Technische Assistentie aan het Ministerie van Handel en Industrie SURINAME

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Technische Assistentie aan het Ministerie van Handel en Industrie SURINAME"

Transcriptie

1 Technische Assistentie aan het Ministerie van Handel en Industrie SURINAME Capaciteitsopbouw ter ondersteuning van de Voorbereiding van de Economische Partnerschap Overeenkomst (8 ACP TPS 110 EPA # 059) Finaal Rapport : December 2005 Metra Economische Consulting Ltd 3 Mount Pleasant Road, Caterham CR3 6LP Surrey, United Kingdom Tel: +44 (0) Fax: +44 (0) Registered in England No VAT No GB PROPLAN Consultancy Heerenstraat 6 Bov, Paramaribo, Suriname Tel: (597) Fax: (597)

2 INHOUD VOORWOORD...1 INLEIDING...i LIJst VAN AFKORTINGEN... iii SAMENVATTING...v 1. Historisch Perspectief...v 2. Het EPA Proces...v 3. Verwachtte Effecten van een EPA op Suriname...viii 4. Fiscale Impacts van een EPA en Compensatiemechanismen... ix 5. Sensitieve Producten... xi 6. Effect op Bestaande Belangrijke Sectoren...xiii 7. Sociale-, Milieu- en Andere Effecten... xiv 8. De Cariforum Dimensie... xv 9. Toekomst Vooruitzichten: Nieuwe Business waarvan de Ontwikkeling onder een EPA kan worden gestimuleerd... xv HOOFDSTUK 1 De Surinaamse Economie Inleiding Economische Trends BBP per Sector Werkgelegenheid De Externe Sector Directe Buitenlandse Investeringen Fiscaal Beleid Monetair en Wisselkoersbeleid Productiviteit en Konkurrentievermogen Handelsbeleid Governance Ontwikkelingssamenwerking en Internatonale financiering...9 HOOFDSTUK 2 Internationale Handel Handelspartners Handel met de Europese Unie...12 HOOFDSTUK 3 Naar een EPA Lomé Een afnemend voordeel voor ACP Cotonou behelst een Transitie EPA s moeten worden Onderhandeld op Regionaal niveau Hoe is de Caribbean georganiseerd Onderhandelingsprincipes Structuur Onderhandelingsteam Indicatief Onderhandelings Schema...23

3 HOOFDSTUK 4 Overzicht van Belangrijke Sectoren Rijst Achtergrond EU Preferentiele Handelsovereenkomst Toekomst Vooruitzichten en Benodigde Acties Bananen Achtergrond EU Preferentiële Handelsovereenkomst Toekomst Vooruitzichten en benodigde Acties Vis en Garnalen Achtergrond Toekomst vooruitzichten en benodigde Acties Goudmijnbouw Achtergrond Toekomst Vooruitzichten en Benodigde Acties Bauxietmijnbouw Achtergrond Toekomst Vooruitzichten en benodigde Acties Toerisme Achtergrond Toekomst Vooruitzichten en benodigde Acties...35 HOOFDSTUK 5 Suriname SWOT Analyse Introductie Sterkten Zwakten Bedreigingen Kansen Benodigde Acties en Tijdschema...40 HOOFDSTUK 6 Fiscale Impacts Waarom zullen er Fiscale Impacts zijn? Het Relatieve Belang van Importheffingen EU en Andere landen als Heffingsgeneratoren Import Heffingsniveau Gedetaileerde Analyse van EU Importen en Betaalde Heffingen Raming van de Heffingsverliezen onder EPA Oplossingen voor het Compenseren van Inkomstenderving Andere Implicaties...51 HOOFDSTUK 7 Impact Analyse - Sociaal en Armoede, Milieu & Gender Sociale en Armoede efecten Milieu Effecten Gender aspekten De effecten van een EPA op Duurzame ontwikkeling...57

4 HOOFDSTUK 8 Sensitieve Producten Samenstellen van een lijst van Sensitieve Producten De Lijst van Sensitieve Producten De 8 Sensitieve Producten Rum Bier Houten Meubels Wasmiddelen, Schoonmaakmiddelen Toilet papier Bezems en Borstels Margarine en Vetten Ice Cream Conclusie...64 HOOFDSTUK 9 Potentiele Export Producten Doelen Methodologie Constructie van een Initiële (Lange) Lijst Verfijning van de Lijst Selectie Criteria voor Toekomstig Sukses Onderzoek en Resultaten Benutting van de Kansen : Wat kan de Overheid Doen?...68 HOOFDSTUK 10 Capaciteitsopbouw en Additionele Trainingsbehoeften Hub and Spokes en ad hoc Metra Assistentie aan HI Mini-Workshop Programma Additionele Trainingsbehoeften Instituten betrokken in Handelsbeleidsformulering en Implementatie Ministerie van Handel en Industrie Ministerie van Buitenlandse Zaken Ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij (LVV) Ministerie van Financiën Ministerie van Planning en Ontwikkelingssamenwerking Ministerie van Transport, Communicatie en Toerisme Private Sector Organisaties Beoordeling van de Capaciteit tot Formulering en Implementatie van Handelsbeleidsonderwerpen Resultaten van de Training Needs Assessment Andere Specifieke zaken bij de Training Needs Assessment Voorgestelde Inhoud van Capaciteitsopbouw trainingen Facilitering van de Formatie van een Suriname Trade Coordinatie Team...81

5 TABELLEN EN BOXEN Tabel 1.1: Suriname: Selecte Economische Indicatoren...2 Tabel 1.2: Suriname: BBP per Sector...3 Tabel 1.3 Suriname: Formele Werkgelegenheid per Sector...4 Tabel 1.4: FDI Instroom voor Selecte Caraïbische landen, (US$M)...5 Tabel 1.5: Suriname: Overheids Inkomsten en Uitgaven...6 Tabel 1.6: Belangrijkste Export Producten naar waarde en % van de Exporten...8 Tabel 1.7: Suriname s Importen naar Economisch gebruik (als % van het totaal)...9 Tabel 2.1: CARICOM Handelspartners Tabel 2.2 Suriname s Handelspartners Tabel 2.3: Surinaamse Importen naar Bron...12 Tabel 2.4: Suriname s Exportbestemmingen...12 Tabel 2.5: Handel met de Europese Unie...13 Tabel 2.6: Belangrijkste Surinaamse Exporten naar de EU: per Product, Tabel 2.7: Suriname s Belangrijkste Importen uit de EU, Tabel 4.2: Vis- en garnalen Productie in Suriname: (ton)...31 Tabel 4.3: Bauxiet Productie, Tabel 6.1: Suriname s Belastingsstructuur Tabel 6.2: De Heffingsniveaus zijn Dalende...43 Tabel 6.3: Bijdragen van verschillende Belastingen aan BBP...43 Tabel 6.4: Trends in Invoerrechten ontvangsten...44 Tabel 6.5: Invoerrechten naar land van Origine...44 Tabel 6.6: Aktuele Heffingsniveaus van enkele Belangrijke Europese Importen...45 Tabel 6.7: Belangrijke EU importgoederen en hun Heffing (2004)...46 Tabel 6.8: Suriname s importen en importheffingen uit de EU Tabel 8.1: Verkorte lijst van EPA Sensitieve Producten...61 Tabel 9.1: Voorbeeld van het Algemene Score Systeem...67 Tabel 9.2: Comparatieve Scores van Geselecteerde Export Producten/Diensten...68 Box S.1: Box S.2: Box S.3: Box S.4: Box S.5: Box S.6: Box S.7: Box S.8: Box S.9: Box 5.1: Box 6.1: Box 6.2: Box 6.3: Box 10.1: Het Falen van Lomé...v Schema van Onderhandelingen... vii Wat gebeurt Wanneer (1) Voor vii Wat Gebeurt Wanneer (2) Na vii CARIFORUM-EC EPA Onderhandelingen op 3 niveau s...viii Positieve en Negatieve Impacts...viii Suriname s Belasting Structuur (IMF)... ix Invoerrechten naar Regio...x Wat zal Suriname verliezen, wanneer?...x SWOT Analyse...37 What zal Suriname verliezen, wanneer?...49 Opties...50 Andere Implicaties van Heffingsreducties op EU Goederen...52 Handelsbeleids Formulering en Strategie in de Caribbean Context...80

