Spelend leren en ontdekken

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Spelend leren en ontdekken"

Transcriptie

1 Spelend leren en ontdekken Handboek drama voor het basisonderwijs Leerlijn drama voor de leerlingen per twee leerjaren Bijlage 1 bij hoofdstuk 4 Etje Heijdanus-de Boer Anouk van Nunen Hans Boekel Diane Carp Petra van der Veer-Borneman bussum 2016

2 Deze bijlage hoort bij de eerste druk van Spelend leren en ontdekken van Etje Heijdanus-de Boer, Anouk van Nunen, Hans Boekel, Diane Carp en Petra van der Veer-Borneman Uitgeverij Coutinho bv Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16h Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Reprorecht (Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16h Auteurswet 1912) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Uitgeverij Coutinho Postbus AH Bussum Noot van de uitgever Wij hebben alle moeite gedaan om rechthebbenden van copyright te achterhalen. Personen of instanties die aanspraak maken op bepaalde rechten, wordt vriendelijk verzocht contact op te nemen met de uitgever. ISBN NUR 846 Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 2 van 13

3 Leerlijn drama voor de leerlingen per twee leerjaren Inleiding Een leerlijn is een opbouw van leerinhouden per klassenjaar (of -jaren) door de basisschool heen, toegespitst op de verschillende leeftijden en ontwikkelingsfasen van de leerlingen. In deze bijlage gaan we in op de opbouw van de leerlijn. Hierin komt ook het formuleren van doelen kort aan bod, want we willen jou op weg helpen met het formuleren van goede doelen voor je lessen. We beschrijven een stappenplan waarmee je tot goed geformuleerde lesdoelen kunt komen. Vervolgens zeggen we iets over het gebruik van de leerlijn: deze moet een goede theoretische basis geven voor je lessen drama. Tot slot vind je de leerlijn drama, geordend per twee leerjaren. Opbouw van de leerlijn drama In deze leerlijn vind je de indicatoren die bij de verschillende competentiegebieden horen. Je hebt ze eerder gelezen in hoofdstuk 4. Het gaat daarbij om de vakinhoudelijke, vakinhoudelijke en culturele, en culturele competenties. Vakinhoudelijke competenties gaan, zoals het woord al zegt, over de vakinhoud van drama. Het MVBmodel en creativiteit komen hierin aan de orde. Indicatoren gaan dan over onderzoekend vermogen (wat kan ik allemaal binnen het MVB-model?) en receptief vermogen (wat zie ik allemaal binnen het MVB-model?). Vakinhoudelijke en culturele competenties gaan over zaken die de vakinhoud van drama betreffen maar ook doelen buiten drama dienen. Indicatoren die daarbij horen zijn creërend vermogen (wat kan ik maken, ontwerpen en presenteren met het MVB-model?) en reflectief vermogen (kan ik daarover denken en praten met anderen?). Je creëert met en reflecteert over de vakinhoud van drama, maar creëren en reflecteren zijn ook vaardigheden die je gebruikt buiten drama, in de rest van je school- en werkloopbaan en in je totale ontwikkeling als mens. De culturele competenties betreffen de indicator sociaal vermogen. Drama heeft namelijk absoluut niet het alleenrecht op sociaal vermogen: het is een vaardigheid groter dan een leergebied. De indicatoren binnen de competentiegebieden zijn opgenomen in de leerlijn. Zo kun je zien binnen welke vakinhoud en sociale competenties een ontwikkeling bij de leerlingen kan plaatsvinden. In de leerlijn staan de indicatoren per twee leerjaren geformuleerd, zodat je een duidelijke opbouw in inhouden kunt onderscheiden. Formulering in de leerlijn In hoofdstuk 4 hebben we voor iedere competentie een omschrijving gegeven en een algemene indicator genoemd. Voor een aantal indicatoren in de leerlijn hierna zal gelden dat ze hetzelfde zijn als de tekst die je hebt gezien in hoofdstuk 4. In dat geval is de betreffende indicator een goede omschrijving voor leerlingen uit die leerjaren. Daar waar de omschrijving van de indicatoren te makkelijk of te moeilijk is voor de betreffende leerjaren, hebben we een herformulering toegepast, passend bij het betreffende leerjaar. Daar waar een indicator nog helemaal niet aan de orde is, hebben we hem weggelaten. Hij komt dan pas in een later leerjaar voor het eerst in beeld. De indicatoren die je in de leerlijn aantreft, zijn dus relevant voor het betreffende leerjaar en op niveau geformuleerd. Voor een aantal indicatoren gelden bijzonderheden. Die noemen we hier even apart. Indicatoren en creativiteit Voor creativiteit (waarvoor indicatoren te onderscheiden zijn binnen onderzoekend vermogen en binnen creërend vermogen) geldt dat leerlingen daar een heel diverse ontwikkeling in kunnen laten zien. Sommige leerlingen zijn van nature creatiever dan andere. Dan kan het voorkomen dat een leerling uit groep 1-2 al een mate van creativiteit laat zien die zijn groepsgenoten nog niet beheersen. Die niveauverschillen beschrijven we niet in de leerlijn: spontaan creatief gedrag past daar niet in. In de leerlijn beschrijven we alleen die indicatoren die we voor de hele groep willen stimuleren. Voor creativiteit is een ontwikkeling te zien op het gebied van de zelfstandigheid Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 3 van 13

