Lize Lefaible. Samenvatting. Résumé

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lize Lefaible. Samenvatting. Résumé"

Transcriptie

1 ISSN : Lize Lefaible De vrucht der ervaring rijpt niet aan jonge takken Een vergelijking van de oorlogsdagboeken van Virginie Loveling en Joris Van Severen Samenvatting Dagboeken bekleden in literair opzicht een intrigerende en in veel gevallen controversiële positie. Een veel gestelde vraag is bijvoorbeeld of de esthetische en literaire aspecten van dit genre opwegen tegen het statuut van historisch of sociopolitiek document. Schrijversdagboeken nemen in dit debat een specifieke plaats in. Professionele auteurs zullen zich namelijk zeer bewust zijn van hun eigen schrijven en de mogelijkheden van het literaire medium. In dit artikel worden een aantal elementen die te maken hebben met het literaire karakter van dagboeken onder de loep genomen. Dit gebeurt aan de hand van een vergelijking tussen de oorlogsdagboeken van Virginie Loveling en Joris van Severen. Deze twee autodocumenten worden bij elkaar gebracht om zo de notities van een erkende schrijfster tegenover die van een niet-professionele schrijver en jonge frontsoldaat te plaatsen. De confrontatie gebeurt op drie vlakken: de stijl, de gedachte aan publicatie en observaties met betrekking tot intertekstualiteit, metareflectie en censuur. Résumé Du point de vue littéraire le journal intime occupe une position à la fois intrigante et souvent controversée. L on peut ainsi se poser la question de savoir si les aspects littéraires et esthétiques d un tel document ont autant d importance que le statut de document historique ou socio-politique. Le journal d écrivain occupe une position bien spécifique dans ce débat. L auteur professionnel est en effet bel et bien conscient de son propre processus d écriture et des possibilités littéraires qu offre le journal. L article qui suit examine de plus près un certain nombre d éléments qui ont trait au caractère littéraire du journal. L examen se fera dans le cadre d une comparaison entre les journaux de guerre de Virginie Loveling et de Joris van Severen. Ces deux autodocuments seront réunis afin de confronter les notes d une femme écrivain reconnue et réputée à celles d un écrivain non-professionnel et soldat au front. La confrontation aura lieu à trois niveaux: le style, la possibilité de publication et les observations par rapport à l intertextualité, la métaréflexion et la censure. Om deze bron te vermelden: Lize Lefaible, De vrucht der ervaring rijpt niet aan jonge takken. Een vergelijking van de oorlogsdagboeken van Virginie Loveling en Joris Van Severen, in: Interférences littéraires/literaire interferenties, Mei 2013, 10, Matthieu Sergier & Myriam Watthee-Delmotte (eds.), Le Journal d écrivain. Un énoncé de la survivance,

2 Comité de direction - Directiecomité David Martens (KULeuven & UCL) Rédacteur en chef - Hoofdredacteur Matthieu Sergier (FNRS UCL & Factultés Universitaires Saint-Louis), Guillaume Willem (KULeuven) & Laurence van Nuijs (FWO KULeuven) Secrétaires de rédaction - Redactiesecretarissen Elke D hoker (KULeuven) Lieven D hulst (KULeuven Kortrijk) Hubert Roland (FNRS UCL) Myriam Watthee-Delmotte (FNRS UCL) Conseil de rédaction - Redactieraad Geneviève Fabry (UCL) Anke Gilleir (KULeuven) Gian Paolo Giudiccetti (UCL) Agnès Guiderdoni (FNRS UCL) Ortwin de Graef (KULeuven) Ben de Bruyn (FWO - KULeuven) Jan Herman (KULeuven) Marie Holdsworth (UCL) Guido Latré (UCL) Nadia Lie (KULeuven) Michel Lisse (FNRS UCL) Anneleen Masschelein (FWO KULeuven) Christophe Meurée (FNRS UCL) Reine Meylaerts (KULeuven) Stéphanie Vanasten (FNRS UCL) Bart Van den Bosche (KULeuven) Marc van Vaeck (KULeuven) Pieter Verstraeten (KULeuven) Comité scientifique - Wetenschappelijk comité Olivier Ammour-Mayeur (Monash University - Merbourne) Ingo Berensmeyer (Universität Giessen) Lars Bernaerts (Universiteit Gent & Vrije Universiteit Brussel) Faith Binckes (Worcester College - Oxford) Philiep Bossier (Rijksuniversiteit Groningen) Franca Bruera (Università di Torino) Àlvaro Ceballos Viro (Université de Liège) Christian Chelebourg (Université de Nancy II) Edoardo Costadura (Friedrich Schillet Universität Jena) Nicola Creighton (Queen s University Belfast) William M. Decker (Oklahoma State University) Dirk Delabastita (Facultés Universitaires Notre-Dame de la Paix - Namur) Michel Delville (Université de Liège) César Dominguez (Universidad de Santiago de Compostella & King s College) Gillis Dorleijn (Rijksuniversiteit Groningen) Ute Heidmann (Université de Lausanne) Klaus H. Kiefer (Ludwig Maxilimians Universität München) Michael Kohlhauer (Université de Savoie) Isabelle Krzywkowski (Université de Grenoble) Sofiane Laghouati (Musée Royal de Mariemont) François Lecercle (Université de Paris IV - Sorbonne) Ilse Logie (Universiteit Gent) Marc Maufort (Université Libre de Bruxelles) Isabelle Meuret (Université Libre de Bruxelles) Christina Morin (Queen s University Belfast) Miguel Norbartubarri (Universiteit Antwerpen) Olivier Odaert (Université de Limoges) Andréa Oberhuber (Université de Montréal) Jan Oosterholt (Carl von Ossietzky Universität Oldenburg) Maïté Snauwaert (University of Alberta - Edmonton) Interférences littéraires / Literaire interferenties KULeuven Faculteit Letteren Blijde-Inkomststraat 21 Bus 3331 B 3000 Leuven (Belgium) Contact : &

3 Interférences littéraires/literaire interferenties, Mei 2013, 10 De vrucht der ervaring rijpt niet aan jonge takken Een vergelijking van de oorlogsdagboeken van Virginie Loveling en Joris Van Severen Het al dan niet literaire statuut van dagboeken heeft al heel wat stof doen opwaaien. 1 In eerste instantie heeft dat te maken met het hybride en dynamische karakter van dit genre. Hierdoor wordt elke eenduidige classificatie meteen uitgesloten. 2 Volgens Roland Barthes maakt het genre van het dagboek een pendelbeweging tussen enerzijds de pure uitdrukking van een complete subjectiviteit en anderzijds het gecodificeerde en geconstrueerde karakter van een literair genre. 3 Het toeschrijven van (vaste) kenmerken wordt verder bemoeilijkt door de verwantschap van dit soort documenten met andere vormen van bekentenisliteratuur zoals bijvoorbeeld autobiografieën en memoires. 4 Daarenboven werd het dagboekgenre lang als uitsluitend interessant beschouwd voor geschiedenis en sociologie. 5 Maar al te vaak worden dagboeken dan ook afgedaan als literair onbelangrijk of een vorm van plezier-schrijven. De inhoud is te banaal en de auteur zou niet lijden of zich moeten inspannen bij het schrijven ervan. 6 De misschien wel meest uitgesproken tegenstander van dagboeken uit de Nederlandse literatuur, Willem Frederik Hermans, beschouwde het genre dan ook als vormeloos : Dagboeken en brieven schrijven is en blijft een goedkope manier van tekstproductie: alles mag toevallig zijn, niets hoeft te worden afgerond. 7 Het is dus niet zo verwonderlijk dat het statuut van dagboeken aan de orde gesteld wordt. Toch zijn deze autodocumenten in veel gevallen getuigenissen met eigen literaire kenmerken en kwaliteiten. Dit impliceert dat ze op een zelfde manier 1. Martin ROS, Het dagboek als literair genre, in: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1985, 32; Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime. Genre littéraire et écriture ordinaire, Paris, Nathan Université, 2001, Hendrik VAN GORP, Dirk DELABASTITA & Rita GHESQUIERE, Lexicon van literaire termen, 8e herziene druk, Mechelen, Wolters-Plantyn/Groningen: Wolters-Noordhoff, 2007, 114. De kwalitatieve en kwantitatieve diversiteit van het dagboekgenre hoeft echter geen struikelblok te vormen. De vele variaties op de vastliggende kenmerken en functies van het genre houden net de aantrekkingskracht in van dit zeer brede en open onderzoeksveld waarvan de grenzen en mogelijkheden zich continu verplaatsen (Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 11-12). 3. Roland Barthes in: Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, De benaming bekentenisliteratuur slaat op alle geschreven werken waarin een auteur voor een publiek van lezers openlijk getuigenis aflegt over zichzelf. Autobiografieën en memoires zijn, in tegenstelling tot dagboeken, retrospectieve vertellingen en dus eerder een vorm van panoramisch, reconstructief en synthetisch schrijven (Martin ROS, Het dagboek als literair genre, 39; Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 21-23; Hendrik VAN GORP, Dirk DELABASTITA & Rita GHESQUIERE, Lexicon, 56). 5. Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, Hermans geciteerd in: Martin ROS, Het dagboek als literair genre,