6 APPENDICES Appendix 1 Terms of Reference... A-1 Appendix 2 Lijst van Organisaties en Personen Geconsulteerd... A-8 Appendix 3 Bibliography... A-12 Appendix 4 Mini-Workshop Programme... A-17 Appendix 5 Training Needs Assessment Questionnaire... A-18 Appendix 6 Establishment van de Suriname Trade Co-ordination Team (STCT)... A-22 Appendix 7 Potential Goods and Services for Export to the EU Market... A-28 Appendix 8 Product Profiles Sensitive Products... A-53

7 VOORWOORD Deze tekst is tot stand gekomen met financiële ondersteuning van de ACP-EU Programme Management Unit voor capaciteitsopbouw in het kader van de EPA onderhandelingen. De visies die hierin tot uiting komen zijn van de leden van het Project Team en geven op geen enkele wijze de officiële mening van het ACP Secretariaat van de Europese Commissie weer. Het Metra Team maakt van deze gelegenheid gebruik om dank uit te spreken voor alle ondersteuning die zij hebben mogen ondervinden van de Directeur en de staf van het Ministerie van Handel & Industrie in Paramaribo. Dank ook aan alle stakeholders van de overige Ministeries en Overheidsafdelingen, de Private Sector organisaties, individuele bedrijven en NGO s die een waardevolle bijdrage hebben geleverd aan de studie, zowel gedurende meetings met het team als gedurende de Workshops en het Seminar. Het was een genoegen met u te werken. Patrick R.J. Sinnott Project Team Leader Metra Economische Consulting Ltd Caterham, UK 8 December 2005

8 INLEIDING Onder de Cotonou Overeenkomst ondertekend in juni 2000 tussen de EU en de ACP landen is er een Partnerschap gecreërd gebaseerd op reductie en eventuele uitroeiing van armoede, consistent met duurzame ontwikkeling en de geleidelijk integratie van de ACP landen in de wereldeconomie. Voor handelssamenwerking tussen de EU en de ACP landen was een nieuwe benadering nodig, aangezien: het jarenlang gehanteerde systeem van niet-reciproke handelspreferenties onder opeenvolgende Lomé Conventies niet in staat is gebleken de daling in het aandeel van de ACP landen in de wereldhandel tot staan te brengen en te voorkomen dat deze worden gemarginaliseerd in de wereldhandel. WTO regels niet-reciproke handelovereenkomsten niet toestaan. Daarenboven is uit de ervaring uit het verleden geconcludeerd dat: Een concentratie op ACP-EU handelssamenwerking de aandacht heeft afgeleid van het potentieël welke de nationale, regionale en niet-eu internationale markten te bieden hebben. Om die reden was het nodig om de ambities van de Overeenkomst uit te breiden teneinde de soepele en geleidelijke integratie van de ACP staten in de wereld economie te stimuleren. Er een noodzaak is om de scope van samenwerking uit te breiden aangezien tarieven voor de handel aan belangrijkheid inboeten tegenover het groeiend belang van niet-tarief maatregelen zoals standaarden, veterinaire-, sanitaire-, en phytosanitaire regels van milieubeschermende maatregelen, en van subsidies aan de landbouw in de EU. Economische- en handelssamenwerking geen doel op zich is maar moet worden ontworpen als instrument om tot duurzame ontwikkeling te komen. Het instrument dat is ontwikkeld om tot deze nieuwe benadering van de EU-ACP economische- en handelssamenwerking te komen is de Economic Partnership Agreement (EPA). Deze is gebaseerd op vier principes: i. Partnerschap: De EPAs zijn voor bilaterale vrijhandel met rechten en verplichtingen aan beide zijden, inclusief de noodzaak voor ACP landen om het gepaste beleid te voeren om de capaciteit aan de aanbodzijde van de economie te versterken en de transactiekosten te verlagen. ii. Regionale Integratie: De EPAs worden beschouwd als een krachtige manier om de integratie in de wereldeconomie te bevorden en zullen worden gesloten met bestaande regionale vrijhandelsgebieden. iii. Ontwikkeling: EPAs zijn boven alles een instrument voor ontwikkeling en zullen worden ontworpen met de flexibiliteit die rekening houdt met de economische-, sociale- en milieubeperkingen van de ACP landen alsmede hun capaciteit om zich aan de nieuwe handelsomgeving aan te passen. iv. Koppeling met WTO: EPAs zijn bedoeld als een tussenstation ter faciliëring van de integratie in de wereldeconomie en als zodanig dienen ze kompatibel te zijn met de regels van de WTO. De implicaties van hun aansluiting bij een regionale EPA met de Europese Unie vanaf 2008 zijn voor elk ACP-land substantieel. Het is belangrijk voor Suriname, net als voor andere i

9 ACP naties, dat die condities worden onderhandeld die de beste lange-termijn voordelen opleveren. Met het doel de ACP landen te ondersteunen om de aan de orde zijnde vraagstukken beter te begrijpen en om hun onderhandelingsteams en plannen beter te structureren, is het ACP Secretariaat in 2002 overgegaan tot de kreatie van een Programme Management Unit (PMU) in Brussel voor de versterking van de capaciteit van ACP landen in het kader van de EPA onderhandelingen. De PMU is gefinanciëerd door de Europese Commissie en wordt geleid door het ACP Secretariaat. De PMU heeft een aantal studies in individuele ACP landen en de regio s uitgevoerd met als doel: Het informeren van de stakeholders (in de publieke sector, de private en de civiele sectoren) over het mechanisme, het tijdschema en de implicaties van de EPA discussies. Het stimuleren van de opbouw van organisatorische structuren om aan de onderhandelingsbehoeften van het land tegemoet te komen. Het analyseren van de waarschijnlijke effecten van de verschillende mogelijke opties van een EPA. In Suriname s geval is de study uitbesteed door de PMU en uitgevoerd door experts van Metra Economic Consulting Ltd (UK) tussen februari en augustus Metra s team rapporteerde hoofdzakelijk aan het Surinaamse Ministerie van Handel en Industrie (HI), terwijl de Ministeries van Planning en Ontwikkelingssamenwerking (PLOS) en Buitenlandse Zaken (BUZA) regelmatig werden geïnformeerd. De Terms van Reference voor de Study of de Impact and Sustainability of an EPA between Suriname and the EU in the context of CARIFORUM zijn te lezen in Appendix A. De Europese Metra experts Patrick Sinnott en Ann Bartholomew hebben gewerkt in Paramaribo gedurende de maanden maart tot en met juli 2005, samen met hun Surinaamse kollega Winston Ramautarsing. Tussentijds werd eind maart een Inceptierapport ingeleverd en een beknopte Voortgangsrapport eind april. Een serie van mini trainingsworkshops is tussen april en juli op het Ministerie van HI ten behoeve van een tal stafleden van de betrokken Ministeries en Intermediaire Organisaties die het meest betrokken zijn bij handelsbeleidsonderwerpen gehouden. Een druk-bezocht Seminar is in het Hotel Krasnapolsky in Paramaribo gehouden op 1 en 2 juni en een Verslag van de Bevindingen van het Seminar is kort daarna gedistribueerd. Het huidige document is het finaal rapport. In augustus is het concept naar de diverse betrokken instanties opgestuurd, met de uitnodiging tot het leveren van kommentaar en het stellen van vragen. Het ministerie van HI heeft haar commentaren opgestuurd naar Metra en ook de PMU heeft haar commentaar gegeven. Het rapport is aan de hand van deze commentaren bijgesteld en als Finaal Rapport ingediend. Net als de eerdere dokumenten is het Finaal Rapport beschikbaar in zowel een Nederlandstalige als een Engelstalige versie. Daarnaast is het ook electronisch beschikbaar gesteld. ii

