De Gouden Eeuw van Hollywood. Een historiografisch onderzoek naar New Hollywood ( )

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De Gouden Eeuw van Hollywood. Een historiografisch onderzoek naar New Hollywood (1967-1980)"

Transcriptie

1 De Gouden Eeuw van Hollywood Een historiografisch onderzoek naar New Hollywood ( ) Jeffrey Koppelaar werkgroep 2 Cultuur- en Mediageschiedschrijving 17 januari

2 Inhoudsopgave Inleiding Easy Riders, Raging Bulls Biskind versus de rest De stand van zaken Voor de toekomst Literatuur Films p. 3 p. 4 p. 6 p. 13 p. 14 p. 16 p. 18 2

3 Inleiding New Hollywood, volgens velen bestempeld als de Gouden Eeuw van Hollywood, is de benaming voor een periode lopend van eind jaren 60 tot en met het einde van de jaren 70. De periode in de Amerikaanse geschiedenis voorafgaand aan New Hollywood was een bewogen tijd. Stappen werden gezet tegen racisme, banen werden gecreëerd en de presidenten Kennedy en Johnson deden hun uiterste best om de binnenlandse politiek te moderniseren en vooruit te helpen. 1 Het voorlopige hoogtepunt hiervan was de invoering van de Civil Rights Act in 1964, waarbij vele vormen van racisme, zoals die tegen etnische minderheden en vrouwen, werden verbannen. 2 Voor Hollywood was deze periode echter minder rooskleurig. Vanaf 1960 kwam de Amerikaanse filmindustrie in een recessie terecht. 3 De grote productiemaatschappijen, te weten MGM, Warner Bros., United Artists, Paramanount, 20th Century- Fox, Columbia, Disney en Universal, begonnen veel geld te verliezen als gevolg van dalende bezoekersaantallen. Om de verliezen te beperken draaiden de studio s de geldkraan grotendeels dicht voor de grote producties. Zo verloor Fox bijvoorbeeld rond de 40 miljoen dollar met de productie van CLEOPATRA. 4 5 In plaats van te kiezen voor de grote producties verschoven de studio s hun aandacht naar kleinere low- budget films. Over het algemeen wordt de film BONNIE AND CLYDE beschouwd als het begin van New Hollywood. 6 Deze film, waarvan de productie 3 miljoen dollar kostte, leverde uiteindelijk 24 miljoen dollar op voor Warner Bros.. De studio s zagen in dat ook met kleine producties veel geld verdiend kon worden en gaven veel jonge filmmakers, vaak net afgestuurd van de filmacademie, de kans om films te maken. Voor velen betekende dit hun definitieve doorbraak in Hollywood. Al vanaf de jaren 70 werd er veel geschreven over dit onderwerp. Tot op de dag van vandaag worden er nog boeken en artikels uitgebracht die vertellen over de geschiedenis van New Hollywood. In dit historiografisch werkstuk zal ik proberen een uiteenzetting te geven van verschillende publicaties met betrekking tot dit onderwerp. Iedere historicus 1 Thompson, Kristin, en David Bordwell, Film History: An Introduction. 3e ed. New York: McGraw- Hill Higher Education, p Civil Rights Act of In Wikipedia: the free encyclopedia Thompson en Bordwell. p ibidem. p Cleopatra. Film. Geregisseerd door Joseph L. Mankiewicz. 20th Century Fox, Bonnie and Clyde. Film. Geregisseerd door Arthur Penn. Warner Bros.,

4 werkt namelijk op een andere manier dan zijn collega s. Waar de een zich voornamelijk op primaire bronnen richt zal een ander de voorkeur verlenen aan een literatuurstudie. Zo kunnen verschillende auteurs dus tot andere conclusies komen met betrekking tot een bepaald onderwerp. Ik zal proberen een duidelijk overzicht te vormen van de geschiedschrijving over New Hollywood en hoe verschillende teksten en auteurs zich tot elkaar verhouden. De volgende vraag zal dan ook centraal staan in dit historiografisch werkstuk: Welke verschillende visies zijn er op de New Hollywood- periode, lopend van 1967 tot en met 1980, en op welke wijze is er door historici binnen de Cultuur- en Mediageschiedschrijving over dit onderwerp geschreven? Bij dit onderzoek zal de monografie Easy Riders, Raging Bulls: How the Sex- Drugs- and- Rock n Roll Generation Saved Hollywood van Peter Biskind centraal worden gesteld en zal ik andere publicaties en auteurs analyseren om te achterhalen wat de overeenkomsten, maar vooral ook de verschillen zijn met betrekking tot hun schrijfwijze over New Hollywood. 7 Na deze uiteenzetting zal ik pogen de ontwikkelingen in de geschiedschrijving met betrekking tot dit onderwerp te plaatsen binnen de bredere context van de filmgeschiedschrijving. Tot slot zal ik in de conclusie een korte samenvatting van de gemaakte uiteenzetting geven om te eindigen met een voorspelling van de ontwikkeling van de geschiedschrijving met betrekking tot New Hollywood. Easy Riders, Raging Bulls This is a book about the people who made the movies of the 70s, and who more often than not destroyed themselves in te process. It tries to explain why the New Hollywood happened, and why it ended. 8 Deze uitspraak doet Peter Biskind, de auteur van Easy Riders, Raging Bulls, in de introductie van dit boek. Biskind richt zich in zijn monografie, voor het eerst uitgebracht in 1998, voornamelijk op de menselijke kant van het verhaal. Daarbij probeert hij zogezegd te achterhalen hoe New Hollywood heeft kunnen ontstaan en hoe het uiteindelijk ook weer verdwenen is. 7 Biskind, Peter. Easy Riders, Raging Bulls: How the Sex- Drugs- and Rock n Roll Generation Saved Hollywood. New York: Simon and Schuster, Ibidem. p.18 4

5 films. 10 Uiteindelijk zorgde Dennis Hopper met EASY RIDER ervoor dat de revolutie pas echt Peter Biskind is van oorsprong een journalist en is vooral werkzaam geweest voor tijdschriften als Vanity Fair en Premiere. Naast deze werkzaamheden heeft Biskind ook enkele boeken op zijn naam staan, allen met betrekking tot de geschiedenis van Hollywood. 9 Als journalist heeft Biskind dus geen academische achtergrond. In de kern is Easy Riders, Raging Bulls daarom ook geen wetenschappelijk werk. Zo wordt er in het voorwoord of de inleiding geen enkele wetenschappelijke auteur bedankt en zijn de bronnen die Biskind gebruikt overwegend van een primaire aard. Hij maakt weinig gebruik van literatuur. Toch kan dit boek veel waarde worden toegedicht. Hoewel het niet academisch van aard is maakt Biskind juist wel op zeer goede wijze gebruik van primaire bronnen. Het boek is anekdotisch opgesteld en is dus vooral gebaseerd op uitspraken van mensen die direct betrokken zijn geweest bij de productie van films in de New Hollywood- periode. Het is dan ook niet voor niets dat veel andere auteurs in hun eigen werken verwijzen naar Easy Riders, Raging Bulls. Hoewel het werk van Biskind niet op harde feiten is gebaseerd blijkt de gegeven informatie dus allemaal wel te kloppen. Zoals gezegd zijn is vooral de mens voor Biskind zeer belangrijk. Economische en technologische factoren gebruikt hij slechts als context, het zijn de sociale aspecten van New Hollywood die hem het meest interesseren. In zijn eerste hoofdstuk vertelt Biskind dat het oude studiosysteem van Hollywood op springen stond. Er werd geen geld meer verdiend, waardoor het roer omgegooid moest worden. Warren Beaty en Arthur Penn zorgden met hun succesvolle film BONNIE AND CLYDE ervoor dat er meer ruimte kwam voor vernieuwende werd ontketend. 11 Het was een aanklacht tegen het oude Hollywood, in alle aspecten. Hopper botste veelvuldig met de productiemaatschappij BBS, maar toen bleek dat de film een grandioos succes was begon men pas goed te beseffen dat films niet alleen maar volgens de oude conventionele manier geproduceerd hoefden te worden. Dit markeerde het begin voor een periode waarin regisseurs veelal de vrije hand kregen in het maken van films. Niet langer werd alles door de studio s van bovenaf beslist. Pareltjes als THE GODFATHER van Francis Ford Coppola en AMERICAN GRAFFITI van George Lucas 9 Peter Biskind. In Wikipedia: The Free Encyclopedia Biskind. p Easy Rider. Film. Geregisseerd door Dennis Hopper. Colombia Pictures,

