te missen tussen de stellingen in de enorme opslagruimte van Geodis Rotterdam springplank voor innovatie Rotterdam zit in de lift. Met de financiën op orde, verbeterde dienstverlening en betere economische Experimenteren in Aqua Dock Stel je eens voor: een dobberend bos, een drijvend hotel, een drijvende weg 32 En meer 97% van de testrijders komt met een glimlach de auto uit 50 De aanblik van de enorme showroom met blinkende BMW-modellen en een aparte Samen kanker kansloos maken Het Erasmus MC is het grootste universitaire medisch centrum van Nederland. In de nieuwbouw in Rotterdam Centrum wil het Erasmus... Is het einde van de plastic soep in zicht? In onze oceanen en zeeën drijft steeds meer plastic afval. Het grootste... Sociale innovatie heeft meerwaarde 20 >>Cross-over 28>>Start-ups 42 >>010 in de versnelling 44 >>De FAV010 spots van >>Made INN >>INN010 ambassadeur Elk jaar kunnen er leerlingen, soms met een achterstandspositie, stage lopen bij stukadoors- en spuitbedrijf R. Smaal B.V....

4 pagina 6 Maritiem & logistiek pagina 7 Rotterdam bouwt in en om de Stadshavens aan een sterke maritieme en logistieke sector. Het hoofdthema van deze uitgave van INN010 is de innovatie in bovengenoemde sectoren. Op een zonovergoten namiddag komt een aantal vertegenwoordigers van de maritieme sector bijeen in de Maastoren van Deloitte. Intelligent software solutions bij de bouw van een schip Gasten aan de discussietafel ) Arnout Damen COO van Damen shipyards group 2) Kees Pieters lector haveninformatie Hogeschool Rotterdam, Kenniscentrum RDM 3) Bas Kuper sales director van Siemens industry software 4) Felix Moonen director Jules Dock, NL industry shipbuilding Rotterdam Gespreksleiders ) Cees Jorissen international tax partner Deloitte en leader manufacturing industries 6) Peter Sanders director strategy en operations marine sector bij Deloitte 7) Joep Arends director innovations bij Deloitte Maritieme en logistieke innovaties in groot Rotterdam Met een prachtig uitzicht over het Stadshavensgebied spreken de gesprekspartners over de rol van intelligente software in de scheepsbouw en logistiek en over andere innovaties die in de maritieme sector gebruikt en ontwikkeld worden, zoals bijvoorbeeld additive manufacturing, beheersing van big data, en de invloed van 3-D design, 3-D printing en augmented reality. Wat zijn de structurele trends binnen de maritieme sector, waar staat de sector ten opzichte van de rest van de wereld, waar gaat hij heen en wat betekent dit voor de ontwikkelingen in en rond de Rotterdamse haven? tekst: Deloitte/redactie INN010 fotografie: Freek van Arkel Van scheepsbouwer naar product-lifecylemanager Arnout Damen: Wij maken niet alleen schepen voor de private sector, maar ook voor overheidsinstanties. We zitten in de jachtbouw, de offshore, havensleepdiensten, bergingswerk en public transport. Daarnaast bouwen we voor binnenlandse en buitenlandse marines, politie, kustbewaking, loodswezen en voor havenbedrijven. In de laatste jaren hebben wij een grote verschuiving bewerkstelligd, van pure bouwer naar totaaloplosser. Wij zien scheepsbouw als lifecycle solution. Dat ligt ook in de lijn van ons aanbod: R&D, ontwerp, bouw, onderhoud en een breed pakket gerelateerde diensten voor de eindgebruiker. Damen werkt hard om op dit gebied de marktleider te worden; de innovator die de weg wijst. Onze R&D-budgetten zijn daarom fors en structureel gericht op het behalen van nieuwe eindresultaten. Daarin betrekken we ook steeds vaker de klant van onze klant wat verwacht die eindklant in de toekomst van zijn leverancier en wat moet Damen vervolgens doen om de leverancier van het juiste schip te voorzien? We concentreren ons daarbij op vergroening van schepen, hun CO2-footprint, op de veiligheid op en rond het schip en op het recyclen van een schip aan het eind van zijn leven. Onze mindset is veranderd van een meer aanbodgerichte benadering naar het creëren van partnerships. Dat is een beetje een modewoord, maar we zijn bij diverse klanten al betrokken bij de gehele levenscyclus van hun schepen. Bas Kuper: Siemens heeft in de afgelopen jaren afscheid genomen van zijn consumentenelektronica en heeft een radicale verandering gemaakt naar het aanbieden van integrated business solutions in verschillende onderdelen van de industrie, waaronder ook de scheepvaart en de logistieke sector. Wij doen dit vanuit onze IT-consultancyvaardigheden en houden de ontwikkelingen in deze sector strak in de gaten. Wij voorzien een exponentiële groei voor ons bedrijf door de opdrachten die we zullen verwerven in Rotterdam. Hierbij zijn we steeds geïnteresseerd in het ontwikkelen van nieuwe samenwerkingsvormen die kunnen bestaan uit partnerships met de klant, met zijn subcontractors >

5 pagina 8 Maritiem & logistiek pagina 9 en de onze. Ook samenwerking met medetoeleveranciers is mogelijk. Zeker als we daardoor de opdrachtgever een langer lopende relatie kunnen bieden. Invloed uitoefenen door samenwerkingsverbanden ICT-oplossingen in de scheepsbouw zijn groots. Deze sector gaat zich nu heruitvinden door 3-D ontwerpen en vooral ook door digitaal design. Het is bijzonder om te zien hoe de hele tekening en daarna ook het hele bouwproces te volgen zijn in driedimensionale beelden. Die nieuwste technieken brengen een nieuw businessmodel tot leven. Zoals eerder al aangehaald door Damen, verandert daarmee een scheepsbouwer-pur-sang in totaaloplosser. Bas Kuper: Verschillende Rotterdamse maritieme iconen investeren op dit moment in hun ICT-achterhuis om die totaaloplossingen aan te bieden. Je wilt een lifecycleprogramma aan kunnen bieden. Van aanbouw tot afbouw eigenlijk. Iedereen die vooraan in de klas zit, die het voor elkaar krijgt om de nieuwste technieken en inzichten aan te wenden, is een gamechanger. Je probeert dit als scheepsbouwer voor jezelf voor elkaar te krijgen, maar ook voor de keten waarin je zit en waarvan je je bedient. Als dat lukt, heb je ook effect op het verdere ecosysteem. Als je leider kunt zijn in de huidige innovaties, dan zal je in je industrie een absolute winnaar zijn. Het mooie is dat dit dan tegelijkertijd ook geldt voor de mondiaal opererende klanten van zo n scheepsbouwbedrijf, degenen die het vaartuig hebben besteld en ermee zullen werken. Als het schip eenmaal in de vaart is, wordt het gevolgd door het ICT-systeem van de bouwer, die dagelijks monitort wat de toestand van het schip is. Met de nieuwste systemen worden dus ook maintenance en repair in de gaten gehouden en georganiseerd. Dat is economisch zeer wetenswaardig voor de besteller en gebruiker van het schip. Arnout Damen beaamt dit: Dit zal voor lifecycle-innovaties in de scheepvaart heel goed werken en we zijn er al volop mee bezig. Als je een schip bouwt, doe je dat met verschillende onderaannemers. En die zitten over de hele wereld. Simpele zaken als de omvang van de gaten voor het doorvoeren van kabels moeten bekend zijn. Dit soort informatie moet je met alle partijen die meedoen kunnen delen. Vergist een partner zich, dan is de schade vaak niet te overzien. Het is daarom belangrijk dat je je subcontractors goed kent. Je wilt weten met welke ICT ze gewend zijn te werken en of zij kunnen aankoppelen bij wat jij hebt. In onze wereld moet iedereen in het proces geïntegreerd met ons kunnen werken, dus ook een toeleverancier die in Zuidoost-Azië of China zit. Bij het kopen van een schip gaat het om de totale kosten van het operationeel hebben en houden van je schip. En die zijn afhankelijk geworden van andere factoren dan de bouwprijs alleen. Felix Moonen die veel aan open innovaties doet, stelt: De conventionele scheepvaartindustrie zal waarschijnlijk toch de trekker zijn van de innovaties in de sector. Zij zal aangeven waar we naartoe groeien. Ik denk zelf dat het daarbij verstandig is om contact te houden met die kleinere innovatieve bedrijfjes die we in de binnenstad aan het opzetten zijn. Zij zijn uiteindelijk wel de grootste gamechangers in dit verhaal. En we moeten ons realiseren dat de technische innovatie vaak een logisch vervolg is op de stappen die al zijn gezet. Bedenk daarbij dat de sociale innovatie misschien nog wel belangrijker is dan de technische. De sociale gevolgen zijn groot. Denk eraan dat we schepen volkomen zelfsturend kunnen maken. Wat heb je dan nog aan een kapitein op de brug? De regelgever moet dan de verplichting van een kapitein en een loods wel af willen schaffen. Cees Jorissen: Niet alleen toeleveranciers maar werkelijk alle leden van de supply chain moeten volledig op elkaar zijn ingespeeld. Wij zien nog vaak grote muren tussen wat werkelijkheid is en wat je zou willen bereiken. Het blijft gek dat je in deze wereld met elkaar communiceert over een belangrijke fase in de bouw van een schip via . Je kunt niet naar een totaaloplossing >> We doen het goed, maar kunnen niet achterover leunen << toewerken als je nieuwe partners uit China of Vietnam niet dezelfde maatvoering hebben. En een gelijke maatvoering bij diegenen die de industrie reguleren is dan natuurlijk ook handig. Gelukkig doen de gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf Rotterdam vol mee aan de innovatiedrift, dus als we die op tijd inseinen komen we een heel eind. Big data van een schip Van ICT-oplossingen komen we op het onderwerp van big data die in en rond het schip aanwezig zijn. Kees Pieters die op dit onderwerp zijn studenten op de Hogeschool Rotterdam bijpraat, heeft een heldere blik op de big data in het maritieme terrein: De studenten van onze hogeschool hebben de haven als speerpunt in de ontwikkeling van hun vaardigheden. Ikzelf ben aangetrokken als een van de lectoren in het kenniscentrum Mainport Innovations. Wij proberen van alles in de maritieme sector. Ik heb een ICT-achtergrond en begrijp dus heel goed wat de volgende stappen in de onderhavige sector moeten zijn. Wij hebben vanuit de samenwerking met RDM Campus ook al projecten met het Havenbedrijf Rotterdam opgezet. We hebben daarbij met studenten die niets met de sector te maken hebben (qua opleiding) goede ideeën, waarvan de gevestigde orde zegt dat die gamechangers kunnen zijn. En zo willen wij ons vanuit dit kennisinstituut ook opstellen. Wij vinden conventionele houdingen en verhoudingen in de grote industriële bedrijven soms hinderlijk voor verdere en noodzakelijke ontwikkelingen. De R&D-afdelingen van een grote industriële onderneming zijn vaak zo dichtgetimmerd dat je daar echt eens de bezem doorheen zou willen halen. Wij proberen bij onze jonge innovators zoveel mogelijk de opensource-innovatie te promoten en daarbij zetten wij inderdaad de klassieke verdienmodellen op hun kop. Dus ook aan de kennisinstituten in Rotterdam zal het niet liggen. Wij willen vooruit met dit onderwerp. Intelligent software solutions bij gebruik van een schip Digitalisering van de branche Volgens de meesten is de auto van de toekomst een computer op wielen. Denk aan de Tesla en >> De conventionele scheepvaartindustrie zal waarschijnlijk toch de trekker zijn van de innovaties in de sector << hoe verstorend de introductie daarvan was voor de automotive industrie. Ondanks alles (lobby s en regels die tegen de ontwikkeling indruisen) gaat deze computer op wieltjes een grote invloed hebben op die industrie. Denk dan vervolgens aan Google in de scheepvaart. Cees Jorissen: Een schip dat zelf kan varen, inparkeren. Zo n schip heeft geen kapitein of loods nodig en kan alle gevaren die op het schip afkomen zelfstandig verwerken. Op dit moment is de digitalisering uit de automotive industrie aan het overwaaien naar de scheepvaart en de logistieke sector. Arnout Damen: Die ontwikkeling zien we inderdaad aankomen. Vooral in de pleziervaart kunnen schepen eigenlijk al heel lang vrij zelfstandig varen maar dat is toch iets anders dan autonoom varen. Ik geloof dat het in de beroepsvaart technisch mogelijk wordt om een schip van A naar B te laten varen. Veel systemen aan boord zijn nu al onbemand, maar manoeuvreren in een drukke haven lijkt mij nog ver weg. Een paar ontwikkelingen zijn hierop van invloed. Er zijn nu al onbemande vaartuigen voor dull, dirty en dangerous werk, maar voor veel andere doeleinden nog niet. Tegelijkertijd worden systemen complexer, niet in het minst door regelgeving op het gebied van duurzaamheid. Verder worden wereldwijd breedbandverbindingen steeds beter beschikbaar, waardoor deskundigheid van mensen op de wal makkelijker op een schip kan worden ingezet, denk aan de reeds bestaande shore-support initiatieven. Toch heb je nog lange tijd handen én hersens nodig aan boord, denk ik. Je hebt in veel gevallen een robuust en zelfvoorzienend systeem nodig en daar spelen juist mensen een belangrijke rol in. Het is dus denkbaar dat een schip in de toekomst op zijn eigen systemen de wereld overvaart. Dat kan alleen als al die systemen altijd perfect werken, als alle relevante gegevens >