10 LIJST VAN AFKORTINGEN ABS ACP ASYCUDA BBP BUZA CARICOM CARIFORUM CEMAC CET COMESA CRNM CSME DG EBA ECLAC ECOWAS EDF EIU EPA FAO FDI FIAS FTAA GATT HI IDB IMF ITNU KKF LVV MDG MFN MOP NSA OCT ODA PLOS PMU RoO SADC SMME SNT SPS SRD SRG STCT TBT TFP TPA TTCIC Algemeen Bureau voor de Statistieken Africa, Caribbean, Pacific Computer programma bij de Douane Bruto Binnenlands Product Ministerie van Buitenlandse Zaken The Caribbean Community and Common Market CARICOM + Dominicaanse Republiek Communauté Économique et Monétaire de l'afrique Centrale Common External Tariff Common Market for Eastern & Southern Africa Caribbean Regional Negotiating Machinery Caribbean Single Market & Economy Directoraat Generaal Everything But Arms Economische Commissie voor Latin America en de Caribbean Economic Community of West African States European Development Fund Economist Intelligence Unit Economische Partnership Agreement Food & Agriculture Organisation Foreign Direct Investments Foreign Investments Advisory Service Free Trade Area of the Americas General Agreement on Tariffs and Trade Ministerie van Handel & Industrie Inter-American Development Bank International Monetary Fund International Trade Negotiations Unit Kamer van Koophandel en Fabrieken Ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij Millennium Development Goal Most Favoured Nation Meerjaren Ontwikkelings Plan Non-State Actor Overseas Countries and Territories Overseas Development Agency Ministrie van Planning en Ontwikkelings Samenwerking Programme Management Unit (Brussels) Rules of Origin Southern Africa Development Community Small, Medium and Micro-Enterprises Suriname Negotiating Team Sanitary and Phytosanitary Measures Surinaamse Dollar Surinaamse Gulden Suriname Trade Coördinating Team Technical Barriers to Trade Total Factor Productivity Trade Policy Adviser Trinidad & Tobago Chamber of International Commerce iii

11 TTMA UN UNCTAD UNDAF VVOB VSA WIPO WTO WB Trinidad & Tobago Manufacturers Association United Nations United Nations Conference on Trade and Development United Nations Development Assistance Framework Vlaamse Associatie voor Ontwikkelingssamenwerking en Technische Bijstand Vereinigde Staten van America World Intellectual Property Organisation World Trade Organisation WereldBank iv

12 SAMENVATTING 1. Historisch Perspectief 1.1. Vanaf de kreatie van de Europese Economische Gemeenschap (nu EU) was er een speciale handelsregeling gemaakt voor de recentelijk onafhankelijk geworden vroegere koloniën van de Lidstaten. Onder de Lomé Conventie kregen zij heffings-vrije toegang tot de EU markt voor bepaalde geselecteerde producten, samen met een lopende ontwikkelingshulp pakket onder het Europese Ontwikkelings Fonds (EOF) De Lomé Conventies werden voortgezet tot 2000 (Lomé I, II, III, IV). Met de uitbreiding van de Europese Gemeenschap werden steeds meer ontwikkelingslanden (vroegere koloniën van de nieuwe EC lidstaten zoals Engeland, Spanje, Portugal) aangesloten bij de Lomé Conventies en daarmee oook de ACP groep. ACP groeide in de tijd tot het huidige ledental van 77 landen Met de tijd begon ACP s recht op heffings-vrije toegang tot de EC (later EU) markten aan belangrijkheid in te boeten aangezien invoerrechten over de gehele wereld geleidelijk aan werden afgebouwd onder opeenvolgende rondes van de General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). GATT ging in 1995 over in de World Trade Organisation (WTO) De oorspronkelijke gedachte was dat het aan de ACP landen verlenen van heffingsvrije toegang tot de EC markt, plus de EOF ontwikkelingshulp, hen in staat zou stellen vooruit te gaan. Als groep zijn ze tot op zekere hoogte er op vooruit gegaan, maar lang niet zoveel als verwacht. Box S.1: Het Falen van Lomé Gedurende de 20+ jaren voorafgaand aan de ondertekening van de Cotonou Overeenkomst hadden de bestaande regelingen van Lomé niet tot groei noch tot diversificatie van de exporten van de ACP landen als groep geleid. Tussen 1976 en 1999 was het aandeel van ACP landen in de wereld exporten verminderd van 3,4 naar 1,1%; Het aandeel van ACP landen in de totaal van de EU importen slonk van 6,7 naar 2,8%; In 1999 zorgden slechts 10 Africaanse landen voor 61% van alle ACP exporten; 9 producten (voornamelijk grondstoffen, inclusief aardolie) vertegenwoordigden 57% van de exporten van alle ACP landen. 2. Het EPA Proces 2.1. Tegen de tijd dat het nut van de Lomé Conventies aan het afnemen waren besloot de WTO dat er geen verdere reden waren om de ACP van de nieuwe wereldorde uit te sluiten. In deze nieuwe orde zouden alle handelsovereenkomsten tussen naties of regionale economische groepingen op reciproke basis en niet-discriminatoir zijn. v

13 2.2. In 2000 werd de finale versie van de Lomé Conventie bekend als Cotonou en niet als Lomé V (vanwege verandering van ondertekeningslokatie van de hoofdstad van Togo naar de hoofdstad van buurland Benin). In feite verlengde Cotonou de belangrijkste voorzieningen van Lomé (heffings-vrije toegang tot de EU, EOF hulpprogramma s) voor de laatste maal tot aan december Het erkende wel dat er in de tussentijd andersoortige regelingen moesten worden onderhandeld welke per januari 2008 zou moeten ingaan In de Cotonou Conventie tussen ACP en de EU was reeds aangegeven dat de nieuwe Overeenkomst die voor 2008 zou worden onderhandeld zich niet simpel alleen met handel zou bezig houden. Ze zouden betekenen dat de EU en de ontwikkelingslanden in partnerschap zouden handelen om de economische status van de laatste te verbeteren. Daarom zouden de nieuwe overeenkomsten (Regionale) Economische Partnership Overeenkomsten (EPA s) genoemd worden. In die zin verschilt het van een traditionele handelsovereenkomst zoals FTAA, welke geen harde committering voor ontwikkeling bevat In 2002 na Fase 1 van de EPA discussies werd de belangrijke beslissing genomen dat de EPAs zouden worden onderhandeld op regionale basis. Er waren dus 6 regionale EPAs gepland en alle ACP landen hebben de kans gekregen om te participeren in een daarvan De zes ACP regio s en hun vertegenwoordigende regionale organisaties zijn: - West Africa (ECOWAS + Mauritania) - Centraal Africa (CEMAC + Sao Tome e Principe) - Zuidelijk Africa (SADC + Madagascar) - Oost Africa (COMESA) - Pacifische Eiland Staten (Pacific Islands Forum) - Caribbean (CARIFORUM) 2.6 Elk van de zes regionale economische groepen hebben ontwikkeld (in sterkere of mindere mate): - een road map met het tijdschema van de benodigde activiteiten, die moeten leiden naar de belangrijkste EPA onderhandelings sessies met de EU in een regionaal-niveau organisatie die verantwoordelijk is voor onderhandelingen met de EU en die rekening houdt met zowel de algemene zorgpunten van de landen in hun regio en de legitieme additionele zorgpunten van individuele landen. - een aantal organisaties, een per land, verantwoordelijk voor het formuleren van het land s noden en wensen die deze door communiceert naar de centrale regionale organisatie. In Suriname s geval zal het de Suriname Trade Coördinating Team (STCT) worden. vi