6 werden geproduceerd, wat onder het oude studiosysteem nooit op diezelfde wijze had kunnen gebeuren. De aftakeling van New Hollywood begon eind jaren 70. Enkele films, zoals bijvoorbeeld RAGING BULL, werden een flop, waardoor de studio s het vertrouwen in de regisseurs begonnen te verliezen. 14 Volgens Biskind was een van de grootste oorzaken van het ontstaan van deze flops het drugsgebruik onder de filmmakers in Hollywood. 15 Biskind legt dus een grote focus op het belang van de regisseurs. Hij stelt dat zonder deze mensen New Hollywood nooit had kunnen bestaan. Daarmee past Easy Riders, Raging Bulls heel goed in het straatje van de auteurtheorie van het Franse Cahiers du Cinema. Deze theorie stelt dat de regisseur de belangrijkste rol heeft bij de productie van een film. Ondanks dat veel mensen lovend zijn over het werk van Peter Biskind is Easy Riders, Raging Bulls verre van perfect. Zo stelt Chris Foran in The Journal of American Culture dat de goede schrijfstijl en de vele interviews tot een goed boek hebben geleid, maar dat diezelfde interviews tegelijkertijd ook een valkuil vormen voor Biskind. 18 Volgens Foran zijn die interviews namelijk zeer subjectief, waardoor je alle informatie uit het boek toch met een kritisch oog moet blijven bekijken. Ook recensent Chris Bolton sluit zich hierbij aan. Volgens hem is het te riskant om een boek voor een groot deel op alleen maar interviews te baseren, omdat het geheel daardoor zeer subjectief kan worden. 19 Biskind versus de rest Uiteraard is Peter Biskind niet de enige die over New Hollywood heeft geschreven. Naast hem zijn er nog vele anderen geweest, die in veel gevallen ook vanuit een ander perspectief hun werken hebben geschreven. Ik zal trachten om in grote lijnen in chronologische 12 The Godfather. Film. Geregisseerd door Francis Ford Coppola. Paramount Pictures, American Graffiti. Film. Geregisseerd door George Lucas. Universal Studios, Raging Bull. Film. Geregisseerd door Martin Scorsese. United Artists, Biskind. p Thompson en Bordwell. p Beusekom, Ansje van. Hoorcollege 3 Cultuur- en mediageschiedschrijving: Van filmkunstgeschiedenis naar geschiedenis van film- en bioscoopcultuur. 18 Foran, Chris "Easy riders, raging bulls: how the sex- drugs- and- rock'n'roll generation saved Hollywood. Peter Biskind [Book Review]." In Journal Of American Culture 22, Bolton, Chris. Easy Riders, Raging Bulls: How the Sex- Drugs- And- Rock- N- Roll Generation Saved Hollywood [2003] Review- a- Day

7 volgorde een overzicht te geven van hetgeen door de jaren heen is geschreven over New Hollywood en hoe dit zich tot elkaar en tot het werk van Peter Biskind verhoudt. De term die telkens terugkeert, bij vrijwel alle auteurs, is de auteurtheorie. Zoals gezegd stelt deze theorie dat de regisseur de belangrijkste factor is die bijdraagt aan de productie van een film. Hij is het creatieve brein achter het uiteindelijke product. In 1991 werd het boek The New Hollywood: What the Movies Did with the New Freedoms of the Seventies van James Bernardoni gepubliceerd. 20 Helaas kon Bernardoni dit niet meer meemaken omdat hij vlak na de afronding van zijn manuscript overleed. In de introductie van zijn monografie over New Hollywood zegt de auteur dat eind jaren 60 alle ingrediënten voor een revolutie aanwezig waren: het afbrokkelende regime, een ontevreden publiek, de onmisbare elite en tot slot een nieuwe vorm van filmkritiek, de auteurtheorie. 21 Toch is deze revolutie er nooit helemaal gekomen, omdat de geproduceerde films hiervoor niet goed genoeg waren. Volgens Bernardoni zijn er vier drogredenen die het falen van New Hollywood verklaren. 22 De eerste had betrekking tot televisie en hield in dat filmmakers vaak kozen voor een productiemethode zoals dat vooral bij de televisie gebruikelijk was. Men stelde dat dit vernieuwend was, maar uiteindelijk bleek het niet te werken voor het medium film. De tweede drogreden was van een literaire aard. Filmmakers stelden dat een film de gelijke van een roman kon zijn. Daarbij ging het dan vooral om de relatie die een auteur opbouwde met zijn publiek en de ervaringen die daaruit ontstonden. Die relatie met het publiek was iets waar filmmakers graag over spraken, omdat het zorgde voor een grote mate van engagement. Uiteindelijk gingen de filmmakers hierin te ver. Ze claimden te veel eer voor hun werk, wat zich uiteindelijk tegen hen keerde. De laatste twee drogredenen hadden volgens Bernardoni nauw te maken met de auteurtheorie van du Cahiers du cinema. Hij zegt in zijn introductie dat deze theorie een grote invloed heeft gehad op New Hollywood, zij het wel een negatieve. De derde drogreden noemt Bernardoni de Hitchcocksiaanse. 23 Hierbij gaat het om een misinterpretatie van de auteurtheorie. Regisseurs dachten namelijk dat alles van hen afhing en dat films los van een systeem konden worden gemaakt. De stijl van een film deed er niet meer toe, het draaide puur en alleen nog maar om de visie van de 20 Bernardoni, James. The New Hollywood: What the Movies Did with the New Freedoms of the Seventies. Jefferson N.C.: McFarland & Company, Ibidem. p Ibidem. p Ibidem. p. 9 7