6 pagina 10 Maritiem & logistiek pagina 11 op elk moment beschikbaar zijn en als de systemen op elke onverwachte situatie adequaat kunnen reageren. Dat zie ik op korte termijn nog niet gebeuren. Wel de experimenten, niet de dagelijkse, wereldwijde praktijk. In die praktijk is er altijd wat te doen aan boord, denk aan een onverwachte reparatie in de machinekamer. Veel structureel onderhoud gebeurt tijdens langere zeereizen, zodat het geen tijd kost wanneer het schip in de haven ligt. Een bemanning is ook nodig om in te kunnen grijpen wanneer de techniek het laat afweten en om specialistisch werk te verrichten. Een voorbeeld is even een 26-meter lang schip veilig tegen een windturbine aanzetten in golven van 2.5 meter hoogte, zodat monteurs of inspecteurs rustig kunnen overstappen. Of denk eens aan het extra stevig aan het dek vastsjorren van stukken zware lading van elk ton ter voorbereiding op een storm Toepassing van innovaties als additive manufacturing en 3-D printing Hoe zullen de nieuwste productieprocessen eruit zien? Met name 3-D printing kan productieprocessen verstoren. Zonder twijfel zal 3-D printing ook in de scheepvaart worden toegepast. Deze innovatie gaat hand in hand met de ontwikkeling van nieuwe materialen. Er kunnen nu al materialen worden geprint die veel sterker zijn dan het sterkste staal. Een schip printen gaat in de eerste 20 jaar waarschijnlijk nog niet plaatsvinden. Daar wordt wel naar toegewerkt. Men werkt op allerlei terreinen samen en gaat eerst in de productie van de spareparts verder. Het is namelijk heel aantrekkelijk om onderdelen van motoren en andere bewegende apparaten erg arbeidsintensief zijn om te repareren, in een 3-D print te gaan maken/ontvangen. Dit gaat voor een aantal makers die verder in de klassieke keten staan zeer verstorend werken. Sensoren Kees Pieters: Nog radicaler wordt het als je nadenkt over schepen met flexibele en communicerende rompen. Nee echt, alle nieuwe ontwikkelingen komen in de scheepvaart samen. En de Rotterdamse regio is daarin World Class! We richten ons vanaf de ontwerpfase op het totale leven van het schip. Dus kijken we ook naar het onderhoud. Een romp voorzien van een verflaag die zelf aangeeft wanneer het tijd wordt voor vervanging is er al. En gewoon van Akzo! Intelligent software solutions bij de vergroening van de sector Cradle-to-cradle en de CO2 footprint Welke technieken we ook gebruiken, additieve manufacturing, 3-D printing, digital designs, het gaat erom een optimaal productieproces in te richten. Alleen dan krijg je het perfecte eindproduct en kun je je klant optimaal van dienst zijn. Het is steeds meer de vraag wat een eindproduct eigenlijk is. Tegenwoordig gaat het erom dat een groot schip niet alleen netjes wordt gebouwd en gevolgd, maar ook op een goede manier weer wordt afgebroken en gerecycled. Arnout Damen: Maersk is een grote voorloper in deze cradle-to-cradle-gedachte in de scheepsbouw. Bij de bestelling hebben zij de terugname van het schip aan het eind van het operationele gebruik al in gedachten. En dat is ook wat zij de markt vertellen, waardoor zij steeds aantrekkelijker worden als transporteur voor grote consumerbusinesspartijen. Zij hebben een heldere kijk op het lifecyclemanagement van hun vloot. Het is vanwege dit soort afnemers dat wij ons in Nederland richten op de cradle-to-cradlegedachte. Men wil volledig groen van begin tot eind. Praat je over CO2-footprints in transport en logistiek dan kom je ook bij Maersk uit. Zij verstouwen miljarden containers over deze wereld en willen naast een duurzame productiewijze ook nog een zo groen mogelijk vervoer. Dan komt ook de keuze voor de motoraandrijving aan de orde. Arnout Damen: Als Maersk duurder is met zijn prijs per mijl, maar wel groener en daarmee gewilder, dan zal de markt misschien toch die kant op willen. Dus moeten die schepen groen gebouwd worden, groen varen en groen afgebouwd worden. En moeten de sleepboten en de vrachtauto s die de containers wegbrengen uiteindelijk ook groen zijn. Dan heb je het weer over een compleet serviceconcept. Van bouw tot transport tot afvoer. Bij onze cliënten in de binnenvaart zien we gelukkig nu ook partijen die het aantrekkelijk vinden om een groen schip te hebben. Als deze sector groen omarmt, kan die het nieuwe businessmodel mee pakken. Banken gaan daar vooralsnog nog niet genoeg in mee. En dat zijn wel belangrijke spelers in het ecosysteem. Dus moet je de terugverdientijd op zo n schip korter maken. Daarin hebben de binnenvaartschippers zelf een grote rol - zij zullen een ander businessmodel gaan omarmen, vermoed ik, om op die manier weer financiers aan te trekken. Enkele grote logistieke ondernemingen geven daarbij al het juiste voorbeeld. Bas Kuper: Open innovatie is heel erg belangrijk op dit terrein, je moet zorgen voor een zo kort mogelijke infrastructuur bij >> Ik heb de ambitie om in Rotterdam het groenste schip van de wereld te bouwen << de ontwikkeling van een schip en je wilt de nieuwste navigatieapparatuur. Daarbij wil je als afnemer dat je bouwer en toeleverancier geïntegreerd werken op een toegankelijk ICT-platform. Arnout Damen: Inderdaad, intelligente software moet op alle fronten oplossingen bieden voor een winstgevende ontwikkeling van de logistieke sector. We gaan onze schepen volgen in alles wat ze doen. En dan zitten we in Rotterdam goed hoor. We hebben de juiste infrastructuur en ook het juiste ecosysteem. Scheepsbouwer Damen neemt zelf de leiding in deze ontwikkelingen om zodoende de rol als leider in de wereld vast te houden en uit te vinden wat de next steps zijn in de markt. Daarbij is het ook zaak om de juiste talenten aan te kunnen trekken. En er zijn samenwerkingsmogelijkheden met TU Delft maar ook met de gemeente en het Havenbedrijf Rotterdam, met Siemens en Deloitte. Ik heb de ambitie om ooit, hier in Rotterdam, het groenste schip van de wereld te bouwen! Dat moeten we doen met de juiste partijen, ook om zo de hele sector weer op de kaart te zetten. Een innovatie kost enorm veel tijd en geld en precies daarom moet je het doen. Ik noem dit het Kapstokproject, waarin veel partijen, ook concurrenten, zouden moeten aanhaken en samenwerken - de Hogeschool Rotterdam, Janzen, ICON centre, IHC, Damen, Boskalis, Huisman, noem maar op. Dat zou nog eens mooi zijn. Cees Jorissen: En als je dit doet als partners in een partnership kom je voor je open innovatie in aanraking met subsidies uit de Europese Unie. Daar zijn grote fondsen opgericht met een meerwaarde voor de sector. Er is in totaal 500 miljard om de open innovaties te ondersteunen. Laten we daar met de sector in Rotterdam eens lekker doorheen varen. >

7 pagina 12 pagina 13 Rotterdam rules the waves In and around the Stadshavens, Rotterdam is building a strong maritime and logistic industry. On a sunny afternoon at Deloitte s Maastoren, with the Stadshaven as background, representatives of the industry, together with a lector of the Hogeschool Rotterdam and three Deloitte specialists discuss how intelligent software solutions can help the industry to grow. The participants all agree that ICT solutions have become increasingly important in the maritime industry. Innovations such as additive manufacturing, 3-D designing and printing, control over big data and augmented reality are influencing the sector, the ecosystems around the sector and the regulators. In and around the vessels that are being built today big data rule. They nowadays even indicate when a ship needs to be repainted, when it needs to come on shore. This and the augmented reality designing lead to the conclusion that strategic alliances need to be formed. Of course these alliances have to be closely monitored and have to collaborate on ICT developments. There is no reason to question the worldwide leadership of the Rotterdam maritime sector in this respect, which does not mean the sector can be in a relax mode, on the contrary, the sector needs to be ultra-alert! Arnout Damen, COO Damen Shipyards Group, states that his company has made a big shift in the last couple of years: We have changed from a pure ship builder to a total solutions provider. We look at ship building as a total life cycle solution. You can read that in the way we conduct our business: we are in R&D, in design, in construction and maintenance and a broad range of services related to a ships life cycle. Bas Kuper, Sales Director Siemens Industry Software, states that his company foresees that 3-D designing will play a leading role in shipbuilding. Not only in digital design we are making big shifts. Intelligent software solutions in maintenance and repair are of major economic importance as well. It is all about the ownership of the big >> Alle nieuwe ontwikkelingen komen in de scheepvaart samen << data to be able to provide life cycle solutions to the owner and end user of a vessel. Felix Moonen, Jules Dock.NL points out that huge developments in the way shipbuilders see their products have equally huge social consequences. For instance, the ship will need less personnel, the regulator has to be informed so he can facilitate and help the industry by adapting the rules, the banks will have to adapt the way they finance big shipbuilding projects. Various Rotterdam based ship building icons invest in their ICT environment at this moment in time, just to be able to provide the total solution that the end user is requesting for. They do want to be able to provide a life cycle program from the design and building of the ship all the way up to its desintanglement. Kuper: Everybody in the front row who is able to integrate the newest techniques, insights and business models is a game changer. You try to arrange this for yourself as shipbuilder but also for the eco-chain in which you operate and from which you use the subcontactors. If you succeed in that you will also be an influencer in the subsequent eco systems in the industry and this will make you the absolute winner and leader. Cees Jorissen, Deloitte Industry Leader: Not only the first tier subcontractors but really all subsequent members of the supply chain must be able to collaborate with each other. You can still see huge walls between what is at place right now and what needs to be reached over time. It still is odd that subcontractors in the chain, helping to build a vessel, communicate about crucial phases through ! You can never reach an integrated solution in case if your new partner in China or Vietnam does not have the same level of maturity or connectedness. The same goes for those whose task it is to regulate the industry. In that latter area we are blessed with authorities such as the Rotterdam Municipality or the Rotterdam Port Authority. They are completely involved in our innovations and steer and guide wherever they can. Silican Wadi Israël steunt nieuwe noviteit Rotterdam TecHarbor: een brug naar veilige IT binnen Europa tekst: Ellen Lengkeek fotografie: Sjors Massar Met Hans Wetsteijn en Jürgen Schulze heeft Van der Heijden het bedrijf TecHarbor opgericht. Het heeft kantoren in Rotterdam en München. Ze zijn alle drie ervaringsdeskundig en brengen veelbelovende en bewezen technologie op de Europese markt. Van der Heijden was voorheen verantwoordelijk voor de securitystrategie van CA Technologies in EMEA. Daarvoor leidde hij de Europese activiteiten van het Israëlische beveiligingsbedrijf Comsec en de wereldwijde securitydivisie van EDS. Schulze komt eveneens van de securityafdeling van CA Technologies en werkte daarvoor bij TechData, Symantec en Mindjet. Wetsteijn is de oprichter en managing director van hostingbedrijf BlueDome en maakte deel uit van de board van EuroNet Internet/France Telecom. Het wereldwijd toonaangevende Silican Wadi in Israël, waar zich een hoge concentratie bevindt van hightechbedrijven vergelijkbaar met Sillicon Valley in Californie, innoveert mee met TecHarbor. Kanaalweg LR Capelle aan den IJssel / t: +31 (0) / Veel ondernemers staan nog altijd onvoldoende stil bij de beveiliging van hun bedrijfsinformatie. De voordeur van het bedrijfspand wordt steevast afgeschermd, maar intussen zijn de computers binnen de onderneming één grote openstaande deur tot belangrijke info en noviteiten. Letterlijk iedereen kan meekijken als IT niet goed is afgeschermd, benadrukt Henk van der Heijden. De focus van het bedrijf ligt op Risk Management, Identity Access Management (IAM), Compliancy en Data Protection. Deze kennis brengt TecHarbor naar bedrijven en organisaties in Europa. Van der Heijden: Zie ons als een haven op IT-gebied waar innovatieve software-oplossingen binnenkomen. TecHarbor als gateway naar beschermde informatietechnologie. We bieden geavanceerde security software-oplossingen die zijn opgewassen tegen de hedendaagse digitale risico s en uitdagingen. We stellen mensen in staat informatietechnologie te gebruiken om hun werk beter te doen, terwijl de risico s voor het bedrijf en de medewerkers worden beperkt. Daarnaast zorgen we ervoor dat een organisatie complete controle houdt over gevoelige bestanden, zelfs als die bestanden buiten de organisatie worden gebruikt. De belangstelling voor TecHarbor is groot. Zowel internationale als Nederlandse bedrijven doen al zaken met het bedrijf. <