14 2.7 Het voorlopige tijdschema van de CARIFORUM-EU onderhandelingen ziet er alsvolgt uit: Box S.2: Schema van Onderhandelingen Initiële fase Consensus over prioriteiten van de april 2004 sept 2004 EPA onderhandelingen Tweede Overeenkomst over de sept sept 2005 fase strategische benadering van CARIFORUM s regionale integratie Derde fase Structurering en consolidatie van sept dec 2006 de EPA onderhandelingen Laatste fase Finalisatie jan dec Wat zal er allemaal voor een EU-Caraïbische EPA gebeuren en wanneer? Box S.3: Wat Gebeurt Wanneer (1) Voor 2008 In 2005 zullen alle CARIFORUM landen hun posities bepalen Suriname is nu met dat proces bezig. In 2006 zal de CRNM de onderhandelingsposities uitwerken waarbij zowel de gezamenlijke CARIFORUM posities als de individuele landen sensitiviteiten zo ruim mogelijk worden meegenomen. In 2007 vinden de serieuze onderhandelingen plaats tussen de EU en de CRNM. Op 1 januari 2008 treedt de EPA in werking. Box S.4: Wat Gebeurt Wanneer (2) Na 2008 Maximaal 12 jaren voor volledige implementatie < CARICOM leden schaffen invoerrechten op EU goederen (en diensten?) af. Bepaalde exepties (<10%) zijn toegestaan om o.a. kwetsbare sectoren te beschermen. Adoptie van standard WTO regelgeving t.a.v. investeringen, IPR, RoO, etc. Partnerschap en ontwikkelingsaspecten worden hierbij betrokken. 2.9 CARIFORUM EU discussies vinden plaats op drie niveaus: vii

15 Box S.5: CARIFORUM-EC EPA Onderhandelingen vinden plaats op 3 niveaus Niveau CARIFORUM EC Ministeriëel Hoofd Onderhandelaar Technisch Team Minister - Dame Billie Miller van Barbados (Lead Ministerial) + Troika DR, St. Lucia, Belize Richard Bernal CRNM EPA College van Onderhandelaren Peter Mandelson - Commissaris voor Handel K. Falkenberg Seniore Official DG Handel Staf van DG Handel 3. Verwachtte Effecten van een EPA op Suriname 3.1. De belangrijkste soorten van effecten op Suriname zijn hieronder aangegeven. Box S.6: Positieve en Negatieve Effecten Duurzame positieve effecten verwacht van een EPA: o o Handel EN ontwikkeling hand in hand (EU benadrukt nu en ) Proces van regionalisatie is geaccentueerd o Stimulans voor business in het algemeen (goedkopere import grondstoffen) o o o Continue toegang to EU markt (met hulp bij SPS zaken etc.) Kansen om lopende problemen op te lossen Kansen op verbetering van het investeringsklimaat Negatieve Effecten (hopelijk tijdelijk): o o o Nationale inkomsten zullen dalen wanneer invoerrechten worden verlaagd (er is een belastingsmechanisme nodig om dit te compenseren) Indien het snellere groei genereert dan creërt het meer milieuproblemen (emissies, oude autos, plastieke flessen, etc.) Educatieve programmas kunnen de nieuwe situatie niet bijbenen (e.g. talen training, vocational training, boekhouding, etc.) 3.2. De verwachtte positieve effecten zijn lange-termijn, gedeeltelijk afgeleid van de voordelen van vrijhandel, deels van groter regionale cohesie, deels van de hulp voor duurzame ontwikkeling welke de EU zal geven hand-in-hand met een EPA Anderzijds zullen naar verwachting de negatieve effecten tijdelijk zijn, met andere woorden overbrugbaar. De meest duidelijke is de fiscale impact, aangezien de Douane minder aan invoerrechten binnenkrijgt. Goederen uit de EU zullen het land heffings-vrij binnenkomen. viii

16 3.4. De tarieven zullen waarschijnlijk gradueel worden afgebouwd waardoor de volledige impact niet direkt wordt gevoeld. Dit zal worden gedaan als gezamenlijk program voor alle CARICOM landen omdat die een CET hebben. Dat zou betekenen dat CARICOM een schema voor tariefsreduktie op EU goederen over de transitie periode van Fiscale Impacts van een EPA en Compensatiemechanismen 4.1 Feit is dat in 2004 Suriname US$ 11.5 Miljoen verdiende aan invoerrechten op goederen van EU origine. Dit totaal is gedaald van US$ 12.8 Miljoen in 2000, grotendeels vanwege de verlaging van de CARICOM CET. 4.2 De waarde van invoerrechten verdiend op ALLE importen is gelijk aan ca. 16% van Suriname s totale inkomsten. Haar belang ten opzichte van andere inkomstenbronnen is in de volgende grafiek aangegeven. 4.3 Box S.7: Suriname s Belasting Structuur (IMF) Inkomsten Type SRD Miljoen Percentage Inkomenstenbelasting Vennootschapsbelasting Accijnzen (op dranken, tabak, benzine) loterij + vermakelijkheidsbelasting Omzetbelasting Importheffingen Andere rechten op import (Statistiekrecht , Consentrecht 18.7) Anderen Totaal In een EPA met de EU worden slechts de heffingen op importen uit de EU gemist. Heffingen op VS, Braziliaanse en andere importen blijven overeind tenzij er andere vrijhandelsovereenkomsten worden gesloten (o.a. met Mercosur of de geplande FTAA) Het relatief belang van heffingen op importen in Suriname uit de belangrijkste handelsblokken is aangegeven in de tabel hieronder. ix

17 Box S.8: Invoerrechten per Regio $ miljoen %age 2004 EU Nederland 10.0 EU 21.5 Andere EU 1.5 De Americas VSA 21.3 US 39.8 Brazilië Andere FTAA Brazilië 11.0 Andere 10.7 CARICOM In principe 0 0 Rest van de Wereld Vb. Japan Ca TOTAAL Terwijl er ca. US$ 11.5 Miljoen op het spel staat in een EPA, staat US$ 33 Miljoen op het spel in een eventuele FTAA (deze zijn gecalculeerd in huidige geldwaardes en op basis van de bestaande samenstelling van producten en origines). Box S.9 geeft een aannemelijk scenario weer, maar het is slechts een scenario. Box S.9: Wat zal Suriname verliezen, wanneer? De heffingen wordt zeer waarschijnlijk afgebouwd volgens een tijdschema voor het gehele CARIFORUM. Indien uiteindelijke wordt overeengekomen dat de tarieven worden gereduceerd naar nul in drie fasen in 2010, 2014, 2018, zou Suriname op basis van huidige trends en in geldeenheden van vandaag, aan heffingen op EU goederen derven: - US$ 4M per jaar van US$ 8M per jaar van US$ 12M per jaar vanaf 2018 en verder. Over dezelfde tijdsperiode vergeleken zou een FTAA tot gevolg kunnen hebben dat Suriname aan heffingen op Noord/Zuid Amerikaanse goederen bedragen zou derven in de orde van 2 tot 3 keer.. hetgeen zelfs tot ca. US$ 40 M per jaar zou kunnen oplopen. Het is niet goed mogelijk om preciese heffingsbedragen aan te geven die Suriname onder an EPA met de EU zal derven in de tijd, aangezien het tijdschema van heffingsafbouw nog moet worden onderhandeld. 4.5 Natuurlijk hangt het werkelijke effect op de belastingontvangsten van Suriname af van het import patroon (welke producten, van waar) die geldig zal zijn op die momenten in de toekomst wanneer de heffingen op EU importgoederen het eerst worden gereduceerd, en uiteindelijk worden afgeschaft. Dit is vooralsnog moeilijk te becijferen aangezien: x

18 (a) het tijd-schema en de stapsgewijze reducties van de heffingen zal waarschijnlijk pas in 2007 bekend zijn voor de EPA, en voor de FTAA is het ook niet te voorzien. (b) er kunnen in de tussentijd veranderingen in de samenstelling van het importpakket optreden. (c) (d) verlaging van de invoerheffingen op goederen (vb. uit de EU) kan leiden tot Handelskreatie (totale consumptie verhoging) en/of Handelverschuiving (een groter marktaandeel voor de goedkoper geworden EU producten). de economische groei in het land kan neiging tot importeren veranderen. 4.6 Bij het compenseren voor de gereduceerde inkomsten uit invoerrechten op EU producten dient gekozen te worden voor een oplossing die inspeelt op zulke toekomstige veranderingen. Aanpassing van de OB zou aan dat doel kunnen beantwoorden aangezien ze net als bij de invoerrechten wordt toegepast op de waarde van de goederen. Het grote verschil is wel dat ze wordt toegepast op alle goederen, zowel die van EU-, VSA-, CARICOM- of welke andere buitenlandse origine dan ook, zelfs op die van Surinaamse origine. (a) tijdens het Seminar op 1-2 juni 2005 is er benadrukt om eerdere andere belastingvormen te willen aanspreken, bijvoorbeeld in de mijnbouw. (b) een relatief eenvoudig alternatief zou kunnen zijn het verhogen van de OB, waarvan het huidige niveau 10% op goederen bedraagt. In de uitvoering zal het Ministerie van Financiën het vereiste verhoogde percentage vaststellen, maar onze eigen schatting geeft aan dat de OB zou moeten worden verhoogd met 2-3%. Indien we ook zouden moeten compenseren voor heffingsverliezen in een FTAA scenario zou dat een substantieel hogere stijging vergen. (c) een theoretisch betere oplossing voor de lange termijn zou kunnen zijn de introduktie van een systeem van Belasting op Toegevoegde Waarde (BTW), zoals die in Nederland en de EU gangbaar is. Deze vorm van belastingheffing vereist een zware administratie om het te controleren evenals moderne administratie systemen operationeel in alle bedrijven. Dit zou best wel te complex kunnen zijn voor Suriname om dat in de nabije toekomst in te voeren. Indien het OB systeem de gewenste bijstelling kan opleveren is het waarschijnlijk het meest practische antwoord. Dit is voor alle duidelijkheid een kwestie voor het Ministerie van Financiën om aan te geven welk compensatie mechanisme zou kunnen worden gehanteerd. Het heeft er echter veel van dat er op zijn minst een oplossing voor gevonden kan worden. 5. Sensitieve Producten 5.1 Het is relatief eenvoudig een alternatieve vorm van Belastingheffing op goederen te vinden (vb. een verhoogde OB) bedenken. Feit is echter dat welke methode er ook wordt gekozen het betekent een verkleining van het prijsverschil tussen alle EU importproducten en de Surinamese lokale productie. Voor de overgrote meerderheid van de EU importen is er geen Surinaamse equivalent, zoals de volgende tabel aangeeft: xi

19 Belangrijkste Individuele Importen ex-eu over $1 M Geraamde Waarden US$ Heffing % Vrachtvoertuigen 7,100, Blom (harde tarwe) 5,600,000 5 Telecommunicatie equipment 5,500,000 0 Soya olie (ruwe) 5,400, Electriciteits generatoren 3,800,000 5 Vitamines en vergelijkbare producten 3,000,000 5 Suiker (in poeder vorm, niet ruw) 2,800, Kaas 2,300,000 5 Melk poeder (onder 1.5% vet) 2,200, Bulldozers en onderdelen 1,700,000 5 Auto s 1,500, TV & radio equipment 1,500,000 5 or 20 Bier 1,300, Whisky, merky, vodka, gin, etc 1,200, Vele van deze zijn technische producten w.o. de mechanische industriën (v.b. machines, metaalproducten, motorvoertuigen) en de electrische en electronische industriën (v.b. telecommunicatie equipment). De lijst omvat ook vele basis voedingsmiddelen en alcoholische dranken. 5.2 Maar er zijn ook een aantal Surinaamse producten die in directe konkurrentie staan met Europese importen. Een initiële beoordeling van de import data van de Douane en gesprekken met sector deskundigen geeft aan dat deze zouden kunnen zijn: - Rum - Bier - Houten meubels - Wasmiddelen/schoonmaakmiddelen - Toilet papier - Bezems en borstels - Margarine & vetten - Ice cream 5.3 Er zijn ook Surinaamse producten die geen directe EU equivalenten hebben maar toch konkurrentie van EU importen kunnen verwachten. Bijvoorbeeld, wanneer geimporteerde whisky (uit Scotland) substantiëel goedkoper wordt kunnen de gebruikers overschakelen en zullen de rumverkopen fors dalen. 5.4 De Metra consultants hebben de leidende producenten van deze 8 producten geinterviewd teneinde hun opinies te vernemen over de mate waarin hun marktaandelen (in Suriname, of in sommige gevallen de wijdere CARICOM) in de praktijk onder druk zouden komen te staan. Er was een algemen bezorgdheid over de effecten die een EPA zou kunnen hebben op de omzetten en ook ten aanzien van de mogelijke directe en indirecte werkgelegenheids effecten. De producenten gaven, ieder met zijn eigen accenten, aan dat een zo ruim mogelijke transitieperiode hun in staat xii