4 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken benaderd kunnen worden als andere, meer erkende, literaire genres. 8 Zo kan men bijvoorbeeld de intertekstualiteit, stijlfiguren, beschrijving of sfeerschepping in een dagboek bestuderen. 9 Het wordt nog interessanter wanneer deze documenten geschreven zijn door erkende en/of geoefende auteurs. Deze dagboekschrijvers zullen namelijk, veel meer dan onervaren schrijvers, zelfbewust omgaan met de mogelijkheden van het literaire medium. 10 Om deze veronderstelling te toetsen wordt in dit artikel het autodocument van een ervaren en oude schrijfster op een aantal vlakken vergeleken met dat van een jonge frontsoldaat, die veel minder geoefend was in het schrijven. Dit gebeurt aan de hand van een confrontatie van twee Vlaamse oorlogsgetuigenissen uit de Eerste Wereldoorlog: In oorlogsnood van Virginie Loveling en Die vervloekte oorlog van Joris Van Severen. Na een korte schets van de context en het perspectief van waaruit hun notities geschreven werden, bespreek ik een aantal kenmerken die te maken hebben met het literaire karakter ervan. 11 Hierbij schenk ik aandacht aan enkele verschillen die mogelijk in verband staan met het punt waarop de auteurs zich in hun carrière en leven bevonden. De stijl, de gedachte aan publicatie alsook de intertekstualiteit, metareflectie en censuur komen aan bod Virginie Loveling en Joris van Severen In 1914 was de achtenzeventig jaar oude Virginie Loveling een gevierd schrijfster met een uitgebreid literair oeuvre op haar naam. 13 Aan het begin van de Groote Oorlog besloot ze, clandestien, een dagboek bij te houden. 14 In haar notities inventariseert ze zeer nauwkeurig de gebeurtenissen van elke dag. We lezen geregeld hoe ze als een soort reporter op zoek gaat naar verhalen en anekdotes in en rond haar thuisstad Gent. 15 Dit zien we bijvoorbeeld in de notitie van zondag 22 juli 1917: 8. Martin ROS, Het dagboek als literair genre, 29; Philippe Lejeune in: Françoise SIMONET- TENANT, Le journal intime, Hugo BREMS, Altijd weer vogels die nesten beginnen. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur , Amsterdam, Bert Bakker, 2005, , 635; Arnaud GENON, Note sur l autofiction et la question du sujet, 2007; Patricia DE MARTELAERE, Het dagboek en de dood, in: Een verlangen naar ontroostbaarheid. Over leven, kunst en dood, Amsterdam, Meulenhoff/Leuven, Kritak, 1993, Zie in dit verband Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 12. Zij heeft het in haar studie onder andere over de problematische grens in het dagboekschrijven tussen een persoon als individu en als auteur. 11. Ik doel hiermee op tekstelementen die de aandacht op de taal zelf, het literair-zijn van talige communicatie, vestigen (Hendrik VAN GORP, Dirk DELABASTITA & Rita GHESQUIERE, Lexicon, ). 12. Het onderzochte corpus is omvangrijk en ik verwijs voor een meer uitgebreide analyse dan ook naar mijn scriptie: Een literaire vergelijking van de oorlogsdagboeken van Virginie Loveling en Joris van Severen. Proeve ingediend voor het behalen van de graad van Master in de Taal- en Letterkunde: Nederlands-Engels (Vrije Universiteit Brussel, Academiejaar ). 13. Samen met haar zus Rosalie schreef Virginie Loveling gedichten, novellen en schetsen die onder andere gepubliceerd werden in Gedichten (1870), Novellen (1874) en Nieuwe Novellen (1876). Na de dood van haar zus schreef ze verder en publiceerde zowel romans, essays, novellen als kinderboeken. Zie: Piet COUTTENIER & Anne Marie MUSSCHOOT, Meesterschap in tweevoud. Novellen en schetsen van Rosalie en Virginie Loveling, Amsterdam, Amsterdam University Press, 2009; Reginald DE SCHRIJVER et alii., Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging, Tielt, Lannoo, 1998, ; Ludo STYNEN, Rosalie en Virginie. Leven en werk van de gezusters Loveling, Tielt, Lannoo, 1997; Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood: over het dagboek van Virginie Loveling, in: Cahiers de la documentation/bladen voor documentatie, 60, 4, 2006, Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN, In oorlogsnood: Virginie Lovelings dagboek [ ]. Teksteditie bezorgd door Ludo Stynen en Sylvia Van Peteghem, Gent, Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 1999, Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood,

5 Lize Lefaible Aan den stal staat de ordonnans, Ignatz, ik zag hem zoo even - na t hooren van klinkende hoefstappen op het kiezel, zijn prachtige paarden binnenleiden. Ik ga voorbij. Hij buigt diep, de twee armen strak naar beneden aan het lijf gehouden, onbeweeglijk staande in grijs werkpak met het zwart en wit gestreept eerelint van het IJzeren Kruis. De meiden komen met korven uit den tuin, blijven praatjes aanslaan. Hij bedient zich van een eigenaardig mengsel van Vlaamsch en Duitsch. (Hij verblijft al drie jaar in België.) Ze verstaan elkander uitstekend. Ik heb mij bij de groep gevoegd - ik moet menschenkennis opdoen. 16 Lovelings dagboek is een omvangrijk document dat loopt van 29 juli 1914 tot 2 december Al vanaf het begin dacht ze aan de publicatie van haar oorlogs notities. 17 Deze kwam er uiteindelijk pas zesenzeventig jaar na haar dood, in een editie van Ludo Stynen en Sylvia Van Peteghem uit In Oorlogsnood. Virginie Lovelings dagboek [ ] werd uitgegeven door de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde. In 2005 verscheen een gereviseerde versie, verzorgd door Bert Van Raemdonck, die online te raadplegen is op de website van het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie. Tegelijkertijd werd bij Meulenhoff/Manteau ook een bloemlezing uitgegeven. Het waren opnieuw Stynen en Van Peteghem die zorgden voor een selectie van dagboekfragmenten voor Virginie Loveling, Oorlogsdagboeken. 18 Het oorlogsdagboek kan beschouwd worden als Lovelings laatste grote schrijfproject. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was de twintigjarige Joris van Severen een student rechten aan de Gentse Rijksuniversiteit. Zijn dagboek, dat loopt van 4 augustus 1914 tot 11 november 1918, schreef hij als soldaat aan het IJzerfront. 19 Daar was hij, beïnvloed door onder andere Cyriel Verschaeve en Hugo Verriest, actief in de Vlaamse strijd. 20 Hij speelde een rol in de organisatie van de Vlaams-katholieke studenten en de geheime Frontbeweging. 21 In de aanvangsperiode van de oorlog noteerde Van Severen reeds enkele (ongepubliceerde) bedenkingen en observaties onder de titel De kracht van de grote dood. Dit werkje bevat notities over het leven, God en de mens. Er is een duidelijke invloed te bespeuren van zijn op dat moment belangrijkste inspiratiebronnen: het katholicisme en het 16. In dit artikel komen de verwijzingen naar In oorlogsnood overeen met de paginanummering van de versie verzorgd door Van Raemdonck uit Deze is in pdf-formaat te vinden op en komt overeen met de tekst op de website van het Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie. Het symbool + wijst op noten die in het dagboek in de kantlijn gemaakt worden. Het hier gebruikte citaat is te vinden op Virginie LOVELING, In oorlogsnood, Op dit aspect wordt in 2.2 verder ingegaan. 18. Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, De selectie van de weergegeven periode werd gemaakt door de uitgevers van Die vervloekte oorlog (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog. Dagboek , Kapellen/Ieper, Pelckmans/ Studiecentrum Joris van Severen, 2005, 473). 20. Verschaeve was een belangrijk voorbeeld voor de Vlaams-katholieke jeugd en tevens proost van de geheime Frontbeweging. Verriest was een Vlaamsgezinde priester en, net als Verschaeve, idool van de Vlaams-katholieke studenten (Sophie DE SCHAEPDRIJVER, De Groote Oorlog. Het koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog, Antwerpen/Amsterdam, Olympus/Uitgeverij Contact, 1999, 192, ; Reginald DE SCHRIJVER et alii., Nieuwe Encyclopedie, ). 21. Deze beweging werd opgericht door Vlaamsgezinde intellectuelen uit ontevredenheid over de behandeling van de Nederlandstalige frontsoldaten door de voor het merendeel Franstalige legerleiding. Er werden onder andere Vlaamse studiekringen opgericht, pamfletten uitgedeeld en protestacties ondernomen (Sophie DE SCHAEPDRIJVER, De Groote Oorlog, 197, 213; Els WITTE, Jan CRAEYBECKX & Alain MEYNEN, Politieke geschiedenis van België van 1830 tot heden, Antwerpen, Standaard Uitgeverij, 1990, , 181). 125