8 pagina 14 pagina 15 De inzet van het Blue Spot System is tekenend voor de bedrijfsziel van deze wereldspeler op logistiek gebied. Geodis Logistics opereert niet alleen met volledig respect voor het milieu met de geldende wetten als basis, maar staat ook borg voor sociale duurzaamheid. >> De supply chain zal in de toekomst korter worden << Nieuwe distributiepatronen vanuit hubs met 3-D printers Geodis Logistics; logistieke wereldspeler De naderende Blue Spots zijn niet te missen tussen de stellingen in de enorme opslagruimte van Geodis Logistics in Pernis. Als een geoliede machine rijden heftrucks door de gangen en kondigen hun aankomst aan door middel van een blauw licht op de vloer. Wel zo veilig. En dat is wat Geodis Logistics heel bewust voorstaat in al zijn opslagruimten (drie miljoen vierkante meter) verdeeld over 170 locaties in Europa. Onze klanten staan even centraal als onze werknemers, aandeelhouders en de maatschappij. We werken volgens de STS-methodiek (Stakeholders Total Satisfaction: volledige tevredenheid voor alle belanghebbers) en hanteren zeven Gouden Regels om hen tevreden te stellen. Het uitdragen, toepassen en meten van hoe we scoren op elk van deze regels helpt ons hiermee, legt Evert van Bree, manager bij Geodis Logistics ter plekke uit. Geodis Logistics helpt klanten succesvol te zijn door hun logistieke processen te optimaliseren en ze een hoge kwaliteit van dienstverlening te bieden. We streven een langetermijnontwikkeling na en we willen graag een groeipartner voor onze klanten zijn. Toewijding, innovatie, vertrouwen, solidariteit en passie zijn de waarden die we met alle medewerkers binnen Geodis Logistics delen. Zo stimuleren we de doorstroming en ontwikkeling van onze medewerkers en veiligheid in onze warehouses vinden we heel belangrijk. Om die reden heeft Geodis Logistics gekozen voor de inzet van het Blue Spot System op de werkvloer. Een gepatenteerd visueel waarschuwingssignaal ontwikkeld door Motrac Linde Material Handling. Het bestaat uit twee energie efficiënte, zeer heldere en duurzame ledlampen die aan de daklijst van de beschermkooi zijn gemonteerd. Het visuele waarschuwingssignaal is ontwikkeld om ongelukken met heftrucks en voetgangers in magazijnen of productieruimtes te voorkomen. Het leverde het bedrijf een nominatie op voor de landelijke Gezondheidsaward. Bijkomend voordeel is dat de Blue Spot geruisloos is. Heftruckchauffeurs schakelen akoestische waarschuwingssignalen vaak uit, omdat de schrille tonen ervan als zeer storend worden ervaren. Hierdoor komt de veiligheid in het geding. Met BlueSpot is dit verleden tijd. Laagste uitstoot Geodis Logistics streeft duurzaamheid na in verschillende vormen. Bij de realisatie van de nieuwe opslagloods aan de Seatlleweg is rekening gehouden met een flinke reductie van het energieverbruik door goede isolatie en door de deuren zo te positioneren dat de wind er geen vrij spel op heeft. Ook is overgestapt op ledverlichting in alle kantoorruimten en delen van het magazijn. De reikwijdte van Geodis Logistics is enorm. Vandaag de dag beschikt Geodis Logistics alleen al in de Benelux over 6400 klanten, 1000 medewerkers en m 2 opslagruimte, verspreid over dertien locaties in onder meer Rotterdam, Amsterdam, Venlo, Venray, Enschede, Antwerpen, Almere en Zaventem. Het bedrijf heeft wereldwijd een grondige kennis van de hightech, retail, FMCG, healthcare en chemische sector. Speciaal voor deze sectoren ontwikkelt Geodis Logistics innovatieve oplossingen. In Nederland (zes vestigingen) zijn alle activiteiten gecertificeerd overeenkomstig ISO 9001, ISO en OHSAS Van Bree: Voor Geodis Logistics is vooral de vertaling van wet- en regelgeving naar de dagelijkse praktijk essentieel. Hiervoor is een specifieke checklist opgesteld. Iedere vestiging kan zo periodiek op praktische wijze beoordelen of zij de voor haar geldende wet- en regelgeving naleeft. Uiteraard is het systeem zodanig opgezet dat deze beoordeling aantoonbaar wordt uitgevoerd. Aansluitend op het rondetafelgesprek bij Deloitte volgt vanzelfsprekend ook Geodis Logistics de laatste noviteiten binnen de logistieke keten op de voet. Door de introductie van nanotechnologie, robotisering en 3-D printing zullen handelsstromen veranderen in de toekomst, zo voorspellen economen. Evert van Bree: Ik kan mij voorstellen dat er in de toekomst bepaalde schakels binnen de logistieke keten zullen vervallen en voorraadvorming meer wordt voorkomen. De schakels worden directer. Het opkomende 3-D printing zal voor specifieke doeleinden leiden tot een kortere supplychain. Grondstoffen moeten uiteraard nog wel worden geleverd. Het is bijvoorbeeld denkbaar dat voor productie van reserve onderdelen er 3-D printers op centrale hubs worden ingezet van waaruit nieuwe distributiepatronen zouden kunnen ontstaan. Heel snel zie ik dat overigens nog niet gebeuren. Wij zijn hier voorlopig niet weg. < Geodis Logistic Logistics; logistics world player The approaching Blue Spots LED visual warning on the fork-lift trucks cannot be missed between the racks in the enormous warehouse of Geodis Logistic in Rotterdam. They are used to prevent accidents with fork-lift trucks and pedestrians. This sense of safety is what Geodis Logistic stands for in all its warehouses across 170 locations around Europe. Our clients, but also our employees and stakeholders and the environment around us are the central focus points for us. We work according to the Stakeholders Total Satisfaction method (seven golden rules to satisfy all interested parties). Propagating, applying and measuring our scores on each of these rules help us to achieve our goals, says Evert van Bree, manager of the Geodis Logistic location. Dedication, innovation, trust, solidarity and passion are the values that we share with all employees within Geodis Logistic. This attention for the wellbeing of the employees resulted in a nomination for the Dutch Health Award for companies. The environment is also a topic with Geodis Logistic. The new location in Rotterdam is twice the size of the old one, but uses half the amount of energy. Geodis Logistic also follows the latest developments in the logistic world such as 3-D printing that may shorten the supply chain, according to Evert van Bree, raw material still has to be supplied, but spare parts could be printed in central hubs. This can result in new distribution patterns. This will not happen today or tomorrow, so no doubt Geodis Logistic will still be here for quit some time. tekst: Ellen Lengkeek fotografie: Sjors Massar Seattleweg 5, 3195 ND Pernis / t: +31 (010) /

9 pagina 16 pagina 17 Kijk, wijst hij onder de bureaus waar kartonnen dozen staan alleen bestemd voor papier, het begint allemaal bij gescheiden afval. Ik ben daar erg op gebrand, zelf spuug ik nog geen kauwgommetje uit. Managing Director Ruud Maaskant zit behoorlijk strak in de People, Planet, Profit-leer. Ik lees veel kranten en tijdschriften en de publicaties over bijvoorbeeld het milieu zijn niet om echt vrolijk van te worden. Ik heb drie kinderen en ik wil graag dat hun toekomst net zo rooskleurig is als mijn leven tot nu toe. Daar wil ik met alle liefde mijn steentje aan bijdragen. tekst: Karen Auer fotografie: Sjors Massar Jordex kleurt groen Ruud Maaskant: Ons product is onze uitstraling Jordex Shipping & Forwarding in Rhoon is een ervaren expediteur met 50 medewerkers die zijn sporen ruimschoots heeft verdiend. De Global Transport Management-specialist biedt logistieke diensten en oplossingen van en naar iedere bestemming wereldwijd. Voor alle soorten ladingen en modaliteiten, over land, ter zee en in de lucht. Jordex opereert in een uiterst competitieve markt. Om te kunnen concurreren, lopen wij niet in het gelid. We moet onszelf continu verbeteren door onder meer te innoveren, met name in automatisering. Minstens zo belangrijk -ons product is onze uitstraling- is dat wij veel energie steken in het selecteren van de juiste mensen, vertelt Maaskant. Het levert een schare trouwe klanten op: Ze vinden Jordex toegankelijk en veel plezier uitstralen. Het personeel is ook trouw, het verloop is volgens Maaskant verwaarloosbaar. Volgens de website van Jordex streeft de vervoerder naar fitte, gezonde, maar ook gelukkige werknemers. Geen holle frase, zo blijkt tijdens de rondleiding. Het geluk zit m onder meer in een echt bruin café met goed gevulde bar en gedecoreerd met Feyenoord-memorabilia. Maaskant deelt zijn liefde voor de club en voor voetbal in het algemeen met zijn medewerkers en zakenrelaties: We hebben twee boxen, bij Feyenoord en bij Sparta. Buiten dat sponsoren wij ook lokale voetbalclubs. Wegens blessures kan de sportieve directeur helaas zelf geen balletje meer trappen: Ik doe nu samen met vrienden aan wielrennen. Jordex ondersteunt bovendien de Alpe d HuZes (redactie: deelnemers brengen geld bijeen en leveren zo een bijdrage aan de strijd tegen kanker) en draagt Stichting Ambulance Wens een zeer warm hart toe. Geen kroketten Achter een volgende deur gaat een fitnessruimte schuil, inclusief een kleedruimte met douches. In een grote zaal staat een veelvoud aan >> Wij steken veel energie in het selecteren van de juiste mensen << crosstrainers, krachtstations, loopbanden, steppers en spinningfietsen. Een groot deel van de apparaten is duurzaam, omdat ze energie opwekken. Het adagium een gezonde geest in een gezond lichaam wordt ook doorgevoerd in de kantine: de brasserie. Aan de steigerhouten meubels -ook het overige kantoormeubilair is grotendeels gemaakt van duurzame, gerecyclede materialen- doen de medewerkers zich tegoed aan de vers klaargemaakte lunch. Verantwoord voedsel, dat spreekt vanzelf. Kroketten en frikadellen staan niet op het menu, zegt Maaskant, alhoewel ik daar wel een pot mayonaise zie staan, maar ja. Het nieuwe kantoorgedeelte is een eveneens met smaak ingerichte ruimte met hoge plafonds, een steigerhouten leestafel en grote industriële lampen. De dynamiek is er voelbaar, een van de pluspunten van het voornamelijk jonge medewerkersbestand. Maaskant: Natuurlijk moet je een goede balans hebben tussen jong en oud, maar ik ben geïnteresseerd in jonge mensen. Jonge mensen zorgen voor een gezellige sfeer en het is erg motiverend om te zien hoe ze zich ontwikkelen, ze krijgen hier de kans om het beste uit zichzelf te halen. Laagste uitstoot De rondleiding eindigt bij het parkeerterrein waar het wagenpark van Jordex de groene parel aan de kroon is. Als onze medewerkers een jaar of twee, drie in dienst zijn en goed presteren, krijgen ze een auto van de zaak. We bieden ook een fietsplan plus wat financiële compensatie, maar daar heeft tot nu toe niemand voor gekozen. Postbus 55640, 3008 DC Rotterdam / t: +31 (0) / Twee elektrische BMW i3 s, waaronder die van Maaskant, en diverse VW Golfjes en Renault Clio s, alle modellen met de laagste CO2-uitstoot, staan te blinken in het zonnetje. De directeur laat er een goedkeurende blik over glijden: Omdat de afspraak is dat we zo nodig in elkaars auto moeten kunnen rijden, moeten ze altijd gewassen zijn en vrij van kinderzitjes en kratten bier. < Jordex: People, Planet, Profit Ruud Maaskant, Managing Director of Jordex Shipping & Forwarding, a global transport management company for every kind of delivery via land, sea and air, puts a lot of energy into finding the right people. He believes in the People, Planet, Profit mantra, and that shows in Jordex s workplace, which is complete with a sustainable fitness room, office furniture made from recycled materials, and a canteen that serves only healthy food. Of his predominantly young workforce Maaskant says: It s very motivating to see how they evolve. Jordex gives them the chance to get the best out of themselves. And that, in turn, results in a multitude of loyal customers that find Jordex approachable and a lot of fun to deal with.