20 zou stellen om zich aan te passen aan de nieuwe konkurrentieomgeving door efficiëntie verhoging, kostenverlaging, productontwikkeling en niche marketing. 5.5 De WTO regels over vrijheid en reciprociteit van handel geven aan dat in een nieuwe handelsovereenkomst de reductie van heffingen naar zero (in beide richtingen) moeten slaan op substantially all Trade. De kwantificering van substantially all is nog steeds een grijs gebied, maar er zijn enkele precedenten waarbij het percentage volledig heffingsvrije handel (naar waarde) 85-90% bedroeg. De EU heeft ook gesteld dat het zoveel als mogelijk de ACP nationale/regionale noden voor voortgezette tariefsbescherming voor producten waar de locale productie door het nul-tarief met overleving wordt bedreigd, zal erkennen. Ze hebben ook aangegeven niet te zijn committed to artificial maximum figures. Daarmee suggereren ze dat het toestaan van voortgezette heffingsbescherming niet simpel het toestaan van uitzondering voor de meest waardevolle 10%, of zelfs 15% betekent. Het zal moeten worden berekend op basis van REËLE noodzaak. Indien deze REËLE behoefte de richtlijnen zouden overschrijden zou dat betekenen dat de EU deze zal bepleiten bij de WTO Exempties om sensitieve producten in een regionale EPA te beschermen kan op twee manieren worden bekeken: - CARICOM als geheel heeft exempties voor selecte producten die sensitief zijn voor de regio als geheel, - Individuele lidlanden hebben exempties op maat gesneden van hun eigen specifieke omstandigheden. Enkele hypothetische voorbeelden ter illustratie: Suriname en Guyana zouden hun verwerkte houtproducten willen beschermen tegen verhoogde Scandinavische konkurrentie, Trinidad haar chemische producten tegen die van EU multinationals, en landen met substantiële brouwerijen hun locaal bier? Dit geldt niet voor alle landen. Zullen alle CARIFORUM landen eenzelfde beschermend gezamenlijk Tarief op EU Importen krijgen, of zal dat per land worden bepaald? Vanuit een regio-breed vrijhandelsstandpunt, waarbij excepties op basis van reële noodzaak zijn toestaan, zou het beter zijn deze excempties per land vast te stellen. Anders gaat een deel van het voordeel verloren. 5.7 Een eerste berekening geeft aan dat, indien exemptie van de algemene heffings-vrije regel op importen door Suriname voor alle 8 producten zou worden gevraagd, deze de exemptie richtlijn van 10% niet overschrijdt. 6. Effect op Bestaande Belangrijke Sectoren 6.1. Los van de sensitieve producten zal het directe effect van een EPA op Suriname s belangrijkste economische sectoren er waarschijnlijk alsvolgt uit zien: - mijnbouw (goud, bauxiet) en minerale verwerking (bauxiet naar aluinaarde): geen. Er is geen competitie met EU importen en de bestaande exporten naar Europa (vb. goud naar Belgie) zal er geen stimulans noch beperking van een EPA ondervinden. - aardolie: geen xiii

ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN

ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN EPAs- ECONOMISCHE PARTNERSCHAPSOVEREENKOMSTEN Het is belangrijk te weten dat de Economische Partnerschapsovereenkomst (EPA) niet de gehele Cotonou overeenkomst vervangt maar slechts het handelsgedeelte.

Nadere informatie

Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica

Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica Presentatie onderdirecteur Handel, Mw. Mr. H. Djosetiko voor de ASFA workshop op 20 oktober 2004. Lokatie: Ballroom Hotel Torarica Voorzitter ASFA, dagvoorzitter Etc, Dames en heren,.. Goedemorgen, Met

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2014-2018 Malty Dwarkasing Sarajane Omouth

Nadere informatie

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan?

Internationale handel H7 1. Internationale handel. Waarom importeren: 25-2-2013. Waar komt het vandaan? Internationale handel H7 1 Waar komt het vandaan? Economie voor het vmbo (tot 8,35 m.) Internationale handel Importeren = invoeren (betalen) Exporteren = uitvoeren (verdienen) Waarom importeren: Meer keuze

Nadere informatie

HANDELSBETREKKINGEN VAN BELGIË MET SURINAME

HANDELSBETREKKINGEN VAN BELGIË MET SURINAME HANDELSBETREKKINGEN VAN BELGIË MET SURINAME De handelsbetrekkingen van België met Suriname 0 Bron: CIA World Factbook De handelsbetrekkingen van België met Suriname 1 1 Enkele economische indicatoren -

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

Beknopte algemene informatie over Suriname

Beknopte algemene informatie over Suriname Beknopte algemene informatie over Suriname 17 maart 2016 Usha P. Adhin MEd. Hoofd Bureau Internationale Betrekkingen Ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur Locatie van Suriname - Ligt op de noordoostkust

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2013-2017 Malty Shanti-Devi Dwarkasing

Nadere informatie

Geef een voordeel van exporteren. Geef een voordeel van importeren.

Geef een voordeel van exporteren. Geef een voordeel van importeren. Vraagkaarten - blauw & groen De verhouding tussen de euro en de dollar gaat van 1 EUR = 1, 5508 dollar naar 1 EUR = 1, 25 dollar. Is de dollar dan in waarde gedaald of gestegen? De dollar is in waarde

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017

PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 PERSBERICHT Brussel, 16 januari 2017 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in december 2,2% ten

Nadere informatie

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia

De handelsbetrekkingen van België met Bolivia De handelsbetrekkingen van België met Bolivia Algemeen: 2010 (schattingen) BBP 19,4 miljard USD Groeipercentage van het BBP 4,2% Inflatie 7,2% Uitvoer van goederen (FOB) Invoer van goederen (FOB) Handelsbalans

Nadere informatie

Lesbrief Europa 2 e druk

Lesbrief Europa 2 e druk Hoofdstuk 1. 1.13 1.14 1.15 1.16 A A B D Waar produceren? 1.17 a. Door loonmatiging dalen de productiekosten en kunnen de prijzen dalen. Dan verbetert de internationale concurrentiepositie en zal de export

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015

PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 PERSBERICHT Brussel, 14 januari 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - december 2014 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex daalt in december naar -0,4%,

Nadere informatie

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar

CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Persbericht PB15-001 8 januari 2015 9.30 uur CBS: Inflatie december naar laagste niveau in ruim 5 jaar Inflatie december daalt naar 0,7 procent Goedkopere autobrandstoffen verlagen inflatie Inflatie eurozone

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014

PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 5 december 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken

Persbericht. Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal Centraal Bureau voor de Statistiek. Kwartaal-op-kwartaalgroei aangetrokken Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-103 1 juli 2004 9.30 uur Economie groeit 0,9 procent in eerste kwartaal 2004 De Nederlandse economie is in het eerste kwartaal van 2004 met 0,9 procent

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

ECONOMIE IN TIJDEN VAN MONETAIR EXPANSIEVE POLITIEK

ECONOMIE IN TIJDEN VAN MONETAIR EXPANSIEVE POLITIEK ECONOMIE IN TIJDEN VAN MONETAIR EXPANSIEVE POLITIEK Geert Gielens, Ph.D. hoofdeconoom 19 mei 2015 Agenda Het verschil met vorig jaar De euro zone De VS De ECB & haar beleid Besluit 2 Het verschil met vorig

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

De handelsbetrekkingen van België met Moldavië

De handelsbetrekkingen van België met Moldavië De handelsbetrekkingen van België met Moldavië Algemeen: 2009 BBP (schatting) 5,4 miljard USD Groeipercentage van het BBP -6,5% Inflatie -0,1% Uitvoer van goederen (FOB) Invoer van goederen (FOB) Handelsbalans

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016

PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 01/2016 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 15 maart 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen

Nederland importland. Landgebruik en emissies van grondstofstromen Nederland importland Landgebruik en emissies van grondstofstromen Vraagstelling en invulling Welke materiaalstromen naar en via Nederland veroorzaken wereldwijd de grootste milieudruk? Klimaat, toxische

Nadere informatie

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal

BBP per hoofd in prijzen 2000, SRD 2000. jaartal 1954 1958 1962 1966 1970 1974 1978 1982 1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014 Suriname Nederland 1975-2015 Bijdrage Door Dr. Marein van Schaaijk aan conferentie 25 oktober in het Tropenmuseum (Amsterdam)

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2012

De agrarische handel van Nederland in 2012 De agrarische handel van Nederland in 2012 1. Opvallende ontwikkelingen Totale wereldhandel in agrarische producten groeit voor tweede opeenvolgende jaar met ruim 10% Nederlandse agrarische export groeit

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016

PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 PERSBERICHT Brussel, 13 oktober 2016 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - september 2016 o De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex bedraagt in september 1,8% ten

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Landenanalyse H4. Week 1 Landenrisico

Landenanalyse H4. Week 1 Landenrisico Landenanalyse H4 Week 1 Landenrisico Risico s en problemen die verbonden zijn met het exporteren naar het buitenland - Importbelemmeringen (als bijvoorbeeld de handelsbalans een groot tekort vertoont)

Nadere informatie

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR

Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR Associatie Raamwerk Overeenkomst tussen de Republiek Suriname en MERCOSUR De Argentijnse Republiek, de Federatieve Republiek Brazilië, de Republiek Paraguay, de Republiek ten oosten van de Uruguay, de

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014

PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 7 november 2014 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

De handelsbetrekkingen van België met Botswana

De handelsbetrekkingen van België met Botswana De handelsbetrekkingen van België met Botswana Algemeen: 2009 BBP (2010 - schatting) 12,5 miljard USD Groeipercentage van het BBP (schatting) -5,4% Inflatie 8,1% Uitvoer van goederen (FOB- schatting) Invoer

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015

PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 PERSBERICHT Brussel, 11 december 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex - november 2015 De Belgische inflatie volgens de Europees geharmoniseerde consumptieprijsindex stijgt in november naar 1,4%, ten

Nadere informatie

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie daalt naar 2,4 procent

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie daalt naar 2,4 procent Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-029 10 mei 2012 9.30 uur Inflatie daalt naar 2,4 procent Inflatie omlaag door voeding en tabak Vakanties duurder Inflatie in Nederland nog steeds hoger

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015

UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015 MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015 VAK : ECONOMIE 1 DATUM : DINSDAG 16 JUNI 2015 TIJD : 07.45-10.15 UUR Aantal opgaven bij dit vak : 3 Aantal pagina s : 5; Calculator

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie 0,7 procent gekrompen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-009 15 februari 2012 9.30 uur Economie 0,7 procent gekrompen In vierde kwartaal 0,7 procent krimp t.o.v. een jaar eerder Consumptie 1,8 procent lager

Nadere informatie

Overheid en economie

Overheid en economie Overheid en economie Overheid en economie Het aandeel van de overheid in de economie, de overheid als actor en de overheid op regionaal niveau, een verkenning Inleiding Het begrip economische groei komt

Nadere informatie

OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME

OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME OVERZICHT VAN DE DIRECT ASSISTANCE GRANT SCHEME Promoting Trade and Investment Globally PRESENTATOR: KIRK C.N. BROWN, SENIOR GRANT ADVSIOR (JULY 10, 2013) Who We Are Caribbean Export Development Agency

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

Voorwaarden voor groei en ontwikkeling van het Middenen Kleinbedrijf (MKB)

Voorwaarden voor groei en ontwikkeling van het Middenen Kleinbedrijf (MKB) Voorwaarden voor groei en ontwikkeling van het Middenen Kleinbedrijf (MKB) R. Radjie 15 Februari 2011 Inhoudsopgave Definitie en gegevens MKB sector in Suriname Kwalitatieve analyse MKB sector Aanbevelingen

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015

PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 12 november 2015 Geharmoniseerde

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016

PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 05/2015 09/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 19 januari 2016 Geharmoniseerde

Nadere informatie

CBS: inflatie blijft laag

CBS: inflatie blijft laag Persbericht PB14 039 10 juni 2014 9.30 uur CBS: inflatie blijft laag Inflatie in mei 0,8 procent Vakanties en voedingsmiddelen goedkoper Autobrandstoffen duurder De inflatie in mei was 0,8 procent. Na

Nadere informatie

HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN

HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN 1 HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN 1. Antwoord met juist of fout op elk van de onderstaande beweringen. Geef telkens een korte a) Indien een Amerikaans toerist op de Grote Markt van Brussel een Deens bier drinkt,

Nadere informatie

Laagste inflatie sinds november 2010

Laagste inflatie sinds november 2010 Persbericht PB13-067 7 november 2013 9:30 uur Laagste inflatie sinds november 2010 - Inflatie daalt sterk naar 1,6 procent - Effect btw op inflatie uitgewerkt - Nederlandse inflatie blijft hoger dan in

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 q v = 200 1,25 + 450 = 200 q a

Nadere informatie

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei

Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei Persbericht PB14-050 14 augustus 2014 09.30 uur Flashraming CBS: export zorgt voor economische groei - Economie groeit volgens de flashraming met 0,5 procent ten opzichte van eerste kwartaal 2014 - Volgens

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015

PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 01/2010 05/2010 09/2010 01/2011 05/2011 09/2011 01/2012 05/2012 09/2012 01/2013 05/2013 09/2013 01/2014 05/2014 09/2014 01/2015 Inflatie (%) PERSBERICHT Brussel, 13 mei 2015 Geharmoniseerde consumptieprijsindex

Nadere informatie

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling Financieringsinstrumenten

vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling Financieringsinstrumenten vooruitgang met financieringsinstrumenten vanuit ESI-fondsen Het Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling medegefinancierd door Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling zijn een duurzame

Nadere informatie

Eindexamen economie havo I

Eindexamen economie havo I Opgave 1 Verdienen ministers te weinig? Een commissie stelt dat een minister meer zou moeten verdienen dan zijn topambtenaren. Uit onderzoek van de commissie blijkt echter dat in 2005 het salaris van een

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

Trans-Atlantisch vrijhandels- en investeringsverdrag

Trans-Atlantisch vrijhandels- en investeringsverdrag Trans-Atlantisch vrijhandels- en investeringsverdrag Deel I: Overzicht van de goederenhandel tussen België en de VS Burton Florence Claude Grégory De Groote Frederick Foguenne Marielle Van Liedekerke Gerrit

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Onderdeel Economische groei Inflatie Producentenvertrouwen Consumptie Omzet detailhandel Consumentenvertrouwen Hypotheken Hypotheek- en kapitaalmarktrente

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 PERSBERICHT NR. 2013-009 Curaçao Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 Na de economische krimp van 0,1% in 2012, neemt naar verwachting het reële Bruto Binnenlands Product van

Nadere informatie

De financiële crisis: en de Nederlandse Antillen

De financiële crisis: en de Nederlandse Antillen De financiële crisis en de Nederlandse Antillen Presentatie door Eric Matto Bank van de Nederlandse Antillen voor het seminar De financiële crisis: oorzaken, gevolgen en aanpak 2 september 2009 Blijven

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Persbericht. Inflatie opnieuw hoger. Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Inflatie opnieuw hoger. Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-078 3 december 2009 9.30 uur Inflatie opnieuw hoger Benzineprijs verhoogt inflatie in november Inflatie in Nederland en eurozone nu vrijwel gelijk De

Nadere informatie

KANSDOSSIER LANDBOUWMACHINES Australië. September 2015

KANSDOSSIER LANDBOUWMACHINES Australië. September 2015 KANSDOSSIER LANDBOUWMACHINES Australië September 2015 Disclaimer Dit rapport is opgesteld door de Economische Afdeling van het. Het is tot stand gekomen door persoonlijke contacten met overheidsinstanties

Nadere informatie

Datum 4 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen van het lid Becker (VVD) over een Amerikaans onderzoek naar staalimporten/staaldumping

Datum 4 mei 2017 Betreft Beantwoording vragen van het lid Becker (VVD) over een Amerikaans onderzoek naar staalimporten/staaldumping Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Datum 4 mei 2017 Betreft Beantwoording

Nadere informatie

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik

CBS: economie krimpt door lager gasverbruik Persbericht PB14-032 15 mei 2014 9.30 uur CBS: economie krimpt door lager gasverbruik - Sterke afname binnenlands verbruik en export van aardgas door milde winter - Mede hierdoor economische krimp van

Nadere informatie

Wij danken allen die het mogelijk hebben gemaakt om deze Conferentie te houden.