8 regisseur. De vierde en laatste drogreden was de Hawksiaanse. 24 Waar Alfred Hitchcock hele bijzondere en vernieuwende films maakte deed Howard Hawkes juist het tegenovergestelde. Zijn werken waren vrij standaard en repetitief, waarbij vermaak centraal stond. Toch werden al deze films kritisch zeer goed ontvangen, wat de New Hollywood- generatie inspireerde hetzelfde te doen. De films schoten echter tekort, waarschijnlijk omdat het gewoon simpele kopies waren. In de rest van zijn boek analyseert Bernardoni verschillende films van de New Hollywood- generatie, terwijl hij de vier drogredenen in zijn achterhoofd houdt. Uiteindelijk stelt hij dat veel, maar niet alle films, het slachtoffer zijn geworden van deze drogredenen. Hij eindigt daarom ook met een aantal, volgens hem, goede films uit deze periode, die wel daadwerkelijk arstistiek en vernieuwend waren. Bernardoni kiest dus voor een compleet andere aanpak dan Peter Biskind. Waar Biskind heel positief is over de periode is Bernardoni toch een stuk kritischer. Hij meent dat er zeker goede films zijn gemaakt, maar ook heel veel slechte, iets waar Biskind aan voorbij gaat. Een tweede tegenstelling is te vinden in het feit dat Biskind in Easy Riders, Raging Bulls zegt dat de auteurtheorie een positieve invloed heeft uitgeoefend op filmmakers, terwijl Bernardoni juist over een negatieve invloed spreekt. In 1998 publiceerde Jon Lewis het boek The New American Cinema, waarin hij verschillende artikelen met betrekking tot New Hollywood bundelde. 25 In zijn zelfgeschreven inleiding zegt Lewis dat het zijn doel was om een overzicht van verschillende perspectieven en kritieken te geven. 26 Als redacteur geeft hij dus aan dat er veel verschillende visies zijn op de geschiedenis van New Hollywood en dat deze periode op veel verschillende manieren benaderd kan worden. Het eerste artikel uit de bundel van Lewis is Auteur Cinema and the Film Generation in 1970s Hollywood van David A. Cook. In zijn tekst stelt Cook dat de notie van auteurschap voor het eerst werd gebruikt met betrekking tot Hollywood in 1967, het jaar waarin BONNIE AND CLYDE uitkwam. 27 Door zijn tekst heen maakt hij telkens duidelijk wat de achtergrond is van de volgens hem zeven belangrijkste regisseurs uit de New Hollywood- periode, Francis 24 Ibidem. p Lewis, Jon., red. The New American Cinema. 6e ed. z.p.: Duke University Press, Ibidem. p Cook, David A. Auteur Cinema and the Film Generation in 1970s Hollywood. In The New American Cinema, geredigeerd door Jon Lewis, (Durham N.C.: Duke University Press, 1998). 8

9 Ford Coppola, George Lucas, Steven Spielberg, Martin Scorsese, Brian depalma, John Milius en Paul Schrader. Vervolgens legt Cook vooral heel erg de nadruk op de economische kant van het verhaal, door bij iedere film van de regisseurs te vertellen wat de kosten en opbrengsten waren. De Hollywood- regisseurs probeerden lange tijd het auteurschap van hun Europese collega s te kopiëren, maar dit was gedoemd te mislukken volgens Cook. Hoewel de filmmakers dus veel vrijheden kregen dienden zij aan het einde van de rit toch een product op te leveren dat geld kon verdienen voor de studio s. In die zin waren de regisseurs nooit helemaal vrij van invloed van bovenaf. In zijn conclusie benadrukt de auteur dit en stelt hij dat de hele notie van auteurschap gedoemd was te mislukken. Het heeft er juist toe geleid dat tegenwoordig alleen nog maar blockbusters worden uitgebracht door de grote studio s uit Hollywood. 28 Deze films dragen immers een kleiner risico met zich mee dan de zogenaamde auteurfilms, die in veel gevallen toch verlies draaiden. In veel aspecten heeft David A. Cook dus een andere beschrijving van New Hollywood gegeven dan Biskind dat heeft gedaan. Cook kiest voor een meer economische benadering van de films uit deze periode, terwijl Biskind de voorkeur verleent aan een sociale beschrijving. Hoewel dit niet letterlijk in de tekst staat kan worden aangenomen dat Cook de uitspraken van Biskind zou nuanceren. Biskind schrijft namelijk dat de regisseurs de New Hollywood- periode zo hebben gemaakt als deze uiteindelijk is geworden, los van andere invloeden. Hij dicht de daadwerkelijke makers van films een groot belang toe, geheel volgens de lijnen van de auteurtheorie. Cook is het hier gedeeltelijk wel mee eens, maar nuanceert dit dus door te stellen dat het nog steeds de studio s waren die als stimulerende factor dienden. Zij wilden geld verdienen, dus moesten er films geproduceerd worden, en het was aan de regisseurs om ervoor te zorgen dat de interesse bij het publiek werd gewekt. Een tweede artikel uit de bundel van Jon Lewis legt ook de nadruk op de economische aspecten van New Hollywood. In From Roadshowing to Saturation Release: Majors, Independents, and Marketing/Distribution Innovations verkiest Justin Wyatt de term Hollywood s Marketing Decade boven New Hollywood als bestempeling voor de periode lopend van eind jaren 70 tot eind jaren Volgens Wyatt heeft er in deze periode namelijk een paradigmawisseling plaatsgevonden met betrekking tot de marketing en 28 Ibidem. p Wyatt, Justin. From Roadshowing to Saturation Release: Majors, Independents, and Marketing/Distribution Innovations. In The New American Cinema, geredigeerd door Jon Lewis, (Durham N.C.: Duke University Press, 1998). p. 82 9

10 distributie van films. Omdat de zogenaamde Roadshows, waarbij filmvertoningen door het land trokken en zeer exclusief bleven, op een gegeven moment niet meer rendabel bleken te zijn kwam er de ruimte voor filmmakers en producenten met nieuwe ideeën. In deze periode verschoof de marketing langzaam richting een veel agressievere vorm, waarbij het publiek in korte tijd ondergesneeuwd raakte onder een golf van advertenties voor een film. Wyatt stelt dat deze ontwikkeling is te traceren tot de onafhankelijke studio s, die deze vorm van distributie ontwikkelden en groot maakten, en de filmindustrie tot op de dag van vandaag heeft gevormd. Wyatt verleent dus net als Cook een voorkeur aan een economische geschiedschrijving. Het verschil zit hem echter in het feit dat Wyatt eigenlijk nauwelijks over New Hollywood spreekt, maar liever gebruik maakt van de term Hollywood Marketing Decade. Daarmee onderscheid Wyatt zich ook van andere auteurs die later nog behandeld zullen worden. Net zoals Cook stelt hij echter wel dat gedurende deze periode de eerste stappen zijn gezet richting het Hollywood dat wij heden ten dage kennen. In 2002 werd het boek New Hollywood Cinema: an introduction van Geoff King gepubliceerd. Volgens King is de term New Hollywood niet te definiëren. 30 Hij stelt dat er over het algemeen wordt gesproken over New Hollywood als de na- oorlogse Amerikaanse cinema. Voor sommigen is het een nieuwe stijl van film, terwijl anderen stellen dat er in de industriële context veranderingen hebben plaatsgevonden. Beiden kunnen echter wel in een breder sociale, culturele en historische context geplaatst worden. Om de term vast te pinnen is King van mening dat alle aspecten geanalyseerd dienen te worden en vergeleken moeten worden met de cinema van voor de Tweede Wereldoorlog. Dit is ook het doel dat Geoff King voor ogen had bij het schrijven van zijn boek. Daarbij analyseert hij films op drie niveau s, omdat Hollywood gevormd wordt door verschillende factoren: een beoordeling van filmstijl, de industriële context en de sociaal- historische context. Door de analyse van films hoopt King dus tot een verzadigend antwoord te komen, al is niet zijn complete onderzoek relevant voor deze historiografie: King begint wel met een analyse van EASY RIDER en BONNIE AND CLYDE, maar betrekt daarbij ook allerlei andere films tot en met de millenniumwisseling. Geoff King kiest dus voor een andere aanpak dan zijn collega- auteurs. Waar de meesten New Hollywood als een vaststaand begrip beschouwen trekt hij dit juist in twijfel. 30 King, Geoff. New Hollywood cinema: an introduction. Londen: I.B. Tauris & Co Ltd, p. 1 10