4 van de leerlingen en op het gebied van de complexiteit van de creatieve vaardigheden. Voor onderzoekend vermogen en creërend vermogen gelden dezelfde indicatoren. Op het gebied van creativiteit zullen de ontwikkeling van de leerlingen binnen onderzoekend vermogen en binnen creërend vermogen elkaar aanvullen en versterken. Indicatoren en SMART formuleringen Voor sommige indicatoren geldt dat ze niet SMART geformuleerd zijn. In hoofdstuk 10 wordt uitgelegd dat voor drama soms gewerkt wordt aan doelen in een voorwaardenscheppende sfeer. In dat geval werkt de leraar aan aspecten die een voorwaarde in zich dragen om daarna tot een ander, groter doel te kunnen komen dat zich uitstrekt over een langere termijn. De leerlingen moeten bijvoorbeeld met respect met elkaar kunnen omgaan om te waarborgen dat er eerlijke en open feedback kan worden gegeven. Indicatoren met betrekking tot deze langetermijndoelen zijn wel in de leerlijn opgenomen. Je ziet dat die indicatoren vaak beschreven worden met termen als ervaren, beleven, maken kennis met, exploreren. Die indicatoren sluiten aan bij de procesdoelen: doelen die behaald moeten worden om te kunnen komen tot een meer productgericht en dus wél SMART te formuleren doel. Die laatste doelen noemen we productdoelen. Voor beide typen doelen tref je indicatoren aan, maar we geven niet specifiek aan wat een procesdoel is en wat een productdoel. Vaak worden procesdoelen in een later jaar of in een volgende ontwikkelingsfase productdoelen. Indicatoren en concentrische leerstofopbouw Een aantal indicatoren komt in verschillende leerjaren terug. Dat komt doordat er binnen drama (net als in veel andere vakken) gewerkt wordt met een zogenoemde concentrische leerstofopbouw. Dat wil zeggen dat de leerstof op verschillende momenten in de schoolloopbaan van de leerlingen terugkomt, maar in een steeds moeilijkere variant. Je hebt daarover ook kunnen lezen in hoofdstuk 4. Je zult in de leerlijn hierna veel indicatoren vaker tegenkomen, maar dan in een moeilijkere vorm naarmate de leerlingen verder zijn in hun schoolloopbaan. Doelen formuleren Iedere leerkracht heeft de taak om voor zijn groep, voor die beginsituatie en die ene les, de juiste indicator te kiezen en op basis daarvan goede doelen te formuleren, want dan is er voor de leerlingen het hoogste leerrendement te behalen uit een les. Als pabostudent ben je misschien nu nog niet zover dat je het voorgaande al in praktijk kunt brengen. Voor jouw ontwikkeling is het belangrijk dat je er wel mee aan de slag gaat. In hoofdstuk 2 en 4 hebben we je daarom al laten kennismaken met de theorie. Met de leerlijn hierna helpen we je in praktische zin nog een stapje verder. Als je drama als doel gaat inzetten in je klas, is het formuleren van vakinhoudelijke doelen in een doorgaande lijn van groot belang. Eerste stap daarbij is dat je goede voorbeeldlessen gaat geven, zoals die in het handboek en elders op de website staan beschreven (vanaf hoofdstuk 9). Die lessen zijn vanuit de theorie en het MVB-model opgebouwd. Ze zijn in de praktijk veelvuldig getoetst en succesvol gebleken. We hebben de lessen voor je uitgeschreven en daar ook de doelen bij geformuleerd. Geef deze lessen, krijg ze in je vingers, leer door te doen. Dat is stap 1 voor jou als beginnende leerkracht. Stap 2 is dat je je eigen lesdoelen gaat formuleren met behulp van een voorbeeldles. Je past de doelen uit de voorbeeldles zo aan dat deze beter passen bij de beginsituatie van jouw groep: je brengt een nuance aan op inhoud of op niveau. Daarvoor kun je als vingeroefening je lesdoelen formuleren door te knippen en te plakken uit de indicatoren zoals hier beschreven in de leerlijn. Zorg er wel voor dat je de indicatoren overneemt bij de juiste jaargroep en lesinhoud, anders werk je niet op het juiste niveau aan de vakinhoud. Stap 3 voor jouw ontwikkeling op het gebied van het formuleren van doelen is dat je zelfstandig lesdoelen gaat formuleren voor je eigen groep, op basis van de beginsituatie van jouw groep en je eigen lesinhoud. Feitelijk kun Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 4 van 13

5 je een concreet passend lesdoel nooit uit een leerlijn halen, want de indicatoren die in de leerlijn staan voor bijvoorbeeld groep 4, gaan over álle groepen 4, en niet over jóúw groep 4, op díé dag, in díé situatie. Op basis van jouw specifieke inschattingen maak je van de algemene indicatoren product- of procesdoelen voor de verschillende competentiegebieden en leerinhouden. TIPS Wil je graag wat meer weten over de context van bepaalde leerinhouden voor bepaalde leerjaren, dan verwijzen we je naar de leerlijnen zoals geformuleerd door SLO. Wil je indicatoren specifieker formuleren tot proces- en productdoelen en nog een steuntje hebben, raadpleeg dan het MVB-model (zie hoofdstuk 4) en bekijk het schema met competenties hieronder, met de wijze van werken in productie, receptie en reflectie (dit schema is ook afgedrukt in 4.6 in het handboek). Onderdelen leerlijn en competenties vakinhoudelijke competenties vakinhoudelijke en culturele competenties onderzoekend vermogen receptief vermogen creërend vermogen reflectief vermogen productie: materie, vorm en betekenis (MVB-model), creativiteit en samenspelen receptie, dus het kijken naar spel productie: materie, vorm en betekenis (MVB-model), creativiteit plus bespreken, ontwerpen en presenteren reflectie, dus het nadenken en praten over spel culturele competenties sociaal vermogen samenspelen/samenwerken Om je als student van dienst te zijn bij het leren formuleren van doelen hebben we in de voorbeeldlessen in het lesvoorbereidingsformulier (zie hoofdstuk 9) doelen geformuleerd. Op het lesvoorbereidingsformulier is de verdeling in competentiegebieden echter anders dan in het voorgaande competentiemodel: 1 Het onderdeel reflectie hoort in het competentiemodel onder de vakinhoudelijke en culturele competenties, maar in drama gaat reflectie altijd over de vakinhoud. Reflectie is dan ook kritisch kijken naar het eigen en elkaars spel, met als doel om het te analyseren en/of te verbeteren. Om het voor het formuleren van doelen werkbaar te maken hebben we reflectie in het lesvoorbereidingsformulier onder de vakinhoudelijke competenties gezet. Receptie staat in het competentiemodel onder de vakinhoudelijke competenties. In het lesvoorbereidingsformulier staat receptie daar ook, maar dan gekoppeld aan reflectie. In een les komen die twee zaken namelijk vaak in elkaars verlengde voor: receptie is kijken naar het spel van een ander; als je er daarna met elkaar over praat, is het reflectie. 2 Creërend vermogen staat in het competentiemodel onder de vakinhoudelijke en culturele competenties, want het gaat niet alleen om vakinhoud maar ook om een overstijgende competentie. Toch plaatsen we het in het lesvoorbereidingsformulier naast onderzoekend vermogen, onder de noemer vakinhoudelijke competentie. Onderzoeken en creëren liggen in een dramales vaak in elkaars verlengde: tijdens het onderzoeken zijn leerlingen ook bezig met creëren. Door deze vereenvoudiging door te voeren in het lesvoorbereidingsformulier (ook in het lege) hopen we jou de stap naar het zelf formuleren van doelen vol vertrouwen te kunnen laten zetten. Je werkt op deze manier altijd Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 5 van 13