6 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken anarchisme. 22 Het bijhouden van oorlogsnotities was Van Severens eerste uitgebreide literaire activiteit. 23 Momenteel bestaat er slechts één gepubliceerde versie van zijn oorlogsdagboek. Deze werd in 2005 uitgegeven door Uitgeverij Pelckmans in samenwerking met het Studiecentrum Joris Van Severen. De editie en inleiding werden verzorgd door de historicus Daniël Vanacker. Die vervloekte oorlog is gebaseerd op diverse documenten uit de verzameling van erenotaris Rudy Pauwels uit Sint-Martens-Latem. Net als bij Loveling, is het dagboek samengesteld uit een samenraapsel van verschillende schriften en losse papieren. Deze documenten worden bewaard in het archief van de Katholieke Universiteit Leuven. Over de editiestrategie wordt aan het einde van Die vervloekte oorlog een korte toelichting gegeven. 24 Hieruit blijkt dat het in deze uitgave niet gaat om een integrale weergave van Van Severens notities. Opvallend in dit opzicht zijn zeker de passages aangeduid als [ ]. Deze worden bestempeld als weinig relevante en daarom weggelaten passages. Over deze niet-gepubliceerde stukken wordt verder weinig uitleg gegeven. 25 In de toekomst zou een kritische, integrale en in het beste geval zelfs elektronische versie zoals die bestaat voor In oorlogsnood dan ook interessant kunnen zijn. 2. Een vergelijking 2.1. Stijl Op basis van de ontstaanscontext van de in dit artikel besproken autodocumenten is het meteen duidelijk dat de twee dagboeken vanuit een zeer verschillende context en positie zijn geschreven. Hierdoor ontstaat een interessante vergelijking. Een eerste groot verschil tussen de twee dagboeken is vast te stellen op het niveau van de stijl. Lovelings dagboeknotities worden gekenmerkt door minutieus uitgewerkte en gedetailleerde beschrijvingen. 26 In onderstaand citaat zien we bijvoorbeeld hoe de schrijfster erin slaagt een vrij banale observatie op te tillen tot een literair relevante passage. Ze doet dit door het veelvuldig gebruik van adjectieven, die ze ook rechtstreeks na elkaar plaatst in groot, hoog, dik, half vormloos, reeds donker en krachtig. Verder speelt ze met woorden die te maken hebben met schaduwen en kleuren en incorporeert ze een vergelijking: De blanke eenden sliepen op den wal, als groote nenuphars tusschen de lemnas+ onduidelijk in schemerschijn; de oever met het stilzwijgend riet lag in diepe schaduw. Alles stond groot, hoog, dik, half vormloos, reeds donker en 22. In voetnoot 163 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 516) wordt nog verwezen naar een andere niet-uitgegeven tekst van Van Severen: De weg der eerste rusteloosheid. 23. Later is Van Severen vooral bekend geworden als oprichter van het Verdinaso, het Verbond van Dietse Nationaal-Solidaristen. Zijn literaire activiteiten zijn dan ook steeds meer in functie van zijn politieke bezigheden gaan staan. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd hij omwille van zijn politieke overtuigingen als staatsgevaarlijk aangehouden. Hij werd naar Frankrijk weggevoerd. Op 20 mei 1940 kwam hij in Abbeville, samen met zijn medewerker Jan Rijckoort, om het leven tijdens een schietpartij tussen Franse en Duitse soldaten. Zie: Reginald DE SCHRIJVER et alii., Nieuwe Encyclopedie, ; Els WITTE, Jan CRAEYBECKX & Alain MEYNEN, Politieke geschiedenis van België, 184, Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, In de voetnoten (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, ) wordt soms aangegeven wat er in de weggelaten passages staat. Het gaat onder andere om lange citaten, parafraseringen, leesverslagen en samenvattingen van literaire werken. 26. Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN, In oorlogsnood,

7 Lize Lefaible krachtig in het villapark; de open graspleinen blonken zilverig grijs: een geur van late rozen en heliotroop - dat paarse zonnekruid - hing in de zoele atmosfeer; bonte bloesembloei, nu vervaald, maar bij vollen dage oogverlokkend, stond op de ronde perken of slingerden in afboordsel langs de bochtige paden mee. (+ Lemna : eendenkroos) 27 Andere elementen die voor levendigheid zorgen zijn het gebruik van origineel samengestelde woorden 28 en de dialoogvorm. Ook het wisselen tussen werkwoordstijden heeft dit effect. Verder getuigen goed opgebouwde verhalende stukken van Lovelings schrijftalent en -ervaring. Dit is zeker het geval in de passages met de titel oorlogsprentje of oorlogsminiatuur, tot verhaal uitgewerkte anekdotes. 29 Een illustratie: En de twee jongeren stappen voort. De jongste waagt zelfs een soort van danssprong, ondanks den ruwen last. De oudere soldaat heeft ook kreunend, zijn lading opgenomen: zwaar hangt ze op borst en rug, hij wankelt er onder, zijn knieën knikken. Hij bromt een weeklacht of een vermaledijding en volgt zijn makkers, met loome schreden, steeds verder en verder van hen achterblijvend. 30 In de passage hierboven zien we hoe de schrijfster van een algemene situatieschets via markeerders aan het begin van de tweede ( De jongste ) en de derde ( De oudere soldaat ) zin overgaat tot twee afzonderlijke beschrijvingen van de soldaten. Dan gaat ze verder met een korte maar gedetailleerde weergave van de situatie van de oudere soldaat om deze in de laatste zin van het fragment opnieuw te plaatsen binnen het bredere straatbeeld waarin de andere soldaten geschetst worden. Door het laatste, eenzame beeld van een soldaat die achterop raakt, geeft ze een dramatische toets aan de anekdote. Waar Lovelings schrijfstijl in het algemeen gekarakteriseerd kan worden als sober en doordacht uitgewerkt, zien we bij Van Severen een meer onstuimige dagboekschrijver aan het werk. In zijn notities komen opvallend meer dramatische en bij momenten wat hoogdravend aandoende passages voor. 31 Volgend citaat, waar in het gaat om een kaart die hij ontving van Verschaeve, illustreert deze observatie goed: Ik voel zijn diepeenvoudige vriendschap in mijn hart als een mystieke avond binnendringen en zij doet me zoveel, zoveel vreugde. Die is mij genoeg. Ik voel er zijn eenzaamheid in, zijn lijden en zijn grootheid. Die hoge liefde die mij aan hem, ziel in ziel, doet groeien in de innerlijke wereld van deze grootse en strij dende liefde voor Vlaanderen, ik voel er de somber vlammende schoonheid van mij doorbranden, mij omscheppen tot een zuiverder en vooral rustigsterkere mens. Deze uren zijn uren van intense schoonheid Uit de notitie van vrijdag 3 augustus 1917 (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 598). 28. Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN, In oorlogsnood, Ibid., 29; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN, Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, Uit de notitie van dinsdag 4 augustus 1914 (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 49). 31. Uiteraard kunnen we hier niet veralgemenen. Ook Van Severens autodocument bevat een aantal goed uitgewerkte beschrijvende delen, originele vergelijkingen en het soms geslaagd toepassen van contrastwerking. Merk ook de vergelijking op in het weergegeven citaat. 32. Uit de notitie van maandag 27 augustus 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 302). Het onderstrepen van de woorden in dit citaat gebeurde door Van Severen zelf. Dit deed hij wel vaker in zijn notities. 127

8 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken In zijn dagboek wordt de lezer geconfronteerd met de psychologie van een jongeman op zoek naar een eigen schrijfstijl en poëtica. De notitie van dinsdag 2 juli 1918 illustreert bijvoorbeeld Van Severens passie voor het schrijven: En ik, ja, ik zit hier te verwateren in ziekelijke gedachten, binnen de enge, muffige kamer van mijn verstompt leven gesloten, dromend van grote toneelschepping waar mijn zicht over de wereld met Ibsens felheid en sarcasme en Dostojewskiaanse liefde zou opgebouwd worden en mijn levensfilosofie zou uitgroeien als een machtige synthese van ideaal en werkelijkheid. 33 De beschreven tegenstelling in stijl kan in verband gebracht worden met het generatieverschil tussen Loveling en Van Severen alsook met het gedeeltelijk daarmee samenhangende verschil in hun poëtica en literatuuropvatting. Terwijl Lovelings aantekeningen in het algemeen te situeren vallen binnen een negentiende-eeuwse realistisch-beschrijvende poëtica, lijkt Van Severen er veeleer romantisch-expressieve opvattingen op na te houden. Waar Loveling voornamelijk focust op het dagdagelijkse of anekdotische, zien we bij Van Severen meer aandacht voor het verhevene. De soms wat hoogdravende stijl van zijn aantekeningen kan hier dan ook rechtstreeks mee in verband gebracht worden De gedachte aan publicatie Men kan veronderstellen dat erkende of geoefende auteurs vaak al tijdens het bijhouden van hun autodocument aan het potentiële lezerspubliek (gekend of anoniem, gewild of niet) ervan zullen denken. 34 Zij beschouwen het herlezen en herschrijven van hun notities in veel gevallen als een deel van het dagboekhouden. 35 Ook voor Loveling, die al heel wat publicaties op haar naam had staan, blijkt dit het geval geweest te zijn. Voor haar was de mogelijkheid tot publicatie wellicht vanzelfsprekender dan voor de onbekende Van Severen. Deze instelling heeft zoals zal blijken invloed gehad op de inhoud en vorm van In oorlogsnood. 36 Inhoudelijk is de gedachte aan publicatie een mogelijke verklaring voor de zeer beperkte persoonlijke informatie die we over Loveling krijgen. 37 Vooral wordt op stilistisch vlak duidelijk dat deze auteur onophoudelijk bezig was met haar potentiële lezerspubliek. Zo schrijft ze regelmatig in de tweede persoon enkelvoud waar- 33. Uit de notitie van maandag 1 juli 1918 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 426). 34. Béatrice DIDIER, Le journal intime, Presses Universitaires de France, 1976, 20-21; Martin ROS, Het dagboek als literair genre, 37; Françoise SIMONET-TENANT, Le Journal Intime, 88-89; Hendrik VAN GORP, Dirk DELABASTITA & Rita GHESQUIERE, Lexicon, Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, Sylvia VAN V PETEGHEM & Ludo STYNEN, In oorlogsnood, 15-17, 32-33; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 414, 418; Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, Stynen (Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 35) geeft bovendien aan dat Loveling in het algemeen gehecht was aan haar privacy (VAN PETEGHEM & Ludo STY- NEN (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 416). Ze zal dus wellicht bewust weinig persoonlijke informatie hebben willen delen met het potentiële lezerspubliek van haar dagboek. In 2.3 wordt hierop nog wat dieper ingegaan. 128