10 pagina 18 pagina 19 Hans van Driel, Nsecure: Beveiliging werpt vaak en ten onrechte barrières op Het pand van Nsecure is een architectonisch hoogstandje dat opvalt in het verder eenvormige bedrijventerrein in Barendrecht. Ook het design interieur is het toonbeeld van goede smaak. Behalve de hoofdkleur magenta springt een grote collectie moderne kunst in het oog. tekst: Karen Auer fotografie: Nsecure CEO Hans van Driel bevestigt desgevraagd dat innovatiedrang en het zich willen onderscheiden bij Nsecure tot in de kleinste details worden doorgevoerd. Hij windt geen doekjes om het resultaat: Wij zijn toonaangevend in de markt op het gebied van hoogstaande, vernieuwende beveiligingsoplossingen. Nsecure is opgericht in 1995 en is in bijna twintig jaar uitgegroeid tot een organisatie met 95 medewerkers. De klanten behoren tot de Top 500 van het Nederlandse bedrijfsleven. Zo is het bedrijf een van de grote leveranciers voor de petrochemische industrie in Europoort. Over een recente opdracht in deze sector vertelt Van Driel: Een van onze relaties stond aan de vooravond van een turnaround, een ingrijpende bedrijfsonderhoudsbeurt. Met duizenden, tijdelijke contractors op de plant was een toegangscontrolesysteem dat veiligheid en efficiëntie optimaliseert, een must. Nsecure ontwikkelde een innovatief, kosten- en tijdsbesparend Security Management Platform, inclusief veiligheidstrainingen in diverse talen. Rebel Als zelfbenoemde rebel zegt Van Driel: Ik heb helemaal niéts met traditionele beveiliging. Anders zijn is een doel op zich bij Nsecure. Security heeft volgens hem meer impact dan mensen denken: Beveiliging werpt vaak en ten onrechte barrières op. Het maakt bedrijven slecht toegankelijk, minder gastvrij en dus minder efficiënt. In plaats van letterlijk en figuurlijk deuren dicht te doen, willen wij ze openzetten voor de mensen die binnen willen komen. Zijn collega general manager Fred van Els knikt instemmend: Wij spelen niet in op angst en gevaar, maar juist op vrijheid. Van Driel vult aan: Om optimaal tot hun recht te kunnen komen, moeten mensen zich veilig voelen in hun omgeving. Alleen dan voelen ze de vrijheid die nodig is voor goede prestaties. Fietsenrek met sensor De meest recente innovatie uit het lab van Nsecure is BikeParkControl, vernuftige hard- en software ontwikkeld voor ProRail. De gratis, ondergrondse fietsenstalling voor 3754 fietsen op station Rotterdam Centraal maakt onderdeel uit van dit project. Van Els: Op de meeste stations met gratis stallingen is het een chaos aan (wees)fietsen. Rondom Rotterdam Centraal mogen er nu geen fietsen meer bovengronds worden gestald. Wij hebben ieder fietsenrek uitgerust met een draadloze sensor. Door middel van een automatische informeren wij dagelijks de stallingsbeheerder over de bezetting van de fietsenstalling en over de fietsen die er langer staan dan de gemeentelijke verordening toestaat. De beheerder zet die fietsen vervolgens apart waardoor er weer ruimte ontstaat. De reizigers zien op een matrixbord waar er plekken vrij zijn. Behalve uiterst efficiënt, is het systeem ook duurzaam: De sensortechnologie die wij toepassen, verbruikt weinig stroom. Bovendien draagt BikeParkControl bij aan de toegankelijkheid van het openbaar vervoer. Leukste bedrijf Hans van Driel is naar eigen zeggen een tevreden mens die met Nsecure al vele dromen heeft verwezenlijkt. Echter bovenaan zijn prioriteitenlijst staat onverminderd het welbevinden van zijn medewerkers. Onze mensen móéten plezier hebben in hun werk. Zonder blikken of blozen besluit hij: Wij zijn het leukste bedrijf van Rotterdam en omstreken. Het voelt als familie en iedereen is hier gelijk. < Hans van Driel, CEO of Nsecure, admits: I m not interested in conventional security. It raises too many unjustified barriers. Nsecure s motive is to think differently and to play on freedom, not fear and danger. Nsecure s most recent innovation is BikeParkControl. Rotterdam Central train station s underground bike parking was a chaos of abandoned bikes. To solve the problem, Nsecure has equipped each bike rack with a wireless sensor. Via a matrix board, customers can see where there s room to park their bikes, and a daily alerts the attendant to bikes that have been parked there longer than the municipal ordinance allows, so that they can be removed. In this way and others, BikeParkControl adds to the accessibility of the public transportation system. Postbus 26, 2990 AA Barendrecht / t: +31 (0) /

11 pagina 20 pagina 21 INN010 is meer dan een magazine voor innoverend Rotterdam. De getoonde cross-overs tussen de sectoren maritiem & logistiek, bouw & gebiedsontwikkeling, vervoer & logistiek, chemie & biobased, medisch & food zetten zich ook buiten het magazine voort. Inn010 platform verbindt. Een korte impressie. cross overs HÉT PLATFORM VOOR KENNIS EN BUSINESS Uitgevers Annet Spijkerman en Annemarie Teeken van A&A Business Niet alleen voor producten en diensten zijn we steeds afhankelijker van alles om ons heen, zowel nationaal als internationaal. Maar ook om de beste mensen aan ons te binden zijn we daarvan afhankelijk. Daarom hebben bedrijven en instellingen als Deloitte, RDM Campus, Stadshavens, Van Lanschot Bankiers en de gemeente Rotterdam de handen ineen geslagen om het innoverend vermogen van Rotterdam letterlijk van tekst en beeldmateriaal te voorzien: INN010. Voor vernieuwingen zijn twee zaken belangrijk: nieuwe verbindingen tussen bestaande elementen en mensen die dwars denken en doen. Behoort u ook tot de grote vernieuwers in de stad en wilt u zich verbinden met anderen, meldt u zich dan bij de redactie van INN010, Zodat in de volgende nummers nog veel meer succesverhalen de ronde kunnen doen, goed voor u, Rotterdam en de rest van de wereld. Uit het blog van Korrie Louwes, tot juni 2014 onder meer wethouder innovatie van Rotterdam. 4 De man die de partners bij elkaar heeft gebracht....en een bruggenbouwer is voor het bedrijfsleven. 5 Zie ons als een haven op IT-gebied waar innovatieve softwareoplossingen binnenkomen. We moeten ons realiseren dat de technische innovatie vaak een logisch vervolg is op de stappen die al zijn gezet Met de snelle boot gaan duizenden leerlingen naar de RDM Campus waar innovatie en duurzaamheid centraal staan. Aqua Dock is dé innovatieve test-, demonstreer-, en productielocatie voor innovaties op het water. 12 Rotterdam faciliteert innovatieve ondernemers, investeerders en beleggers om hier mogelijk te maken wat elders niet kan. 12 SkylineDX vormt de schakel tussen onderzoek en praktijk en is als spin-off van het Erasmus MC ontstaan. 9 Rotterdam loopt voorop als het gaat om duurzame gebiedsontwikkeling en innoveren. 13 Dat zoek je, mensen die ergens helemaal voor gaan 10 Praktijkgericht onderzoek voor duurzame innovatie in stad en haven, samen met onderwijs en bedrijven. 14 De INN010-er van de toekomst.

12 Stadshavens pagina 22 pagina 23 Rotterdam springplank voor innovatie Rotterdam zit in de lift. Met de financiën op orde, verbeterde dienstverlening en betere economische randvoorwaarden voor ondernemers staat de stad aan de vooravond van een nieuwe periode van economische groei. Rotterdam nodigt aanpakkers uit om samen de versnelling te maken in een groeiregio met de beste kaarten voor de toekomst. Wie durft? tekst: Yvette van Dael fotografie: Rotterdam Marketing, Claire Droppert / CNCservices.eu Rotterdam In het visiestuk Rotterdam maakt het zet Rotterdam zichzelf neer als brandpunt van de nieuwe economie. Voor het aantrekken en behouden van talent, business en werkgelegenheid is het cruciaal om een ecosysteem te creëren waarin bedrijven, kennisinstellingen en overheid elkaar weten te vinden. De haven functioneert hierin als logistieke draaischijf voor de invoer en uitvoer van grondstoffen en voor de recycling en upcycling van afvalmaterialen. Rotterdam faciliteert innovatieve ondernemers, investeerders en beleggers om hier mogelijk te maken wat elders niet kan. Wie in de stad en de omliggende regio investeert, krijgt daarvoor de ruimte. Wereldwijd is een geleidelijke beweging gaande naar de nieuwe economie, vertelt Hans Scheepmaker, procesmanager business development & nieuwe markten bij Stadsontwikkeling Rotterdam. Die beweging is ontstaan onder druk van klimaatverandering, energietekorten, vergrijzing en onbeheersbare financiële dienstverlening. Dichtbevolkte gebieden zoeken naar oplossingen om hun economie toekomstbestendig te maken. Tel daarbij op de steeds groter wordende schaarste aan grondstoffen en fossiele brandstoffen, dan is het duidelijk dat een economische versnelling nodig is. De nieuwe economie is onder meer gebaseerd op kleinschalige, lokaal georganiseerde netwerken van producenten en consumenten, en biedt ruimte aan technologische innovaties. Scheepmaker: En dan denk ik met name aan disruptive technology: door bijvoorbeeld robotics en 3-D printing bestaande economische sectoren omgooien en nieuwe sectoren mogelijk maken. Scheepmaker vergelijkt disruptive technology, ook wel ontwrichtende innovatietechnologie genoemd, met de internetrevolutie die een kanteling in de communicatie teweegbracht. Hij verwacht dezelfde revolutie, maar dan in het maken van dingen. En daar zijn mensen voor nodig. Rotterdam maakt keuzes Rotterdam maakt het is ons pitchverhaal. Hiermee geven we aan dat Rotterdam klaar is voor de versnelling naar de nieuwe economie. Van marktpartijen krijgen we terug dat we én in keuzes én in besef op de troepen vooruitlopen. Wij kiezen bewust voor een versnelling van de drie clusters waarin de stad internationaal een sleutelpositie heeft. Cleantech met deltatechnologie op het gebied van energievoorziening, klimaatadaptie en watermanagement. Medical met het Erasmus MC als vliegwiel voor technologie en gezondheid. En food met Greenport Westland voor innovatieve glastuinbouw en voedselproductie. Het zijn drie kansrijke clusters, waarbinnen we in de driehoek kennisinstituten, bedrijven en overheid de slagkracht proberen te versterken. Deze clusters zijn niet toevallig gekozen. In de nieuwe economie ontwikkelen grootstedelijke gebieden zich tot centra voor dienstverlening en productie van goederen, met een eigen energie- en voedselvoorziening. De gekozen clusters zie ik als domeinen die elkaar kunnen versterken. Onderling vinden al allerlei cross-overs plaats en die proberen we nog extra te stimuleren. Een prachtig voorbeeld is het 3-D printen van voedsel, gewrichten en hightech-producten. Nieuwe (digitale) technieken zorgen er ook voor dat we producten weer lokaal gaan maken in plaats van tegen hoge milieubelasting uit China laten komen. Voordeel van disruptive technologies: als die eenmaal in gang zijn gezet, worden ze in gebruik steeds sneller en goedkoper. Rotterdam heeft de kans hier maximaal van te profiteren, zeker met de haven in de achtertuin. Daar zie je straks geen containers meer met speelgoed uit China, maar met grondstoffen voor 3-D printing, zodat we het speelgoed hier zelf kunnen maken. En volgens Scheepmaker wordt het pas écht lucratief als je lokale productie combineert met recycling. Hergebruik is een dominante factor in de nieuwe (circulaire) economie. Je kunt beter goud uit mobiele telefoons halen dan ertsen ontginnen. Rotterdam maakt kennis en markt Er zit een enorme potentie in de regio. Meer dan duizend MKB-bedrijven zijn in de maakindustrie werkzaam en bezig met de transitie naar de nieuwe economie. Onder invloed van de technologische ontwikkelingen hebben wij dus een goede voedingsbodem voor het benutten van nieuwe kansen in de maakindustrie, zeker in combinatie met de haven. Wij doen ons best het MKB te linken aan de grote multinationals en kennisinstituten in de regio. Unilever, DSM, TNO Research, TU Delft, EMC Start-ups, multinationals én techneuten moeten het gevoel krijgen dat Rotterdam de stad is waar het allemaal gebeurt. Natuurlijk roept elke stad dat. Maar Rotterdam concurreert door een aantrekkelijk vestigingsklimaat, door het bieden van mentale en fysieke ruimte voor bedrijven om zich hier te vestigen, en door de keten van start-ups naar MKB en grote bedrijven optimaal te organiseren. Ik denk dat we in bijvoorbeeld het Merwe-Vierhavensgebied, in samenhang met de RDM Campus, een goed ecosysteem kunnen neerzetten waar bedrijven, kennisinstellingen en overheid zich met elkaar verbinden. Rotterdam draagt ook bij aan de versnelling door publiek/ private innovatie- en ontwikkelfondsen op te zetten en geldstromen te bundelen. Waarde maken Tot slot mogen investeerders en ondernemers rekenen op echt commitment van de stad. Ook hier geen loze woorden. Wij blijven zichtbaar investeren. In goed onderwijs, een klantgerichte organisatie, snelle procedures en een goede bereikbaarheid van de regio. Het recent geopende Centraal Station is een internationale hub. En in iconen. De Rotterdam, de Markthal, de Tweede Maasvlakte dat soort iconen maken visueel waar je als stad naartoe wilt. Buitenlandse kranten als de New York Times hebben het al opgepikt: Rotterdam is the place to be. Meer info: < Springboard for innovation Rotterdam wants to smooth the way for innovative entrepreneurs and investors in a way that isn t possible anywhere else. To attract and keep talents, businesses and jobs, it s crucial to create an ecosystem in which companies, research institutions and government know how to find each other. There is currently a gradual, worldwide movement towards a new economy, created by the pressures of climate change, increasing scarcity of raw materials and fossil fuels, aging populations and unpredictable financial markets. Densely populated areas are searching for ways to future-proof their economies. Rotterdam encourages go-getters to join together in this new economy to boost an already-growing region, in part, by embracing small-scale, locally organized networks of producers and consumers, and technological innovations.