11 Dit doet hij goed, omdat het in principe niet volledig duidelijk is waar deze naam vandaan komt. Daarmee biedt hij dus een ander inzicht dat de lezer aan het denken zet, iets wat Biskind bijvoorbeeld nalaat. The Last Great American Picture Show: New Hollywood Cinema in The 1970s werd gepubliceerd in Deze bundel is geredigeerd en samengesteld door Thomas Elsaesser, Alexander Horwath en Noel King. Het boek bestaat uit allerlei verschillende artikelen met betrekking tot de Amerikaanse film in de jaren 70. Volgens de flaptekst probeert het boek aan de hand van verschillende artikelen een overzicht te geven van de Gouden Eeuw van de Amerikaanse cinema. Daarbij rekent het filmmakers als Monte Hallman, Peter Bogdanovich, Bob Rafelson, Martin Scorsese, Robert Altman, James Toback, Terrence Malick en Barbara Loden tot de auteurs die de veranderingen in Hollywood teweeg hebben gebracht. Opvallend is dat wordt gesteld dat Francis Ford Coppola en Steven Spielberg, om maar twee voorbeelden te noemen, niet tot deze groep gerekend worden. Zij zouden slechts beïnvloed zijn door New Hollywood. Hier gaan de redacteurs een andere kant op dan bijvoorbeeld Cook. Deze noemt lang niet al deze namen als belangrijkste auteurs, maar rekent juist wel weer Steven Spielberg en Francis Ford Coppola tot de belangrijkste regisseurs van New Hollywood. Het eerste artikel uit deze bundel is van Noel King. In The Last Good Time We Ever Had: Rembering the New Hollywood Cinema gaat King vooral beschrijvend te werk. In zijn werk haalt hij auteurs aan die eerder in deze historiografie al zijn behandeld. Hij citeert David Cook door te zeggen dat New Hollywood de laatste omweg van de Amerikaanse cinema was voordat het gigantisme en de globalisatie toesloeg. 32 Daarnaast citeert hij ook Jon Lewis, die hij een van de meest prominente historici met betrekking tot Hollywood noemt. Noel King sluit zich dus in grote lijnen aan bij deze twee auteurs, maar introduceert wel een nieuwe term: New New Hollywood. Hij beschrijft dit als een term voor alle films die na 1970 zijn geproduceerd. 33 New Hollywood heeft voor King dus maar enkele jaren geduurd, terwijl voor vrijwel alle auteurs die aan bod zijn gekomen een periode is van 31 Elsaesser, Thomas, Alexander Horwath en Noel King. The Last Great American Picture Show: New Hollywood Cinema In The 1970s. Amsterdam: Amsterdam University Press, King, Noel. The Last Good Time We Ever Had: Remembering the New Hollywood Cinema. In The Last Great American Picture Show: New Hollywood Cinema in the 1970s, geridigeerd door Thomas Elsaesser, Alexander Horwath en Noel King, (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004). p Ibidem. p

12 ruwweg tien tot vijftien jaar. Uiteindelijk stelt hij in zijn conclusie dat deze Gouden Eeuw de Amerikaanse cinema en de kritiek daarop voorgoed heeft veranderd. Het tweede artikel uit deze bundel komt van de hand van Thomas Elsaesser. American Auteur Cinema: The Last or First Picture Show heeft vooral betrekking tot de bundel waarin het is gepubliceerd. 34 Uitgebreid legt hij uit wat er in deze bundel wordt verteld. Daarbij stelt hij dat volgens hem de zogenaamde Gouden Eeuw liep van 1967 tot Dit is een interessant gegeven, omdat zijn collega Noel King, met wie hij samen de bundel heeft samengesteld, juist beweert dat deze periode slecht tot 1970 duurde. Elsaesser baseert deze uitspraak op de films die in deze periode zijn uitgebracht. King deed dit echter ook, waardoor het neerkomt op twee interpretaties die van elkaar verschillen. In die zin vertoont Elsaesser dus wel meer overeenkomsten met Biskind en Easy Riders, Raging Bulls door een ruimere periode te verstaan onder New Hollywood dan Noel King. In het artikel Hard Hats and Movie Brats: Auteurism and the Class Politics of the New Hollywood afkomstig uit het wetenschappelijke tijdschrift Cinema Journal, dat wordt uitgegeven door University of Texas Press, bespreekt Derek Nystrom de strijd tussen de regisseurs, gesteund door de auteurtheorie, en de organisatie van filmproductie, dat hevig vastklampte aan oude conventies. 35 Om de auteurtheorie uit te leggen verwijst Nystrom naar het werk van de eerder al genoemde David Cook. Ook noemt hij ene Timothy Corrigan die stelde dat het auteurisme een oplossing was voor de zoektocht van het Amerikaanse studiosysteem om films extra onderscheid te geven. Daarmee dicht Nystrom dus een groot belang toe aan de auteurtheorie, maar ziet hij het vervolgens wel als een middel van de studio s om meer geld te verdienen in plaats van de motivatie voor regisseurs om vernieuwende films te maken. De auteurtheorie was dus meer een strategie voor de leidinggevenden in Hollywood, die hij bestempelt als de professionele leidinggevende klasse, dan een doel voor de regisseurs uit de jaren 70. Nystrom kiest hiermee een compleet ander pad dan een aantal van zijn collega s door dit te beweren. Waar Biskind en Lewis de auteurtheorie juist als motor achter deze periode beschouwen, gaat Nystrom meer de kant van David Cook op, die stelde dat het nog altijd de studio s waren die de vooruitgang stimuleerden met winst als doel. 34 Thomas Elsaesser, Thomas Horwath en Noel King. p Nystrom, Derek. Hard Hats and Movie Brats: Auteurism and the Class Politics of the New Hollywood. In Cinema Journal 43, no. 3 (2004): p. 1 12

13 In het in 2005 uitgebrachte boek The New Hollywood: From Bonnie and Clyde to Star Wars schrijft Peter Krämer dat met de komst van BONNIE AND CLYDE een nieuwe stroming ontstond, waarbij hij zich onder andere baseert op uitspraken van Peter Biskind. 36 Verder is Krämer in zijn werk ook geïnspireerd door het onderzoek Joseph Garncarz naar de Duitse cinema. Dit heeft voor hem als voorbeeld gediend dat hem bij zijn analyses de goede kant opstuurde. De auteur stelt, net als Geoff King, dat er veel discussie is over de term New Hollywood. Sommige mensen gebruiken het om een groep makers en films te bestempelen, terwijl anderen het juist beschouwen als een naam voor periode Krämer doet dit laatste, waarbij hij zich aansluit bij de meeste van zijn collega s. Geoff King beschouwt deze periode wat ruimer en Wyatt, Elsaesser en Noel King verkiezen een andere benaming voor deze periode boven New Hollywood. Uiteindelijk beschrijft Krämer de New Hollywood- films als producten van hun tijd. Hij kijkt dus vooral naar de context waarin films zijn geproduceerd. Zelf zegt hij zich te onderscheiden van zijn voorgangers door alleen naar de grote hits te kijken, omdat ze belangrijk waren voor zowel het publiek als de industrie. In de praktijk kan deze afscheiding wel wat genuanceerd worden. Geen enkele auteur heeft een compleet overzicht van de periode gegeven. Daarvoor is het onderwerp te omvangrijk. Krämer onderscheidt zich echter wel door voor andere onderzoeksobjecten te kiezen, maar niet door slechts specifieker minder films te analyseren. De stand van zaken Welke verschillende visies zijn er op de New Hollywood- periode, lopend van 1967 tot en met 1980, en op welke wijze is er door historici binnen de Cultuur- en Mediageschiedschrijving over dit onderwerp geschreven? Dat is de vraag die ik in de inleiding stelde. In deze conclusie zal ik proberen een kort en bondig antwoord te geven op deze vraag. Het belangrijkste thema is toch wel de auteurtheorie. Hoe je het ook wendt of keert, elke besproken auteur noemt deze theorie, ontstaan onder de critici van het Franse Cahiers du Cinema. Hoewel elke auteur deze theorie dus noemt verschillen de meningen er wel over. Deze discussie is grofweg in twee kampen te verdelen. Het eerste kamp meent dat de auteurtheorie de reden is dat New Hollywood is geworden zoals het is. Biskind, Wyatt, Noel King en Elsaesser vormen dit kamp. Daar tegenover staat dus het tweede kamp, die wel de 36 Krämer, Peter. The new Hollywood: from Bonnie and Clyde to Star Wars. Londen: Wallflower Press, p. 1 13