9 Lize Lefaible door men zich als lezer rechtstreeks aangesproken voelt. De schrijfster verklaart ook gegevens en woorden waarvan ze leek te veronderstellen dat haar lezers ze niet zouden kennen. In het volgende citaat legt ze het woord beluik bijvoorbeeld uit tussen haakjes: Ik geloof, dat ze uit den grond ontstaan, roept hardop een werkvrouw onbeschroomd, aan den hoek van een beluik (een doodloopend straatje) tot een andere op den overkant. 38 Sommige passages lijken bovendien in scène gezet. Ze doen moraliserend aan en creëren de indruk geschreven te zijn om een boodschap mee te geven. 39 Zo bijvoorbeeld in de notitie van zaterdag 8 augustus 1914: Aan den afgeronden hoek van het café De Karpel zitten twee heeren bij een tafeltje. Een wandelaar, die een wijle aan t winkelraam draalt daarnaast, op het voetpad, hoort wat de een aan den anderen mededeelt: De jonge graaf Steenhert de Groebeke is als vrijwilliger opgetrokken met zooveel andere adellijken. Mijn zoon ook, is het antwoord. Welhoe, die knappe jongen, die een week geleden bij t afleggen van zijn eindexamen de hoogste onderscheiding kreeg! Sprakeloos bewogen knikt de vader den spreker herhaaldelijk toe. Die jongen, waarop gij reden hadt zoo fier te wezen! klinkt het ontzet en medelijdend. Nu ben ik dubbel fier op hem, antwoordt de vader. Zijn ontroering is overwonnen. Zich vermannend richt hij de borst op. 40 In een aantal passages van In oorlogsnood verwoordde Loveling ook expliciet haar gedachte aan een boek. Een voorbeeld uit de notitie van donderdag 7 oktober 1915: O wat een zwaar pak reeds dat vlug op papier neergeworpene dagboek! Ja een heel boek, een omvangrijk boek zal het uitmaken. 41 Er zijn na de oorlog ook effectief fragmenten van haar notities verschenen in kranten en tijdschriften. Zo wordt in Van Raemdoncks editie van het dagboek voor de periode van 1 september tot en met 1 oktober 1914 de tekst van het gepubliceerde deel uit Dietsche Warande en Belfort gebruikt. 42 Ook in De Vlaamsche Gids werden passages gepubliceerd. 43 Verder werden korte delen van het dagboek onder de titel Oorlogsprentje met het oog op publicatie gezet. Maurits Basse, vriend, biograaf en later executeur van de literaire nalatenschap van Loveling, heeft de notities daarenboven doorgenomen en verbeterd. 44 Ten slotte wijzen ook Lovelings eigen aanpassingen, verbeteringen en 38. Uit de notitie van zaterdag 5 juni 1915 (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 245). 39. Ook bij Van Severen vinden we een aantal moraliserend aandoende passages (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, , 370). Deze zijn echter minder opvallend aanwezig dan bij Loveling. 40. Virginie LOVELING, In oorlogsnood, Ibid., p Ibid., p Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 28; Bert VAN RAEM- DONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, Het gaat hier om In oorlogsnood (een fragment), in: Dietsche Warande & Belfort (1921, 21, 3, ; 1921, 4, ; 1921, 21, 5, ) en In oorlogsnood. Fragmenten uit mijn dagboek, in: De Vlaamsche Gids ( , 11, 1, 27-47; 2, ). 44. Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 15, 28-29; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 419, 422; Bert VAN RAEM- DONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood,

10 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken regie-aanwijzingen op de gedachte aan publicatie. 45 Van Peteghem 46 schrijft hierover: Loveling had het meeste van haar dagboek al uitgeefklaar gemaakt en drukklaar overgeschreven. [ ] Sommige van de mapjes waren erg samenhangend, waar andere enkel flarden en fragmenten bevatten. Dit wijst er duidelijk op dat Loveling al zelf een keuze van fragmenten had gemaakt die voor publicatie in aanmerking kwamen. 47 Bovenstaande elementen tonen aan dat Loveling al vanaf het begin aan de publicatie van haar autodocument dacht. 48 Als professionele auteur beschouwde ze het herlezen en herwerken van haar notities wellicht als een deel van het dagboek schrijven. 49 In Die vervloekte oorlog krijgen we veel minder aanwijzingen voor de gedachte aan publicatie. Een uitzonderlijke keer laat Van Severen expliciet uitschijnen dat zijn volledige oorlogsdagboek kan dienen als uitgangspunt voor een literair werk: Een boek te schrijven: Oorlogsleven, dat geweldig, scherp, hatend en grijnzend en koudtoornig al het gruwelijke, dombeestige van de oorlog zal beelden en niets dan dat, omdat ik anders niets zag. Een boek van haat, duivelse haat tegen de oorlog en het leger. 50 Het is echter moeilijker dan bij In oorlogsnood uit te maken hoeveel van de authentieke inhoud en stijl van de notities verloren is gegaan door aanpassingen. Dit heeft twee oorzaken. Ten eerste worden in de uitgave van Die vervloekte oorlog weinig schrappingen, toevoegingen en verbeteringen vermeld die de schrijver doorvoerde in zijn notities. 51 Ten tweede wordt door Vanacker 52 aangegeven dat Van Severen vaak eerst met kladversies werkte, die hij pas later neerschreef in zijn autodocument. Daarom zijn er mogelijk minder correcties te vinden in zijn schriftjes. 53 In het algemeen kan gesteld worden dat Van Severen zijn dagboek in de eerste plaats als uitlaatklep gebruikte, een manier om zijn gedachten te ordenen in een verwarrende tijd. Dit is wellicht ook de reden waarom zijn notities slordiger aandoen en meer gefragmenteerd zijn dan die van Loveling. 45. Sylvia Van Peteghem & Ludo Stynen (1999), In oorlogsnood, 12-16, 28-29; Bert Van Raemdonck & Ron Van den Branden, In oorlogsnood, 10, Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, Ook in een aantal voetnoten van In oorlogsnood staat hierover informatie. Over de beginpassage van de notitie van woensdag 9 december 1914 staat er in de uitgave van 1999 bijvoorbeeld: Er stond oorspronkelijk de kaarten voor een oogenblik neerlegde. Loveling schrapte een oogenblik en vergat dat ook te doen met voor. Daarom staat er dus eigenlijk (verkeerdelijk): de kaarten voor neerlegde. (Virginie LOVELING (1999), In oorlogsnood, 113) 48. Dit neemt niet weg dat ook Loveling haar dagboek gebruikte als een middel om de moeilijke oorlogsomstandigheden te plaatsen en te verwerken. 49. Reis- of oorlogsdagboeken worden vaak achteraf bewerkt in betere en rustigere omstandigheden. Het is interessant na te gaan hoeveel tijd er ligt tussen het beleven van iets en het neerschrijven van het relaas erover. Een studie van aanpassingen in een dagboek kan dan ook opvallende resultaten opleveren (Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 90). 50. Uit de notitie van dinsdag 20 februari 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 181). 51. Er zijn een aantal uitzonderingen op deze observatie. Zo bijvoorbeeld noot 131 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 514): JVS wijzigde praktische welsprekendheid later in praat. In dat notitieboekje bracht hij nog andere correcties aan, vooral schrappingen. Daar die ingrepen van latere datum zijn, hou ik er geen rekening mee. Hetzelfde geldt voor noten 311 en 324 (Ibid., ). 52. Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, Ibid.,