13 pagina 24 pagina 25 Stadshavens SOFIE zoekt ondernemers met toekomstvisie Gunstige financieringen voor kansrijke projecten Voorwaarden. Om in aanmerking te komen voor een bijdrage uit SOFIE, moet een project tenminste aan een aantal voorwaarden voldoen: + De effecten zijn zichtbaar in het stadshavensgebied + De aanvrager moet aantonen dat hij redelijke inspanningen heeft gedaan om maximale financiering tegen marktvoorwaarden te verkrijgen en dat dit niet gelukt is (marktfalen) + Er is sprake van maatschappelijke meerwaarde, zoals nieuwe werkgelegenheid of vermindering van CO2-uitstoot + Het project heeft aantoonbaar financieel rendement en opbrengstpotentieel en de aanvrager moet aantonen dat hij de lening kan terugbetalen In een SOFIE-project wordt maximaal 20% risicodragend geparticipeerd. Garanties worden verstrekt tot maximaal 75% van de investering en leningen tot maximaal 50%. Info. Het beheer van SOFIE is in handen van stichting Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederlandse gemeenten. Komt uw project moeilijk tot stand? Kijk op voor meer informatie. Of neem voor het aanvragen van een lening contact op met Richard Luigjes, +31 (0) of +31 (0) , < In Europa is steeds meer discussie over het verstrekken van EFRO-gelden in de vorm van subsidie. Daarom is binnen EFRO het JESSICA-programma opgestart, ofwel Joint European Support for Sustainable Investment in City Areas. JESSICA heeft als doel in de stedelijke gebieden duurzame investeringen en werkgelegenheid te stimuleren in de vorm van revolving funds. Steden kunnen via JESSICA ontwikkelingsfondsen opzetten, zoals SOFIE. In de zomer van 2013 is SOFIE opgericht, het Stadshavens Ontwikkelingsfonds voor Innovatie en Economie. Het fonds stelt onder bepaalde voorwaarden geld beschikbaar voor andere bedrijvigheid in het stadshavensgebied: het gebied tussen de Erasmusbrug en de Beneluxtunnel in. Onder meer door verhuizingen van grote bedrijven naar de Tweede Maasvlakte zijn in dit deel van Rotterdam grote veranderingen te verwachten. De gemeente wil het gebied daarom aantrekkelijker maken voor nieuw ondernemerschap, met innovatie en duurzaamheid als speerpunten. Met SOFIE gaat Rotterdam door op de ingeslagen weg van revitalisering van de stadshavens. Denk daarbij aan medische innovatie en nieuwe vormen van wonen en werken op het water. Of aan uitbreiding van recreatieve mogelijkheden. Lowtech en hightech komen bij elkaar met de focus op de clusters cleantech, medical, food, en maritieme zakelijke dienstverlening. Het is de verwachting dat de werkgelegenheid in stad en regio hierdoor een flinke impuls krijgt. Initiatieven en uitdagende projecten die aantoonbaar bijdragen aan de ontwikkeling van het stadshavensgebied mogen bij SOFIE aankloppen voor (co)financiering. Maar let op: in de kas zit een bedrag van e 6,5 miljoen voor de aanvragen in 2014 en Daarvan komt e 4,25 miljoen van het Rijk en EFRO, het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Rotterdam zelf draagt e 2,5 miljoen bij. Dit lijkt een groot bedrag, maar bij grote projecten kan het snel op zijn. Het is dus nú het moment om plannen in te dienen. SOFIE heeft onlangs de aanvraag gehonoreerd voor de herontwikkeling van de leegstaande, monumentale RET-remise aan de Waalhaven Oostzijde. De herontwikkeling gebeurt in een bijzondere alliantie tussen gemeente, bedrijfsleven en mbo-studenten. De alliantie ziet het project als een win-winsituatie voor alle partijen. Ondernemers hebben belang bij technisch geschoold personeel. Studenten doen in het project praktijkervaring op en vergroten daarmee hun kansen op de arbeidsmarkt. En het project past uitstekend in de innovatieve, duurzame transformatie van Stadshavens Rotterdam. tekst: Yvette van Dael fotografie: : Stadshavens Rotterdam, Hai Dong Liu >> SOFIE biedt kansen voor ondernemers met toekomstvisie, ook in deze tijd van crisis << Overigens: SOFIE is geen subsidiepot. Het is een revolverend fonds waaruit leningen worden verstrekt. Het geleende bedrag wordt maandelijks met rente afgelost. De gemiddelde looptijd van een lening is vijftien jaar; het rentepercentage is afhankelijk van het project. De aflossingen komen terug in het fonds en op die manier weer beschikbaar voor nieuwe projecten. Hierdoor kunnen nu en in de toekomst sociaal en economisch belangrijke projecten tóch doorgaan. SOFIE biedt kansen voor ondernemers met toekomstvisie, ook in deze tijd van crisis en banken met de hand op de knip. Nóg een investeringsfonds Ondernemers uit de regio kunnen ook terecht bij InnovationQuarter. Dit investeringsfonds is bedoeld voor bedrijven die behoefte hebben aan investeringen om hun producten of diensten naar de markt te brengen. Het fonds investeert met kapitaal (in de vorm van participaties en/of achtergestelde leningen), netwerken en kennis. Doelgroep: bedrijven uit Zuid-Holland, met een gedegen busininessplan en bij voorkeur actief binnen de sectoren cleantech, life sciences & health en safety & security. Meer info: SOFIE seeks entrepreneurs with vision SOFIE, a development fund for innovation and economy in Rotterdam s city harbours, was founded in the summer of Big changes are anticipated in this part of Rotterdam, in part because of the relocation of large companies from this area to the newly expanded international harbour, located outside the city. Rotterdam wants to make its former inner harbours more attractive to new entrepreneurs, with innovation and sustainability as priorities. SOFIE is Rotterdam s path to revitalization, providing financing for projects such as medical innovation, new forms of living and working on water, or expanding recreational opportunities, while at the same time boosting employment in the city and surrounding areas. Lekstraat 14 (havennr. 272), 3029 BN Rotterdam / t: +31 (0) /

14 pagina 26 pagina 27 Martine Hafkamp, vermogensbeheerder Fintessa: Innovatie zorgt voor meer rendement Martine Hafkamp. De naam zal honderdduizenden doen denken aan de femme fatale destijds in de soap GTST. De échte Martine Hafkamp heeft zich er eerder wel aan gestoord, maar vindt het nu wel handig. Goed voor de naamsbekendheid. tekst: Karen Auer fotografie: archief Fintessa De vermogensbeheerder draagt zelf ook opvallend actief bij aan haar naamsbekendheid. Uiteraard ter meerdere eer en glorie van haar bedrijf Fintessa, een speelse samenvoeging van financieel en het Italiaanse woord voor betrouwbaar: certezza. Zo is Hafkamp regelmatig in beeld bij het programma Business Class van Harry Mens die zichtbaar onder de indruk is van haar kennis. Ook is ze te beluisteren bij BNR s Zakendoen Met, schrijft ze columns over haar vakgebied, houdt ze een blog bij en is ze actief op Twitter en op Facebook; Martine Hafkamp is inmiddels een sterk merk. We doen dit heel bewust, juist omdat vermogensbeheer iets heel persoonlijks is en we op deze manier onze visie goed uit kunnen dragen. Hafkamp, die haar sporen al had verdiend als vermogensbeheerder, begon met Fintessa in januari Ondanks de ogenschijnlijk beroerde timing wisten de klanten het bedrijf te vinden. Fintessa is zes jaar later uitgegroeid tot een kantoor met veertien medewerkers die vanuit een monumentale Baarnse kantoorvilla de vermogens beheren van particulieren, instituten, stichtingen en ondernemers. Als kers op de taart is Fintessa door de lezers van het blad CASH voor het derde jaar op rij uitgeroepen tot de Beste Vermogensbeheerder van Nederland. Uw geheim? De algemeen directeur sleepte ook persoonlijke, prestigieuze trofeeën in de wacht: tweemaal de Gouden Stier voor Beste Beursvrouw en voor Beste Beleggingsexpert, de Oscar van de financiële wereld. Het geheim? Hafkamp: Fintessa levert echt maatwerk en hanteert geen modelportefeuilles. Wij hebben geen eigen producten en beleggen niet in beleggingsfondsen. Bij de grootbanken bijvoorbeeld zie je steeds meer standaardisatie in vermogensbeheer. Ze hijsen hun cliënten het liefst in allerlei door henzelf in elkaar geknutselde huisfondsen. Dat is waar Fintessa het verschil maakt; maatwerk staat nooit stil, maar groeit met een cliënt mee. Kan een bepaalde manier van beheren de innovatiekracht van een bedrijf versterken? Vaak is het zo dat in een stijgende beurs (bullmarket) de aandacht voor groeifondsen toeneemt, en dus ook voor aandelen van bedrijven die bijvoorbeeld actief zijn in alternatieve energie. Wanneer meer beleggers deze aandelen kopen stroomt er meer geld naar deze innovatieve bedrijven en kunnen deze meer investeren. Ook wij doen er als vermogensbeheerder goed aan om innovatieve bedrijven op te sporen en daarin te beleggen. Immers, innovatie zorgt ervoor dat er rendement gemaakt kan worden. Goede voorbeelden zijn Tesla en Apple met de iphone en de ipad. En wat zijn in het kader van dit themanummer de raakvlakken met vervoer, maritiem en cleantech? Innovatie is overal. In transport bijvoorbeeld valt goed te beleggen. AP Moller Maersk, s werelds grootste containervervoerder en een belangrijke partner in Rotterdam, brengt nieuwe, zuinigere, boten op de markt. Royal Dutch Shell is op technologisch gebied zeer innovatief in diepzeeboren. Maar kijk ook verder. Een goed voorbeeld is HAL Trust. Deze aandelen zijn op de beurs te koop. Hiermee heb je in één keer niet alleen indirect aandelen Boskalis en Vopak in portefeuille, maar investeer je ook in opticienketens. Op het gebied van cleantech gebeurt er erg veel. Fintessa belegt vrij vaak in nieuwe energie. Zie hiervoor bijvoorbeeld de tracker (ETF) Market Vectors Global Alternative Energy. Voor deze tracker wordt belegd in semiconductor-bedrijven, autoproducenten, windmolenparken, et cetera. Dit biedt beleggers niet alleen kansen, maar door hun investeringen in dit soort ondernemingen bevorderen ze ook de innovatie. Welke rol kan vermogensbeheer spelen in de circle economy? Duurzaamheid levert rendement op, dus is het onder bepaalde voorwaarden verstandig om te beleggen in duurzame bedrijven. Door bewust duurzame overwegingen mee te nemen in je beleggingsbeslissingen, draag je bovendien als vermogensbeheerder of belegger je steentje bij aan een betere wereld. Heeft Fintessa raakvlakken met Rotterdam? Qua mentaliteit zeker: niet lullen, maar poetsen. Bovendien is Rotterdam een echte ondernemersstad en mag Fintessa veel van deze entrepreneurs tot zijn trouwe cliënten rekenen. Persoonlijk vind ik Rotterdam er alleen maar leuker op worden. De stad is volop in beweging en heeft steeds meer leuke en verrassende locaties en buurten. < Postbus 418, 3740 AK Baarn / t: +31 (0) /