14 auteurtheorie erkennen, maar het niet als de belangrijkste factor voor het ontstaan van New Hollywood beschouwen. Zij beschouwen het eerder als een middel en kijken liever naar de ruimere, sociaal- economische context waarin de New Hollywood- films zijn gemaakt. Dit kamp bestaat onder andere uit Bernardoni, Nystrom en Krämer. Geoff King spreekt zich niet zo sterk uit over dit thema, waardoor hij moeilijk in een kamp is te plaatsen. Ook Cook schommelt tussen de twee kampen in. Enerzijds stelde hij dat de auteurtheorie ervoor zorgde dat regisseurs hun films maakten, maar anderzijds zei dat het uiteindelijk toch de studio s waren die de drijfveer achter de productie vormden. De twee kampen binnen de geschiedschrijving over New Hollywood zijn goed in te delen binnen twee stromingen van de algehele filmgeschiedschrijving. Het eerste kamp, de auteurs die de auteurtheorie veel belang toedichten, kunnen gerekend worden tot de stroming binnen de filmgeschiedschrijving die films als kunstwerken benaderen. Daarbij proberend aan de hand van de auteurtheorie op basis van esthetische aspecten films te verklaren. 37 Het tweede kamp kan tot de stroming van de New Film History worden gerekend. 38 Zoals gezegd keek dit kamp meer naar de context waarin een film werd geproduceerd en hechtte het minder waarde aan de auteurtheorie. De New Film History ontstond uit protest tegen de esthetische filmgeschiedschrijving, omdat deze te kort zou schieten. Ook de behandelde auteurs, behorende tot deze stroming, waren van mening dat een esthetische analyse niet genoeg was. Binnen deze stroming kwam er net zoals bij de vroege filmgeschiedschrijving opnieuw belangstelling voor de historische context, waartoe de sociale, economische en politieke aspecten gerekend kunnen worden. Deze stroming sluit uiteindelijk ook beter aan op de algemene geschiedschrijving, waardoor dit als het ware een completere vorm van filmgeschiedschrijving is. Voor de toekomst Wanneer er in de toekomst meer historiografisch onderzoek met betrekking tot New Hollywood plaatsvindt is het vooral interessant om de verschillen tussen de twee kampen verder te analyseren. Waarom kiezen sommige auteurs ervoor om de auteurtheorie te gebruiken? En waarom kiezen hun tegenhangers er juist voor om vooral naar de historische 37 Ansje van Beusekom. Hoorcollege filmgeschiedschrijving. p. 13 en Ibidem. p

15 context te kijken? Dit zijn vragen die beantwoord kunnen worden door middel van een nog specifieker historiografisch onderzoek. Met dit historiografisch onderzoek heb ik gepoogd een alomvattend overzicht van de geschiedschrijving over New Hollywood te geven, maar wanneer iemand meer verdieping verlangt met betrekking tot een van deze twee stromingen doet deze persoon er verstandig aan om de twee los van elkaar te onderzoeken. Enerzijds zal er specifiek onderzoek gedaan moeten worden naar de toepassing van de auteurtheorie en anderzijds zal de New Film History binnen deze geschiedschrijving individueel onderzocht moeten worden. Alleen op deze wijze zal de onderzoeker tot een specifiekere en beter uitgediepte verklaring kunnen komen. Met betrekking tot de filmgeschiedschrijving over New Hollywood zelf wil ik ook nog een ding meegeven. Er is veel geschreven over dit onderwerp, maar het onderzoek is nog zeer gefragmenteerd. Een echt canon ontbreekt nog. Door een compleet overzicht specifiek voor New Hollywood te schrijven à la Bordwell en Thompson kan dit gat opgevuld worden, al blijft het natuurlijk wel altijd ter discussie staan wat nu precies New Hollywood is. 15

16 Literatuur Bernardoni, James. The New Hollywood: What the Movies Did with the New Freedoms of the Seventies. Jefferson N.C.: McFarland & Company, Beusekom, Ansje van. Hoorcollege 3 Cultuur- en mediageschiedschrijving: Van filmkunstgeschiedenis naar geschiedenis van film- en bioscoopcultuur. Biskind, Peter. Easy Riders, Raging Bulls: How the Sex- Drugs- and Rock n Roll Generation Saved Hollywood. New York: Simon and Schuster, Bolton, Chris. Easy Riders, Raging Bulls: How the Sex- Drugs- And- Rock- N- Roll Generation Saved Hollywood [2003] Review- a- Day Civil Rights Act of In Wikipedia: The Free Encyclopedia Cook, David A. Auteur Cinema and the Film Generation in 1970s Hollywood. In The New American Cinema, geredigeerd door Jon Lewis, (Durham N.C.: Duke University Press, 1998). Elsaesser, Thomas, Alexander Horwath en Noel King. The Last Great American Picture Show: New Hollywood Cinema In The 1970s. Amsterdam: Amsterdam University Press, Foran, Chris "Easy riders, raging bulls: how the sex- drugs- and- rock'n'roll generation saved Hollywood. Peter Biskind [Book Review]." In Journal Of American Culture 22, King, Geoff. New Hollywood cinema: an introduction. Londen: I.B. Tauris & Co Ltd, King, Noel. The Last Good Time We Ever Had: Remembering the New Hollywood Cinema. In The Last Great American Picture Show: New Hollywood Cinema in the 1970s, geridigeerd 16

17 door Thomas Elsaesser, Alexander Horwath en Noel King, (Amsterdam: Amsterdam University Press, 2004). Krämer, Peter. The new Hollywood: from Bonnie and Clyde to Star Wars. Londen: Wallflower Press, Lewis, Jon., red. The New American Cinema. 6 e ed. z.p.: Duke University Press, Nystrom, Derek. Hard Hats and Movie Brats: Auteurism and the Class Politics of the New Hollywood. In Cinema Journal 43, no. 3 (2004): Peter Biskind. In Wikipedia: The Free Encyclopedia Thompson, Kristin, en David Bordwell, Film History: An Introduction. 3 e ed. New York: McGraw- Hill Higher Education, Wyatt, Justin. From Roadshowing to Saturation Release: Majors, Independents, and Marketing/Distribution Innovations. In The New American Cinema, geredigeerd door Jon Lewis, (Durham N.C.: Duke University Press, 1998). 17