11 Lize Lefaible 2.3 Intertekstualiteit, metareflectie en censuur De tegenstellingen in stijl en in gedachte aan publicatie illustreerden reeds de invloed van de verschillende positie en poëtica van Loveling en Van Severen tijdens het schrijven van hun oorlogsnotities. In dit verband bestaan er nog een aantal opvallende verschillen tussen beide auteurs. Zo staat ten eerste het dagboek van de jonge Van Severen bol van de intertekstuele verwijzingen en bespre kingen van literaire werken. Deze vormen een van de meest treffende en intrigerende aspecten van zijn autodocument. Naast de expliciete verwijzingen naar schrijvers 54 vinden we in Die vervloekte oorlog ook talloze leesverslagen. Vaak was Van Severen zeer geïnspireerd door- en enthousiast over gelezen boeken. In een passage uit de notitie van maandag 23 juli 1917 schrijft hij: Ik begin de lezing van Verschaeves Judas. Machtig werk, rijke, lenige taal, grote verbetering in de verzen, groots. En weer die Oordase woorden, die grote geniewoorden die op de spanningsuren naar boven openspringen. 55 Op sommige momenten was zijn beoordeling dan weer ronduit negatief: Ontvang Au flancs du vase voor Mrs. Innes. Flauwe, zeverachtige poëzie. Mièvre, alledaagse beelden, geen ziening, geen schone taal zelfs en banaal altijd tevoor komen met: roses, ciel de rose, seins roses, rose d amour enz. enz. De Samain met al zijn fouten en tekortkomingen, zonder een van zijn gaven. Fluwelerigheid van sensatietjes, pronkerig-bepeuterde fijnigheidjes, weke flauwigheidspoëzie die geen zier van poëzie in heeft, maar de schijn heeft van mooi gezegd te zijn? Oh zo arm, zo knufjes, zo zoeterig arm, povere retorieker, college-intern-poëet. 56 Van Severens notities bevatten daarenboven ook impliciete verwijzingen naar literaire werken. Zo zijn er, ondanks het feit dat hij nergens in zijn notities expliciet aangeeft dit werk te kennen, passages die doen vermoeden dat hij Het vaderhuis van Karel van de Woestijne gelezen had. 57 Deze veronderstelling wordt gestaafd door referenties aan andere werken van deze auteur. 58 Twee voorbeelden van fragmenten die, vooral door de woordkeuze, aan Het vader-huis doen denken: O mijn grote, koele, doomrijke vaderhuis. Frisse, wijde zalen, liefde en bloemen en bomen en vogels en vrede en zalige peins. Stille woorden. Begrijpen niet door t verstand maar door liefde. O alle leven leven, essentie-schoonheid. 59 En: Noenmaal bij die goede Claeys. Hoe vaderlijk is dit huis voor mij geworden! 60 Hoe komt het dat het dagboek van de niet ervaren en jonge schrijver zoveel meer intertekstuele verwijzingen bevat dan dat van de ervaren en erkende auteur? 54. Een selectie van de meest vermelde namen: Charles Baudelaire, Léon Bloy, Thomas Carlyle, Paul Claudel, Gabriele D Annunzio, Fjodor Dostojewski, Henrik Ibsen, Maurice Maeterlinck, Multatuli, Friedrich Nietzsche, Albrecht Rodenbach, George Bernard Shaw, André Suarès, Rabindranath Tagore, Paul Verlaine, August Vermeylen en Johann Wolfgang Von Goethe (Ibid., ). 55. Ibid., Uit de notitie van donderdag 1 februari 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, ). 57. Karel VAN V DE WOESTIJNE, Het Vader-huis, in: Karel van de Woestijne, Werken. Eerste deel - Lyriek I, , Vanacker wijst er in voetnoot 157 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 516) ook op dat Van Severen de eerste regel van dit gedicht gebruikt in zijn notitie van maandag 25 september 1916 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 127). 58. Andere verwijzingen naar deze schrijver komen voor in Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 50, 98, 233, , 241, 367, 369, 405, 412, Uit de notitie van vrijdag 11 mei 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 229). 60. Uit de notitie van zondag 3 juni 1917 (Ibid., 239). 131

12 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken Hiervoor zijn een aantal verklaringen te bedenken. Zo kan men ervan uitgaan dat beginnende schrijvers sneller terugvallen op het literaire werk van andere auteurs om zichzelf uit te drukken. 61 Dit is wellicht ook bij Van Severen het geval geweest. Hij lijkt zijn onbestaande schrijversreputatie te compenseren door veelvuldig naar erkende literaire voorbeelden te verwijzen. De lezer krijgt sterk het gevoel dat deze jonge dagboekschrijver zich op alle mogelijke manieren wilde bewijzen als auteur. Hij probeerde zich hierbij een soort van geromantiseerde artistieke en intellectuele pose aan te meten. Deze houding vormt een constante in zijn dagboeknotities. Onderstaande passage is hier een goed voorbeeld van: Moeheid, afschuw van alle mensen waar ik geen diepbegrijpende vriend vind. Indommeling onder de lafheid van afgebeuld brein en doortrilde zenuwen. Onverschilligheid met nijpend leed van vertrapte liefde dooraderd, [ ] verdwaald in eigen zieke zinnen, krankbezeten door afschuwelijke gedrochten van vertwijfeling. 62 Dit staat in contrast met het autodocument van Loveling. Mogelijk voelde zij als gevierd schrijfster veel minder de nood zich te bewijzen. Doordat ze al tot een persoonlijk ontwikkelde taal en stijl gekomen was, lijkt ze minder terug te vallen op andere auteurs om zich uit te drukken. 63 Een tweede verschil tussen Van Severen en Loveling is dat de eerste meer gegevens noteert die kunnen dienen als inspiratie voor toekomstig literair werk. 64 Bijvoorbeeld: Daar is een schone studie over te doen, het lijden in kunstenaarszielen: Baudelaire, Vigny, Bloy, Charles Gouzée, Gezelle. 65 Ook komen er bij hem beduidend meer poëticale uitspraken en metareflexieve passages voor. 66 Een voorbeeld van hoe Van Severen nadacht over zijn eigen schrijven en de omstandigheden die dit beïnvloedden, vinden we in de volgende passage: Ik herlees dit laatste [op] 20 augustus en lach. Natuurlijk geschreven terwijl ik van moeheid indommelde en onbewust aantekende wat machinaal in mij opkwam. Dat gebeurt nu meermalen. 67 Opnieuw vertoont het dagboek van de jonge frontsoldaat kenmerken die men eerder zou verwachten in de dagboeknotities van een professionele schrijfster. Ook hier is het waarschijnlijk dat Loveling op een punt in haar leven en schrijvers carrière gekomen was waarop ze minder de neiging had om haar opinie over schrijven en literatuur expliciet weer te geven. 68 Van Severen 61. Françoise SIMONET-TENANT (Le journal intime, 78, ) geeft aan dat het lezen van andere literaire werken de kennis van zichzelf en het eigen schrijven voedt. 62. Uit de notitie van maandag 20 juni 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 258). 63. Enkele schrijvers waarnaar Loveling verwijst: Jacob Cats, Victor Hugo, William Shakespeare, Lord Chesterfield, Alphonse de Lamartine, Theodoor van Rijswijck, George Sand, Johann Wolfgang von Goethe, Heinrich Heine, Friedrich Schiller, Emile Zola en Lord Byron. 64. Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, Uit de notitie van vrijdag 20 oktober 1916 (Joris VAN V SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 136). 66. Dit zijn opnieuw elementen die aangeven dat schrijvers zich bewust zijn van het literaire medium (Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 78, 126). Door een reflexief discours over de praktijk van het (dagboek)schrijven zelf te hanteren, vervagen ook de grenzen tussen discours en metadiscours. Zo ontstaat een kritische analyse van het eigen schrijven die vaak het resultaat is van autolectuur: het herlezen en becommentariëren van de eigen notities net na het schrijven of veel later (Martin Ros, Het dagboek als literair genre, 34; Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, ). 67. Uit een voetnoot (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 522) bij de notitie van zaterdag 28 juli 1917 (Ibid., 284). 68. Deze observatie impliceert niet dat Loveling geen metareflexieve gedachten neerpende. Ze heeft het bijvoorbeeld meermaals over het idee dat taal niet steeds toereikend is om gebeurtenissen weer te geven (bijvoorbeeld in de notities van woensdag 9 september 1914, zaterdag 1 132

13 Lize Lefaible daarentegen wilde via het schrijven mogelijk toewerken naar een eigen poëtica en visie op literatuur. Een laatste verschil heeft te maken met het censureren van dagboeknotities. We zien dat Loveling, als publiek persoon, meer aan censuur doet dan de relatief onbekende Van Severen. Als erkende schrijfster werd ze dan ook extra in de gaten gehouden tijdens de oorlog. Het bijhouden van een dagboek was een clandestiene activiteit en Loveling heeft het in haar notities vaak over haar angst voor huiszoekingen en sancties. 69 Op zaterdag 8 januari 1916 schrijft ze bijvoorbeeld: Mijn geschreven pak wordt weder zoo groot en waar het te verbergen? Er loopen zulke beangstigende berichten rond van gevaar en strenge straffen bij t ontdekken van iets dergelijks. 70 Ze verstopte het samenraapsel van losse papieren en schriften dan ook op uiteenlopende plaatsen: 71 En dan denk ik aan de verstopte handschriften, waarvan schuilplaatsen zoo goed zijn gekozen, dat ik ze soms zelve niet meer te ontdekken weet, die niet, die nergens aan durf teekenen, waar de bladzijden verborgen zitten; want die inlichting zou tot leidraad+-ontdekking dienen in geval van huiszoeking (+oorspronkelijk: leiddraad). 72 Van Raemdonck & Van den Branden schrijven hierover: De gedwongen geheimhouding van haar dagboek heeft nogal wat gevolgen gehad voor de manier waarop het werd samengesteld en bewaard. Op gezette tijden, wanneer ze weer een stapeltje blaadjes had volgeschreven, naaide Loveling een aantal velletjes aan elkaar en verstopte ze het pakketje ergens in haar huis. Soms kwam zo een pakketje meteen netjes bij de voorgaande fragmenten terecht, maar soms (bijvoorbeeld als er werd aangebeld en ze plots alles moest wegmoffelen) koos ze een andere geheime plaats uit. Daardoor gebeurde het wel eens dat Loveling nadien niet goed meer wist waar er overal nog fragmenten uit het dagboek lagen. 73 Deze continu aanwezige angst is ook een mogelijke verklaring voor de weinig subjectieve stijl die haar autodocument kenmerkt. Loveling speelt als schrijfster een relatief discrete rol en formuleert haar eigen mening voornamelijk indirect. Dit doet ze onder andere door haar opinie in de mond van externe figuren te leggen. 74 Het fragment over gevangen genomen werklieden uit de dagboeknotitie van 11 oktober 1916 illustreert dit goed: mei 1915 en vrijdag 15 september 1916). Ook de praktijk van het dagboekschrijven zelf, de omstandigheden, de indeling en de uitwerking ervan, komen geregeld aan bod (Sylvia VAN PETEG- HEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 31; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, ). Deze passages zijn echter minder expliciet aanwezig dan in Die vervloekte oorlog. 69. Sylvia VAN V PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 16, 31-34; Sylvia VAN PE- TEGHEM & Ludo Stynen (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 415, 419; Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, Een voorbeeld hiervan is te vinden in de notitie van 23 september 1915 (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 314). 70. Virginie Loveling, In oorlogsnood, Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 29; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN, Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 414, 419; Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, 10. Aan het begin van de notities van het jaar 1917 geeft de schrijfster aan dat er veel ontbreekt uit de periode die dan begint: de maanden januari, maart en de laatste weken van Ze durfde kort na een huiszoeking ook een hele tijd bijna niets te schrijven (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 553). Stynen (Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 29) geeft ook aan dat de hele maand maart van 1918 nooit teruggevonden werd. 72. Uit de notitie van vrijdag 15 september 1916 (Virginie LOVELING, In oorlogsnood, 493). 73. Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime,