Wij danken allen die het mogelijk hebben gemaakt om deze Conferentie te houden. Voorwoord Dit concept document is tot stand gekomen vanuit presentaties, discussies en overwegingen met verschillende belangengroepen bij de Organisatie van de Conferentie Ordening Goud sector in Suriname

Nadere informatie

Datum 18 juni 2015 Betreft Beantwoording vragen van de leden Jasper Van Dijk en Smaling (SP) over het bericht TTIP tast gezondheid EU aan

Datum 18 juni 2015 Betreft Beantwoording vragen van de leden Jasper Van Dijk en Smaling (SP) over het bericht TTIP tast gezondheid EU aan Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Uw Referentie 2015Z07933 Datum 18 juni

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie in december licht gestegen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie in december licht gestegen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB13-001 10 januari 2013 9.30 uur Inflatie in december licht gestegen Inflatie in december 2,9 procent Prijzen van voedingsmiddelen verhogen inflatie Inflatie

Nadere informatie

AF/CARIFORUM/CE/nl 1

AF/CARIFORUM/CE/nl 1 SLOTAKTE AF/CARIFORUM/CE/nl 1 AF/CARIFORUM/CE/nl 2 De vertegenwoordigers van ANTIGUA EN BARBUDA, HET GEMENEBEST VAN DE BAHAMA'S, BARBADOS, BELIZE, HET GEMENEBEST DOMINICA, DE DOMINICAANSE REPUBLIEK, GRENADA,

Nadere informatie

2012 STAATSBLAD No. 42 VAN DE REPUBLIEK SURINAME

2012 STAATSBLAD No. 42 VAN DE REPUBLIEK SURINAME 2012 1 2012 STAATSBLAD VAN DE REPUBLIEK SURINAME WET van 6 maart 2012, houdende wijziging van de Wet Surinaams Bureau voor Standaarden (S.B. 2006 No. 30). DE PRESIDENT VAN DE REPUBLIEK SURINAME, In overweging

Nadere informatie

De agrarische handel van Nederland in 2010

De agrarische handel van Nederland in 2010 De agrarische handel van Nederland in 1. Opvallende ontwikkelingen Wereldhandel in agrarische producten daalde in met ruim 10%, maar vertoont in weer herstel Nederlandse agrarische export groeit in naar

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Boordtabel van het Concurrentievermogen van de Belgische economie. 25 november 2015

Boordtabel van het Concurrentievermogen van de Belgische economie. 25 november 2015 Boordtabel van het Concurrentievermogen van de Belgische economie 25 november 2015 1 Sprekers M. Kris Peeters Vice-Eerste Minister en federaal Minister van Werk, Economie en Consumenten, belast met Buitenlandse

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten CPB Notitie Datum : 7 april 2004 Aan : Projectdirectie Administratieve Lasten Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten 1 Inleiding Het kabinet heeft in het regeerakkoord het

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context CRB 2016-0510 SR/LVN 03.02.2016 Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context 2 CRB 2016-0510 Overzicht groei sinds 1996 Onder invloed van de conjuncturele

Nadere informatie

De economische omgeving. Een cruciaal jaar voor Nederland en Europa

De economische omgeving. Een cruciaal jaar voor Nederland en Europa De economische omgeving Een cruciaal jaar voor Nederland en Europa Inhoud Wereldeconomie Traag herstel Verengde Staten Europa Nederland Ook 2017 een conjunctureel goed jaar Ons land staat er heel goed

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie lager in december

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inflatie lager in december Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-001 5 januari 2012 9.30 uur Inflatie lager in december Inflatie in december omlaag naar 2,4 procent Benzineprijzen en beltarieven verlagen inflatie Inflatie

Nadere informatie

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Internationale wegen vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 19 September 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/73828 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015

Rabobank Food & Agri. Druk op varkensvleesmarkt blijft. Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q2 2015 Druk op varkensvleesmarkt blijft De vooruitzichten voor de Nederlandse varkenshouderij voor het tweede kwartaal 2015 blijven mager. Ondanks de seizoensmatige

Nadere informatie

economie 1 Compex Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

economie 1 Compex Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 maandag 21 mei totale 13.30 examentijd - 16.003 uur economie 1 Compex Vragen 1 tot en met 20 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt.

Nadere informatie

Voorlopige update PwC rapport 2013: Laaggeletterdheid in Nederland kent aanzienlijke maatschappelijke kosten

Voorlopige update PwC rapport 2013: Laaggeletterdheid in Nederland kent aanzienlijke maatschappelijke kosten 24 Voorlopige update PwC rapport 2013: Laaggeletterdheid in Nederland kent aanzienlijke maatschappelijke kosten Maart 2017 PwC is het merk waaronder PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285),

Nadere informatie

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR SPD Bedrijfsadministratie Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER 2016 15.30-17.00 UUR SPD Bedrijfsadministratie Algemene economie vrijdag 16 december 2016 B / 12 2016 NGO-ENS B / 12 Opgave

Nadere informatie

Technische toelichting

Technische toelichting Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB00-080 7 april 2000 10.30 uur Inflatie ook in maart stabiel De inflatie is in maart 2000 uitgekomen op 1,9 procent. Dat is ongeveer even hoog als in de

Nadere informatie

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel

De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale dienstenhandel De Nederlandse concurrentiepositie in de internationale handel De Nederlandse architect die gebouwen ontwerpt in Frankrijk en Portugal is net zoals de Bulgaarse datatypist die vanuit Sofia werkt voor een

Nadere informatie

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016

Rabobank Food & Agri. Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt. Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Rabobank Food & Agri Kwartaalbericht Varkens Q1 2016 Opslagregeling en kleiner aanbod ondersteunen langzaam herstel Europese varkensmarkt Na een teleurstellend vierde kwartaal in het vorige jaar, start

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

*** ONTWERPAANBEVELING

*** ONTWERPAANBEVELING Europees Parlement 2014-2019 Commissie internationale handel 2016/0067(E) 4.4.2016 *** ONTWERPAANBEVELING over het voorstel voor een besluit van de Raad tot sluiting, namens de Europese Unie, van een overeenkomst

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-038 15 mei 2009 9.30 uur Economie krimpt 4,5 procent in eerste kwartaal 2009 Grootste krimp na de Tweede Wereldoorlog Export en investeringen vallen

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers

Moedige overheden. Stille kampioenen = ondernemingen. Gewone helden = burgers Moedige overheden Stille kampioenen = ondernemingen Gewone helden = burgers Vaststellingen Onze welvaart kalft af Welvaartscreatie Arbeidsparticipatie Werktijd Productiviteit BBP Capita 15-65 Bevolking

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Dutch Meat Importers Association. Noordwijk, 7 nov 2014

Dutch Meat Importers Association. Noordwijk, 7 nov 2014 Dutch Meat Importers Association Noordwijk, 7 nov 2014 Introductie Laurens Maartens Nooit verlegen om een praatje! Geeft met veel plezier zijn visie op de markten. Oa DFTtv en WallStreetJournal. UBS /

Nadere informatie