6 aan de juiste indicatoren, binnen alle competentiegebieden, maar zonder te hoeven puzzelen welke indicator bij welk competentiegebied hoort. Hierna volgt een voorbeeld uit de les voor groep 1-2 uit de lessenserie tableaus (zie de bijlagen bij hoofdstuk 9). Competenties Aan welke competenties voor de leerlingen ga je werken? Kies een indicator. Beschrijf het lesdoel zo concreet mogelijk (zie hoofdstuk 4). 1 Vakinhoudelijke competenties: Onderzoekend vermogen Creërend vermogen Receptief vermogen Reflectief vermogen 2 Culturele competenties: Sociaal vermogen Lesdoelen vakinhoudelijk: De leerlingen exploreren verschillende betekenisvolle houdingen, gebaren en teksten aan de hand van een striptekening. De leerlingen presenteren geconcentreerd een stripverhaal met gesproken tekstballonnen in tableaus. Lesdoelen vakoverstijgend: De leerlingen maken in een kleine groep afspraken over een verhaal in tableaus en tekst en spelen dit uit. Gebruik van de leerlijn De leerlijn is te gebruiken op verschillende manieren, met verschillende doelen. Maar ook op verschillende momenten in je loopbaan als leerkracht kan de leerlijn van pas komen: a Als leerkracht kun je de leerlijn gebruiken als referentiekader. Door te kijken naar de indicatoren die beschreven staan bij een bepaalde jaargroep, kun je kijken wat jouw groep ongeveer zou moeten kunnen. Hierop kun je je leerdoelen voor je startlessen baseren en vervolgstappen voor een volgende les drama plannen. b Als je al wat meer ervaring hebt, kun je de leerlijn gebruiken als checklist. Wat kunnen je leerlingen al wel en wat kunnen ze nog niet? Op basis daarvan kun je bepalen aan welk leerdoel je nadrukkelijker aandacht wilt besteden in je lessen. c Als je geruime tijd op een school werkt, kan de leerlijn je helpen steeds beter vooruit te kijken. Je bent je dan bewust van de ontwikkeling die de leerlingen op langere termijn gaan doormaken en kunt op basis van de leerlijn je lesaanbod daarop afstemmen. d De leerlijn kan ingezet worden om de ontwikkeling van de leerlingen goed te observeren. Op welk niveau beheersen welke leerlingen welke indicatoren? Hebben de leerlingen voldoende vooruitgang geboekt? Allemaal evenveel? Welke leerlingen wel en welke niet? Je zou de leerlijn ook kunnen gebruiken om toetsitems uit de leerlijn te halen. e Je kunt de leerlijn inzetten om je eigen onderwijs te evalueren. Heb je aan alle indicatoren aandacht besteed? Of zijn er aspecten die je hebt laten liggen en alsnog kunt en wilt oppakken? Voordat we de leerlijnen aan je voorleggen nog een praktische opmerking. Om de leesbaarheid van de leerlijnen zo groot mogelijk te maken, hebben we voor iedere uitgewerkte competentie de definitie van die competentie nogmaals opgenomen. Op die manier heb je voor alle beschreven indicatoren het grotere kader direct op je netvlies. Die definitie is niet op het niveau van de genoemde leerjaren geformuleerd, maar is de algemene beschrijving die je ook in hoofdstuk 4 in het handboek kunt lezen. Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 6 van 13

7 Groepen 1-2 Indicatoren vakinhoudelijke competenties: onderzoekend vermogen Hier gaat het erom dat de leerlingen over drama kunnen leren en dit kunnen toepassen. exploreren verschillende bewegingen en gebaren; tonen binnen de lessen drama hun nieuwsgierigheid en durf; ervaren verschillende mogelijkheden van taal en beweging als instrumenten van dramatisch spel; ervaren verschillende dramatische werkvormen; maken kennis met eenvoudige vaktermen drama (begrippen en concepten) als de leerkracht over dramatisch spel spreekt. exploreren impulsief met door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; combineren impulsief door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; vinden impulsief een andere oplossing voor eenzelfde eenvoudig probleem; vinden soms na voorbereiding een (nieuwe) oplossing; vinden soms impulsief zelfstandig een (nieuwe) oplossing. Indicatoren vakinhoudelijke competenties: receptief vermogen De leerlingen spelen niet alleen, ze kijken ook naar dramatisch spel. Het is belangrijk dat ze leren om zich voor het dramatische spel van anderen open te stellen. kijken naar dramatisch spel van medeleerlingen en beleven daar zichtbaar plezier aan; worden zichtbaar geraakt door het dramatische spel van medeleerlingen en reageren basaal in spel, in woorden of in een beeldende vorm op het dramatische spel van anderen; ontlenen inspiratie aan het kijken naar dramatisch spel: ze spelen globaal mee met hun medespelers. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: creërend vermogen De leerlingen kunnen zelf dramatisch spel bedenken, creëren, produceren en presenteren. Hiervoor zijn vakinhoudelijke kennis en creërend vermogen nodig. exploreren en leven zich in in verschillende emoties; exploreren mogelijkheden om in dramatisch spel eigen vondsten te verwerken; oefenen stilstaan in een gegeven houding; oefenen meedoen in rollen en handelingen in een verhaal. exploreren impulsief met door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; combineren impulsief door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; vinden impulsief een andere oplossing voor eenzelfde eenvoudig probleem; vinden soms na voorbereiding een (nieuwe) oplossing; vinden soms impulsief zelfstandig een (nieuwe) oplossing. Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 7 van 13

8 Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: reflectief vermogen De leerlingen kunnen dramatisch spel van zichzelf en anderen analyseren, interpreteren en waarderen. vertellen onder begeleiding over hun eigen spel en het samenspel daarbij; kunnen opvallende verschillen tussen dramatisch spel van henzelf en anderen benoemen; kunnen basale feedback accepteren op hoe ze spelen; ervaren dat dramatisch spel deel uitmaakt van de eigen leefwereld. Indicatoren culturele competenties: sociaal vermogen De leerlingen kunnen hun emoties op een duidelijke en sociaal aanvaardbare manier uiten. Ze waarderen en respecteren de emoties van andere leerlingen en spelen en werken samen. spelen met en kijken en luisteren naar het dramatische spel van medeleerlingen; kunnen individueel en samen basaal dramatisch spel maken; tonen op sociaal acceptabele wijze hun (gespeelde) emoties in de klas; respecteren de emoties van zichzelf en van anderen zoals die worden geuit in het dramatisch spel; geven gevoelens en emoties van andere leerlingen de ruimte; tonen aan dat ze kunnen luisteren naar een ander; ervaren dat zij gevoelens, ervaringen en ideeën vormgeven met behulp van dramatisch spel. Groepen 3-4 Indicatoren vakinhoudelijke competenties: onderzoekend vermogen Hier gaat het erom dat de leerlingen over drama kunnen leren en dit kunnen toepassen. exploreren verschillende betekenisvolle bewegingen en gebaren; tonen op authentieke, gepaste wijze binnen de lessen drama hun nieuwsgierigheid en durf; exploreren specifieke mogelijkheden van taal en beweging als instrumenten van dramatisch spel; onderzoeken basaal hoe ze dit in een dramaproduct kunnen gebruiken; exploreren mogelijkheden en varianten van dramatische werkvormen; exploreren met eenvoudige vaktermen drama (begrippen en concepten) als ze over dramatisch spel spreken; nemen kennis van gelegenheden waarbij dramatisch spel onderdeel is van een sociaal verband of een culturele uiting. exploreren met door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; combineren door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; vinden met begeleiding van de leerkracht een andere oplossing voor eenzelfde eenvoudig probleem; vinden in samenwerking met en met begeleiding van de leerkracht een (nieuwe) oplossing voor een eenvoudig probleem. Indicatoren vakinhoudelijke competenties: receptief vermogen De leerlingen spelen niet alleen, ze kijken ook naar dramatisch spel. Het is belangrijk dat ze leren zich voor het dramatische spel van anderen open te stellen. Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 8 van 13

9 ervaren zichtbaar plezier in het leren van en over dramatisch spel door ernaar te kijken; kunnen zichtbaar geraakt worden door dramatisch spel van anderen en kunnen dit verwoorden; ontlenen inspiratie aan het kijken naar dramatisch spel: ze spelen in grote lijnen mee met hun medespelers. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: creërend vermogen De leerlingen kunnen zelf dramatisch spel bedenken, creëren, produceren en presenteren. Hiervoor zijn vakinhoudelijke kennis en creërend vermogen nodig. leven zich in in een verzonnen persoon en oefenen ermee dit vorm te geven met hun lichaam; passen eenvoudige eigen vondsten toe in dramatisch spel en ontdekken daarvoor nieuwe mogelijkheden; exploreren betekenisvolle houdingen, bewegingen en gebaren; exploreren aangereikte oplossingen voor speltechnische vragen en spelmogelijkheden; oefenen met het presenteren van dramatisch spel of een korte scène aan anderen; kunnen out of the box denken bij het verzinnen van dramatisch spel in eenvoudige spelopdrachten. exploreren met door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; combineren door de leerkracht aangereikte enkelvoudige gegevens; vinden met begeleiding van de leerkracht een andere oplossing voor eenzelfde eenvoudig probleem; vinden in samenwerking met en met begeleiding van de leerkracht een (nieuwe) oplossing voor een eenvoudig probleem. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: reflectief vermogen De leerlingen kunnen dramatisch spel van zichzelf en anderen analyseren, interpreteren en waarderen. beschrijven hun eigen spel en het samenspel daarbij; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties bij dramatisch spel verwoorden en uiten; kunnen verschillen tussen dramatisch spel van henzelf en dat van anderen benoemen en geven daar een basale rechtvaardiging voor; benoemen op basale wijze wat de waarde van bepaalde spelelementen binnen drama is; accepteren basale feedback op hoe ze spelen; kunnen en willen de bedoelingen van de persoon of groep die speelt verwoorden; kunnen en willen basale feedback van anderen toepassen in hun spel; nemen kennis van en praten over gelegenheden waarbij dramatisch spel onderdeel is van een sociaal verband of een culturele uiting. Indicatoren culturele competenties: sociaal vermogen De leerlingen kunnen hun emoties op een duidelijke en sociaal aanvaardbare manier uiten. Ze waarderen en respecteren de emoties van andere leerlingen en spelen en werken samen. spelen onder begeleiding met anderen samen of juist alleen, met respect voor elkaar; kunnen individueel en samen basaal dramatisch spel maken en presenteren; kunnen in hun eigen groep onder begeleiding basaal reflecteren op eigen en andermans vormen van samenwerking; tonen op sociaal acceptabele wijze hun (gespeelde) emoties in de klas of voor een klein publiek; Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 9 van 13

10 respecteren de emoties van zichzelf en van anderen zoals die worden geuit in het dramatisch spel of een basale presentatie; geven gevoelens en emoties van andere leerlingen de ruimte en bespreken ze zo nodig onder begeleiding; tonen aan dat ze kunnen luisteren naar een ander; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties in dramatisch spel uiten; kunnen onder begeleiding gevoelens, ervaringen en ideeën vormgeven met behulp van dramatisch spel. Groepen 5-6 Indicatoren vakinhoudelijke competenties: onderzoekend vermogen Hier gaat het erom dat de leerlingen over drama kunnen leren en dit kunnen toepassen. exploreren verschillende betekenisvolle houdingen en gebaren in een juiste context; leren op authentieke, gepaste en in het proces relevante wijze binnen de lessen drama uiting en vorm te geven aan hun nieuwsgierigheid en durf; leren specifieke mogelijkheden van taal en beweging als instrumenten van dramatisch spel te hanteren; leren inventariseren en onderzoeken hoe ze hiermee een dramaproduct kunnen ontwerpen; leren over de mogelijkheden, varianten en technieken van dramatisch spel; leren eenvoudige vaktermen drama (begrippen en concepten) gebruiken als ze over dramatisch spel spreken; leren waar ze informatie over drama en dramavoorstellingen kunnen vinden; ervaren hoe drama met andere vormen van creatieve uitingen en kunst te verbinden is; leren doel en functie van drama in eigen land en ook wereldwijd te onderzoeken; leren over culturele en historische achtergronden van dramatisch spel. exploreren met door de leerkracht aangereikte gegevens; combineren door de leerkracht aangereikte gegevens; vinden met begeleiding van de leerkracht een andere oplossing voor eenzelfde probleem; vinden in samenwerking met en met begeleiding van de leerkracht een (nieuwe) oplossing voor een probleem. Indicatoren vakinhoudelijke competenties: receptief vermogen De leerlingen spelen niet alleen, ze kijken ook naar dramatisch spel. Het is belangrijk dat ze leren zich voor het dramatische spel van anderen open te stellen. ervaren zichtbaar plezier in het leren van en over dramatisch spel door ernaar te kijken; kunnen zichtbaar geraakt worden door dramatisch spel van anderen en kunnen dit verwoorden; kunnen zich zichtbaar inleven in wat dramatisch spel verbeeldt; ontlenen inspiratie aan het kijken naar dramatisch spel en passen dit toe in hun eigen spel. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: creërend vermogen De leerlingen kunnen zelf dramatisch spel bedenken, creëren, produceren en presenteren. Hiervoor zijn inhoudelijke kennis en creërend vermogen nodig. geven door middel van dramatisch spel vorm aan hun gevoelens, ervaringen en ideeën; maken eigen dramatisch spel en ontdekken en creëren onder begeleiding nieuwe mogelijkheden; Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 10 van 13

11 oefenen onder begeleiding speltechniek en spelvaardigheden en maken daarmee dramatisch spel en/of een presentatie; kunnen via gerichte zoekopdrachten op internet verhalen en sprookjes vinden om een verhaallijn te vinden; zoeken naar variaties aan oplossingen voor eenzelfde categorie speltechnische vragen, spelmogelijkheden en -moeilijkheden als ze dramatisch spel maken en uitvoeren; presenteren (improvisatie)spel, een scène of een basale productie aan anderen; verbinden op hun eigen basale manier drama met andere kunstzinnige uitingen; kunnen out of the box denken of dat in drama oefenen; kunnen bij het maken van dramatisch spel verschillende fases herkennen en benoemen. exploreren met door de leerkracht aangereikte gegevens; combineren door de leerkracht aangereikte gegevens; vinden met begeleiding van de leerkracht een andere oplossing voor eenzelfde probleem; vinden in samenwerking met en met begeleiding van de leerkracht een (nieuwe) oplossing voor een probleem. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: reflectief vermogen De leerlingen kunnen dramatisch spel van zichzelf en anderen analyseren, interpreteren en waarderen. beschrijven met gebruikmaking van de juiste terminologie hun eigen spel en het samenspel daarbij; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties bij dramatisch spel verwoorden en uiten; benoemen verschillen tussen dramatisch spel van henzelf en van anderen en geven daar een rechtvaardiging voor; benoemen wat de waarde van bepaalde spelelementen binnen drama is; accepteren feedback op hoe ze spelen; kunnen verschillen tussen feiten en meningen over dramatisch spel onder woorden brengen en geven daarmee basale kritiek op spel, zowel dat van henzelf als dat van anderen; kunnen en willen de bedoelingen van de persoon of groep die speelt verbeelden of verwoorden; kunnen en willen feedback van anderen toepassen in hun spel; praten over dramatisch spel als vrijetijdsbesteding; komen in contact met en praten over dramatisch spel uit verschillende culturen in Nederland. Indicatoren culturele competenties: sociaal vermogen De leerlingen kunnen hun emoties op een duidelijke en sociaal aanvaardbare manier uiten. De leerlingen waarderen en respecteren de emoties van andere leerlingen en spelen en werken samen. spelen met anderen samen of juist alleen, met respect voor elkaar; kunnen individueel en samen dramatisch spel maken en presenteren; kunnen in hun eigen groep reflecteren op eigen en andermans vormen van samenwerking; tonen op sociaal acceptabele wijze hun (gespeelde) emoties in de klas of voor publiek; respecteren de emoties van zichzelf en van anderen zoals die worden geuit in het dramatische spel of in de presentatie; geven gevoelens en emoties van andere leerlingen de ruimte en bespreken ze zo nodig onder begeleiding; tonen aan dat ze kunnen luisteren naar een ander en kunnen onder begeleiding doorvragen naar gronden en motieven van anderen; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties in dramatisch spel uiten en onder begeleiding vergelijken met die van anderen; Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 11 van 13

12 kunnen onder geringe begeleiding gevoelens, ervaringen en ideeën vormgeven met behulp van dramatisch spel. Groepen 7-8 Indicatoren vakinhoudelijke competenties: onderzoekend vermogen Hier gaat het erom dat de leerlingen over drama kunnen leren en dit kunnen toepassen. leren experimenteren met verbale en non-verbale mogelijkheden in dramatisch spel; leren op authentieke, gepaste en in het proces relevante wijze binnen de lessen drama uiting en vorm te geven aan hun nieuwsgierigheid en durf; leren specifieke mogelijkheden van taal en beweging als instrumenten van dramatisch spel te hanteren; leren inventariseren en onderzoeken hoe ze een dramaproduct kunnen ontwerpen; leren over de mogelijkheden, varianten en technieken van dramatisch spel; leren aan drama gerelateerde taal (begrippen en concepten) gebruiken als ze over dramatisch spel spreken; leren waar ze informatie over drama en dramavoorstellingen kunnen vinden en leren die te gebruiken bij het bespreken van wat voor drama relevant is; leren drama met andere vormen van creatieve uitingen en kunst te verbinden en dit te verwoorden; leren doel en functie van drama in eigen land en ook wereldwijd te onderzoeken; leren over culturele en historische achtergronden van dramatisch spel. exploreren met aangereikte gegevens; combineren aangereikte gegevens en vinden een andere oplossing voor eenzelfde probleem; vinden na voorbereiding een (nieuwe) oplossing; vinden zelfstandig een (nieuwe) oplossing. Indicatoren vakinhoudelijke competentie: receptief vermogen De leerlingen spelen niet alleen, ze kijken ook naar dramatisch spel. Het is belangrijk dat ze leren zich voor het dramatische spel van anderen open te stellen. ervaren zichtbaar plezier in het leren van en over dramatisch spel door ernaar te kijken; kunnen zichtbaar geraakt worden door dramatisch spel van anderen en kunnen dit verwoorden; kunnen zich zichtbaar inleven in wat dramatisch spel verbeeldt; gebruiken dramatisch spel dat ze hebben gezien ook om hun eigen fantasie en zelfontdekking te vergroten; gebruiken de lessen drama om hun eigen mogelijkheden en talenten te ontwikkelen. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: creërend vermogen De leerlingen kunnen zelf dramatisch spel bedenken, creëren, produceren en presenteren. Hiervoor hebben ze vakinhoudelijke kennis en creërend vermogen nodig. geven door middel van dramatisch spel genuanceerd vorm aan hun gevoelens, ervaringen en ideeën; maken eigen dramatisch spel en ontdekken en creëren nieuwe mogelijkheden; oefenen speltechniek en spelvaardigheden en maken daarmee dramatisch spel en/of een presentatie; kunnen via zoekopdrachten op internet materialen, verhalen, sprookjes, teksten enzovoort vinden om een verhaallijn te vinden of te creëren; Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 12 van 13

13 zoeken naar al dan niet nieuwe oplossingen voor speltechnische vragen, spelmogelijkheden en -moeilijkheden als ze dramatisch spel maken en uitvoeren; presenteren (improvisatie)spel, een scène of een productie aan anderen; verbinden op hun eigen manier drama met andere kunstzinnige uitingen; kunnen out of the box denken of dat in drama oefenen; kunnen bij het maken van dramatisch spel verschillende fases onderscheiden, uitleggen en bespreken. exploreren met aangereikte gegevens; combineren aangereikte gegevens; vinden een andere oplossing voor eenzelfde probleem; vinden na voorbereiding een (nieuwe) oplossing; vinden zelfstandig een (nieuwe) oplossing. Indicatoren vakinhoudelijke en culturele competenties: reflectief vermogen De leerlingen kunnen dramatisch spel van zichzelf en anderen analyseren, interpreteren en waarderen. beschrijven hun eigen spel en het samenspel daarbij; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties bij dramatisch spel verwoorden en uiten; kunnen verschillen tussen dramatisch spel van henzelf en anderen benoemen; zijn in staat om te benoemen wat de waarde van bepaalde spelelementen binnen drama is; kunnen feedback accepteren op hun eigen spel; kunnen verschillen tussen feiten en meningen over dramatisch spel onder woorden brengen; kunnen en willen de bedoelingen van de persoon of groep die speelt verbeelden of verwoorden; kunnen en willen feedback van anderen toepassen in hun spel; kunnen nadenken over de rol van drama in hun eigen sociale, culturele en emotionele leven, en in dat van anderen; geven een onderbouwde mening over drama-uitingen van verschillende culturele achtergronden en momenten in de geschiedenis. Indicatoren culturele competenties: sociaal vermogen De leerlingen kunnen hun emoties op een duidelijke en sociaal aanvaardbare manier uiten. Ze waarderen en respecteren de emoties van andere leerlingen en spelen en werken samen. spelen met anderen samen of juist alleen, met respect voor elkaar; kunnen individueel en samen dramatisch spel maken en presenteren; kunnen in hun eigen groep reflecteren op eigen en andermans vormen van samenwerking om tot een resultaat te komen; tonen op sociaal acceptabele en genuanceerde wijze hun (gespeelde) emoties in de klas of voor publiek; respecteren de emoties van zichzelf en van anderen zoals die worden geuit in het dramatische spel of in de presentatie; geven gevoelens en emoties van andere leerlingen de ruimte en bespreken ze zo nodig; tonen in gedrag en woord dat ze kunnen luisteren naar de ander en kunnen doorvragen naar gronden en motieven van wat die anderen in het gesprek over drama inbrengen; kennen het verschil tussen discussiëren en samen bespreken en tonen dat door niet te vervallen in een wellesnietesdebat; kunnen en willen hun eigen reacties en emoties in dramatisch spel uiten en vergelijken met die van anderen; kunnen gevoelens, ervaringen en ideeën vormgeven met behulp van dramatisch spel. Bijlage 1, Hoofdstuk 4 bij Spelend leren en ontdekken 13 van 13

Een onderzoekende houding

Een onderzoekende houding Een onderzoekende houding Werken aan professionele ontwikkeling Zelfscan onderzoekende houding Maaike van den Herik en Arnout Schuitema bussum 2016 Deze zelfscan hoort bij Een onderzoekende houding. van

Nadere informatie

Bijlagen bij het ecologisch krachtenveld

Bijlagen bij het ecologisch krachtenveld Professioneel pedagogisch handelen Omgaan met probleemgedrag in opvoedingssituaties Bijlagen bij het ecologisch krachtenveld Gerbert Sipman u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014 Deze bijlagen horen

Nadere informatie

Antwoorden op de meerkeuzevragen

Antwoorden op de meerkeuzevragen Antwoorden op de meerkeuzevragen bij Dit is marketing! Loek ten Berge Johan van Kooten met medewerking van Esther de Berg Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze antwoorden

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 1 Mondelinge taalvaardigheid

Toetsvragen bij domein 1 Mondelinge taalvaardigheid bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 1 Mondelinge taalvaardigheid Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen. Extra les: Wonen. Dorothé Pietersma. u i t g e v e r ij coutinho.

Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen. Extra les: Wonen. Dorothé Pietersma. u i t g e v e r ij coutinho. Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Wonen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over wonen hoort bij Zwart op wit. Praktische schrijfvaardigheid

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Outreachend werken. Handboek voor werkers in de eerste lijn. Opdrachten bij methodiek. Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan

Outreachend werken. Handboek voor werkers in de eerste lijn. Opdrachten bij methodiek. Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan Outreachend werken Handboek voor werkers in de eerste lijn Opdrachten bij methodiek Lia van Doorn Yvonne van Etten Mirjam Gademan uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2008 Deze opdrachten horen bij Outreachend

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Thuis in Word Antwoorden op de vragen. Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst

Thuis in Word Antwoorden op de vragen. Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst Thuis in Word 2007 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2009 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2007 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Cursus. Vakinhoud en leergebieden primair onderwijs (geschiedenis)

Cursus. Vakinhoud en leergebieden primair onderwijs (geschiedenis) Cursus Vakinhoud en leergebieden primair onderwijs (geschiedenis) Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Sietske van Es Inhoudelijke redactie: Floortje

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 11 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Profiel van de Nederlandse overheid

Profiel van de Nederlandse overheid Profiel van de Nederlandse overheid Organisatie, beleid en besluitvorming Links Remko Iedema en Patricia Wiebinga bussum 2012 Deze links vormen extra materiaal bij de zesde, herziene druk van het boek

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 3 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Extra les: Internetbankieren

Extra les: Internetbankieren Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Internetbankieren Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over internetbankieren hoort bij Zwart

Nadere informatie

Cursus. Oriëntatie op het werkveld voor SMD en SCW

Cursus. Oriëntatie op het werkveld voor SMD en SCW Cursus Oriëntatie op het werkveld voor SMD en SCW Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Esmeralda de Leeuw en Floortje Vissers Titel: Oriëntatie op

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

Cursus. Didactiek en motiveren van leerlingen

Cursus. Didactiek en motiveren van leerlingen Cursus Didactiek en motiveren van leerlingen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Annemieke Loos Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Didactiek

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Webmail met Windows Live Hotmail

Webmail met Windows Live Hotmail Wegwijs in internet Webmail met Windows Live Hotmail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Webmail met Windows Live Hotmail hoort bij Wegwijs in internet van

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Cursus. Onderwijs VVE 2 activerende leeromgeving

Cursus. Onderwijs VVE 2 activerende leeromgeving Cursus Onderwijs VVE 2 activerende leeromgeving Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Geerte Binnema Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Onderwijs/VVE2

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Cursus. Leren kun je leren

Cursus. Leren kun je leren Cursus Leren kun je leren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn Leren

Nadere informatie

Training. Gesprekstechnieken

Training. Gesprekstechnieken Training Gesprekstechnieken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Anne Marie Klaassens Inhoudelijke redactie: Jo-Anne Schaaf Titel: Gesprekstechnieken

Nadere informatie

Cursus. Evalueren begeleiding van activiteiten

Cursus. Evalueren begeleiding van activiteiten Cursus Evalueren begeleiding van activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Cursus

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Excel 2007 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2008 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Excel 2007 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o

Leerdoelen. Conferencemanagement. Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk. John E. Moreu. u i t g e v e r ij c o u t i n h o Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Leerdoelen John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze leerdoelen horen bij de derde, herziene uitgave

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Cursus. Autistisch spectrum

Cursus. Autistisch spectrum Cursus Autistisch spectrum Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Inge Janssens Inhoudelijke redactie: Agnes Schouten Titel: Autistisch Spectrum ISBN:

Nadere informatie

Training. Talentherkenning

Training. Talentherkenning Training Talentherkenning Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Ariëlle Potter Titel: Talentherkenning ISBN:

Nadere informatie

Cursus. Schrijf een projectplan

Cursus. Schrijf een projectplan Cursus Schrijf een projectplan Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Annyttsje Pruim, Floortje Vissers Titel: Schrijf een projectplan ISBN: 978 90

Nadere informatie

Recht lezen 2 Samenvatten. Weboefening 1. drs. Jacky van den Dikkenberg. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2015

Recht lezen 2 Samenvatten. Weboefening 1. drs. Jacky van den Dikkenberg. u i t g e v e r ij c o u t i n h o. bussum 2015 Recht lezen 2 Samenvatten Weboefening 1 drs. Jacky van den Dikkenberg u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze weboefening hoort bij Recht lezen 2 van drs. Jacky van den Dikkenberg. 2015 Uitgeverij

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 5 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g d e g e t a l l e n k a a r t Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama -

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - In de vaardigheidslijn drama wordt gebruik gemaakt van spelvaardigheden, verbeelden en vormgeven in een opbouwende lijn voor de groepen

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Loopbaanoriëntatie -begeleiding

Loopbaanoriëntatie -begeleiding IK, LEREN EN WERKEN Loopbaanoriëntatie en -begeleiding Loopbaanlogboek voor fase 3 Transitie Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Helma Klein Nagelvoort

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 5 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs 20 d e l e n i n s t a p h a n d l e i d i n g Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis met vernieuwende elementen uit de methode

Nadere informatie

Cursus. Groepsdynamica en leiderschapsstijlen

Cursus. Groepsdynamica en leiderschapsstijlen Cursus Groepsdynamica en leiderschapsstijlen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Groepsdynamica

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Sleutel bij hoofdstuk 1

Sleutel bij hoofdstuk 1 Sleutel bij hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke Jacobs u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze sleutel hoort bij

Nadere informatie

Illustratieverantwoording bij. Van licht tot zicht. Een interdisciplinaire benadering. van visuele communicatie. Kees van Overveld

Illustratieverantwoording bij. Van licht tot zicht. Een interdisciplinaire benadering. van visuele communicatie. Kees van Overveld Illustratieverantwoording bij Van licht tot zicht Een interdisciplinaire benadering van visuele communicatie Kees van Overveld 2011 Uitgeverij Coutinho b.v. Alle rechten voorbehouden. Behoudens de in of

Nadere informatie

Bijlagen bij deel III

Bijlagen bij deel III Professioneel pedagogisch handelen Omgaan met probleemgedrag in opvoedingssituaties Bijlagen bij deel III Gerbert Sipman u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014 Deze bijlagen horen bij de derde, herziene

Nadere informatie

De Cirkel van Zorg voor leerkrachten

De Cirkel van Zorg voor leerkrachten De Cirkel van Zorg voor leerkrachten 2015, Eleonoor van Gerven, Almere Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Cursus. Chronisch zieken

Cursus. Chronisch zieken Cursus Chronisch zieken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Mies Blok Inhoudelijke redactie: Jo-Anne Schaaf Titel: Chronisch zieken ISBN: 9789037235951

Nadere informatie

Werken aan communicatie 1

Werken aan communicatie 1 Communicatie Werken aan communicatie 1 Werken aan communcatie 1 Serienummer: Licentie: Voor het activeren van de licentie kijk pagina 5 van dit werkboek. Te activeren tot: Colofon Uitgeverij: Edu Actief

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in PowerPoint 2007 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Powerpoint 2007 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk Taaltalent deel 2 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 4 Het werk Katja Verbruggen Henny Taks u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Training. Verdieping gespreksvoering

Training. Verdieping gespreksvoering Training Verdieping gespreksvoering Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ingrid Mulder Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Verdieping

Nadere informatie

Routeboek Onderleggers voor de ISK

Routeboek Onderleggers voor de ISK Routeboek Onderleggers voor de ISK ISK Utrecht Boom, Amsterdam Deze uitgave is gemaakt in opdracht van ISK Utrecht. Tweede herziene uitgave 2014 2011 ISK Utrecht Behoudens de in of krachtens de Auteurswet

Nadere informatie

Cursus. Verdieping kinderen met specifieke begeleidingsvragen Deel 1

Cursus. Verdieping kinderen met specifieke begeleidingsvragen Deel 1 Cursus Verdieping kinderen met specifieke begeleidingsvragen Deel 1 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Meike Bouwer Inhoudelijke redactie: Napona

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 2 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Excel 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Excel 2010 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 7 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8.1 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8.1 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Algemene beroepsvaardigheden. Werkboek

Algemene beroepsvaardigheden. Werkboek Algemene beroepsvaardigheden Werkboek Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Martijn Baalman, Simon Kuipers, Rein Mulder Inhoudelijke redactie: Stephan

Nadere informatie

Gesprekscommunicatie

Gesprekscommunicatie Gesprekscommunicatie Handboek voor leerkrachten in het primair onderwijs Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties Adri van den Brand uitgeverij c o u t i n h o c bussum 2010 Extra hoofdstuk 5 Taalfuncties is extra

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g d e r e k e n m a c h i n e Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Cultuuronderwijs in school

Cultuuronderwijs in school Cultuuronderwijs in school Handreiking voor het schrijven van een beleidsplan cultuuronderwijs Het Motto Een motto of beweegreden is een korte tekst die de bedoeling van iets weergeeft. In dit geval een

Nadere informatie

Training. Presenteren en instrueren

Training. Presenteren en instrueren Training Presenteren en instrueren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Presenteren

Nadere informatie

Cursus. Oriëntatie op het werkveld

Cursus. Oriëntatie op het werkveld Cursus Oriëntatie op het werkveld Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Irma Derksen Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Oriëntatie op

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Training. Enquêteren

Training. Enquêteren Training Enquêteren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Floortje Vissers Titel: Enquêteren ISBN: 978 90 3724 129 7 Edu Actief b.v. 2016 Behoudens

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 9 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

Training. Verhalen vertellen met poppen

Training. Verhalen vertellen met poppen Training Verhalen vertellen met poppen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Anne Haselberg Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Verhalen vertellen

Nadere informatie

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 6 De school

Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 6 De school Taaltalent deel 2 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Woordenlijst Nederlands Engels Hoofdstuk 6 De school Katja Verbruggen Henny Taks u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2014

Nadere informatie

Cursus. Schuldhulpverlening (budgetteren)

Cursus. Schuldhulpverlening (budgetteren) Cursus Schuldhulpverlening (budgetteren) Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Annyttsje Pruim Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Schuldhulpverlening

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Training. Observeren en rapporteren

Training. Observeren en rapporteren Training Observeren en rapporteren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Floortje Vissers Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Observeren

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 8 van Taaltalent deel 3 Methode Nederlands voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 7 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e d e r e k e n m a c h i n e Les Rekenen tot 000 Rekenen met de rekenmachine. Hiernaast zie je een rekenmachine. Hoe

Nadere informatie

Vervangende opdrachten

Vervangende opdrachten Wegwijs in de wereld van websites bouwen Vervangende opdrahten Hannie van Osnabrugge o u t i n h o bussum 2005 Deze informatie hoort bij Wegwijs in de wereld van websites bouwen van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

h a n d l e i d i n g

h a n d l e i d i n g Zwijsen jaargroep 4 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g g e t a l l e n e n g e t a l b e g r i p 5 10 Inleiding Middels het programma maken de leerlingen kennis

Nadere informatie

Spelenderwijs bewegen. voor 0 tot 4 jaar

Spelenderwijs bewegen. voor 0 tot 4 jaar Spelenderwijs bewegen voor 0 tot 4 jaar Spelenderwijs bewegen voor 0 tot 4 jaar Leuke, prikkelende beweegprogramma s bevat onderdelen ontleend aan Beweegkriebels van het Nederlands Instituut voor Sport

Nadere informatie