14 De vrucht der ervaring rijpt niet aan de jonge takken En het schijnt waar, dat de weigerende gevangenen enkel genoeg eten krijgen om het leven te behouden. Dezen morgen staan ze in groot getal op St. Pietersplein, de opgeëischten, een jammerlijke groep: Uw hart zou er bij breken, zei een werkvrouw, die er was voorbijgegaan, die dutsen, met het hoofd in den grond, de druk is er aan te scheppen. t Gelijkt een keuring van beesten op een tentoonstelling van vee. En zeggen, dat ze zoo iets met onschuldige menschen doen!... hoofdschuddend, en dan in eens, de vuist ballend met schitterende oogen in het verarmoed, verslenst gelaat: Mijn bloed kookt, als ik peins, dat die ongelukkigen loopgraven moeten gaan delven of prikdraad stellen voor de bescherming van de invallers, die hier onze jongens komen omverschieten en ons land uitzuigen... Is er dan geen God meer om ze te straffen, zal hij ons blijven verlaten in den nood? 75 In dit voorbeeld geeft Loveling de mening van een werkvrouw weer die veroordeelt wat er gebeurt. Toch kan de lezer zich niet ontdoen van de indruk dat het ook om de inzichten van de auteur zelf gaat. 76 Een andere strategie die de schrijf ster aanwendde om geen direct bezwarend materiaal te geven, is het gebruik van afkortingen en initialen om te verwijzen naar personen of plaatsen. 77 Zoals gezegd, krijgen we bij Van Severen te maken met een veel directere schrijfstijl. Hij was op het moment van het schrijven onbekend als auteur en lijkt zich daarom veel minder geremd te hebben gevoeld in wat hij neerschreef. Waar Lovelings dagboek vooral externe informatie over Gent in oorlogstijd bevat, zien we in Die vervloekte oorlog hoe een dagboek het perfecte werkmiddel kan zijn in de zoektocht naar een eigen ideologische en literaire identiteit. We krijgen dan ook te maken met een uiterst introspectief en subjectivistisch document. 78 Van Severen filosofeert in zijn notities over grote levensvragen zoals dood en leven maar ook over politiek, liefde en het geloof. Omdat hij alleen voor zichzelf schreef, lijkt hij niet de neiging te hebben gehad censuur toe te passen. Het is echter wel opvallend dat we in de notities van deze soldaat zeer weinig informatie krijgen over de om standigheden aan het front. We zien hoe Van Severen een vlucht lijkt te nemen en de oorlogsrealiteit tracht te sublimeren door zich te wijden aan het schrijven en auto analyse. 79 In het volgende citaat vermeldt hij ook zelf dit inzicht: Werk naarstig en ernstig aan mijn schets van een filosofie der Vlaamse Beweging. Zo leef ik buiten de ellendige stomheid der militaire wereld. 80 Het bijhouden van een oorlogsdagboek had bij de twee besproken auteurs dus een verschillende therapeutische werking. 81 Deze observatie kan ook in verband gebracht worden met de geografische situering. In Gent was er de continue controle van de bezetter terwijl men ervan uit kan gaan dat de controle aan het front van een andere aard was. 75. Virginie LOVELING, In oorlogsnood, In In oorlogsnood zijn ook een aantal passages te vinden waarin Loveling zich er niet van kan weerhouden om haar eigen mening te formuleren. Zo bijvoorbeeld in de notitie van vrijdag 3 augustus 1917 (Virginie Loveling, In oorlogsnood, 600). 77. Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (1999), In oorlogsnood, 33; Sylvia VAN PETEGHEM & Ludo STYNEN (2005), Oorlogsdagboeken Virginie Loveling, 416; Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, p. 11. Ook de aanpassingen die Basse maakte, waren soms censurerend (Bert VAN RAEMDONCK & Ron VAN DEN BRANDEN, In oorlogsnood, 11). 78. Het verschil tussen een intern en extern dagboek wordt duidelijk geschetst door Françoise SIMONET-TENANT (Le journal intime, 18-19, 43). 79. Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 95, Uit de notitie van woensdag 23 mei 1917 (Joris VAN SEVEREN, Die vervloekte oorlog, 235). 81. Hendrik VAN GORP, Dirk DELABASTITA & Rita GHESQUIERE, Lexicon,

15 Lize Lefaible Besluit In dit artikel stond het dagboek als literair verschijnsel centraal. Hiervoor werden twee concrete werken, en dus twee vormen van het literaire, met elkaar vergeleken via een aantal invalshoeken: de stijl, de gedachte aan publicatie, intertekstualiteit, metareflectie en ten slotte censuur. Op basis hiervan werd duidelijk dat zowel In oorlogsnood als Die vervloekte oorlog elementen vertonen die als interessante markers van een literaire schriftuur kunnen beschouwd worden. De ontstaanscontext van teksten en de concrete positie van de auteur bleken een belangrijke rol te spelen voor het dagboek. In Lovelings dagboek zien we het bewustzijn van een schrijver-auteur die op verschillende manieren haar dagboek literair aantrekkelijk trachtte te maken. 82 Naast goed opgebouwde beschrijvingen en verhalende stukken, wendde ze nog andere strategieën aan om haar relaas levendig te maken. Zo bijvoorbeeld het creatieve taalgebruik, de dialoogvorm en het wisselen tussen werkwoordstijden. Daarenboven werd duidelijk dat ze vanaf het begin dacht aan de publicatie van haar dagboek. Toch bleek Van Severen niet de complete tegenpool van Loveling te zijn. Die vervloekte oorlog is veel meer dan het dagboek van een onervaren en ongeoefende schrijver. We zien een belezen, cultureel gevormde en ambitieuze jongeman op zoek naar een eigen (literaire) identiteit. Dit uit zich vooral in de intertekstuele verwijzingen alsook de poëticale en metareflexieve passages in zijn autodocument. Dit neemt echter niet weg dat Loveling gelijk had toen ze in haar dagboek stelde: De vrucht der ervaring rijpt niet aan jonge takken. Lize Lefaible Vrije Universiteit Brussel 82. Béatrice DIDIER, Le journal intime, p. 181; Martin ROS, Het dagboek als literair genre, 38; Françoise SIMONET-TENANT, Le journal intime, 98. Interférences littéraires/literaire interferenties 2013

16

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay

Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Jan Bransen Het Schrijven van een Filosofisch Essay Onderstaande tekst schreef ik jaren geleden om studenten wat richtlijnen te geven bij het ontwikkelen van een voor filosofen cruciale vaardigheid: het

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Mens en natuur in oorlogstijd

Mens en natuur in oorlogstijd 1 Mens en natuur in oorlogstijd Langs bossen en tuinen Hoe wijzigde de Eerste Wereldoorlog het landschap en de relatie tussen de mens en zijn natuurlijke omgeving? 2 Naar de bron Zaterdag 8 januari '16.

Nadere informatie

Bachelorexamen Nederlands

Bachelorexamen Nederlands Bachelorexamen Nederlands 1. Richtlijnen Bachelorexamen Nederlands 1.1. Inleiding 1.2. Scriptie 1.3. Lectuurlijst 1.4. Literair essay 1.5. Map taalkunde 1.6. Map land en volk 1.7. Vertaling 1.8. Conclusie

Nadere informatie

Academisch schrijven. Tips and tricks

Academisch schrijven. Tips and tricks Academisch schrijven Tips and tricks Overzicht ViP s ViP-1: structuur 1 ViP-2: refereren, parafraseren en citeren ViP-3: cohesie en zinsconstructies ViP-5: structuur 2 ViP-1: structuur 1 Titel en kopjes

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN

Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Geschied- en Heemkundige Kring vzw PEPIJN@LANDEN Secretariaat/Documentatiecentrum: Bezoekerscentrum Rufferdinge Molenberg 4 3400 Landen Tel. 011 88 34 68 Fax 011 83 27 62 info@ghklanden.be www.ghklanden.be

Nadere informatie

Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins

Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins Schriftelijke schrijfcursus op basis van De kleine prins Een impressie Schrijven naar aanleiding van het verhaal van de kleine prins, hoe doe je dat? Ik kan er veel over schrijven en vertellen, maar het

Nadere informatie

Mens en natuur in oorlogstijd

Mens en natuur in oorlogstijd 1 Mens en natuur in oorlogstijd Langs bossen en tuinen Hoe wijzigde de Eerste Wereldoorlog het landschap en de relatie tussen de mens en zijn natuurlijke omgeving? 2 Naar de bron Zaterdag 8 januari '16.