18 Films American Graffiti. Film. Geregisseerd door George Lucas. Universal Studios, Bonnie and Clyde. Film. Geregisseerd door Arthur Penn. Warner Bros., Cleopatra. Film. Geregisseerd door Joseph L. Mankiewicz. 20th Century Fox, Easy Rider. Film. Geregisseerd door Dennis Hopper. Colombia Pictures, Raging Bull. Film. Geregisseerd door Martin Scorsese. United Artists, The Godfather. Film. Geregisseerd door Francis Ford Coppola. Paramount Pictures,

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Geschiedenis van leidinggevende stijlen

Geschiedenis van leidinggevende stijlen Geschiedenis van leidinggevende stijlen Aan het begin van de vorige eeuw zijn de eerste theorieën over management en leiderschap geformuleerd. Tegen de achtergrond van de industriële revolutie stonden

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 7 Avond 2... 8 Avond 3... 9 Avond 4... 10 3 4 INLEIDING Een relatie hebben met iemand is een abstract begrip, maar toch

Nadere informatie

Examen VBO-MAVO-C. Nederlands, leesvaardigheid

Examen VBO-MAVO-C. Nederlands, leesvaardigheid Nederlands, leesvaardigheid Examen VBO-MAVO-C Voorbereidend Beroeps Onderwijs Middelbaar Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 22 mei 13.30 15.30 uur 20 02 Vragenboekje Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 23 juni 9.00 12.00 uur 20 04 Voor dit examen

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Productie Studiosysteem Korte historiek

Productie Studiosysteem Korte historiek Productie Studiosysteem Korte historiek Hollywood in de jaren '10 Vanaf de jaren '10 had zich in Hollywood een filmindustrie ontwikkeld waarbij enkele maatschappijen de productie-, distributie- en vertoningssector

Nadere informatie

Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten

Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten Onderwijs-pedagogische visies van mbo-docenten Do-mi-le 15 mei 2014 Carlos van Kan Onderzoeker carlos.vankan@ecbo.nl Mijn professionele interesse Het helpen ontwikkelen van een kritisch onderzoeksmatige

Nadere informatie

THE STRAIGHT STORY. Een tegendraads verhaal

THE STRAIGHT STORY. Een tegendraads verhaal THE STRAIGHT STORY Een tegendraads verhaal Onderdeel: Academische Vaardigheden II Werkgroep: 20 Docent: A. Mattern Opleiding: Media & Cultuur Instelling: Universiteit van Amsterdam Datum: 9 januari 2005

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar.

Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar. Filmtitels: Ontwikkelingen in de afgelopen 60 jaar. Amanda de Rijk, 1562243 Docent: Dick Swart Specialisatie: Visual Seminar - 2014-B Trefwoorden: Typografie, film, ontwikkelingen, vergelijking, titels,

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Waarom is een nieuw tijdschrift nodig?

Waarom is een nieuw tijdschrift nodig? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. De gegevens naar buiten brengen - een nieuw online wetenschappelijk

Nadere informatie

Revision Questions (Dutch)

Revision Questions (Dutch) Revision Questions (Dutch) Lees pagina s 1-44 van New Media: A Critical Introduction (2008). Maak bij het lezen de onderstaande vragen. Print je antwoorden uit en lever deze in bij de Vergeet niet je naam

Nadere informatie

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij Fotoreis 14 t/m 19 oktober Krakau Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij KRAKAU We maken een reis door het heden en verleden van Krakau. De stad wordt wel het "Florence van Polen"

Nadere informatie

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen

Nederland in ideeën. 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en. Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen Nederland in ideeën 101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en Onder redactie van Mark Geels en Tim van OpUnen De digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed NICOLINE VAN DER

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

Zoekverslag. Inleiding

Zoekverslag. Inleiding Zoekverslag Inleiding Ik doe mijn onderzoek over de Rampenfilm. In het begin van het onderzoek werkte ik samen met Marijn Hooimeijer en Melle Meijer. We hebben met z n drieen bij elkaar gezeten, en hebben

Nadere informatie

Een nieuw boek van Ter Palen!

Een nieuw boek van Ter Palen! Een nieuw boek van Ter Palen! In bedrijf : Ter Palen beschrijft industrieel verleden Het is al een tijdje geleden, maar we hebben voor u weer een publicatie klaar: In bedrijf. Onze ondervoorzitter dompelde

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord)

Login eduroam. r0xxxxxx@student.kuleuven.be. (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Login eduroam r0xxxxxx@student.kuleuven.be (Gebruik je studentennummer en KU Leuven-paswoord) Onthaal 2015-2016 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt

Nadere informatie

I NHOUD. Inleiding 9. 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling. 2 Bouwstenen van de historische methode

I NHOUD. Inleiding 9. 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling. 2 Bouwstenen van de historische methode 5 I NHOUD Inleiding 9 Opzet 11 1 Historisch onderzoek: het belang van een vraagstelling 1.1 Onderwerp en vraag 17 1.1.1 Een onderwerp benoemen 17 1.1.2 Soorten vragen: beschrijvend, verklarend, verkennend

Nadere informatie

Opleidingsspecifiek deel MA Geschiedenis. toelatingseisen opleiding

Opleidingsspecifiek deel MA Geschiedenis. toelatingseisen opleiding Opleidingsspecifiek deel Art.2.1 toelatingseisen opleiding 1. Toelaatbaar tot de opleiding is de bezitter van een Nederlands of een buitenlands diploma van hoger onderwijs, die aantoont te beschikken over

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A 4 opdrachten! 60 minuten! Bij iedere opdracht zet iemand zijn wekker/ chronometer (op gsm of uurwerk), zodat je zeker niet veel langer dan een kwartier bezig bent.

Nadere informatie

Verkondiging Maartenskerk zondag 26 juni 2016 Mattheus 25, en Jona 3 Teun Kruijswijk Jansen I Juni is de detective-maand : in de boekhandel met

Verkondiging Maartenskerk zondag 26 juni 2016 Mattheus 25, en Jona 3 Teun Kruijswijk Jansen I Juni is de detective-maand : in de boekhandel met Verkondiging Maartenskerk zondag 26 juni 2016 Mattheus 25, 14-30 en Jona 3 Teun Kruijswijk Jansen I Juni is de detective-maand : in de boekhandel met mooie aanbiedingen, en op TV,voor wie niet van voetbal

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Afsluiting kinderjury 2013

Afsluiting kinderjury 2013 Afsluiting kinderjury 2013 Schrijverbezoek: Gerard van Gemert 1. Kastor en Tim Wanneer bent u begonnen met schrijven? Gerard van Gemert is in 2005 begonnen met schrijven toen hij met zijn dochters een

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Star Wars: The Force Awakens

Star Wars: The Force Awakens Star Wars: The Force Awakens Door Robin Kneepkens Voor Rosa Bontan 8 3 2016 Per. 3 1 Inhoudsopgave 1 Titelpagina 2 Inhoudsopgave 3 Het Kunstwerk 4 De Kunstenaar 5 De Drie Invalshoeken 6 Eigen Mening 7

Nadere informatie

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl.

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Deze presentatie is bedoeld als naslagwerkje voor aanwezigen. Daan

Nadere informatie

De Passievrucht. Dialogen in het boek en in de film. Leiden, jnuari 2010 Anna Nutilova Masaryk Universiteit Brno

De Passievrucht. Dialogen in het boek en in de film. Leiden, jnuari 2010 Anna Nutilova Masaryk Universiteit Brno De Passievrucht Dialogen in het boek en in de film Leiden, jnuari 2010 Anna Nutilova Masaryk Universiteit Brno Inleiding Één van de verschillen tussen de film en het boek is dat wij het boek dagen kunnen

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo II

Eindexamen geschiedenis havo II Dynamiek en stagnatie in de Republiek In de late middeleeuwen waren er weinig aanwijzingen voor de economische bloei van Holland in de zestiende eeuw. 2p 1 Geef aan: dat natuurlijke omstandigheden in de

Nadere informatie

CV Key of Time/Tijdslot

CV Key of Time/Tijdslot INLEIDING Entermorfic Pictures (hierna te noemen de beherend vennoot ) is voornemens een speelfilm te produceren, voorlopig getiteld Tijdslot (hierna te noemen de film ), waarvan het scenario door Jens

Nadere informatie

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE

Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Onthaal 2014-2015 BACHELOR GESCHIEDENIS OPBOUW PROGRAMMA/MOTIVATIE Kennismaking Monitoren Charlotte Verrydt Katrien Philippen Tim Juwet Gemotiveerde keuze Doel van de sessie Motivatie is je brandstof om

Nadere informatie

5.3 SAMENVATTEND SCHEMA SOORTEN VERBANDEN

5.3 SAMENVATTEND SCHEMA SOORTEN VERBANDEN 10.2.9 Andere verbanden Soms worden ook nog de volgende verbanden onderscheiden: 1 toelichtend verband (komt sterk overeen met het uitleggend verband) 2 argumenterend verband 3 verklarend verband Deze

Nadere informatie

Kapelstraat 13-15 2550 Kontich Tel.: 034576682 Fax: 034580814 www.bazarkekonkaz.be info@bazarkekonkaz.be VERHUUR CATALOOG

Kapelstraat 13-15 2550 Kontich Tel.: 034576682 Fax: 034580814 www.bazarkekonkaz.be info@bazarkekonkaz.be VERHUUR CATALOOG Kapelstraat 13-15 2550 Kontich Tel.: 034576682 Fax: 034580814 www.bazarkekonkaz.be info@bazarkekonkaz.be VERHUUR CATALOOG Fox 18 juni 2013 Actie USA 2013 98 min. nl John Moore Bruce Willis Jai Courtney

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2012 tijdvak 1 maandag 14 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Voorwoord Met oprechte blijdschap schrijf ik het voorwoord voor dit boek. Ik ken Henk Rothuizen al vele jaren en heb hem zien opgroeien tot een man van God, met een bediening die verder reikt dan zijn

Nadere informatie

Minder nieuws voor hetzelfde geld?

Minder nieuws voor hetzelfde geld? www.nieuwsmonitor.net Minder nieuws voor hetzelfde geld? Van broadsheet naar tabloid Meer weten? Onderzoekers Nieuwsmonitor Carina Jacobi Joep Schaper Kasper Welbers Kim Janssen Maurits Denekamp Nel Ruigrok

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Voorbeeldig onderwijs

Voorbeeldig onderwijs m a r i a va n de r hoe v e n Voorbeeldig onderwijs In de politieke arena wordt gedebatteerd over de vraag of het goed gaat met het Nederlandse onderwijs. Getuige het recente Oesorapport zijn we op onderdelen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas

TEKENEN. beeldende vorming. hoofdstuk 15:Yellow Submarine. 3de klas Yellow Submarine is een animatiefilm uit 1968. Deze film is gebaseerd op de muziek van The Beatles. Toen deze film uit kwam was deze erg vernieuwend. De beelden in de film zijn psychedelisch. Ze zijn vol

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen.

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen. Artikelen: Alle artikelen - 7Days week Vrijdag 6 maart 2015 Inhoud: - Leerlingen leren artikelen analyseren. - Leerlingen leren wat ze kunnen doen als ze moeilijke woorden in een tekst tegenkomen. Vakgebied:

Nadere informatie

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2

Lisa van Ginkel / Rick van Esch / Carina Mostertman / Juri Baars Groep 2 Analyse 1: Groep 2 Onderzoek Jane McGonigal Jane McGonigal is een game designer (en researcher), academicus en schrijver, geboren op 21 oktober 1977. Ze is vooral bekend geworden met haar location-based

Nadere informatie

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus

reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus reeks ontmoetingen 2 een ontmoeting met Heraclitus Toelichting Door deze ontmoeting met Heraclitus gaan we terug naar het begin van de westerse filosofie. Zo rond 600 voor Christus komen we in het KleinAziatische

Nadere informatie

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Leiding geven aan leren 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Leiding geven aan leren Waarom en voor wie Onderwijsgevenden in het primair onderwijs (regulier en speciaal onderwijs),

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Eindexamen Nederlands mavo D 2002 - I. Tekst 1 Dank u wel, alstublieft. - www.vmbogltl.nl - 1 - havovwo.nl. www.examen-cd.nl -

Eindexamen Nederlands mavo D 2002 - I. Tekst 1 Dank u wel, alstublieft. - www.vmbogltl.nl - 1 - havovwo.nl. www.examen-cd.nl - Tekst 1 Dank u wel, alstublieft - www.vmbogltl.nl - 1 - Tekst 1 Dank u wel, alstublieft 2p Kunt u me dan vertellen hoe laat de stoomtrein gaat? vraagt de man geërgerd. (regels 5 7) 1 Waarom gebruikt de

Nadere informatie

Werken aan scheikunde

Werken aan scheikunde Werken aan scheikunde 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt Uitgegeven door Delftse Universitaire Pers in 1993. (Copyright 1993 by Delft University Pers). Met toestemming

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid.

Dames en heren, 1 Gevonden via Google, transcript van grammofoonplaat, Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid. Toespraak van commissaris van de koning Max van den Berg, uitreiken eerste exemplaar Het communistische verzet in Groningen, Groningen (A-Kerk), 5 maart 2014 Dames en heren, Fascisme is oorlog. Overweldiging

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

Martinus Nijhoff. en het modernisme

Martinus Nijhoff. en het modernisme Martinus Nijhoff en het modernisme Overzicht 1. Modernisme 2. Nijhoff vs. PvO 3. Nijhoffs poëzie 4. Vorm vs. vent 1. Modernisme James Joyce Virginia Woolf T.S. Eliot Marcel Proust André Gide Thomas Mann

Nadere informatie

!"#$%&'()*+,"#"-. 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +"7"#""- 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$<#),"$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)"/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$?

!#$%&'()*+,#-. 70-&6+*%#-!#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +7#- 9#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)$<#),$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$? 23'4)567/84 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$#/'$&#/#$? /01"-20%%+-3&45567$%(8&9!"#$%&'()*+,"#"-. +"7"#""- 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 D)E#'-)F!"#$$%&'($&!")*

Nadere informatie

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit 1 - Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit (hoofdstuk 10, MtH) In het begin van de eenentwintigste eeuw bleek dat een groeiende groep Nederlanders behoefte

Nadere informatie

Literatuurverwijzing in de tekst

Literatuurverwijzing in de tekst Verwijzen en literatuurlijst volgens de APA Voor het schrijven van teksten maak je vaak gebruik van schriftelijke bronnen. Dit kunnen boeken, tijdschriftartikelen, folders, of teksten van internet zijn.

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL

Examenopgaven VMBO-GL en TL Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30 15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID CSE GL EN TL NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID VBO-MAVO-D Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Waarom ga je dat doen volgend jaar?