15 pagina 28 start ups The Archimedes pagina 29 Naam eigenaar Felix Moonen Gestart 2009 website aangeboden door RDM Campus / Centre of Expertise Heijplaatstraat JB Rotterdam t: +31 (0) / Jules Dock: Hard en zacht in innovaties Iedereen heeft recht op goedkope stroom. Dat is de persoonlijke visie van Marinus Mieremet, uitvinder en oprichter van the Archimedes. Mieremet blies de theorie van de Griekse geleerde Archimedes nieuw leven in door zijn eigen nieuwe aerodynamische methode hieraan te koppelen. Ontwikkeld voor vloeistoffen gebaseerd op bio mimicry, dat is technologie geïnspireerd op de natuur. Mijn inspiratie komt voort uit de theorieën van wiskundige toepassingen, zoals de spiraalvorm van de nautilus schelp. De turbines die ontwikkeld worden door the Archimedes zijn gebaseerd op deze nieuwe vorm. Mieremet vervolgt: Een vorm uit een plat vlak die toch volumefiguur wordt. Wiskundig gezien is dat nog onbekend en interessant. The Archimedes is een Research & Development bedrijf. Ze zijn onder meer betrokken bij de ontwikkeling van klimaatneutrale steden in het buitenland, energiehubs en waterturbines. Het zusterbedrijf bevindt zich in Zuid-Korea, waar Mieremet het R&D-team aanstuurt. Zijn compagnon en medeoprichter van het bedrijf Richard Ruijtenbeek stuurt de Nederlandse tak aan, gevestigd op de RDM Campus. The Archimedes bestaat als bedrijf al geruime tijd, maar gaat nu voor het eerst met een product de markt op en wel met een stedelijke mini windturbine, de Liam F1. Naam eigenaar Marinus Mieremet, Richard Ruijtenbeek Gestart 2006 website Ruijtenbeek vertelt: Tot voor kort werden mini windturbines onderverdeeld in horizontale as-turbines en verticale as-turbines. Door de komst van de Liam, de Urban Wind Turbine, bestaat er nu ook de spiraal as-turbine. Een mini windturbine is een windmolen die gebruikt wordt voor kleinschalige opwekking van elektriciteit voor bijvoorbeeld huishoudens, VVE s en bedrijfsgebouwen. Mini windturbines maken het mogelijk om vrijwel overal windenergie op te wekken, zowel in de bebouwde omgeving als in landelijke gebieden. Koppel je dit aan zonnepanelen, dan kun je elektrisch neutraal worden. Deze windturbine is in de afgelopen tien jaar ontwikkeld en is niet vergelijkbaar met andere windturbines, vervolgt Ruijtenbeek. Door de ongekend grote instromingshoek en een afwijkend weerstandsprofiel, gaat er bijna geen energie verloren. Dit heeft het voordeel dat hij niet hoorbaar is en veel meer energie kan opwekken dan conventionele molens. Hij kan circa 90% van de theoretisch haalbare energie uit de lucht halen en is gemaakt van licht materiaal waardoor hij op vrijwel elk dak past. De Liam F1 wordt officieel gelanceerd op RDM Campus en is vanaf juli 2014 te bestellen. Met voldoende wind verdient hij zich net als zonnepanelen terug. Na de lancering van de Liam F1 zal the Archimedes zich onder meer gaan richten op de ontwikkeling van een waterturbine. Mieremet: Een waterturbine met deze nieuwe vorm levert circa 800 keer zoveel energie op. We verheugen ons erop om ook daarmee aan de slag te gaan. Jules Dock is een organisatie waar maritieme innovatie, duurzaamheid en maatschappelijke betrokkenheid hand in hand gaan. Het bestaat uit vier bedrijfsonderdelen: consultancy, research, development en prototyping. Felix Moonen is de oprichter: Technische en sociale innovatie dragen bij aan de verduurzaming van de maritieme sector. Jules Dock integreert deze harde en zachte kant van innovatie in zijn producten en diensten. Jules Dock heeft een kavel in het Rotterdamse Innovation Dock waar het machinepark staat. Ook is een van de kantoren van de organisatie hier gevestigd. De bouw van prototypen en het onderzoek vinden vooral plaats op het RDM-terrein. Jules Dock doet samen met de studenten op RDM Campus onder meer onderzoek naar antifouling coatings en biofouling, licht Felix Moonen toe. Ofwel: Vaartuigen of objecten onder water krijgen te maken met ongewenste aangroei van organismen. Deze vervuiling van het oppervlak is afhankelijk van de toepassing, watercondities en andere omgevingsfactoren. Bepaalde coatings kunnen die aangroei van organismen tegengaan. Dit testen we via de proefopstellingen die in het water voor de campus liggen. Jules Dock is sterk betrokken bij RDM Campus. Het bedrijf levert een bijdrage aan het creëren van opleidings- en werkplekken. Er zijn activiteiten met studenten van het mbo, hbo en wo. De afgelopen jaren zijn er zo n 400 studenten bij ons bedrijf binnen geweest. We hebben onder meer afstudeerders, innovatieteams en zelfs hele klassen begeleid. Daarnaast hebben meer dan 1600 studenten deelgenomen aan onze innovatiesessies. Tijdens deze sessies worden innovatievragen van bedrijven uit de maritieme sector samen met multidisciplinaire studententeams uitgewerkt. Wij brengen onderwijs naar de bedrijven en de inhoudelijke vraagstukken van de bedrijven weer naar het onderwijs. Composietlab Felix Moonen vervolgt: Het maritieme cluster is een van sterkste clusters binnen RDM Campus, maar staat nog in de kinderschoenen. Er zijn veel kansen, zeker als meer studenten met diverse achtergronden hun weg naar de campus weten te vinden. Voor de regio is het interessant als dit cluster zich richt op innovatiethema s voor de komende 30 jaar. RDM Campus is dé plek om theoretische concepten in de praktijk te brengen. Voor Jules Dock ziet Moonen een grote rol weggelegd bij de transitie naar meer composiet in de maritieme sector. De materiaaleigenschappen van composiet bieden tal van mogelijkheden die bijdragen aan verduurzaming en kostenbesparing in deze sector. Dit valt onder innovatief materiaalgebruik. Om dit te bewerkstellingen is Jules Dock een composietlab op RDM Campus gestart. Via onderzoek en prototypebouw willen we het gebruik van innovatieve materialen in de maritieme sector versnellen. tekst: Madelon Stoele fotografie: Sjors Massar

16 pagina 30 pagina 31 + Vloot uitgebreid naar 30 systemen + Nu ook kantoor in Singapore Ampelmann-systeem offshore verovert woeste wereldzeeën Maritiem personeel ophalen en afzetten van en op offshore-faciliteiten zoals boorplatforms of windturbines is zowel een riskante als een kostbare aangelegenheid. Het Ampelmann-systeem, bedacht door Jan van der Tempel en onderzoekers van de TU Delft, zorgde voor een doorbraak. Zij ontwikkelden namelijk een zesbenig hydraulisch platform met bewegingscompensatie dat de toegang tot offshorefaciliteiten aanzienlijk vergemakkelijkt en versnelt. Inmiddels zijn er 30 Ampelmann-systemen op de markt en breidt de Ampelmann Operations B.V. uit naar Singapore. tekst: Ellen Lengkeek fotografie: Ampelmann/Van der Tempel Een omgekeerde vliegtuigsimulator en het figuurtje op de Berlijnse voetgangerslichten. Beiden zijn onlosmakelijk verbonden met het Ampelmann-systeem, ofwel een gangway die de natuurlijke beweging van de zee kan compenseren. Het bedrijf van Jan van der Tempel dat de afgelopen jaren heeft zorggedragen voor een revolutie in de toegankelijkheid van offshore-structuren, heeft een hoofdkantoor in de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek in Delft en een productielijn in een van de loodsen bij de RDM Campus in Rotterdam. Van der Tempel kwam op het idee van zijn vinding tijdens een offshore-windconferentie in Berlijn in Daar ontstond het principe van een gangway, die zo werd ontworpen dat de natuurlijke beweging van de zee kan worden gecompenseerd. De vinding is vernoemd naar het figuurtje op de Berlijnse verkeerslichten, met de gedachte om het overstappen naar offshore-werkstructuren net zo makkelijk te maken als het oversteken van een straat. Van der Tempel ontwikkelde voorts een schaalmodel en prototype op ware grootte. Inmiddels is het Ampelmann-systeem een van de succesvolste innovaties van de TU Delft. Van der Tempel: De onafgebroken beweging van de zee maakt de toegang vanaf een schip moeilijk en gevaarlijk. Het personeel moet dan vanaf een bewegend vaartuig overstappen op een nietbewegend platform of vice versa. Samen met onderzoekers van de TU Delft hebben we het Ampelmann-systeem ontwikkeld. Het Ampelmann-platform is gebaseerd op dezelfde technologie die voor de vluchtsimulatoren in de luchtvaart- en ruimtevaartindustrie wordt gebruikt. Vluchtsimulatoren zijn uitgerust met zes hydraulische benen die zes verschillende soorten bewegingen kunnen maken: voorwaarts-achterwaarts, omhoog-omlaag en links-rechts, gecombineerd met rotatie over drie onafhankelijk van elkaar werkende loodrechte assen. Voor de verdere ontwikkeling is nauw samengewerkt met partners uit de industrie, zoals Shell en andere afdelingen binnen de TU Delft, zoals het International Research Institute for Simulation, Motion and Navigation (SIMONA) en het Delft Center for Systems and Control. Intelligente besturing In de Ampelmann is deze techniek uitgebreid met nauwkeurige bewegingssensoren en een intelligente besturing die de kleinste bewegingen van het schip door de golven meet om deze in het platform te kunnen compenseren. Het resultaat is een platform op een schip dat op open zee volmaakt stabiel blijft. Vanaf het bewegingloze bovendek en een telescopische loopbrug kan het personeel veilig overstappen naar een offshore-structuur. Het overstapplatform hoeft noch aan de offshore-structuur noch aan het schip te worden aangepast. Ook op kleine vaartuigen is het een kwestie van plug & play. Daarmee is de vinding niet alleen een werkbaar, maar ook een aantrekkelijk alternatief voor de bestaande manieren van offshore-toegang. < Kluyverweg 1, 2629 HS Delft / t: +31 (0) /

17 Bouw- en gebiedsontwikkeling pagina 32 pagina 33 Duurzaam bouwen op water is een van de prioriteiten in de herontwikkeling van de Rotterdamse stadshavens. Driekwart van alle grote steden is gebouwd in deltagebieden, kampt met ruimtegebrek en staat voor de opgave om duurzame oplossingen te vinden voor de gevolgen van klimaatverandering, zeespiegelstijging en energieschaarste. Bouwen op water is een van de oplossingen en biedt ook internationaal marktkansen. Rotterdam investeert in de verdere ontwikkeling van kennis over bouwen op water. Uiteindelijk doel: een drijvende stad realiseren. Om vanuit idee tot realisatie van een drijvende stad te komen, is een extra schakel in de keten nodig. Die schakel is Aqua Dock. Deze testfaciliteit in de Dokhaven van RDM Campus is een coproductie van gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam, Hogeschool Rotterdam en Clean Tech Delta. Stadsontwikkeling Rotterdam is de opdrachtgever. Niet zonder reden heeft Rotterdam grote ambities om de stadshavens in de nabije toekomst te herontwikkelen. Ruim 40% van het in totaal ruim 1600 hectare stadshavensgebied bestaat uit water. Het spreekt voor zich dat (toekomstige) ontwikkelingen op het water voor dit gebied van groot belang zijn. Aqua Dock is dé aanjager om deze ambities waar te maken. Uit de ervaring die we hiermee opdoen kan Stadshavens Rotterdam lering trekken voor de grootschalige ontwikkelingen in de Rijnhaven, zegt Joep van Leeuwen, senior adviseur bij de gemeente. Het woord is nu aan het winnende consortium dat de Rijnhaven mag ontwikkelen; Aqua Dock kan de plannen faciliteren. De innovaties uit Aqua Dock vinden straks niet alleen hun weg naar de stadshavens van Rotterdam, maar ook naar andere deltasteden. Zo wordt Aqua Dock dé versneller op het gebied van innovaties op het water. Experimenteren in Aqua Dock Proeftuin voor bouwen op water Stel je eens voor: een dobberend bos, een drijvend hotel, een drijvende weg sciencefiction? Nee. Sinds maart 2014 zijn de bedrijven hierachter de pioniers van Aqua Dock, een test-, demonstreer-, en productielocatie voor innovaties op het water bij de Rotterdamse RDM Campus. Ook andere ondernemers tonen interesse in het huren van een waterkavel. De inschrijving is officieel geopend. tekst: Yvette van Dael fotografie: Freek van Arkel Jaren van voorbereiding gingen eraan vooraf. Gabrielle Muris, directeur RDM Campus, vertelt. De eerste plannen dateren al van 2007; het duurde tot 2011 voordat de ontwikkeling écht gestalte kreeg. Een aantal zaken kwam toen namelijk samen: de gemeente Rotterdam was bezig met drijvend bouwen voor de Rijnhaven, het Havenbedrijf kon voor de planvorming water beschikbaar stellen en de Hogeschool wilde kennis delen. Ik heb de partijen aangejaagd om de realisatie van Aqua Dock mogelijk te maken en tegelijk ook het bedrijfsleven opgezocht. Het bedrijf Bayards Aluminium had bijvoorbeeld samen met Rijkswaterstaat een prototype voor een drijvende weg ontwikkeld: nu de backbone waar de kavels aan liggen. Dit bracht de ontwikkeling in een stroomversnelling. Aqua Dock is dus ontstaan vanuit de driehoek kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheid. Zonder deze samenwerking was de faciliteit nooit tot stand gekomen. De gemeente financiert de aanleg van de drijvende weg en de voorzieningen eromheen, wat ze overigens weer terugverdient met de verhuur van de kavels. De overige voorfinanciering proberen we in SOFIE onder te brengen, een investeringsfonds voor de stadshavens (zie pagina 24-25). >

18 pagina 34 pagina 35 Bouw- en gebiedsontwikkeling Kamer met uitzicht Dobberend Bos Kunstenaar Jorge Bakker en kunstproducent Mothership kregen de handen op elkaar voor het eerste experiment van Aqua Dock: een prototype voor het Dobberend Bos in de Rijnhaven. Een wereldprimeur: een drijvende iep, in een boei verankerd aan de bodem van de Maas. Iepen zijn het beste bestand tegen een leven op golven. Het bladgroen kan tegen de weerkaatsing van zonlicht op het water én tegen opspattend brak water. Als de proef slaagt en de iep inderdaad bestand blijkt tegen wind, golven en zout, komt er een vervolg. Dan krijgt die ene iep straks niet alleen gezelschap van vogels, maar ligt er in 2015 een drijvend bos van twintig boomboeien in de Rijnhaven. De komende maanden wordt de iep dan ook intensief gemonitord door de studenten en bedrijven die bij het experiment betrokken zijn. Experimenting at Aqua Dock Building sustainably on water is one of the priorities in the redevelopment of the Rotterdam city harbour area. Three quarters of all large cities are built in delta regions, each struggling with lack of space and facing the challenge of finding solutions for the effects of climate change, sea level rise and energy shortages. Building on water is one of the solutions, and also offers international market opportunities. Approximately 40% of the 1600-hectare Rotterdam city harbour area is water. It goes without saying that (future) development on water in this locale is of great importance. Imagine a floating forest, hotel and road... It may sound like science fiction, but it s not. Aqua Dock - a test, demo and production site for innovations on water, located at Rotterdam RDM Campus - is the driving force that can make those ambitions happen. It is already experimenting with building floating roads, greenhouses, flood protection and live-work spaces. Aqua Dock s innovations will make their way not only to Rotterdam s city harbours, but also to other delta cities. Aqua Dock was formed out of circumstance: the municipality was interested in floating buildings for the Rijnhaven; the Port Authority freed up water in its development plan, and the university wanted to share its intellectual resources a collaborative triumvirate of research, business and government. Aqua Dock biedt ruimte voor experimenten op water, brengt onderzoek en productie samen en opent deuren tot kennis, onderzoek en een netwerk van toppartners. De faciliteit bestaat uit een drijvende bouwsteiger, voorzien van water en elektra, waaraan waterkavels worden uitgegeven. Studenten en bedrijven mogen er binnen een omgeving van Research, Design & Manufacturing (lees: RDM Campus) volop experimenteren met innovaties op het water, zoals drijvende wegen, kassen, waterkeringen en woon- en werkplaatsen. Cross-overs met andere sectoren Door de link naar RDM Campus krijgen huurders van de waterkavels toegang tot de Community of Practice Drijvend Bouwen en tot studenten en onderzoekers van het Albeda College en de Hogeschool Rotterdam. Zij beschikken bovendien over de overige faciliteiten van de Campus: een hoogwaardig machinepark voor prototyping, startersfaciliteiten via RDM Makerspace en congresruimte met vergaderfaciliteiten. Meer weten? Vragen over Aqua Dock of interesse in een kavel? Community of Practice Drijvende kracht achter Aqua Dock is de Community of Practice Drijvend Bouwen. Joep van Leeuwen: De community is door RDM Campus in het leven geroepen, met het idee om binnen de driehoek onderwijs, bedrijfsleven en overheid ideeën te ontwikkelen, infrastructuur te delen en kennis te delen en te vergroten. Partners van de community trekken studenten van de Hogeschool en het Albeda aan om ideeën uit te werken. De meest bruikbare ideeën moeten leiden tot prototypes die in Aqua Dock gebouwd en getest gaan worden. Als dat goed gaat, kunnen bedrijven met de prototypes de markt op, voor gebruik in de Rijnhaven of andere plekken in Rotterdam en daarbuiten. Rotterdam krijgt de primeur van het eerste drijvende hotel. Bij RDM Campus, met spectaculair uitzicht op de Maas, de havens en de rook van havendorp Heijplaat. Aanjager is Peter van Wingerden van Beladon, ontwikkelaar van drijvende projecten. Het hotel is voor mij de uitkomst van het drijvend dorp dat we vijf jaar geleden bedachten. Een hotel als dorp, waar iedereen elkaar op het plein ontmoet. Van Wingerden: Wij willen interactie creëren tussen de hotelgasten en hen inspireren door de omgeving en het gebouw zelf. En dat allemaal óp het water. Water biedt steden ruimte om te groeien. De wereldbevolking neemt dagelijks met mensen toe, maar we moeten niet alles in beton omzetten. Het ligt dan meer voor de hand om naar water uit te wijken. Beladon ontwikkelde al drijvende gebouwen waarvoor diverse componenten van duurzaamheid zijn gebruikt. In het hotel kunnen we die componenten samenbrengen. De plannen voor een drijvend hotel in de haven van Rotterdam kwamen op het juiste moment. Onze plannen bleken samen te vallen met de ontwikkeling van Aqua Dock. Het hotel wordt vrijwel geheel zelfvoorzienend. In energie-, water en voedselproductie. Om te beginnen door het energieverbruik terug te dringen. We moeten slim zien om te gaan met de grote vraag, via toepassing van een laagspanningsnetwerk in het gebouw. Vervolgens gaan we energie opwekken via zon, wind, getij en vergisting van de afvalresten uit het hele gebouw. Door vergisting produceren we weer gas en kunnen we stoken. Dan is er de isolatie. We willen geen energie verliezen, maar het is een drijvend gebouw en daardoor kunnen we geen zware materialen gebruiken. Leem is een prachtig natuurlijk materiaal, maar te zwaar. We zijn dus op zoek naar evenwicht in materiaalgebruik. Letterlijk en figuurlijk. Watervoorziening is ook niet vanzelfsprekend. In Nederland valt onvoldoende regenwater voor de hoeveelheid die een hotel nodig heeft. We gaan daarom ook voor hergebruik van water. Met TNO zijn we in gesprek om dit spannende proces te engineeren. Blijft over: voedsel. Er komt een groenvoorziening in de vorm van een kas, hierover zijn we met studenten van de Agrarische Hogeschool in gesprek. Het idee is nog niet helemaal uitgekristalliseerd, maar ik wil meer doen met voedsel. Ik denk bijvoorbeeld aan sculpturen van voedsel. Nog dit jaar start de bouw. Onder de voorwaarde dat alle vergunningen in juni 2014 rond zijn. Samenwerking met onderzoek- en kennisinstellingen is voor ons essentieel. Kennisopbouw en -overdracht aan studenten is een belangrijk principe op RDM Campus. De studenten zijn nu bezig om de toepassing van materialen en logistiek te onderzoeken, want dat laatste wordt met bouwen op water nog een hele klus. Zes maanden later opent het hotel. Het krijgt veertig kamers en wordt opgebouwd uit containers die refereren aan het industriële karakter van de havens. Van Wingerden verwacht dat vooral zakelijk publiek van het hotel gebruik gaat maken. Of mensen die het concept leuk vinden. We creëren natuurlijk wel een havenbeleving! Hij vertelt dat hij momenteel met Microsoft in gesprek is om een digitaal reisconcept te bedenken. Het zou dan kunnen gebeuren dat je van een andere hotelgast via je tablet een uitnodiging krijgt om een borrel te drinken. Zijn ultieme wens is dat mensen naar huis gaan en rondvertellen dat je duurzaam en gezond kunt bouwen zonder saai te worden. Waarvan akte. < Room with a View In addition, Rotterdam will be home to the first floating hotel, with forty rooms made from shipping containers, referencing the industrial character of the harbour. The hotel will be almost entirely self-sufficient in energy, water, and food production. Floating Forest Artist Jorge Bakker is experimenting with creating the world s first buoyant forest: a floating elm in a buoy anchored to the bottom of the Maas River. If the tree survives the test of wind, waves and salt, the project will be expanded by 2015 the floating elm will have not only the company of birds, but a floating forest of twenty treebuoys in the Rijnhaven. De partners van dit moment zijn het ingenieursbureau van Stadsontwikkeling, Hogeschool Rotterdam, stichting Platform Drijvend Bouwen, Flexbase, Hogeschool Inholland Rotterdam, Stichting Stad op het water en RDM Campus. Andere vernieuwers zijn van harte uitgenodigd:

19 pagina 36 Bouw- en gebiedsontwikkeling pagina 37 2nd Skin Energieneutraal renoveren Met 2nd Skin worden woningen vanaf de buitenkant gerenoveerd. Ook nieuwe duurzame installaties voor verwarming, ventilatie en warmtapwater worden aan de buitenkant geplaatst. Voordelen: Huidige situatie Impressie nieuwe situatie In 2ndSkin vinden de renovatie en installatie geheel van buitenaf plaats. In bijgaande illustratie is dit principe weergegeven. Een belangrijk punt in het onderzoek is de installatie op architectonisch verantwoorde wijze in de gevel te integreren en tegelijk aan de energievoorziening te voldoen met het oog op bewonersacceptatie (bron: Hogeschool Rotterdam i.s.m. BAM Woningbouw 2014) bewoners hoeven niet te verhuizen, er gaat geen ruimte verloren binnenin de woning en ook op kosten voor onderhoud wordt bespaard omdat bewoners er niet voor thuis hoeven te blijven. 2nd Skin is op grote schaal toepasbaar. tekst: Madelon Stoele fotografie: Freek van Arkel Het doel is het eerste prototype van 2nd Skin in 2014 in of nabij het Concept House Village in Rotterdam Heijplaat te realiseren. Aan de hand van dit prototype wordt de renovatiemethode 2nd Skin verder ontwikkeld, uitgetest en geëvalueerd. Kennis delen, productontwikkeling en opschaling van de methode staan centraal binnen het project. vertelt Freek den Dulk, lector sustainable energy aan de Hogeschool Rotterdam. In vervolg op de bouw en evaluatie van het prototype wordt de 2nd Skin-renovatiemethode toegepast in een woonblok van 20 tot 40 woningen op Rotterdam-Zuid. De kennis en ervaring die we daarmee opdoen bieden een schat aan informatie en leveren een aanpak op waar we vervolgens weer op kunnen voortbouwen. De tweede-huidrenovatiemethode is ontwikkeld voor portiekwoningen gebouwd vóór 1970 en is ook geschikt voor andere woningtypes. Alleen al in Rotterdam zijn portiekwoningen, en landelijk vallen woningen binnen deze categorie. Wat is er eigenlijk innovatief aan 2nd Skin? Den Dulk: Innovatief is dat de renovatie volledig van buitenaf plaatsvindt, met modulaire technieken. De installatie wordt geïntegreerd in de gevel. De nieuwe gevel is licht van gewicht en kan daardoor zonder aanpassing van de bestaande constructie van de gevel of fundering worden toegepast. In principe hoeft de bestaande woning binnen de schil niet te worden aangepast. Daardoor kunnen de bewoners er blijven wonen. De hypothese is dat met de aanpak van 2nd Skin kosten worden bespaard, de bouwsnelheid verhoogd en de hinder voor bewoners tijdens de bouw wordt geminimaliseerd. Er wordt ingezet op energieneutraal, kwaliteit, comfort, veiligheid, bedieningsgemak en flexibiliteit in de installatiekeuze. De infrastructuur van de leidingen en de duurzame energieinstallatie voor verwarming en ventilatie worden buiten de bestaande woning geplaatst en in de nieuwe schil geïntegreerd. In dit type woningen is daar binnen meestal geen ruimte voor. Voordeel is dat de duurzame installaties van buitenaf zijn te onderhouden en te vervangen. Daarmee is de woning toekomstbestendig. Denk daarbij aan veranderingen in de energievoorziening en bijvoorbeeld omschakeling naar nieuwe energietechnieken. Deze aanpak biedt ook nieuwe mogelijkheden voor het exploiteren van de installatie buiten de huur- of stichtingskosten om. De bewoner neemt dan alleen warmte af en heeft geen zorg voor het onderhoud van de installatie. Dit heeft ook voordelen voor de woningcorporatie, want die is niet meer verantwoordelijk voor de installaties. De bedoeling is dat de woning na de renovatie energieneutraal is. Maar energieneutraal renoveren is niet eens iets van de verre toekomst. Den Dulk: Volgens de overheid moet iedere nieuwbouwwoning in 2020 energieneutraal zijn. Dat is al over zeven jaar! Maar er zijn ook al ambities gesteld voor 2050 waarbij de hele gebouwde omgeving energieneutraal moet zijn. We hebben het dan wel over de transitie van 7,2 miljoen woningen, dat zijn woningen per jaar. Vanuit die gedachte ontwikkelt Hogeschool Rotterdam een master Opschalen van de renovatieopgave. Het is hoogst noodzakelijk dat we nadenken hoe we die ambities kunnen bereiken. Dat we vooral ook al kijken hoe we de tussenstappen efficiënt kunnen vormgeven. En als je nú ingrepen doet, welke stappen zijn er dan nog nodig voordat je volledig energieneutraal bent? Gek genoeg wordt daar nog te weinig over nagedacht. Genoeg werk aan de winkel dus. Studenten van de Hogeschool Rotterdam doen in samenwerking met studenten en postdocs van de TU Delft onderzoek naar thema s als bouwmethodiek, bouwfysica, bewonersgedrag en -acceptatie, energiebesparing, kosten en financierings-, exploitatie- en beheermodellen van de 2nd Skin renovatietechniek. Ook de vraag of 2nd Skin biobased uitgevoerd kan worden is onderwerp van onderzoek. Dat betekent dat onderzocht wordt in hoeverre materialen en producten kunnen worden toegepast die duurzaam zijn en deel uitmaken van de circulaire economie ofwel kringloopeconomie. Dit economische systeem is bedoeld om herbruikbaarheid van producten en grondstoffen te maximaliseren en waardevernietiging te minimaliseren. 2nd Skin, Energy neutral renovation With 2nd Skin, houses will be renovated from their exterior to include sustainable heating, ventilation and warm tap water features, making them energy neutral. After the building and evaluation of the first prototype of 2nd Skin in the Rotterdam city harbour this year, the 2nd Skin method of renovation will be applied to a block of 20 to 40 residences in southern Rotterdam. This method was developed for portico houses built before the 1970s, but is also suitable for other types of housing, and is easily applied on a large scale. In theory, the inside of the existing residences do not need to be altered, and no interior living space would be lost in the renovation. In addition, residents does not need to move while the renovation is taking place. The renovation is integrated into a new, exterior shell, future-proofing the residences for changes in energy sources or in transitioning to new energy technologies. Het consortium 2nd Skin is een samenwerkingsverband tussen TU Delft, Hogeschool Rotterdam, Eneco en BAM Woningbouw.

20 pagina 38 pagina 39 >> Duurzaamheid gaat over het creëren van emotionele meerwaarde << In projecten die niet voor de hand liggen en waar je wel wat lef voor moet hebben, zoeken Vreugdenhil en Van Essen elkaar graag op. Hun gezamenlijke drijfveer? Emotionele meerwaarde creëren. En dan vooral bij mooie, oude panden of panden waar de hele grote ontwikkelaars niets in zien. Waar, als je verder durft te kijken dan puur het financiële rendement op korte termijn, wel degelijk meerwaarde te creëren is. Drievriendenstraat Zo was de Drievriendenstaat achter het Centraal Station jarenlang een doorn in het oog van vele Rotterdammers. Er werd geen onderhoud meer gepleegd, de verloedering nam toe en de 19e-eeuwse panden werden gekraakt. Kernvraag was: renoveren of afbreken? Toen de panden tot historisch erfgoed werden uitgeroepen was de tijd rijp om erin te springen. Maar dan wel volgens de principes van Vreugdenhil: De gevels wilde ik optimaal terugbrengen in de oorspronkelijke stijl. Dan heb ik het bijvoorbeeld over houten kozijnen en over kleine gebrandschilderde raampjes bovenin die kozijnen. Alles hebben we met de grootste zorg uitgevoerd. Van binnen ondergingen de woningen een metamorfose en de fundering werd grondig gerepareerd. Die fundering was de reden dat ontwikkelaars en financiers eerder waren afgehaakt. Funderingsherstel wordt al snel gezien als een te groot risico en te arbeidsintensief, vertelt Van Essen. Hij vervolgt: Wij doen eigenlijk alles zelf. Daarom zijn onze overheadskosten laag. Bovendien durven wij meer dan gemiddeld risico te nemen. Als we er iets in zien natuurlijk, wij noemen dat gevoelsprojecten. Kwaliteit toevoegen aan de stad Een gesprek over de mooie, monumentale panden van Rotterdam en wat je daar als ontwikkelaar aan kunt bijdragen. Bob Vreugdenhil is eigenaar van IWB Vastgoed. Een ontwikkelaar en bouwer die graag iets toevoegt aan een pand en dat vooral met gevoel doet. Compagnon Jos van Essen is eigenaar van Accresco Vastgoed. Als financieel specialist zorgt hij voor de structuren en de belegging van het vastgoed. Kwaliteiten die elkaar in gezamenlijke projecten goed aanvullen. Meerwaarde Lichte materialen, duurzame producten van deze tijd, energielabel A en B, goeie isolatie, het klinkt allemaal duurzaam. Toch zien beide heren zichzelf op dat gebied niet als hoogvliegers. Vreugdenhil: Qua duurzaamheid zie ik onze meerwaarde in de kwaliteit die wij toevoegen aan de panden. Van Essen vult aan: Ons project aan de Calandstraat in Rotterdam, waar vroeger de SKVR (Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam) in zat, is hiervan een goed voorbeeld. Dat gebouw, voor veel Rotterdammers een herinnering aan een culturele broedplaats, is een rijksmonument waar we nieuw leven in blazen. Met onze werkwijze gaan we tot het uiterste. De oude, bijzondere details laten we weer volledig tot hun recht komen. We laten het glas van die bijzondere gebogen ramen in dat pand bijvoorbeeld speciaal slijpen. Vreugenhil en Van Essen zijn eensgezind: Bijzondere huizen en gebouwen krijgen door onze aanpak een tweede leven. Daarmee creëren we meerwaarde voor een gebied en voor de stad. Dat noemen wij duurzaamheid. < tekst: Madelon Stoele fotografie: Sjors Massar Kortekade 63a, 3062 GN Rotterdam / t: (+31) / IWB Vastgoed / Hoge Limiet KT Rotterdam / t: +31 (0)

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven

RDM Centre of Expertise. Innovatie motor voor Stad en Haven RDM Centre of Expertise Innovatie motor voor Stad en Haven https://www.youtube.com/watch?v=ubghpqsittc RDM Centre of Expertise RDM Centre of Expertise is een broedplaats waar studenten, onderzoekers/lectoren

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Vandaagafval morgengrondstof!

Vandaagafval morgengrondstof! Vandaagafval morgengrondstof! 5de Vlaams Milieucongres IFEST 21 October 2008 Florens Slob Manager Sustainable Business Solutions Van Gansewinkel Group Agenda Korte verkenning Cradle to Cradle concept &

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Schenker Logistics Nederland Fit for the Future. DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek

Schenker Logistics Nederland Fit for the Future. DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek Schenker Logistics Nederland Fit for the Future DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek Paul Boers 6 november 2011 Introductie Schenker Logistics Nederland Fit for the future De wereld

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013

Vvg. Kansen zien, kansen pakken! Leven in de stad van de toekomst. 13 november 2013 Kansen zien, kansen pakken! Vvg 13 november 2013 Leven in de stad van de toekomst Louis Bekker City Account Manager Programma manager Onderwijs (PO/MO) Smart Concurrentie Leefbaar Groen Samenwerking Onze

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Pon Power Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Agenda Pon Pon Power Service Design door Pon Power Pon Wereldwijd Canada United States

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2

Brainport Industries Campus Invalshoeken. 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Invalshoeken 14-10-2015 Jaarcongres BI 2 Brainport Industries Campus Sociaal 14-10-2015 Jaarcongres BI 3 Sociaal Fabriek van de Toekomst Boeien, binden en behouden van technisch

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO

Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Optimaliseren van recyclingprocessen via innovatie in productontwikkeling Duurzaamheidsdialoog TNS NIPO Eelco Smit Philips Consumer Lifestyle 29 maart 2012 Een sterke diverse industriële groep leading

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

Circulair geld verdienen

Circulair geld verdienen Circulair geld verdienen Strategische aanpak en bedrijfseconomisch verdienmodel voor met name producenten MiddagSymposium Circulaire Economie vraagt procesveranderingen 19 februari 2014 Advies Programma-

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

[ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR. Over Ascom Harry Wassens 13-10-11 Ascom (Nederland) B.V.

[ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR. Over Ascom Harry Wassens 13-10-11 Ascom (Nederland) B.V. [ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR 1 ASCOM Ascom employs about 2.300 people worldwide Ascom has subsidiaries in 20 countries In H1/2011 Ascom generated revenues of 253.1 MCHF with an EBITDA margin

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink

BIM Mythes. 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012. Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink 'Broodje BIM' in het kader van Bouwlokalen 2012 Marcel van Bavel Léon van Berlo Hans Hendriks Dik Spekkink ? Mythes Investeringen komen bij andere partijen terecht (kan zijn, dus doe er wat aan!) BIM is

Nadere informatie

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD

INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD INNOVATIE- MOTOR VOOR HAVEN EN STAD _ RDM CENTRE OF EXPERTISE Rotterdam heeft de ambitie uit te groeien tot een klimaatbestendige deltastad met de meest innovatieve en duurzame haven ter wereld. Deze ambitie

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe business modellen

Op zoek naar nieuwe business modellen Op zoek naar nieuwe business modellen Oegstgeest, 15 november 2012 Vandaag leg ik uit waarom business as usual dood is Centrale vraag Wie voegt op welk moment waarde toe? Welk gereedschap kunnen we hiervoor

Nadere informatie

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf

TaxLab 26 maart 2015. We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf TaxLab 26 maart 2015 We maken het leuker. Fiscale faciliteiten voor het familiebedrijf Inhoud Tax Incentives: o Innovatie drieluik: WBSO/RDA/iBox o Investeringsregelingen EIA/MIA en subsidies Optimalisatie

Nadere informatie

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 Een bestaand kantoorgebouw op het Schinkel terrein In Amsterdam wordt nieuw leven ingeblazen als bedrijfsverzamelgebouw.

Nadere informatie

270+ Contact Centers. 75talen TELEPERFORMANCE OVERZICHT. 182,000 werknemers. Wereldwijd marktleider in multichannel Klantbeleving Management

270+ Contact Centers. 75talen TELEPERFORMANCE OVERZICHT. 182,000 werknemers. Wereldwijd marktleider in multichannel Klantbeleving Management 1 TELEPERFORMANCE OVERZICHT Wereldwijd marktleider in multichannel Klantbeleving Management Landen waar we aanwezig zijn Landen die we faciliteren Opgericht in 1978 270+ Contact Centers Aanwezig in 62

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Innoveren maakt het verschil

Innoveren maakt het verschil Innoveren maakt het verschil De logistieke dienstverlener van vandaag bestaat niet meer in 2020! Pascal van Beek Supply chain strategie ontwikkeling & implementatie Business development Customer focussed

Nadere informatie

DB Schenker - The Transportation and Logistics Division of Deutsche Bahn. DB Mobility Logistics AG Transportation and Logistics April 2015

DB Schenker - The Transportation and Logistics Division of Deutsche Bahn. DB Mobility Logistics AG Transportation and Logistics April 2015 DB Schenker - The Transportation and Logistics Division of Deutsche Bahn DB Mobility Logistics AG Transportation and Logistics April 2015 Overview of revenues, EBIT and employees of DB and its business

Nadere informatie

Creëer succes door samen te werken

Creëer succes door samen te werken Middels samenwerking uitgegroeid tot stevige innovatieve zuivelspecialist in Griekse, Turkse en Bulgaarse yoghurt. Creëer succes door samen te werken LED S LOCAL Bijeenkomst 12 MEI 2014 1 AGENDA Impressie

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers?

Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Performance Management: hoe mensen motiveren met cijfers? Prof. Dr. Werner Bruggeman www.bmcons.com De High Performance Organisatie Kenmerken van hoogperformante organisaties (Manzoni): 1. High level of

Nadere informatie

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008

Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Creatieve Kansen, Grenzeloos Innoveren 21-10-2008 Inhoud Productontwikkelingomgeving Waar zijn we goed in? Producten pakket en product beleid. Strategische opties Innovatie? Product innoveren Synthem Philips

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

GREEN AWARD FOUNDATION

GREEN AWARD FOUNDATION Bijeenkomst milieu-indices voor zeeschepen Rotterdam, 16 september 2010 Karin Struijk, Deputy Managing Director A simple, recognised tool to address air quality issues in ports The link between environment

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

EPLAN User group. Siemens in Nederland. Unrestricted Siemens Nederland N.V. 2015

EPLAN User group. Siemens in Nederland. Unrestricted Siemens Nederland N.V. 2015 EPLAN User group Siemens in Nederland siemens.nl Wereldwijde aanwezigheid Dicht bij de klant overal ter wereld 10,9 115.000 69 Omzet (in miljard ) 2 15% van wereldwijd totaal Werknemers 3 33 % van wereldwijd

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Since 1987 Duurzaam, betaalbaar en op tijd!

Since 1987 Duurzaam, betaalbaar en op tijd! Since 1987 Duurzaam, betaalbaar en op tijd! Who we are? BCTN was the first intermodal barge operator in the Netherlands. With more than 25 years of experience BCTN is the leading intermodal barge operator

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Augmented Reality as a Game Changer

Augmented Reality as a Game Changer Augmented Reality as a Game Changer Putting Augmented Reality to work, TWNKLS.com 13 oktober 2015 Smart Maintenance http://www.smc-congres.nl/ Gerben Harmsen www.twnkls.com Alexander Apostolovski alexander@apostolovski.com

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges

Clean Tech Delta. Innovative solutions to climate and energy challenges Clean Tech Delta Innovative solutions to climate and energy challenges De New Green Deal voor innovatie en schone technologie in de regio Rotterdam-Delft Clean Tech Delta gezamenlijk innovatie en schone

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

AERTSSEN AND ALE TO TRANSPORT ANTWERP S LARGEST LOAD ON PUBLIC ROADS IN PORT S HISTORY

AERTSSEN AND ALE TO TRANSPORT ANTWERP S LARGEST LOAD ON PUBLIC ROADS IN PORT S HISTORY [Type here] Press Release 25 November 2014 AERTSSEN AND ALE TO TRANSPORT ANTWERP S LARGEST LOAD ON PUBLIC ROADS IN PORT S HISTORY ALE will be working alongside Belgium-based Aertssen to transport the Port

Nadere informatie

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens Smart Industry 4.0 Edwin van Rensch/Eric Megens Agenda o Introductie Hotraco Group o Introductie Smart Industry 4.0 o Data model Hotraco Product improvement Remote service Benchmark Additional service

Nadere informatie