Nadere informatie

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen

De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Kijkwijzer voor taal De kijkwijzer lezen: een alternatief voor het beoordelen van de leesvaardigheden van de kinderen Evaluatie van (begrijpende)leesvaardigheden van kinderen is zo moeilijk omdat de prestaties

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 1. Voorstelling van de prijs H.K.H. prinses Léa van België wil met de oprichting van een jaarlijkse literaire prijs hulde brengen aan haar echtgenoot. De

Nadere informatie

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah

Islam voor iedereen. Is de bijbel een openbaring van God. auteur: Shabir Ally. revisie: Abdul-Jabbar van de Ven. revisie: Yassien Abo Abdillah Is de bijbel een openbaring van God ] لونلدية - dutch [ nederlands - auteur: Shabir Ally revisie: Abdul-Jabbar van de Ven revisie: Yassien Abo Abdillah Kantoor voor da'wa Rabwah (Riyad) 2013-1434 Islam

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto.

Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. Wie is Wie? Zet het nummer van het bijschrift bij de goede foto. (28 september 1942) Het benauwt me ook meer dan ik zeggen kan dat we nooit naar buiten mogen, en ik ben erg bang dat we ontdekt worden en

Nadere informatie

Module 3. Hoe gebruik ik informatie op een correcte manier? www.thomasmore.be/bibliotheek

Module 3. Hoe gebruik ik informatie op een correcte manier? www.thomasmore.be/bibliotheek www.thomasmore.be/bibliotheek Module 3 Hoe gebruik ik informatie op een correcte manier? Gebaseerd op de tutorials informatievaardigheden van Bibliotheek Letteren - K.U.Leuven Hoe gebruik ik informatie

Nadere informatie

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u. TOERISME VLAANDEREN cursus HEURISTIEK module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.) Jos van Dooren Jos van Dooren Pagina 1 BRONNENSTUDIE VOOR GIDSEN EN REISLEIDERS

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2008 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 19 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 47 punten

Nadere informatie

Bronnen en bronvermelding

Bronnen en bronvermelding Bronnen en bronvermelding Bronnen gebruiken Wie een zakelijke tekst schrijft (een essay, een boekbespreking ), zal vaak gebruik maken van bronnen: boeken, artikelen en websites waarop meer informatie te

Nadere informatie

Sven Vitse. Abstract. Abstract

Sven Vitse. Abstract. Abstract http://www.interferenceslitteraires.be ISSN : 2031-2790 Sven Vitse Een door nieuwe gebeurtenissen overweldigde chroniqueur Over tijdsaanduidingen in het proza van Daniël Robberechts Abstract Dit artikel

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK

FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK FICTIEDOSSIER NEDERLANDS LEERJAAR 3 EN 4 BK Pagina 0 WOORD VOORAF Je zit nu in 3 VMBO en het eindexamen lijkt nog ver weg... Maar niets is minder waar. Dit jaar start je namelijk al volop met de voorbereidingen

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend.

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Eerste druk, 2014 2014 Johanna de Vos isbn: 9789048432172 nur: 728 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

Le journal d écrivain Un énoncé de la survivance

Le journal d écrivain Un énoncé de la survivance http://www.interferenceslitteraires.be ISSN : 2031-2790 Le journal d écrivain Un énoncé de la survivance Textes réunis et présentés par Matthieu Sergier & Myriam Watthee-Delmotte n 10 Mai 2013 http://www.uclouvain.be/sites/interferences

Nadere informatie

WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE

WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE WORKSHOP CREATIEF SCHRIJVEN: POËZIE TIMING DOELEN STRATEGIE LEERSTOF - LEERINHOUD MEDIA 5 I. SFEERSCHEPPING: een vel en een vel. 1 Opdracht: neem een vel papier. De leerkracht legt uit dat het de volgende

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen

Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Spreekopdrachten thema 1 Voorstellen Opdracht 1 bij 1.2 * Doe de opdracht met de groep. Uitleg voor de docent: De cursisten lopen door elkaar door het lokaal. Laat de cursisten elkaar in tweetallen begroeten,

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Charles Buls (1837-1914) & Léon Vanderkindere (1842-1906) Inventaris van de stukken bewaard op het Liberaal Archief (1858-1907)

Charles Buls (1837-1914) & Léon Vanderkindere (1842-1906) Inventaris van de stukken bewaard op het Liberaal Archief (1858-1907) Charles Buls (1837-1914) & Léon Vanderkindere (1842-1906) Inventaris van de stukken bewaard op het Liberaal Archief (1858-1907) Charles Buls (1837-1914) & Léon Vanderkindere (1842-1906) Inventaris van

Nadere informatie

Take Home Examen. De decadente en naturalistische kijk op de natuur. i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag III

Take Home Examen. De decadente en naturalistische kijk op de natuur. i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag III Take Home Examen De decadente en naturalistische kijk op de natuur i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag III De roman A Rebours uit 1884 van Joris-Karl Huysmans gaat over het leven van hertog

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be

Beelden. Bondig. Verdelen. Verslag. Associatie. Een gegeven begin. Bijvoeglijke naamwoorden. Bij muziek. www.klastools.be Bondig Beelden Schrijf een willekeurige tekst. Maar alle regels zijn precies even lang. Neem foto's en tekeningen uit tijdschriften als inspiratie voor een kort verhaal. Beschrijf niet de foto. Laat je

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen van God, We zijn vandaag bij elkaar om onze doden te herdenken. Vier namen zullen worden genoemd, vier mensen uit onze gemeente, die in het afgelopen

Nadere informatie

Inhoud. Introductie tot de cursus

Inhoud. Introductie tot de cursus Inhoud Introductie tot de cursus 1 Inleiding 7 2 Voorkennis 7 3 Het cursusmateriaal 7 4 Structuur, symbolen en taalgebruik 8 5 De cursus bestuderen 9 6 Studiebegeleiding 10 7 Huiswerkopgaven 10 8 Het tentamen

Nadere informatie

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24.

LES 10. Sluipaanval. Doe Lees 1 Samuël 24. LES Sluipaanval Ben je wel eens gepest? Is er iemand die altijd vervelend tegen jou doet? Heb je ooit geprobeerd om die persoon terug te pakken? (Zie 1 Samuël 24; Patriarchen en Profeten, blz. 603-615)

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool

Kerstfeest 2014. Ds. W.E. den Hertogschool Kerstfeest 2014 Ds. W.E. den Hertogschool Kling klokjes klingelingeling, kling klokjes kling. Laat de boodschap horen: Jezus is geboren, Voor die blijde klanken, willen wij God danken. Kling klokjes klingelingeling,

Nadere informatie

Lever je verslag in een snelhechter in. Zorg dat je een mooi titelblad hebt, waar de naam van je boek, je eigen naam, klas en inleverdatum op staat.

Lever je verslag in een snelhechter in. Zorg dat je een mooi titelblad hebt, waar de naam van je boek, je eigen naam, klas en inleverdatum op staat. Boekverslag Van het boek dat je gelezen hebt moet je een verslag maken. In het verslag moeten al onderstaande punten aan de orde komen. Sommige antwoorden weet je meteen. Soms kunnen er ook vragen zijn,

Nadere informatie

10 Een pluizig beestje

10 Een pluizig beestje 10 Een pluizig beestje REMCO CAMPERT Vooraf Remco Campert schrijft vooral verhalen en gedichten. Net als Hans Andreus (zie hoofdstuk 19) behoorde Campert tot de Vijftigers, een literaire stroming in de

Nadere informatie

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé III. 1. Accord de l adjectif 1.1 prend s 1.2 + E 1.3 substantivé 2. Les degrés de comparaison 2.1 Les comparatifs 2.2 Les superlatifs 2.3 Les irréguliers 1 III. 1. Accord de l adjectif 1.1. prend S Quand

Nadere informatie

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Als op s levenszee de stormwind om u loeit, als u tevergeefs uw arme hart vermoeit, tel uw zegeningen, tel ze een voor een en u zegt verwonderd, Hij liet

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Theo van Doesburg = I.K. Bonset

Theo van Doesburg = I.K. Bonset centre for fine arts brussels LITERATURE Theo van Doesburg = I.K. Bonset Gedichten Poèmes Paleis voor Schone Kunsten Brussel 01 Palais des Beaux-Arts Bruxelles Inleiding Echte revolutionairen leven niet

Nadere informatie

Lieve broer! Je liefste zus!!! Camille Vandenbussche. 12-19 oktober

Lieve broer! Je liefste zus!!! Camille Vandenbussche. 12-19 oktober Lieve broer! 12-19 oktober Je bent nog maar 1 week weg, en ik mis je al! Hopelijk zie ik je nog terug! Ik heb gehoord dat er al heel wat mannen zijn gestorven! Jij nog niet,gelukkig! En,papa, alles goed

Nadere informatie

Gebeden voor jongeren

Gebeden voor jongeren Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Gebeden voor jongeren... 2 Gebed van het licht... 2 Mijn leven tot een licht... 2 Gebed voor sterke benen... 2 Dankgebed... 3 Gebed van Franciscus... 3 Dankgebed als je

Nadere informatie

Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Witte en rode rozen Eerste druk, 2014 2014 Lieve De Coninck Corrector: Raf De Coninck Fotograaf: Jeff Thielemans Omslagontwerp: Roger Thielemans Portretfoto: Brigitte Buelens isbn: 9789048432905 nur: 749