Waarom ga je dat doen volgend jaar? Waarom ga je dat doen volgend jaar? Susanne de Haar, Marlien Douma, Jan-Willem Kalhorn, Michiel Tolboom, Lotte Bonsel Begeleider: Marja ter Wal Inleiding Aan het einde van de middelbare school komt voor

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren 1.1 Van jagers verzamelaars naar tot 3000 v. Chr. De prehistorie : levenswijze van jagers verzamelaars ontstaan van landbouw, landbouwsamenlevingen Onderzoeksvraag: Welke gevolgen had de Neolithische Revolutie

Nadere informatie

Euh, geweldig eigenlijk. Superversie! Maar ik stel hier de vragen. Je wordt

Euh, geweldig eigenlijk. Superversie! Maar ik stel hier de vragen. Je wordt Elvis Perkins wanneer zijn In Dearland uitkwam, haatte ik hem voor het maken van zo n geweldige plaat. Binnenkort komt zijn Doomsday EP uit en die belooft wederom veel goeds. Ook live stelde hij niet teleur:

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II

Eindexamen geschiedenis vwo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië In 1596 bereikte een Nederlandse expeditie onder Cornelis de Houtman Bantam. 2p 1 Leg uit welk verband er bestaat tussen deze expeditie en

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Workshop zoeken naar bronnen

Workshop zoeken naar bronnen Workshop zoeken naar bronnen PWS INTRODUCTIEOPDRACHT Lees onderstaande tekst. Deze tekst bevat geen feitelijke onjuistheden. Toch voel je je bij deze tekst waarschijnlijk erg ongemakkelijk. Beredeneer

Nadere informatie

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief.

Doel. Spel. www.ihots.nl. Duur: - Groep - Individueel. Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief. www.ihots.nl Doel Laat je inspireren door de voorbeeld vragen in deze spiekbrief Spel Alle spellen Gebruik deze spiekbrief telkens wanneer je een spel start in de ihots app. Laat je inspireren door de

Nadere informatie

De Verborgen Boodschap van Buitenzintuiglijke Waarneming. Eric-Jan Wagenmakers

De Verborgen Boodschap van Buitenzintuiglijke Waarneming. Eric-Jan Wagenmakers De Verborgen Boodschap van Buitenzintuiglijke Waarneming Eric-Jan Wagenmakers Links? Rechts? Typ hier de footer 2 Uh la la Typ hier de footer 3 Links? Rechts? Typ hier de footer 4 Links? Typ hier de footer

Nadere informatie

Nummer 76/2015. zondag 10 mei 2015. Duitse wagens meest verkocht op Belgische tweedehandsmarkt

Nummer 76/2015. zondag 10 mei 2015. Duitse wagens meest verkocht op Belgische tweedehandsmarkt Nummer 76/2015 zondag 10 mei 2015 Duitse wagens meest verkocht op Belgische tweedehandsmarkt VW, OPEL EN BMW, Duitse wagens blijven het populairst op de Belgische tweedehandsautomarkt, met ruim vier op

Nadere informatie

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

De patriotten hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 16 September 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61319 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20

Voorwoord 7. Inleiding 9. Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 Inhoud Voorwoord 7 Inleiding 9 Renaissance, humanisme, verlichting 13 Renaissance en humanisme 15 Verlichting 20 David Hume 35 Hume en Kant 37 Het postume werk 45 Korte levensloop 49 James Boswell 59 Laatste

Nadere informatie

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis In deze docentenhandleiding vindt u meer informatie over de schrijfinstructie-les, die aansluit bij de lessenserie Nederland als democratie. Het doel van

Nadere informatie

ten de HHC ers gerekend! Niet alleen op onze...terwijl meneer Mulders zich even Rafaël Nadal waant! moeite! De Maasrun posterboy van en- 19 40 min. 20 49 28 11 22 57 24 41 25 28 25 46 28 13 28 17 29 26

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

Verstevigen van je positie als MD adviseur

Verstevigen van je positie als MD adviseur Verstevigen van je positie als MD adviseur Workshop voor de NFMD 21 november 2013 Monique van der Meer en Jessica Godijn Agenda 9.00 9.15 Opening NFMD door Myrte Ferwerda 9.15 9.45 Veranderingen en gevolgen

Nadere informatie

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl)

Examen HAVO. Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Geschiedenis (nieuwe stijl) en geschiedenis en staatsinrichting (oude stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen

Nadere informatie

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Een kwalitatief onderzoek naar de gepercipieerde (gezondheids)effecten van gezamenlijk tuinieren Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in

Nadere informatie

interview Lees! Lees! Lees! Lars Kloet en Annelot Prins Interview met Jan Terlouw

interview Lees! Lees! Lees! Lars Kloet en Annelot Prins Interview met Jan Terlouw Lars Kloet en Annelot Prins interview Lees! Lees! Lees! Interview met Jan Terlouw Foto: Annelot Prins Jan Terlouw (1931) is een man met veel kwaliteiten. Naast zijn carrières als politicus en kernfysicus,

Nadere informatie

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn

vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg en welzijn noteer in je agenda: 3 maart, 31 maart, 21 april, 19 mei en 16 juni 2015 vijf debatten over het strategische en publieke belang van kunst en cultuur als basis voor nieuwe vormen van leefbaarheid, zorg

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Luisteren: Elke taaluiting is relevant

Luisteren: Elke taaluiting is relevant Emma van Bijnen ADR Instituut 1 Luisteren: Elke taaluiting is relevant Niet de directe betekening van de bijdrage, maar de intentie van de spreker Er zijn ontelbaar veel verschillende dingen die partijen

Nadere informatie

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Case 2 start-ups 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13 Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Inhoud Interne analyse... 3 Peerby... 3 Over Peerby... 3 Lean

Nadere informatie

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3.

Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Inleiding Onderzoek, een lessen-cyclus voor MT/AD 3. Hans Timmermans. De Onderzoekscyclus: In de bovenstaande figuur is schematisch de onderzoekscyclus weergegeven. - Er is een onderwerp van onderzoek.

Nadere informatie

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut

Wetenschaps- filosofie. Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschaps- filosofie Wolter Kaper AMSTEL-instituut Wetenschap en methode Vandaag: Wetenschapsfilosofie Wat is wetenschap? Hoe wordt vooruitgang geboekt? Zoeken naar waarheid? Bestaat er een tijdloze

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht

Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Annelies Knoppers Hoogleraar pedagogiek en didactiek van sport en lichamelijke opvoeding Universiteit Utrecht Vragen stellen bij schijnbare vanzelfsprekendheden is een basisvoorwaarde voor wetenschappelijk

Nadere informatie

ICT-Dienst. Vertel ons een verhaaltje

ICT-Dienst. Vertel ons een verhaaltje Vertel ons een verhaaltje Ik zal het NIET hebben over: - Wat een Midoffice is en uit welke componenten het bestaat - Hoe je binnen jouw organisatie de implementatie van een Midoffice aanpakt - Of hoe wij

Nadere informatie

Kennisles Mediawijs: Wat is waar?

Kennisles Mediawijs: Wat is waar? Kennisles Mediawijs: Wat is waar? Wat is nu eigenlijk de waarheid? In het woordenboek staat: Iets dat waar is. Woorden overeenstemmen met feiten. Het probleem is alleen dat er maar heel weinig sprake is

Nadere informatie

door Anika van de Wijngaard

door Anika van de Wijngaard Ongelijke kansen in het hoger onderwijs Investeren in jezelf of een schuld oplopen? Studium Generale avond over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs, 7 september 2016 In de reeks Wat bezielt de

Nadere informatie