Nadere informatie

Bij een dagboekfragment van Daniël Robberechts

Bij een dagboekfragment van Daniël Robberechts Bij een dagboekfragment van Daniël Robberechts Van Daniël Robberechts verschenen tijdens zijn leven twee dagboeken pur sang in boekvorm: het eerste, een uitgave van Manteau, uitgebracht in 1984, bestrijkt

Nadere informatie

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer Janny van der Molen een inspirerende bruggenbouwer Verhalen die ertoe doen Kinderen en jongeren inspireren het beste uit zichzelf en anderen te halen, dat is wat Janny van der Molen met haar boeken wil

Nadere informatie

Omgaan met angsten E-book. www.smartcoachings.be Pascale Laffutte

Omgaan met angsten E-book. www.smartcoachings.be Pascale Laffutte 1 Omgaan met angsten E-book www.smartcoachings.be Pascale Laffutte 1 2 Bedankt voor het downloaden van mijn e-book : omgaan met angsten! Vanuit liefde en passie om mensen te laten doorbreken in hun potentieel

Nadere informatie

Visual Storytelling Analyse van een Infographic. Het Frisia-Nederland conflict

Visual Storytelling Analyse van een Infographic. Het Frisia-Nederland conflict Visual Storytelling Analyse van een Infographic Het Frisia-Nederland conflict Student: Yannick van Hierden Id-code : 1609791 E-mail : Yannickvanhierden@student.hu.nl Docent: Gerard Smit Minor: Editorial

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Connie Palmen De Wetten

Connie Palmen De Wetten Connie Palmen De Wetten Connie Palmen geboren: 25 november 1955 in Limburg opleiding: de studie Nederlandse Taal en Letterkunde en Filosofie in Amsterdam Bij Nederlands bleef ik met vragen zitten, die

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten. zondag 22 maart 2015

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten. zondag 22 maart 2015 Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 22 maart 2015 voorganger: organist: ds Jessa van der Vaart Erik Visser Orde van de dienst. orgelspel Johann Sebastian Bach, Fantasie en fuga in C. luiden

Nadere informatie

DAVID DE JONG. bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen

DAVID DE JONG. bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen DAVID DE JONG 12 zettingen bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen in eerste lezing vrijgegeven voor gebruik binnen de GKv door de Generale Synode van Zwolle-Zuid 2008 DEN

Nadere informatie

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 De teksten gelezen De twee schriftlezingen geven twee manieren van kijken naar God : Spreuken (het lied van de wijsheid)

Nadere informatie

stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst

stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst blad stadsmagazine Harelbeke editie november 2014 Wereldoorlog I Poëziewedstrijd Storm op komst Ook Harelbeke pakt in 2015 uit met een programma dat de Eerste Wereldoorlog herdenkt. Wat heeft Harelbeke

Nadere informatie

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels

Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Fictiedossier Op blote voeten Maren Stoffels Mariska Wijlens Klas 3T2 Docent: Mevrouw Scholten 1. Zakelijke gegevens Titel: Op blote voeten Auteur: Maren Stoffels Uitgever: Leopold Jaar van verschijnen:

Nadere informatie

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan :

VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE. Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : VOORBEREIDING OP BEZOEK AAN DE MUSICAL SOLDAAT VAN ORANJE Een project over Soldaat van Oranje kan uit verschillende onderdelen bestaan : - het lezen van het boek Soldaat van Oranje en het maken van de

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis In deze docentenhandleiding vindt u meer informatie over de schrijfinstructie-les, die aansluit bij de lessenserie Nederland als democratie. Het doel van

Nadere informatie

IN OORLOGSNOOD Over het dagboek van Virginie Loveling

IN OORLOGSNOOD Over het dagboek van Virginie Loveling IN OORLOGSNOOD Bert VAN RAEMDONCK Waarnemend Coördinator, Centrum voor Teksteditie en Bronnenstudie (CTB) en Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (KANTL) Ron VAN DEN BRANDEN Wetenschappelijk

Nadere informatie

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek

Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek Lesbrief voor leerlingen: hoe ontwerp je een omslag voor een boek KIEZEN Een goed begin is het kiezen van het juiste boek. Er zijn zo veel mooie verhalen waardoor het soms lastig is om een goede keuze

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Jij en jouw diepste drijfveren

Jij en jouw diepste drijfveren Jij en jouw diepste drijfveren blok E - nivo 2 - avond 7 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugkoppeling en intro 19.25 Bijbelstudie 19.35 Catechismus 19.45 Bijbelstudie Matteus 22 19.55

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Lars Bernaerts. Schrijven als gebeurtenis De omwerking van het dagboek in Ivo Michiels Journal brut. Samenvatting. Abstract

Lars Bernaerts. Schrijven als gebeurtenis De omwerking van het dagboek in Ivo Michiels Journal brut. Samenvatting. Abstract http://www.interferenceslitteraires.be ISSN : 2031-2790 Lars Bernaerts Schrijven als gebeurtenis De omwerking van het dagboek in Ivo Michiels Journal brut Samenvatting Alleen al vanwege de titel lijkt

Nadere informatie

Functioneel gebruik van werkwoordstijden in educatieve teksten over het verleden

Functioneel gebruik van werkwoordstijden in educatieve teksten over het verleden Ronde 2 Tom van der Geugten Fontys Lerarenopleiding Tilburg / Vereniging van Educatieve Auteurs Contact: t.vandergeugten@fontys.nl Functioneel gebruik van werkwoordstijden in educatieve teksten over het

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

VOOR JE BEGINT TE LEZEN

VOOR JE BEGINT TE LEZEN Met Ule slaagt Marc de Bel erin het monster oorlog een gezicht te geven. Maar hij toont ook aan dat ondanks alles, liefde en vriendschap de kracht geven om door te zetten. WOUTER SINAEVE, IN FLANDERS FIELDS

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Gelukskoffercoaching. Ik kan in drie woorden vertellen wat ik geleerd heb: I love me. Wael, 11 jaar. Gelukkig zijn kun je leren!

Gelukskoffercoaching. Ik kan in drie woorden vertellen wat ik geleerd heb: I love me. Wael, 11 jaar. Gelukkig zijn kun je leren! Gelukkig zijn kun je leren! Gelukskoffercoaching Missie GELUKKIG ZIJN KUN JE LEREN Gelukskoffercoaching wil kinderen op jonge leeftijd positief ondersteunen in hun individuele emotionele ontwikkeling.

Nadere informatie

copyright www.candocoaching.nl 1

copyright www.candocoaching.nl 1 1 De Gids voor jouw succes en jouw uniekheid door Margje van der Lei CanDo Coaching www.candocoaching.nl Door het zetten van specifieke intenties wordt je geholpen op de weg waar je naar toe wilt. Wanneer

Nadere informatie

Lied 01 Titel: Psalm 105 Arrangement: Andre van Vliet Eerste componist: Traditional Uitvoering: Samenzang Opname: Utrecht - Jacobikerk Tekst

Lied 01 Titel: Psalm 105 Arrangement: Andre van Vliet Eerste componist: Traditional Uitvoering: Samenzang Opname: Utrecht - Jacobikerk Tekst Lied 01 Titel: Psalm 105 Arrangement: Andre van Vliet Eerste componist: Traditional Uitvoering: Samenzang Loof God de Heer, en laat ons blijde zijn glorierijke naam belijden. Meld ieder volk en elk geslacht

Nadere informatie

LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN. Uitgeverij Kramat. Marina Defauw. www.marinadefauw.com. 1.Schrijfopdracht

LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN. Uitgeverij Kramat. Marina Defauw. www.marinadefauw.com. 1.Schrijfopdracht LESMAP PANFLUIT MET GOUDEN NOTEN Uitgeverij Kramat Marina Defauw www.marinadefauw.com 1.Schrijfopdracht Na het lezen van Panfluit met gouden noten draag je Timo ongetwijfeld een warm hart toe. Klim nu

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

2.1 FaVoriete leestips

2.1 FaVoriete leestips Verhalend 2.1 FaVoriete leestips Van klasgenoten heb ik de volgende tips gekregen van boeken/tijdschriften die mij leuk lijken: 1.... 2.... 3.... Van de leraar heb ik de volgende tips gekregen van boeken/tijdschriften

Nadere informatie

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag

Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag Bepaal eerst de probleemstelling of hoofdvraag De probleemstelling is eigenlijk het centrum waar het werkstuk om draait. Het is een precieze formulering van het onderwerp dat je onderzoekt. Omdat de probleemstelling

Nadere informatie

De presentatie: basisprincipes

De presentatie: basisprincipes De presentatie: basisprincipes Een presentatie is eigenlijk een voordracht of spreekbeurt. De belangrijkste soorten: a Een uiteenzetting: je verklaart bv. hoe taal ontstaan is, behandelt het probleem van

Nadere informatie

SCHADUWPRIJS 2014. De jury van de Schaduwprijs 2014, bestaande uit:

SCHADUWPRIJS 2014. De jury van de Schaduwprijs 2014, bestaande uit: SCHADUWPRIJS 2014 De jury van de Schaduwprijs 2014, bestaande uit: Michael Berg, winnaar van De Gouden Strop 2013 Wim Krings, boekhandelaar in Sittard en lid van het boekenpanel van De Wereld Draait Door

Nadere informatie

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 EEN MAN NAAR GOD'S HART. Handelingen 13:22 INTRODUCTIE. 1. In zijn toespraak in Antiochië, gaat Paulus kort in op de geschiedenis van Israël, hij citeert een

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie