Cultuur & Economie. Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cultuur & Economie. Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België"

Transcriptie

1 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België

2 Dankwoord Evenals de 213 personen die tussen juli en september 2011 de enquête hebben beantwoord, willen we volgende personen, die onze vragen hebben willen beantwoorden tijdens persoonlijke gesprekken, hartelijk bedanken: n Julian ALVAREZ, consultant, Serious Game n Thibault ANDERLIN, marketing directeur, Vorst Nationaal n Delphine BEKAERT, galerijhoudster, Hoet-Bekaert n Bernard BOON-FALLEUR, voorzitter Brussels Kunstenoverleg n Sylvie BOUFFA, CEO Talking French & Flemish, Inc., New York n Julie BRUNEL en Jean-Louis DE RIDDER, voorzitter van de Unie van Designers in België (UDB) n Suzana CAMPO-GRANDE, innovatieconsulente, Fedustria n Virginie CIVRAIS, directrice, fond ST ART Invest n Luc COLLIN (BATEM), striptekenaar van Marsupilami n Julie CONSTANT, Fair Manager, Affordable Art Fair n Pierre COLLIN, beheerder-zaakvoerder, cluster TWIST n Paul CORTHOUTS, directeur, Overleg Kunstenorganisaties n Georges DANTINE, binnenhuisarchitect & oprichter van RAVIK Design n François DELPIERRE, artistiek directeur, en Marc MEURISSE, CEO, Belle Productions n Marie-Laure DELABY, coördinatrice, imal (center for digital cultures & technologies) n Philippe DELABY, striptekenaar van Murena n Luc DESHAYES, ontwerper van luxelingerie n Rik de NOLF, CEO Media Roularta Groep n Dominique DE VILLEGAS, directeur Hortahuis n Piet DE KONINCK, artistiek directeur, Studio 100 n Arnaud de PARTZ, oprichter, Banque dessinée n Déborah DRION en Cédric LEGEIN, CEO, Cook & Book n Delphine DUPONT en Flore VAN RYN, zaakvoersters, Face to Face design n Gregory GOEMAERE, oprichter, AKA music n Laurent GRUMIAUX, directeur, Fishing Cactus n Françoise GUERIN en Monika RAHMAN, oprichtsters, Cookie Therapy n Mr Michel GYORY, advocaat, professor HEC Liège, lid van het collège d autorisation et de controle in de CSA n Daniel HANSSENS, acteur, directeur van Comédie de Brussel n Rodolphe JANSSEN, galerijhoudster, Galerie Rodolphe Janssen n Alexandra LAMBERT, directrice van het Brusselse Centrum voor Mode en Design n Lenny LELEU, modeontwerpster n Nicholas LEWIS, hoofduitgever, The WORD n Eric LOWIE, directeur, Green l.f.ant Music Company n Aurélio MATTERN, zanger bij de groep Lucy Lucy! n Olivier MAETERLINCK, directeur, Belgian Entertainment Association (BEA) n Natacha MALOU, galerijhoudster, Art Temptation n Frédéric MESEEUW, institutioneel adviseur, BOZAR n An MOONS, onderzoeker CultuurLab, IBBT/SMIT n Jean-François NIVART, oprichter van intopix n Mr Philippe PETERS/Mr Patrice VANDERBEEKEN, advocaten gespecialiseerd in intellectueel eigendom, NautaDutilh n Marie POK, coördinatrice Design September en hoofdredactrice bij La Libre essentielle Focus n Marie-Chantal REGOUT, oprichtster, Rue Blanche n Karen RENDERS, directrice, Art Brussels n David ROULIN, vennoot, architect, Art & Build n Isabelle SCHMITT, directrice institutionele relaties; Dirk VAN SOOM, directeur operationele individuele inningen en repartities; Saldavor FERREIRA, accountmanager beeldende kunst en letterkunde, SABAM n Benoit SIMON, oprichter, Vivanova n Dirk SNAUWAERT, directeur, kunstencentrum WIELS n Denis STEISEL, CEO, Emakina n Enya VANDENHENDE, modeontwerpster n Rony VANDERMEERSCH, directeur, confectieatelier Celesta n Paul VAN HAVER (Stromae), songwriter n Jan VAN LOOY, senior researcher, IBBT n Jan VAN MOL, oprichter, Addict Lab n Geert VAN DER HASSELT en Katya VAN DER HASSELT, manager en zangeres n Hannes VAN SEVEREN, hedendaags kunstenaar n Carmelo VIRONE, directeur, studiebureau SmartBe n Carlo VUIJLSTEKE, projectmanager gericht op creatieve industrieën, Flanders DC n Olivier WILLOCX, afgevaardigd bestuurder, BECI We danken ook de ondersteunende structuren van de creatieve en culturele industrieën voor hun hulp bij de online verspreiding van deze enquête: n TWIST, Modo Brussels, WCC-BF, ASBL kunstenaars contemporains, netwerk Artistes Belges, Point Contact Culture, WBI (muziek, beeld, architectuur, toneel/dans, mode/design), AEB, l UDB, Mowda, De Invasie, Pepibru, Mowda, CEBEDEM, BUP, ACC, IAB, FEBELMA, AZIMUT, Cinergie.be, FAB, Creative Club, SmartBe, Codefrisko, Artistproject, Rydesigners, SABAM... En tenslotte ook: n Alain HEUREUX, Managing Director, The Egg De auteurs van de studie KURT SALMON: n Anne MAGNUS, Alexandre MOENS en Adeline d URSEL

3 Voorwoord Sinds 10 jaar staat cultuur - een oude economie - voor een nieuw paradigma dat haar verplicht om zichzelf snel te heruitvinden. Cultuur is intussen geglobaliseerd en de markteconomie drukt steeds vaker haar stempel op cultuur. Het cultuurgoed blijft iets aparts maar verandert van aard: een kunstwerk heeft iets commercieels dat een op de privésector geïnspireerde logica volgt (ROI, investering, marketingpositionering ). De aard van cultuurgoederen en diensten is dubbel: cultureel en economisch. Hedendaagse kunst bijvoorbeeld is er constant naar op zoek verrassend uit de hoek te komen in een wereld zonder grenzen en is tegelijk voorwerp van financiële speculatie in een woelige economische omgeving. Vervolgens de digitale revolutie: met wereldwijd 1,6 miljard internetabonnees, één miljard GSM s en steeds meer smartphones heeft ze een steeds grotere impact op de manier waarop we cultuur produceren en consumeren. Het internet is niet enkel een instrument om online de oneindig keuze aan cultuurgoederen (muziek, boeken ) aan te kopenmaar is ook een middel om contacten te leggen en ontwerpers te financieren. Tenslotte hebben de Arabische revoluties, de financiële, sociale en institutionele crisissen een inpact op cultuur. Nog nooit heeft cultuur in Europa zoveel onder druk gestaan vanwege vanwege strenge budgettaire besparingsmaatregelen. Nog nooit heeft cultuur in die mate de hoop van een nieuwe Europese Renaissance in zich gedragen. De culturele en creatieve industrieën bieden een antwoord op de crisis omdat ze creativiteit, knowhow en innovatie in de hele economie stimuleren, jobs creëren, stadsrenovatie en placemaking voeden en sociale banden versterken. Hoe kunnen wij te midden van die complexe en fluctuerende context de culturele en creatieve industrieën (CCI s) in België helpen,cultuur toegankelijk maken voor zoveel mogelijk mensen met respect voor de culturele diversiteit? Welke verantwoordelijkheden dragen de overheidssector, de beroepsverenigingen, de private sector en het publiek in de ondersteuning van de purple economy? Misschien eerst en vooral door te erkennen dat creatieve beroepen wel degelijk een ondernemerschapsdimensie vereisen. Cultureel ondernemen is een geweldig avontuur dat eerst en vooral heel Magnetische salontafel Belgique, Raphaël Charles, Privecollectie Prins Filip van België. wat talent vergt, met daarnaast een dosis geluk. Maar dat volstaat echter niet. Ontplooiing van een creatief ecosysteem kan enkel wanneer bepaalde randvoorwaarden aanwezig zijn. Concreet betekent dit dat het overheidsbeleid in de cultuursector (onderwijscultuur, economie, toerisme, internationale handel) moet worden gecoördineerd en op deze ondernemers worden afgestemd. Hoog tijd om tot actie over te gaan! 75% van de Belgische creatieve ondernemers die we hebben bevraagd vindt dat de culturele en creatieve industrie een sector met toekomst is, maar amper 51% van hen denkt dat België een geschikt land is om in cultuur te ondernemen. In 2009 en 2010 heeft Kurt Salmon voor het Forum d Avignon het verband onderzocht tussen cultuur en de aantrekkelijkheid van de territoria in 50 steden op de 5 continenten. In 2011 hebben we de besluitvormingsmodellen onderzocht bij investeringen in een cultuurproject gebaseerd op gesprekken met een zestigtal publieke en private beleidsverantwoordelijken, projectdragers, kunstenaars, ontwerpers en experts die rond een culturele investering (infrastructuur, evenementen, industrieën ) hebben gewerkt en die op een bepaald moment te maken hadden met besluitvorming in België en elders in de wereld. Complementair met het voorgaande belicht deze studie ook de dagelijkse uitdagingen en behoeften van verschillende Belgische ondernemers uit de culturele en creatieve industrieën, rond vier aspecten: het aanleren van ondernemersvaardigheden, de financieringsmogelijkheden, innovatie met de bescherming daarvan en de internationalisatie. Veel leesgenot, Kurt Salmon Copyright: Fotolia. 3

4 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België Overzicht De purple economy: naar een erkenning van de culturele en creatieve industrieën Cultuur staat te midden van duurzame ontwikkeling en is de bron van sociale en territoriale cohesie. Meer nog, zij bevordert deeconomische ontwikkeling, innovatie en de tewerkstelling. Culturele en creatieve industrieën zijn een voedingsbodem voor traditionele en spitstechnologie-industrieën en genereren inhoud, producten en diensten die veel kennis vergen. 6 7 Wat zijn culturele en creatieve industrieën? 8 Cultuur als wapen tegen de crisis? 9 Doelstellingen van de studie 9 Methodologie en uitgangspunten van de studie Belgische culturele en creatieve industrieën: ondernemers getuigen Wat zijn de sterktes en zwaktes van de Belgische creatieve en culturele industrieën? De toekomst mag er dan al rooskleurig uitzien, ondernemers uit alle sectoren staan voor talrijke en gedeelde uitdagingen Algemene vaststellingen 14 Made in Belgium: België een kweekvijver van talent en creativiteit 16 Opleiding cultureel ondernemerschap 19 Financiering 22 Innovatie 27 Creatieve en culturele industrieën op internationaal vlak 4

5 Nieuwe wereld, nieuwe ideeën Denkpistes van Kurt Salmon als opener van het debat De culturele economie beter leren kennen en de ondersteunende acties ervan permanent toetsen 32 De dynamische krachten uit de creatieve en culturele industrieën bundelen 33 Bijlagen Drie invalshoeken op de Belgische creatieve en culturele industrieën: 34 De kunstmarkt: een markt die de crisis doorstaat 36 De gamingindustrie in België: een veelbelovende creatieve sector met opportuniteiten die toe zijn aan objectivering 38 De mode-industrie in België: een kwetsbare troef 5

6 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België De purple economy: naar een erkenning van de culturele en creatieve industrieën Cultuur is geen alleenstaande bubbel. Tot 10 jaar geleden werd de artistieke en culturele sector beschouwd als een deel van het sociale beleid, niet substantieel in termen van economie en arbeidsmarkt. Cultuur was een uitzondering en onverenigbaar met de traditionele economische criteria. Intussen heeft men het over de economisering van cultuur en de esthetisering van de goederen uit de traditionele economie. Deze verschuiving, die in de hand wordt gewerkt door de snelle ontwikkeling van de digitalisering en de sterk gestegen vraag van gezinnen en samenlevingen naar cultuurproducten en -diensten, heeft de culturele en creatieve industrieën (CCI s) doen ontluiken. The concept of creative ondernemership goes far beyond a CEO running to the opera, visiting a coincidental art exhibition, or painting a sunset over the weekend. Not that that won t help, since running a business requires eye openers all the time. Creativity is not about art. It s about humankind finding solutions that weren t there at first sight. Hence, creativity can be found in all human activities. We just have to identify what created the mental spark that made it the right idea for that specific target. In times of economical turmoil, standing still is just not an option. It s in those circumstances the industry needs to think out of the box, and look for unexpected answers. That is why a direct link between cultuur and commerce is so much needed. Since we should learn from each other, creative thinking can lead to art. But it can also lead to innovatie. One can t change the world while being an artist sitting on a cloud. Together with ondernemers, new ideas can turn into vision, and once implemented, to sustainable change. That is how we move forward. Jan Van Mol, CEO Addict Lab 6

7 l Wat zijn culturele en creatieve industrieën? Cultuur is een levende materie die zichzelf constant heruitvindt. Zonder afbreuk te willen doen aan de klassieke disciplines (schilderkunst, muziek, literatuur, toneel ) zijn alle experts het erover eens dat nieuwe disciplines steeds vaker tot de CCI s worden gerekend. Een definitie van CCI s is te lezen in een studie die in 2006 is uitgevoerd in opdracht van de Europese Commissie: n Culturele industrieën: voor die industrieën is cultuur het eindproduct dat ter plaatse kan worden geconsumeerd (bijv.: een concert, een kunsttentoonstelling) of dat bestemd is voor reproductie/massaconsumptie (bijv.: een boek, een film). De culturele segmenten die in onze studie aan bod komen zijn: de geschreven pers (boek & pers), podiumkunsten, visuele kunsten & kunsthandwerk, de audiovisuele sector, muziek en het erfgoed. n Creatieve industrieën: voor die industrieën voedt cultuur (tradities, symbolen, teksten, enz. van een socio-economische groep) vhet productieproces van een creatief product. In onze studie hebben we het vooral over design, architectuur, mode, publiciteit, nieuwe media en videogames. De producten uit de zogenaamde purple economy onderscheiden zich door hun symbolische, esthetische en communautaire waarde. Smartphones of tablet-pc s zijn de perfecte incarnatie van de kruisbestuiving tussen geavanceerde technologie, waarvan de productiekost relatief gering is, en een strak design. Dit design zorgt voor de toegevoegde waarde en de klantenervaring en staat net zoals een mode - accessoire voor een bepaalde levensstijl. De opkomst van het digitale tijdperk heeft de grenzen van cultuur verlegd en daarmee de weg opengelegd voor drie revoluties: n Een artistieke revolutie: dankzij het digitale tijdsperk zijn er nieuwe ontwerpdomeinen gekomen (videogames, 3D cinema, digitale kunsten, web design ). Als gevolgd zijn er nieuwe jobs ontwikkeld die zowel artistieke als IT-vaardigheden vergen. Sinds halfweg de jaren 2000 behoort de videogame-industrie niet langer tot de ontspanningsindustrie maar is de sector verheven tot de culturele industrie. Deze inzegening is er gekomen in 2009 toen UNESCO deze activiteit heeft opgenomen in haar Culturele Statistieken. n Een technologische revolutie: nieuwe technologische mogelijkheden (3D animatie, enhanced reality, motion capture, slow motion, NFC ) geven de kans aan creatievelingen om te experimenteren, om tegemoet te komen aan de vraag naar steeds interactievere en meer gepersonaliseerde inhoud, of met nieuwe gebruiksmodaliteiten zoals mobiliteit te maken hebben (vb. smartphones). n Een financiële revolutie: de traditionele economische modellen van de CCI s komen op de helling te staan door de opkomst van het legaal en illegaal downloaden dat mogelijks zal zorgen voor het verdwijnen van fysieke dragers en dus moeten ze zich gaan heruitvinden om nieuwe financieringsbronnen aan te boren. Wereldwijd zit het aantal nationale en regionale beleidsinitiatieven ter bevordering van de creatieve economie sinds de laatste vijftien jaar sterk in de lift. Echter blijft hetbeoordelen van de kwalitatieve en kwantitatieve impact (in termen van jobs, nieuwe bedrijven en bijdrage aan het BNP) een heikel punt. De statistische afbakening van enerzijds de economische activiteiten 7

8 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België en anderzijds de culturele tewerkstelling is sterk afhankelijk van de definities die landen, metropolen of supranationale instellingen hanteren. De reden daarvoor is het ontbreken van een internationaal vergelijkingsschema. Ondanks die methodologische bezwaren, worden de CCI s met steeds meer belangstelling opgevolgd in Groot-Brittannië, Duitsland, de regio Ile-de-France, Vlaanderen, China, Denemarken, Australië, enz. l Cultuur als wapen tegen de crisis? De economische voetafdruk van cultuur vergroot in Europa Cultuur staat centraal in de duurzame ontwikkeling en is een bron van schoonheid en dialoog. De creatieve economie ontwikkelt en verrijkt, op een niet te onderschatten manier, sociale banden, de identiteit en de aantrekkelijkheid van de grondgebieden die haar verwelkomen. Cultuur is milieuvriendelijk omdat ze weinig grondstoffen nodig heeft en ze bevordert bovendien de economische ontwikkeling, innovatie en tewerkstelling, van kunsthandwerk tot digitale cultuur. Het rapport over de creatieve industrieën uit 2010, gepubliceerd door de Conferentie van de Verenigde Naties inzake handel en ontwikkeling, schat de jaarlijkse globale groei in deze sector tussen 2002 en 2008 op 14%. In 2008 stelde de sector 3,8% van de totale actieve bevolking in de EU tewerk, goed voor zo n 8,5 miljoen personen, of meer dan de totale actieve bevolking van Griekenland en Ierland samen! Ook de toegevoegde waarde van de sector breidt alsmaar uit en bedraagt intussen 4,5% van het BBP van de EU. Dit is meer dan de industrie van scheikundige producten, rubber en plastiek (2,3%). Tussen 2002 en 2008 was Europa de belangrijkste uitvoerder van culturele en creatieve producten.belgië staat intussen in de top 10 van de meest exporterende van de ontwikkelde landen. In Vlaanderen werken zo n personen in de CCI s, of bijna 3% van het BBP. Cultuur vervult ook een niet te onderschatten hefboomfunctie. Dit blijkt bijvoorbeeld duidelijk uit een econometrische analyse uitgevoerd door het bureau Tera Consultants in 2011 in het kader van het Forum d Avignon. Als basis hiervoor gebruikten zij de databank die Kurt Salmon in 2009 en 2010 had aangelegd voor een internationaal panel van 47 steden uit 21 landen. Deze analyse toont aan dat een stijging van de cultuuruitgaven per stadsbewoner met 10%, of 18,6 e, een verhoging van het BBP per inwoner van 1,7% betekent, zijnde 625,4 e. Institutioneel moet het culturele en economische beleid samenwerken om meer te innoveren Cultuur bedenkt het ondenkbare, de wereld van morgen. De EU 2020-strategie is een langetermijnstrategie voor het huidige decennium die streeft naar een intelligente, duurzame en inclusieve groei in de EU en die een economie wil ontwikkelen op basis van kennis en innovatie. De CCI s worden herkend als een sector die daaraan beantwoordt omdat ze in al hun vormen een grote bron van creativiteit en innovatie zijn. De CCI s zijn een voedingsbodem voor traditionele en spitstechnologie-industrieën en genereren inhoud, producten en diensten die veel kennis vergen. CCI s bieden perspectieven op nieuwe goederen en diensten of maken gevestigde producten mooier, intelligenter, soms ookduurder. Acht takken van de culturele sector en afbeelding van de linken met andere economische sectoren Bouwkunde Stadsplanning Hotel Bouwkunde Restauratie Erfgoed Architectuur Archeologie, Cruise Automobiel Architectuur, musea, landschap monumenten, Design restauratie en creatieve Verpakking diensten Podiumkunsten Transport Fashion design, Concert, circus, grafiek festival, dans IT Audiovisueel en media Bioscoop, film, radio, televisie, CD, videospellen Boeken, bibliotheek, archief Uitgeverij en boeken Opleiding Beeldende kunsten Beeldhouwkunst, Sieraden, zilverwerk, haute couture, lederwaren, houtwerk Ambachten Meubels kleding Publiciteit fotografie, schilderkunst Communicatie Om dit potentieel te maximaliseren heeft de Europese Commissie in 2010 het Groenboek Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken gepubliceerd waarin ze wijst op het belang om op alle bevoegdheidsniveaus de ondersteuning van de culturele economie te versterken door de banden aan te halen tussen cultuur, economie, de academische wereld, onderzoek, toerisme, citymarketing en overheidssectoren. De realiteit van de Europese begroting is evenwel dat slechts 0,04% van die begroting naar cultuur gaat. Daarbij komt nog 1,6% van de structuurfondsen voor culturele projecten. In de audiovisuele sector is 750 miljoen bestemd voor het MEDIA-programma en 15 miljoen voor het Mundus-programma. 8

9 Eén van de belangrijke doelstellingen van het komende kaderprogramma Creatief Europa ( ) van de Europese Commissie is het overtuigen van de Lidstaten om 37% meer te besteden aan cultuur en de audiovisuele sector, dan dit in de periode het geval was (goed voor 1,6 miljard euro van de begroting van de Commissie) en de concurrentiekracht van de culturele en creatieve sectoren te versterken. Op die manier moeten de ondernemingen in deze sectoren beter gewapend zijn tegen de internationale concurrentie en zich beter kunnen profileren op wereldvlak. Europa mag dan op vlak van CCI s al een sterk concurrentievoordeel hebben op landen als Brazilië, Rusland, India of China, die landen willen echter ook een deel van de koek en zijn zich in snel tempo aan het professionaliseren en diversifiëren (film, mode, animatie, gaming ). Binnen deze veelbelovende maar onzekere context dienen er zich nieuwe investeerders aan, ontwikkelen zich ongeziene publiek-private samenwerkingen, krijgt het nationale cultuurbeleid in vele landen, ondanks de begrotingen onder druk, een nieuwe invulling Werken en investeren in de culturele en creatieve sector wordt in Europa steeds vaker op professionele leest geschoeid. Hoe zit dat in België? l Doestellingen van de studie Deze studie wil een beter inzicht geven in de werking en de noden van bedrijven uit de culturele en creatieve sector in België. Het is niet de bedoeling om een volledig overzicht te geven van alle richtingenof een statistische analyse van de Belgische CCI s te tonen. Concreet streeft de studie het volgende na: n Een nieuwe kijk geven op gemeenschappelijke transversale uitdagingen op het terrein waar alle creatieve en culturele ondernemers in België voor staan. Vier uitdagingen staan hen te wachten: de nodige kennis om een bedrijf op te richten, financieringsmogelijkheden, innovatie en de bescherming ervan, en de internationalisatie van de activiteiten; n Belgische uitdagingen illustreren aan de hand van internationale tegenhangers en denkpistes formuleren ter versterking van alle creatieve en culturele industrieën in hun totaliteit; n Grondige studie van de dynamiek achter de drie segmenten van de Belgische culturele economie: de kunstmarkt, videogames (serious game) en de mode. l Methodologie en uitgangspunten van de studie De studie is gebaseerd op een methodologische aanpak in twee luiken: n Een kwantitatieve analyse via een online enquête die tussen juli en half oktober 2011 is gehouden. In totaal hebben 213 ondernemers (129 mannen en 84 vrouwen) uit de 12 segmenten van de culturele en creatieve industrieën in België erop geantwoord. 2/3 de van deze bedrijven zijn na 2000 opgericht; n Een kwalitatieve analyse bij een zestigtal ondernemers uit de CCI s in de 3 gewesten (kunstenaars, werknemers uit bedrijven gespecialiseerd in de bescherming van auteursrechten, directeurs van musea, private investeerders, zelfstandigen, ondernemers uit de CCI s ) en een overzicht van de internationale bibliografie over de culturele economie. De lijst met gesprekken vindt u op de pagina met het dankwoord, een bibliografie van de gebruikte bronnen zit achteraan de studie. De uitgangspunten van de Kurt Salmon studie zijn als volgt: n Uit intellectuele eerlijkheid werd de statistische analyse uit de studie geweerd. België beschikt nog altijd niet over een nationale definitie, noch over een duidelijke statistische nomenclatuur van alle culturele en creatieve industrieën. Officiële cijfers over het gewicht van de creatieve economie in termen van bedrijven, jobs, aandeel in het BBP zijn er niet. Het huidige statistische systeem houdt niet objectief rekening met een relevante perimeter van de CCI s, dat het systeem van 9

10 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België Methodologische aanpak Belgische ondernemers Cultureel en creatief domein Zelfstandigen/kunstenaars Micro-ondernemingen KMO s Grote ondernemingen Design Architectuur Podiumkunsten Publiciteit & Communicatie Erfgoed Visuele kunst en kunsthandwerk Nieuwe media Geschreven pers Mode Audiovisuele sector Gaming Muziek Gezamenlijke uitdagingen Ondernemerschap Financiering Innovatie Internationaal Bottom-up aanpak Tweetalige online enquête naar ondernemers toe Interviews met ondernemers en experts Documentaire studie & benchmarking Focus op hedendaagse kunst, mode en gaming onregelmatigheden en poly-werkgelegenheid moet bevatten, en ongerijmdheden van het recht moet corrigeren. De NACE-BEL nomenclatuur van de RSZ is niet echt aangepast aan de realiteiten op het terrein van de verschillende CCI segmenten. Als er dan al statistische gegevens over een sector beschikbaar zijn, dateren ze vaak van 2007/8 (vóór de crisis) met soms een tijdsverschil per NACE-BEL code. Stel dat er in de mode bijvoorbeeld rekening wordt gehouden met alle NACE-BEL codes die betrekking hebben op ontwerp, productie en distributie van modeproducten in de ruime betekenis, dan blijkt dat de perimeter van de mode bepaald door de NACE-BEL codes niet-creatieve of - culturele segmenten bevatten zoals het Bewerken en spinnen van textielvezels of takken die nog weinig te maken hebben met ontwerp (H&M, Inno ). De RSZ heeft het bij voltijdse jobs in de Belgische mode in 2010, terwijl de Belgische beroepsvereniging Crea Moda het over slechts heeft. De situatie in België illustreert dus perfect hoe moeilijk het is het socio-economische gewicht van cultuur te objectiveren. Het is lang een taboe geweest om culturele en creatieve activiteiten te beschouwen als een volwaardige economische sector ( l art pour l art ). Cultuur en economie werken nog hoofdzakelijk gescheiden. Van intergewestelijke coördinatie van prioriteiten en ondersteunende beleidsinitiatieven ter bevordering van de CCI s is al helemaal geen sprake. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest alleen al zijn er 42 beleidsverantwoordelijken voor cultuurgeboden begrotingslijnen. Voor cultuur zijn zowel gemeenschappen, gewesten als gemeenten bevoegd en dan hebben we het nog niet over de Minister van Economische Zaken. Al die instanties werken zonder coördinatiecel tussen de Vlaamse en Franse Gemeenschap. n Belgische schaal: Kurt Salmon heeft een onafhankelijke studie gemaakt en ervoor gekozen de drie Belgische gewesten erbij te betrekken, ongeacht hun politieke context en de concurrentie/wedijver tussen gemeenschappen. Enkel waar dit nodig was voor de verklarende variabelen werd rekening gehouden met het gewestelijk of gemeenschapsbeleid ter ondersteuning van de CCI s. n De uitgekozen perimeter van culturele en creatieve industrieën (CCI s) ligt in dezelfde lijn van de meest recente internationale studies (Unesco, Europese Commissie, Groot-Brittannië, Duitsland, Flanders DC ), daarom zullen we het hier ook hebben over de culturele en creatieve industrieën. CCI s bestaan uit volgende segmenten: design, architectuur, podiumkunsten, publiciteit, muziek, erfgoed, visuele kunsten en kunsthandwerk, nieuwe media, geschreven pers (boek en pers), mode, audiovisuele sector en videogames. Die activiteiten zijn gebaseerd op culturele waarden en/of artistieke en creatieve uitingen, en komen potentieel in aanmerking voor intellectueel eigendom. De activiteiten van de bedrijven uit de CCI s die in de studie aan bod komen hebben een handelswaarde en zijn opgenomen in de waardeketen van de culturele cyclus: ontwerp, productie, verspreiding of behoud van goederen en diensten die culturele, artistieke of creatieve uitingen in zich dragen. Momenteel maakt de gastronomie daar nog geen deel van uit, ook al is er een wereldwijd erkende creatieve dimensie aanwezig, waar België terecht trots mag op zijn ( haute couture chocolade van Pierre Marcolini, de koekjes van Stephen Destrée, of de kunst om feesten te organiseren bij traiteur Loriers ). n Ontmoetingen op het terrein met de creatieve en culturele ondernemer: 4 maanden lang heeft Kurt Salmon ondernemers ontmoet om hun verhaal te horen, te begrijpen waar ze dagelijks mee bezig zijn en te werken op basis 10

11 Wat is uw hoofdactiviteit? Visuele kunst en kunsthandwerk* Audiovisueel Publiciteit & Communicatie Architectuur Podiumkunsten Nieuwe media (design ) Mode Design Geschreven pers (boek & pers) Muziek Gaming Erfgoed 0 2,5 5 7, , ,5 20 % Wat was de omzet van uw onderneming tijdens het afgelopen fiscale jaar? < tot tot tot tot > % van hun getuigenissen. Daarnaast werden ook beroepsorganisaties, experts en actoren uit het ecosysteem van de CCI s geïnterviewd. We moeten toegeven dat de term ondernemer door een aantal slecht wordt onthaald omdat ze nog moeite hebben met de economische/ commerciële dimensie van de organisatie of het beheer van hun creatieve activiteiten. Een ondernemer is iemand die een idee of uitvinding in een geslaagde innovatie wil en kan omzetten (J. Schumpeter). Drijfveren zijn zijn enthousiasme en zijn visie, en daarbij neemt hij ook risico. Een creatieve en culturele ondernemer ontwerpt of commercialiseert een product een culturele of creatieve dienst en hij hanteert daarbij principes van het ondernemerschap om z n creatieve activiteit commercieel te organiseren of beheren 1. Bij samenstelling van het panel voor de online enquête zijn de drie gewesten in vergelijkbare verhoudingen aan bod gekomen. De uitgekozen bedrijven hebben verschillende rechtsvormen maar oefenen allemaal een officiële handelsactiviteit uit. Het gaat zowel om eenmanszaken (kunstenaarsstatuut, zelfstandige), micro-bedrijven (2-5 werknemers), Waar is uw maatschappelijke zetel gevestigd? 21% 34% 3% 42% Brussel Vlaanderen Wallonië Internationaal KMO s of grote ondernemingen. Enkel bedrijven met meer dan 50% privaat kapitaal aan inkomsten werden uitgekozen. Niet opgenomen zijn dus publieke of parapublieke culturele instellingen die cultuur ondersteunen (Star t, Culturinvest ), instellingen voor herverdeling/ regulatoren, beroepsverenigingen of structuren met meer dan 50% subsidies (musea, RTBF/ VRT, bepaalde theaters ). 1- Hogeschool voor de Kunsten Utrecht/Eurokleis (2010), De ondernemerschapsdimensie van culturele en creatieve industrieën in Europa. 11

12 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België De Belgische culturele en creatieve industrieën: ondernemers getuigen Om een antwoord te kunnen geven op de vraag Hoe bruggen kunnen worden geslagen tussen economie, cultuur, publieke sector en onderwijs ter inspiratie van de culturele economie van morgen, naast de groene industrieën, biotechnologie?, heeft Kurt Salmon een analyse gemaakt van de gezamenlijke uitdagingen van creatieve en culturele ondernemers. Naast de verzuchtingen van elke afzonderlijke bedrijfstak, delen de ondernemers uit de CCI s in België vier grote uitdagingen: n kennis over de oprichting van een bedrijf, n financieringsmogelijkheden, n innovatie en de bescherming ervan, n en de internationalisatie van de activiteiten. Elk van die punten wordt getoetst aan een kruisanalyse van de vakliteratuur en van de Belgische en internationale actualiteit, van de online enquête van Kurt Salmon en van de individuele gesprekken. l Algemene vaststellingen Hoofdzakelijk zelfstandigen en KMO s De Belgische cultuursector is sterk versnipperd met een oververtegenwoordiging van kleine en middelgrote ondernemingen. In het panel van 213 bedrijven van onze online enquête telt 76% van de bedrijven die op onze enquête geantwoord hebben minder dan 5 werknemers en 6% meer dan 50 werknemers. 12

13 Via een minderheid van de grote ondernemingen wordt het grootste deel van de omzet uit de sector gegenereerd. Wat is de grootte uw bedrijf? 30% 76% 7% 4% 6% 10% 59% 8% Groot (50 < werknemers) Middelgroot (13-50 werknemers) Klein (6-12 werknemers) Max 5 werknemers Aandeel van de globale omzet van het panel in functie van het aantal werknemers Groot (50 < werknemers) Middelgroot (13-50 werknemers) Klein (6-12 werknemers) Max 5 werknemers Deze tendens ligt in de lijn van de Europese realiteit: 80% van de CCI bedrijven in de EU zijn KMO s, micro-bedrijven (vooral met 1 en 3 werknemers) of individuele ondernemers. Slechts 1% van die bedrijven zijn grote ondernemingen (meer dan 50 werknemers) maar die zijn wel goed voor meer dan 40% van de totale omzet van de CCI s. 50% van de respondenten zei tenslotte geen gevolgen hebben gehad van de crisis van 2008 en de meesten bekijkende toekomst met optimisme: 75% van de respondenten vindt dat de culturele en creatieve industrie in België een veelbelovende sector is. 63% verwacht de komende jaren een stijging van de inkomsten en 30% denkt nieuw personeel in dienst te zullen nemen. Een aantal sectoren heeft meer te lijden onder de crisis als gevolg van een geringer verbruik van creatieve goederen: mode, podiumkunsten, pers & uitgeverijen, onafhankelijke muzieklabels Andere sectoren profiteren meer van de digitale revolutie (sociale media, enhanced reality, smartphone en tablet-pc s ), zoals bedrijven actief in de nieuwe media (web design, applications design). Verspreiding van digitale inhoud heeft gezorgd voor geringere productiekosten voor fysieke dragers. Toch is dit slechts een gedeeltelijke compensatie voor het aantal jobs dat verloren Welke type(s) evolutie(s) verwacht u de komende jaren in uw bedrijf? Stijging van de inkomsten Aanwerven nieuw personeel Beroep doen op overheidsfinanciering Internationaal gaan Beroep doen op privéfinanciering In een creatieve cluster stappen Start-up in België beginnen Samenwerking met CCI bedrijven Samenwerking met niet CCI-bedrijven Investeren in een ander CCI-bedrijf Overname door een concurrent % 13

14 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België is gegaan door de crisis, door het verdwijnen van fysieke dragers (DVD) en het verlies aan inkomsten door piraterij (in de muzieksector bijvoorbeeld). Om een antwoord te kunnen bieden op de nieuwe materiële en emotionele behoeften van consumenten ontstaan nieuwe jobs die kennis van digitale talen en design vereisen. De zogenaamde beroepen in de back office en het beheer volgen uiteraard. Creatievelingen doen immers steeds vaker beroep op verkopers, juristen, financieel experts en boekhouders om hen te helpen geschillen op te lossen rond de bescherming van inkomsten die het resultaat zijn van het intellectueel eigendom. l Made in Belgium: België, kweekvijver van talent en creativiteit België is een klein land in het centrum van Europa dat ten volle profiteert van de diversiteit en het cultureel liberalisme. In de 19 de en 20 ste eeuw was Brussel pleisterplaats voor allerhande denkers zoals Victor Hugo, Emily Brontë, Karl Marx De Belgische iconen uit het verleden moeten daar echter niet voor onderdoen: een architecturaal, eclectisch en relatief goed bewaard erfgoed (gotisch, klassiek, art nouveau, art deco ), schilders met wereldfaam (Vlaamse Primitieven, Cobra beweging, Magritte ), schrijvers (Hugo Claus, Hendrik Conscience, Guido Gezelle), bakermat van het Europese stripverhaal (Hergé, Franquin, Van Hamme), zangers (Brel, Adamo, Axelle Red, Arno). Wie zijn de huidige Belgische culturele vaandeldragers op internationaal vlak? De concurrentie tussen gemeenschappen lijkt wedijver in de creatie te stimuleren, vooral rond twee peilers in de modesector: n In Antwerpen, in de late 1980s, één van de trekpleisters is van de Europese mode, dankzij de 6 van Antwerpen (Ann Demeulemeester, Dries Van Noten, Walter Van Beirendonck, Dirk Van Saene, Dirk Bikkembergs en Marina Yee) en de Antwerpen Academy ( het Mode afdeling van de Hogeschool Antwerpen), kweekvijver van talenten en merken (Martin Margiela, Essentiel). n Ook in Brussel beweegt er een en ander, met La Cambre Mode/s/ en de Dansaertwijk. De laatste jaren is het aantal boetieks van modeontwerpers sterk gestegen. Ook beginnende en m e e r e r v a r e n belgische ontwerpers gaan er zich steeds vaker vestigen. België is ook uitgegroeid tot een Europees cent rum voor hedendaagse dans dankzij de beroemde choreografieën van Anne Teresa de Keersmaeker. Een aantal Belgische muzikanten doet het goed in het buitenland, zonder dat ze daarbij worden geassocieerd met een bepaald gewest en zelfs niet met België. Denken we maar aan deus, K s Choice, Selah Sue, Hooverphonic, Axelle Red, Arno, of Stromae. Op gebied van film hebben we de broers Dardenne en Jaco Van Dormael, Bouli Lanners, Cécile de France, Benoît Poelvoorde, Michaël R.Roskam Bekende auteurs zijn dan weer Amélie Nothomb, Xavier Deutsch, Dimitri Verhulst, Tom Lanoye Een aantal hedendaagse artiesten tenslotte heeft voor een ware revolutie gezorgd: Alechinsky, Francys Alys, Chris Martin, Marcel Broodthaers, Wim Delvoye, Luc Tuymans - en dan hebben we het nog niet eens gehad over de internationale uitstraling van het Belgische stripverhaal. Als gemene deler tussen die verschillende disciplines lijkt er zich toch een Belgian touch af te tekenen, waarmee we ons van andere landen onderscheiden. This is so Belgium!. Uit onze gesprekken hebben we geleerd dat buitenlandse waarnemers in de Belgische creaties steeds een zin voor normafwijkend surrealisme, een soort humor met een (soms serieuze) hoek af, een hang naar het absurde en een groot gevoel voor zelfspot ontwaren. Sinds een jaar of 3, 4 wordt Brussel voor artiesten, al dan niet terecht, de next place to be in Europa, vooral dan op vlak van hedendaagse kunst. De New York Times heeft het zelf over een Belge Epoque en een creatieve Renaissance van Brussel 2. Voor creatievelingen is Brussel dan 2- Monica Khemsurov, 21 september 2011), Belge époque, New York Times 14

15 ook een uiterst aantrekkelijke omgeving met een aantal hoogstaande kunstscholen (mode, film, architectuur, tekenen), kwaliteitsvolle evenementen en prestigieuze cultuurinstellingen (Europalia, koningin Elisabethwedstrijd, de Munt ) en een apart nachtleven (High needs Low fuiven ). Verder zijn er het kosmopolitisme en de expats rond de Europese instellingen (bijna 15% van de bevolking spreekt dagelijks Engels, 27% van de Brusselse bevolking is van vreemde origine met daarvan 60% afkomstig uit de EU), de Eurostar en Thalys verbindingen die een vlotte uitwisseling van ideeën en artiesten bevordert, referentiecentra (Recyclart, Le Wiels,, Bozar, Botanique, Ancienne Belgique ), concept stores & hotels (Haleluja, MAPP, Hunting and collecting, White hotel, Bloom ) en het vastgoed dat nog relatief betaalbaar is in vergelijking met Londen et Parijs. Daarentegen verliest België verliest veel talent die liever in het buitenland verkopen en ondernemen. Bij de bekende plastische kunstenaars en designers zijn er Luc Tuymans met zijn galerie in New York en Chris Martin in Duitsland, Francis Alys zit in Mexico, Laetitia Crahay werkt in Parijs voor het Maison Michel et Chanel, Martin Margiela woont in Parijs, Olivier Theyskens woont en werkt in New York In België zijn er tal van uitstekende en internationaal erkende kunstopleidingen: La Cambre, Saint-Luc, de KASK en de Koninklijke Academie in Antwerpen, stuk voor stuk scholen die zeer selectief tewerk gaan en waar studenten uit alle hoeken van de wereld op afkomen. Jong afgestudeerden dromen ervan een internationale carrière uit te bouwen en op het einde van hun studies te worden uitverkoren om in het buitenland (Parijs, Londen) te gaan werken. Twee redenen zouden de oorzaak zijn van die talentenvlucht: n het geringe aantal grote Belgische opdrachtgevers in België, waardoor ze wel verplicht zijn naar het buitenland te trekken om een job te vinden en/of naam te maken. n de consumentenmarkt haalt niet de kritische massa die nodig is voor het aanbod aan culturele en creatieve diensten. Creatieve E-commerce: nieuwe webstrategieën Slechts 11% van de bevraagden verkoopt zijn cultuurproducten online (ebay, Amazon ). Die bedrijven zijn wel degelijk op het web aanwezig (84%), alleen is er vanwege de Belgen weinig interesse voor onlineaankopen. Het kan ook te maken hebben met een geringe bekendheid van CCI platformen (99design, behance, mondressing.be ). 67% van de bevraagde bedrijven zijn aanwezig op sociale netwerken, vooral dan op Facebook, LinkedIn en Twitter. Via die aanwezigheid streven ze, in volgorde van belangrijkheid verbetering van networking, branding en verkoopcijfers na. Zo kan het ook Vitrine made in Belgium in Manhattan Het ontbreekt Belgische creatieve ondernemers alvast niet aan ambitie zoals blijkt uit het verhaal van Sylvie Bouffa, oprichtster van Talking French & Flemish Inc. Deze structuur van 3 500m is een puur privé-initiatief dat er gekomen is zonder overheidssteun en moet uitgroeien tot een vitrine van de Belgische creativiteit in Manhattan, New York. Sylvie is er op een bepaald ogenblik achter gekomen dat Amerikanen, zodra ze het te zien kregen, gek waren op Belgisch design. Ze waren bereid er fortuinen voor uit te geven maar slechts weinigen wisten waar het vandaan kwam. Ze heeft daarom een winkel geopend waarin al het beste wat België te bieden heeft tentoongesteld staat: steengroeven uit Henegouwen, Marcolini chocolade, Aquamass badkuipen, XVL design, een galerie met hedendaagse kunst, Raidillon uurwerken, een bistronomisch restaurant, en nog vele andere zaken Als deze eerste Belgische vitrine een succes wordt is Sylvie vast van plan het concept niet alleen elders op het Nieuwe Continent verder te ontwikkelen maar het ook te exporteren naar China, Brazilië en India. De opening van Talking French & Flemish Inc. New York is gepland voor de lente van Mond-tot-mond reclame, of het aanbevelen door derden als ambassadeurs van een merk, wordt de meest efficiënte en betrouwbare methode om publiciteit te voeren. Reclamebureaus doen trouwens steeds meer aan merkactivering op internet. Dit is een nieuwe niche waarmee de reclamesector zich in tijden van crisis heeft kunnen herpositioneren. Dankzij deze nieuwe manier van communiceren, gekoppeld aan een logica van social CRM/brandwatching, kan er met een welbepaald doelpubliek worden gecommuniceerd en wordt er met de consum-actoren een uitwisselingsrelatie opgebouwd die op haar beurt het product/de markt beïnvloedt Slechts 3% van de respondenten is totaal niet aanwezig op het web, vaak door een gebrekkige kennis van de tools 15

16 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België l Opleiding cultureel ondernemerschap Tot op vandaag is het nog steeds een kunst om ondernemen en slagen in cultuur, die nog steeds als tegengestelde logica s worden ervaren, met mekaar te verzoenen: enerzijds het aspect creatie en anderzijds het economische aspect (van z n kunst kunnen leven). Laat daar nu net de uitdaging van een opleiding afgestemd of cultureel en creatief ondernemerschap inzitten. Het symbool van de volmaakte kunstenaar blijft Léonard de Vinci. Hij was een schilder met een universele geest en tegelijk kunstenaar, wetenschapper, ingenieur, uitvinder, anatomist, beeldhouwer, architect, stedenbouwkundige, botanicus, muzikant, dichter, filosoof en schrijver, maar ook als commerçant deed hij het niet slecht door mecenassen aan te trekken waardoor hij van z n kunst kon leven. Van een creatief idee naar een bedrijf Een aantal Belgische hogescholen die onderwijs aanbieden in CCI s worden algemeen erkend vanwege de hoge eisen die ze stellen en de uiterst kwalitatieve overdracht van creatieve knowhow. Toch blijkt er nog een marge tot progressie.. Uit het panel van respondenten op de online enquête vond slechts 17% van diegenen die werkzaam zijn in de CCI s degelijk voorbereid te zijn geweest op cultureel en creatief ondernemerschap. Met uitzondering van de evidente artistieke vaardigheden werden managementvaardigheden (73%), public relations en pers (61%) en administratieve/financiële vaardigheden (38%) als de meest essentiële beschouwd. Slechts 34% van de respondenten uit Wallonië, 18% uit Vlaanderen en 13% uit Brussel meent een degelijke opleiding in managementvaardigheden te hebben genoten, niettegenstaande deze als essentieel worden ervaren Als we ondernemers uit de CCI s die een hogere culturele of creatieve opleiding hebben gevolgd (60% van de respondenten) vergelijken met ondernemers uit de CCI s die enkel een hogere managementopleiding of andere (40%) hebben gevolgd, kunnen we niet om volgende vaststelling heen: voor diegene die een louter creatieve opleiding achter de rug heeft, zal het economische aspect van zijn beroepsactiviteit eerder een struikelblok op de arbeidsmarkt zijn. Uit de gesprekken blijkt dat de louter creatieveling de neiging heeft de waarde van zijn werken/diensten te onderschatten. Hij heeft moeite om een business plan op te stellen en te denken in termen van financiële, commerciële en marketingstrategieën. Een aantal van hen getuigen te zijn aangesproken door weinig scrupuleuze figuren die erop uit zijn een zekere naïviteit bij de jong afgestudeerde uit te buiten. Ondernemersvaardigheden lijken dus onvoldoende aan bod te komen in culturele of creatieve opleidingen. Wat zijn, naast creativiteit, de belangrijkste vaardigheden voor creatieve en culturele ondernemers? Management (visie op een business plan, risicobeheer ) Public relations & Pers Administratie/financiën Talen IT-kennis/sociale media Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten ) % Voor welke van die vaardigheden meent u in België een degelijke opleiding te genoten? Talen Management (visie op een business plan, risicobeheer ) Public relations & Pers Administratie/financiën Juridisch (sociale wetgeving, auteursrecht, contracten ) IT-kennis/sociale media % 16

17 Plan trekken Ter compensatie van hun gebrek aan ondernemerschaps -vaardigheden trekken de bevraagde Belgische creatievelingen vooral hun plan door het inschakelen van vrienden, familie of private bedrijven. Op private bedrijven wordt meestal beroep gedaan voor boekhoudkundige, administratieve, financiële en IT-zaken, voor sociale media en networking kunnen ze meestal terecht bij vrienden en familie. Hulpstructuren van de overheid of beroepsverenigingen worden minder vaak geconsulteerd. 72% van de respondenten uit ons panel vindt overigens dat culturele en creatieve bedrijven niet voldoende worden begeleid door hun beroepsverenigingen. Er zijn wel enkele verschillen maar over het algemeen wordt van hen het volgende verwacht: de belangen van de sector gaan verdedigen bij de beleidsverantwoordelijken, de sector promoten, business advies verlenen, informatie verstrekken over mogelijke financiering, networking ontwikkelen, projectoproepen verspreiden, samenwerking voorstellen rond bepaalde projecten Bedrijven vinden hun weg niet meer in de wirwar van verschillende hulpstructuren. Uit een eenvoudige mapping van publieke structuren en beroepsverenigingen voor CCI s blijkt dat er in België meer dan veertig zijn! Ter ondersteuning van design bijvoorbeeld, telt Wallonië niet minder dan twintig structuren. Behalve het onoverzichtelijke karakter van de hulpstructuren luidt er nog een andere kritiek: creatieve activiteiten die verschillende CCI sectoren overlappen, vinden mekaar niet altijd in dat landschap van tussenstructuren die vaak nog in hokjes denken. Het gesegmenteerde beheer van die verschillende sectoren belemmert de ontwikkeling van het lateraal denken en innovatie. Lessen rond creatief ondernemerschap hervormen Steeds meer culturele en creatieve ondernemers leven van hun kunst (Stromae, Francys Alys, Jean-Claude Van Damme, de broers Dardenne of Amélie Nothomb). Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat studenten uit kunstrichtingen carrière willen maken en hopen te kunnen leven van hun creatief kapitaal. Volgens de zanger Stromae is de sleutel tot succes 40% geluk, 40% werk en 20% talent. L art pour l art is mooi maar we mogen de marktrealiteit niet uit het oog verliezen. Getuigenissen over ellende, onbegrip over de spelregels of geringe inkomsten zijn legio. Ondernemers uit de CCI s, die de online enquête hebben beantwoord en enkel puur creatieve lessen hebben gevolgd, betreuren achteraf dat de basisbegrippen rond ondernemerschap niet aan bod zijn gekomen tijdens hun hogere opleiding. Talent en algemene cultuur volstaan niet om van vandaag op morgen uit te groeien tot een cultureel ondernemer die zelf financiering vindt, die zijn ontwerpen kan beschermen en anderen kan overtuigen van de symbolische meerwaarde van zijn product of dienst. Daarom moet grondig worden nagedacht over de ideale vaardigheden van de culturele en/of creatieve ondernemer. In de programma s van de creatieve opleidingen moeten volgende vakken veel meer aan bod komen: aanleren van het Engels, basiskennis intellectueel eigendomsrecht, boekhouding/ financiën (business plan opmaken), marketing/ PR (leren communiceren) en de logica achter de waardeketens in de sector. Een bedrijfsstage is voortaan een must. Andere activiteiten die tijdens de opleiding aan bod mogen komen zijn infosessie van hulpstructuren uit de sector (beroepsvereniging, instanties die verantwoordelijk zijn voor buitenland/export, kantoren die zich met auteursrecht bezighouden ), professionals of alumni uitnodigen, bedrijfsbezoeken organiseren Belangrijk is om een brug te slaan tussen het creatief onderwijs en andere takken uit de economie. Zo is er het Goldsmith Programma Creatief Ondernemerschap aan de Universiteit van Londen, speciaal voor studenten die in de creatieve sector willen ondernemen. Deze opleiding brengt de basiskennis bij voor succesvol ondernemerschap en leert vaardigheden aan die nodig zijn voor de commercialisering van creatieve en/of culturele producten en diensten. De bedoeling is studenten op te leiden in de culturele economie, iets nieuws te brengen als alternatief voor de verschillende andere business modellen en ondernemers- (financiële zaken, waardeketen ), communicatie- (leadership, marketing ) & Juridische (intellectueel eigendom ) vaardigheden aan te leren. Om creatieve profielen in contact te brengen met managementprofielen zijn networking, gezamenlijke lessen of ervaringen tijdens de studies een optie. Op die manier moeten er meer multidisciplinaire projecten komen tussen de bedrijfswereld en de creatievelingen waardoor ook de clichés gaan sneuvelen. De kunstenaarsmakelaar is een vak apart en moet kunstenaars helpen markten 17

18 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België te vinden, vooral dan via PR, marketing, CRM Dat soort culturele ondernemer heeft altijd al in een of andere vorm bestaan (bijv.: de handelaar in schilderijen, de agent ) maar toch zijn we ervan overtuigd dat het meer dan ooit nodig is hun opleiding meer vorm te geven en hen in contact te brengen met de creatievelingen. In het Franstalig onderwijssysteem begint er iets te bewegen om creatie en ondernemerschap met mekaar te verzoenen. ARTES is een transdisciplinair platform van 3 artistieke hogescholen uit de Franse Gemeenschap in Brussel (le Conservatoire, La Cambre en het INSAS) en heeft net een nieuwe toelating aangevraagd voor het opstarten van een nieuwe masteropleiding in de productie van artistieke projecten. Deze nieuwe master zou uit een aantal vakken of opleidingsmodules bestaan om studenten vertrouwd te maken met concepten en instrumenten die nuttig zijn voor de productie van projecten: juridische en institutionele aspecten, noties van boekhouding, communicatietools, enz. Via een ontmoetingscyclus 2 ontmoetingen per maand moeten studenten ervaring van professionals kunnen opdoen. In Europa woedt het debat om van jongs af aan creativiteit een meer centrale plaats te geven in het onderwijs om zo talenten te vormen en voor innovatie te zorgen. Om innovatie in de toekomst te stimuleren heeft Singapore lessen creativiteit in het lager en secundair onderwijs verplicht gemaakt. Ideale vaardigheden voor cultureel en creatief ondernemerschap Creatief talent Lateraal denken Creativiteit Uitmuntendheid Innovatie Communication Leadership Marketing Public Relations en pers Social CRM Talen Ondernemerschap Managementkennis Informaticakennis Juridische kennis Economie kennis Administratie Zo kan het ook Polimoda is een voorbeeld van een school voor ondernemers uit de modewereld in Florence, een Italiaanse historische modestad. De school is er gekomen als antwoord op de behoefte van de Florentijnse luxe-industrie om zich te kunnen aanpassen aan de steeds groeiende concurrentiestrijd op de wereldmarkt. De school is een in 1986 opgestarte privaat-publieke samenwerking, gefinancierd door de steden Florence en Prato, beroepsverenigingen, de regio Toscane en Europese sociale fondsen. De school wordt geleid door twee bekende namen uit de internationale mode, Francesco Ferragamo en Linda Loppa, en houdt een vinger aan de pols van wat leeft in de modewereld. Zo worden lokale vaklui betrokken bij het samenstellen van pedagogische cursussen. (Kamer van Koophandel, schoenennijverheid, mode-industrie ). Als antwoord op de behoeften van de markt werden de masteropleidingen Fashion Stylists en Fashion Brand opgestart, 25 masteropleidingen in het Engels en een Summer School in het Chinees. Studenten krijgen een opleiding in de volledige waardeketen van de mode, van het ontwerp van collecties haute couture, tot de commercialisering (aankoop/verkoop, klantrelatie, kunst van het etalageschikken ). Stages en projecten verlopen in samenwerking met de industriële districten en modehuizen. De ontwerpen van studenten worden regelmatig voorgesteld voor de pers, beleidsmakers, privésector, tijdens beurzen en lokale gala-avonden en in etalages van handelaars uit de stad. Een spin-off binnen de school, onder leiding van de CEO van het merk Versace, levert diensten in advies en marketingstrategie voor 35 modebedrijven (Ferragamo, Gucci, Tod s, in Katar, in India ). Dit filiaal volgt van heel nabij de markttendensen op en plaatst studenten. 94% van de afgestudeerden vindt binnen de 6 maanden een job in een van de grote modehuizen in de wereld. 18

19 l Financiering Eén van de grootste struikelblokken bij professionals uit de culturele en creatieve sectoren zijn financieringsmogelijkheden om van hun activiteiten een succes te maken. In Europa heeft 85% van de CCI bedrijven problemen om voldoende financiering te vinden 3. Bovendien is cultuur in tijden van crisis vaak het eerste slachtoffer van besparingsmaatregelen. Steeds vaker wordt op zoek gegaan naar privaat-publieke financiering, zowel voor de culturele instellingen als voor de creatieve bedrijven. Internet opent enorme mogelijkheden voor cultuur maar heeft een aantal creatieve bedrijven toch al in de problemen gebracht. Die zien hun traditionele inkomstenbronnen opdrogen door het verdwijnen van fysieke dragers of het illegaal downloaden en zijn dan verplicht op zoek te gaan naar nieuwe economische modellen. De financieringsbehoeften zijn afhankelijk van de CCI sectoren (podiumkunsten bijvoorbeeld krijgen meer subsidies dan reclamebedrijven), het ontwikkelingsstadium van de bedrijven (opstartfase, groeifase, omvormingsfase, enz.). Hoofdzakelijk friends, family and fools Volgens onze online enquête worden CCI bedrijven vooral met eigen middelen (76%) gefinancierd, ofwel met eigen spaarcenten of met middelen van FFF (friends, family and fools). 46% van de respondenten heeft reeds beroep gedaan op externe financieringsmiddelen (lening, subsidies van de overheid, sponsoring, business angels ) en 88% van de respondenten heeft moeite om externe financiering te vinden, vooral als die uit de privésector moet komen. In 21,6% van de gevallen wordt gebruik gemaakt van publieke beurzen. De voornaamste financieringsbron uit de privésector is sponsoring met 8,1% van de antwoorden. Het fenomeen crowdfunding, financieringsmodel waarbij verschillende internetgebruikers creatieve projecten financieren via de aankoop van 3- Europese Commissie, (2011), Groenboek Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken. Wat zijn de voornaamste financieringsbronnen voor uw bedrijf? Eigen middelen Banklening Beurs/ Overheidsfinanciering Sponsoring Fiscale voordelen Risicokapitaal Virale financiering Financiering bij de opstart Business Angels Schenking Beursintroductie % Hoe beoordeelt u de toegang tot volgende externe financieringsbronnen? Banklening Virale financiering Private beurzen Publieke beurzen Sponsoring Business Angels Schenking Financiering bij de opstart Risicokapitaal % Makkelijk Moeilijk 19

20 Cultuur & Economie Uitdagingen en opportuniteiten voor culturele en creatieve ondernemers in België aandelen op de website, is vrij recent en nog marginaal. Dat soort webplatformen is tamelijk zeldzaam en moet zijn nut nog bewijzen (Aka music, Mymajorcompany ). Financiële overheidssteun aan CCI s lokt verdeelde reacties uit. De meeste respondenten en bevraagden hebben nooit subsidies aangevraagd. Zij die het wel hebben gedaan zijn over het algemeen ontgoocheld en vinden dat het resultaat niet in verhouding staat tot de geleverde inspanningen. Ze zijn dan ook niet van plan dit in de toekomst nogmaals te doen. Heeft u de afgelopen 12 maanden beroep gedaan op externe financiering? 54% 46% Minstens één keer Nee Er worden verschillende redenen aangehaald: n Uit gesprekken blijkt dat beurzen niet altijd op een transparante manier worden uitgedeeld waardoor creatievelingen verplicht zijn te gaan lobbyen. Een aantal sectoren kan schijnbaar op meer steun rekenen dan andere. Die steun is afhankelijk van de interesses van beleidsverantwoordelijken en minder gebaseerd op een strategische logica met duidelijke en objectieve prioriteiten of op potentiële ontwikkelingen op lange termijn. n Voor alle gewesten geldt dat de waaier aan ondersteunende structuren voor en overheidssteun aan de sectoren bijzonder vaag is. Zo komen steeds meer multidisciplinaire bedrijven, vooral dan in de digitale sector, niet in aanmerking voor overheidsfinanciering waarvan de segmentering als te strak wordt ervaren. n Uit gesprekken met bevraagden blijkt dat de financiële steunmaatregelen van de overheden veel te versnipperd zin. Daardoor zijn de bedragen voor CCI ondernemers te gering om zich aan ambitieuze projecten te wagen. n De overheidsfondsen voor CCI geven in alle gewesten aanleiding tot nogal wat debatten. De bevraagden, die al dan niet steun hebben ontvangen, geven wel toe dat overheidssubsidies een heilzaam effect kunnen hebben ter ondersteuning van riskante creatieve keuzes. Toch wijzen ze er ook op dat subsidies de creativiteit kunnen fnuiken en dat politieke inmenging in de programmering niet uitgesloten is. Subsidies moeten prioritair naar experimentele projecten gaan om de ontwikkeling van nieuwe culturele en creatieve producten en de commercialisering van bestaande concepten/ prototypes te bevorderen. Overheidsorganen die financiële steun aan CCI s uitkeren moeten regelmatig de relevantie, kwalitatieve en kwantitatieve resultaten en de efficiëntie van de subsidies evalueren. Privésector terughoudend om CCI s te ondersteunen, door wederzijds gebrek aan kennis en wantrouwen De online enquête wijst er weliswaar op dat het bankkrediet de meest toegankelijke financieringsbron is, toch lieten de bevraagden weten dat banken niet staan te springen om in CCI s te investeren. Om de kloof tussen de privésector en CCI s te dichten, moeten ze op dezelfde golflengte zitten en komaf maken met de clichés die zowel bij private investeerders als bij creatievelingen leven. n Het wantrouwen bij private investeerders zou te wijten zijn aan het risicovolle karakter van de creatieve industrie. De CCI s zijn een aparte economie, die gebaseerd is op weinig kwantificeerbare concepten zoals artistieke schoonheid of symbolische waarde van producten, waarvan de hype moeilijk kan worden voorspeld. In de meeste gevallen maken bedrijven uit de CCI s gebruik van immateriële goederen (ideeën, octrooien, enz.), die onvoldoende waarborgen bieden voor private investeerders. In tegenstelling tot wat algemeen wordt gedacht is investeren in creatieve bedrijven niet riskanter dan investeren in andere economische sectoren 4. Uit een Britse studie is gebleken dat het overlevingspercentage van CCI bedrijven 5 jaar na de oprichting hoger ligt dan dat bij traditionele ondernemingen het geval is (49,7% tegen 46,6%). Er wordt zelf gefluisterd dat CCI s vlotter dan andere bedrijven crisisperiodes doorkomen door de buikriem aan te halen. De privésector is een extra bron van ondersteuning naast overheidssubsidies. Door de middelen waarover de privésector beschikt, door de knowhow en de internationale contacten is die sector soms beter geplaatst dan ambtenaren om creatieve projecten met toekomst te selecteren, te laten groeien of te koppelen aan minder voor de hand liggende economische sectoren. De aanwezigheid van creatievelingen in directiecomités van ondernemingen uit de traditionele economie kan er dan weer zorgen een ietwat provocatieve, creatieve en innovatieve wind door het bedrijf te laten waaien. n Ondernemers uit de CCI s zijn weinig vertrouwd met private financieringsoplossingen in België. Het onvermogen van de creatieve 4- Helen Burrows and Kitty Ussher, (October 2011), Helen Burrows et Kitty Usshe, (2011), The lazy assumption that the creative industrieën are inherently risky is harming Britain s path to growth, DEMOS. 20

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit

Het is een grote eer om u hier in het Errera Huis, de officiële. residentie van de Vlaamse Regering, te mogen verwelkomen. Dit Donderdag 2 februari 2012 Welkomstwoord JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Ontmoeting Chinese minister van Cultuur Cai Wu - Errera, Brussel Zeer geachte collega, minister

Nadere informatie

Opening Customer Centers Persconferentie Berchem, Gent, Liège 2 april 2014

Opening Customer Centers Persconferentie Berchem, Gent, Liège 2 april 2014 Opening Customer Centers Persconferentie Berchem, Gent, Liège 2 april 2014 AGENDA 10u15 10u30 11u15 11u45 12u00 12u30 Onthaal Introductie Onze lokale strategie Customer Center in Berchem door Hilde Wuyts,

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN

PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN PROJECTOPROEP FESTIVALBEELD EUROPALIA.TURKEY (2015) PROJECTOPROEP GERICHT TOT GRAFISCHE ARTIESTEN/ONTWERPERS/PROFESSIONELEN KALENDER 23.06.14 : Deadline project 15.07.14 : Preselectie en interview met

Nadere informatie

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert.

Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Mode Maastricht verbindt, ontwikkelt en etaleert. Onze missie Waar wij voor staan Door het versterken van de signatuur van de Maastrichtse mode- en designsector in combinatie met de sterke reputatie

Nadere informatie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie

Culture market. 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie Culture market 29 > 30.08.2014 Nederlandse versie INHOUD 19.02.2014 presentatie inhoud deelneming organisatie BRUSSELS CREATIVE FORUM : een project voor Brussel presentatie CULTUREEL BORRELEN IN BRUSSEL

Nadere informatie

From Beauty to Business: CultuurInvest

From Beauty to Business: CultuurInvest 2de publieksmoment Cultuurforum 2020 30 mei 2011 C-mine Genk Parallelsessie: From Beauty to Business: CultuurInvest Verloop Voorstelling van de hernieuwde aanpak: Rita De Graeve (departement CJSM) Aanpak

Nadere informatie

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven

Werken in de culturele sector. 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Werken in de culturele sector 11 maart 2013 Info-avond KU Leuven Luc Delrue Opleiding: Communicatiewetenschappen (E)MBA Strategisch Management: Specialiteit: structureren en positioneren van een organisatie

Nadere informatie

CREATIEF WERKEN: SMART. Tag Archives: Werken

CREATIEF WERKEN: SMART. Tag Archives: Werken 1 sur 5 23/12/2014 14:54 Tag Archives: Werken CULTUUR, SOCIAAL ONDERNEMERSCHAP, WERKEN CREATIEF WERKEN: SMART 2014/06/23 LEAVE A COMMENT Wat doe je als je van je talent je beroep wil maken wanneer er nog

Nadere informatie

Ontwerp van samenwerkingsakkoord

Ontwerp van samenwerkingsakkoord Ontwerp van samenwerkingsakkoord Tussen: de Franse Gemeenschap Vertegenwoordigd door Mevrouw Fadila LAANAN, Minister van Cultuur, Audiovisuele Zaken, Gezondheid en Gelijkheid van Kansen En: de Vlaamse

Nadere informatie

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête

M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag beïnvloeden de ontwikkelingen in de globale retailmarkt. Dat blijkt uit de enquête DigitasLBi presenteert nieuwe enquête over wereldwijd winkelgedrag en onthult enkele belangrijke trends voor Belgische markt Brussel, 24 april, 2014 M-commerce, sociale media en veranderend winkelgedrag

Nadere informatie

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be

EuropEEs InstItuut voor onderzoek over de MEdItErranE En Euro-arabIschE samenwerking www.medea.be Europees Instituut voor Onderzoek over de Mediterrane en Euro-Arabische Samenwerking www.medea.be V O O R S T E L L I N G Voor Europa is de samenwerking met haar naaste buren de Arabische en Mediterrane

Nadere informatie

1 Beschrijving van de activiteiten in de sector op basis van de Nace-Bel nomenclatuur

1 Beschrijving van de activiteiten in de sector op basis van de Nace-Bel nomenclatuur 4 Audiovisueel A Algemeen overzicht van de sector 1 Beschrijving van de activiteiten in de sector op basis van de Nace-Bel nomenclatuur Deze studie brengt die sectoren in kaart die werknemers tewerkstellen

Nadere informatie

Synthese en aanbevelingen. Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten"

Synthese en aanbevelingen. Studie Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten Synthese en aanbevelingen Studie "Smart Cities in België: kwalitatieve analyse van 11 projecten" Auteurs Jonathan Desdemoustier, Onderzoeker, Smart City Institute, HEC-ULg Nathalie Crutzen, Professor and

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe business modellen

Op zoek naar nieuwe business modellen Op zoek naar nieuwe business modellen Oegstgeest, 15 november 2012 Vandaag leg ik uit waarom business as usual dood is Centrale vraag Wie voegt op welk moment waarde toe? Welk gereedschap kunnen we hiervoor

Nadere informatie

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Presentatie voor het Paradiso-debat In opdracht van Kunsten 92, ACI en Paradiso Zondag 29 augustus 2010 Bastiaan Vinkenburg 1

Nadere informatie

Inleiding. Patrick Bontinck CEO. Alain Hutchinson Voorzitter van de vzw visit.brussels

Inleiding. Patrick Bontinck CEO. Alain Hutchinson Voorzitter van de vzw visit.brussels Activiteitenverslag Inleiding 2014 werd in het kader van de regionalisering van het toerisme als een scharnierjaar aangekondigd. Het is ook een jaar van consolidatie geweest voor het toerisme in Brussel.

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

Belgische marketeers geloven massaal in groei van live communication

Belgische marketeers geloven massaal in groei van live communication PERSBERICHT MEI 2013 Belgische marketeers geloven massaal in groei van live communication Live Communication bureau The Oval Office peilt naar het belang van merkbelevingen bij Belgische marketing- en

Nadere informatie

Web-to-print trends en voorbeelden

Web-to-print trends en voorbeelden ideeën.doen.groeien Web-to-print trends en voorbeelden 27 januari 2015 EYE-OPENER http://www.graphicbrain.com/vigc-eye-opener/jaargang-2014-nr-9/w2ppro-case-study-vistaprint/! 1! COPYCAT OR CREATIVITY?

Nadere informatie

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad

Van. naar I Do. Kempense InnovatieRaad Van naar I Do Kempense InnovatieRaad Ideeën genereren Elke mens is een vat vol ideeën. Als je bedrijf op wieltjes loopt is het wellicht de moeite eens stil te staan en alles te herdenken. Net dan zijn

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en

ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en ernationale - Advocaten gespecialiseerd in sociaal recht - Dis Individueel arbeidsrecht - Collectieve arbeidsrelaties - Alternatief loon en fiscaliteit - Herstructureringen en overgang van ondernemingen

Nadere informatie

PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend.

PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend. PERSBERICHT Interim Management Projects verandert de rekruteringsmarkt ingrijpend. In België zijn zo'n 50.000 tot 60.000 mensen, waaronder veel senioren, tewerkgesteld als uitzendkracht in verantwoordelijke

Nadere informatie

ONTWERPVERSLAG. NL In verscheidenheid verenigd NL 2010/2156(INI)

ONTWERPVERSLAG. NL In verscheidenheid verenigd NL 2010/2156(INI) EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie cultuur en onderwijs 2010/2156(INI) 5.1.2011 ONTWERPVERSLAG over "Het potentieel van culturele en creatieve industrieën vrijmaken" (2010/2156(INI)) Commissie cultuur

Nadere informatie

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan

Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool. Metropolitan Uw netwerk voor succesvol ondernemen in de Brusselse metropool Metropolitan Voka Metropolitan bouwt aan de Brusselse metropool Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen, bundelt zijn werking in de Brusselse

Nadere informatie

PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD REDDEN VAN ONDERNEMINGEN DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS

PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD REDDEN VAN ONDERNEMINGEN DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS PERSCONFERENTIE MET DE HEREN MINISTERS ERIC TOMAS EN PHILIPPE COURARD Woensdag 18 februari 2004 op 11 uur Voltaire Centrum, Voltairelaan 135 te 1030 Brussel DE WEG VOOR OVERNAME DOOR DE WERKNEMERS Sobelair,

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014.

Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014. Hieronder volgen relevante gegevens van de enquête gevoerd door het Crowdfundingplatform CATARSE.ME begin 2014. Inhoud 1. Profiel deelnemend publiek 2. De enquête a. Donateurs: hun voorkeur om een project

Nadere informatie

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap

Kunstendecreet. decreet ondersteuning professionele. kunsten Vlaamse Gemeenschap Kunstendecreet decreet ondersteuning professionele kunsten Vlaamse Gemeenschap Vernieuwing regelgeving Kunsten 1. Historiek 2. Structuur nieuwe Kunstendecreet 2.1. Organisatie Kunstenbeleid 2.2. Subsidie

Nadere informatie

Verslag congres Geld voor Cultuur 12 oktober 2009

Verslag congres Geld voor Cultuur 12 oktober 2009 Verslag congres Geld voor Cultuur 12 oktober 2009 Thema 1: Cultuurindustrie Paneldeskundigen ochtend: Pascal Cools, Johan Jansson, Chris de Jong, Michael Söndermann Sessie 1 Op weg naar structureel beleid

Nadere informatie

MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking.

MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking. MVO-Event Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen doenbaar en zichtbaar maken in Vlaanderen. Het belang van ketensamenwerking. Bernard MAZIJN Brussel, 26 januari 2012 Problemen in de keten. Soms in de media

Nadere informatie

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA

Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Luc Colebunders, CEO CROFUN BVBA Maak deel uit van de financiële revolutie! Crowdfunding helpt uw dromen en projecten te realiseren CroFun, the crowdfunding company www.crofun.com 2 CroFun, Crowdfunding

Nadere informatie

MEET, LEARN, EXPERIENCE

MEET, LEARN, EXPERIENCE MEET, LEARN, EXPERIENCE Dynamiek, het is de energie die ons in beweging houdt, en ons sterk maakt in een wereld die constant verandert. Het houdt ons scherp en alert. Het doet ons bewegen, stappen vooruit

Nadere informatie

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur,

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Aan de leden van de commissie cultuur Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 8 november 2012, Amsterdam Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Op 21 november 2012 staat

Nadere informatie

HET LIMBURGS INVESTERINGSFONDS VOOR CULTURELE EN CREATIEVE START-UPS EN ONDERNEMINGEN

HET LIMBURGS INVESTERINGSFONDS VOOR CULTURELE EN CREATIEVE START-UPS EN ONDERNEMINGEN HET LIMBURGS INVESTERINGSFONDS VOOR CULTURELE EN CREATIEVE START-UPS EN ONDERNEMINGEN INHOUD 1. Wat is STROOMinvest? 2. Wat biedt STROOMinvest? 3. Wie komt in aanmerking voor STROOMinvest? 4. Hoe verloopt

Nadere informatie

Interne communicatie wordt professioneler maar kent nog onaangeboord terrein

Interne communicatie wordt professioneler maar kent nog onaangeboord terrein Persbericht Interne communicatie wordt professioneler maar kt nog onaangeboord terrein Brussel, 6 december 2012 - Wie beheert de interne communicatie in e bedrijf? Welke instrumt word het meest gebruikt?

Nadere informatie

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Vrijdag 30 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Viering Koninklijke Harmonie Sint-Cecilia Tielrode Dames en heren Vandaag start de paasvakantie. Voor

Nadere informatie

Student Positive Awards Document voor partnerschap

Student Positive Awards Document voor partnerschap Student Positive Awards Document voor partnerschap Een innovatief project, Een manier om te veranderen, Een uitreiking die jaarlijks 40.000 studenten bereikt Een initiatief van Meneer, Mevrouw Hieronder

Nadere informatie

gather Build a new story, share a new store

gather Build a new story, share a new store gather c o n c e p t s t o r e Build a new story, share a new store GATHER Gather is de missing link die de wereld van mode, kunst, muziek, design, beauty, food en lifestyle vangt in 1 label, 1 ruimte

Nadere informatie

R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN

R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN R E C R U I T M E N T R E S O U R C E S R E S U L T S DE DRIJVENDE KRACHT ACHTER DYNAMISCHE ICT RECRUITMENT OPLOSSINGEN VERDER KIJKEN HumanR is dé specialist bij uitstek op het gebied van werving, selectie

Nadere informatie

Jongeren warm maken voor het ondernemerschap www.be-creative.be

Jongeren warm maken voor het ondernemerschap www.be-creative.be Jongeren warm maken voor het ondernemerschap www.be-creative.be Presentatiedossier Doel.be creative is een nationale wedstrijd die de ondernemersgeest bij jongeren wil aanwakkeren door hen de kans te geven

Nadere informatie

KIEN - Event. De E-installateur, de veranderende markt en het belang van institutionele innovatie.

KIEN - Event. De E-installateur, de veranderende markt en het belang van institutionele innovatie. KIEN - Event De E-installateur, de veranderende markt en het belang van institutionele innovatie. Prof. dr. Koen Vandenbempt (Universiteit Antwerpen, België) Gent, 21 juni 2013 1 2 jaar KIEN De veranderende

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

Bedrijfsprofiel 2014 BELGIË BUSINESS IN BALANCE

Bedrijfsprofiel 2014 BELGIË BUSINESS IN BALANCE Bedrijfsprofiel 2014 BELGIË BUSINESS IN BALANCE België, Inno Nieuwstraat, Brussel België, centre commercial Parc de la Madeleine, Jumet Redevco staat voor Real Estate Development Company. Redevco Belgium

Nadere informatie

LinkedIn is het meest gebruikte platform van Nederlandse bedrijven, gevolgd door Facebook en Twitter

LinkedIn is het meest gebruikte platform van Nederlandse bedrijven, gevolgd door Facebook en Twitter 1 Huidig gebruik van social media LinkedIn is het meest gebruikte platform van Nederlandse bedrijven, gevolgd door Facebook en Twitter Huidig gebruik van social media % van respondenten, meerdere antwoorden

Nadere informatie

Gery Bessemans Nationaal Adviseur Beëdigd

Gery Bessemans Nationaal Adviseur Beëdigd Gery Bessemans Nationaal Adviseur Beëdigd De auteurswet Wat is beschermd door auteursrecht? Wat is beschermd door naburige rechten? Welke rechten zijn beschermd? De muziekwereld en andere CVBA s. Muziek

Nadere informatie

Fiche 3: tewerkstelling

Fiche 3: tewerkstelling ECONOMISCHE POSITIONERING VAN DE FARMACEUTISCHE INDUSTRIE Fiche 3: tewerkstelling In de sector werken meer dan 29.400 personen; het volume van de tewerkstelling stijgt met een constant ritme van 3,7 %,

Nadere informatie

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Aan de leden van de Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 9 april 2015, Amsterdam Geachte leden van de Vaste commissie voor

Nadere informatie

1.TYPOLOGIE VAN DE ONDERNEMINGEN NOMENCLATUUR VAN DE

1.TYPOLOGIE VAN DE ONDERNEMINGEN NOMENCLATUUR VAN DE 1.TYPOLOGIE VAN DE ONDERNEMINGEN NOMENCLATUUR VAN DE ECONOMISCHE ACTIVITEITEN - NACE De ondernemingen kunnen worden beschreven aan de hand van verschillende typologieën, die elk beantwoorden aan precieze

Nadere informatie

Leading Professional Recruitment in the Technology Industry

Leading Professional Recruitment in the Technology Industry Leading Professional Recruitment in the Technology Industry People Linking Performance Strategy Wie is Top Job TOP JOB is een Belgisch, internationaal wervings-en selectiekantoor gespecialiseerd in het

Nadere informatie

Lokaal, Europa en Internationaal

Lokaal, Europa en Internationaal www.socialbiz.eu Sociale Onderneming Informatiefiche SWISSLEG (ZWITSERLAND) Opgericht in 2012 Rechtsvorm Sector Werkgebied Sector Website Vennootschap met beperkte aansprakelijkheid Handicaps/artificiële

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

gather Build a new story, share a new store

gather Build a new story, share a new store gather c o n c e p t s t o r e Build a new story, share a new store GATHER is de missing link die de wereld van mode, kunst, muziek, design, beauty, food en lifestyle vangt in 1 label, 1 ruimte en 1 look

Nadere informatie

De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen! omzet en 5 à 20 werknemers.

De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen! omzet en 5 à 20 werknemers. De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen omzet en 5 à 20 werknemers. Een acute nood aan een structurele, innovatieve en globale aanpak "#$%#&'$(%$) Dit document bevat vertrouwelijke informatie

Nadere informatie

Van Forum tot Universum. Visie op kunst en cultuur in Leidschendam-Voorburg

Van Forum tot Universum. Visie op kunst en cultuur in Leidschendam-Voorburg Van Forum tot Universum Visie op kunst en cultuur in Leidschendam-Voorburg 3 Leidschendam, de molens in Stompwijk. Even verderop tref je Museum Swaensteyn, theater Ludens, het Veur theater en een eindeloos

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Wat is marketing. Hoe wordt marketing gebruikt in de praktijk. Product. Prijs

Wat is marketing. Hoe wordt marketing gebruikt in de praktijk. Product. Prijs Wat is marketing Marketing is het proces die je moet doorgaan om de behoeften van uw klanten te bevredigen. Eerst werd marketing gezien als het geheel van activiteiten die de ruil van producten of diensten

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende perceptie van arbeid Traditionele organisatie modellen

Nadere informatie

Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties

Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties Subsidiëring in het kader van het Kunstendecreet: Projectsubsidies: - Voor kunstenorganisaties, kunsteducatieve en sociaal-artistieke organisaties -Voor kunstenaars - Periodieke publicaties Algemene principes

Nadere informatie

Master in de journalistiek

Master in de journalistiek ANTWERPEN t Master in de journalistiek Faculteit Sociale Wetenschappen Master in de journalistiek De master in de journalistiek vormt kritische journalisten die klaar zijn voor de arbeidsmarkt. De weloverwogen

Nadere informatie

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden index Inleiding 3 1. Waarom creatieve industrie van belang is. 4 2. Waar

Nadere informatie

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11.

Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Toespraak ter gelegenheid van de opening van de afvalverbrandingsinstallatie ReEnergy 1 Roosendaal, 12/10/11. Monsieur le Président Directeur-General de GdF Suez, Geachte Gouverneur, Geachte Burgemeester,

Nadere informatie

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei

Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Persbericht Met een bijdrage van meer dan 1.000 miljard euro aan de Europese economie, zijn mid-market bedrijven de stuwende kracht achter de Europese groei Hoewel de Europese mid-market in 2014 slechts

Nadere informatie

EXPORT. Financiële steunmaatregelen. een hefboom voor de KMO s

EXPORT. Financiële steunmaatregelen. een hefboom voor de KMO s BRUssel EXPORT Financiële steunmaatregelen voor de export, een hefboom voor de KMO s Brussel Export geeft uw export een boost Gesubsidieerde projecten Brussel Export kent KMO s financiële steunmaatregelen

Nadere informatie

Digital agenda Deel V. juli 2015

Digital agenda Deel V. juli 2015 Digital agenda Deel V juli 2015 Inhoudstafel Deel V - Bescherming en beveiliging van digitale gegevens... 1 V.1 Cybersecurity... 1 V.2 Beveiliging van betalingen... 3 V.3 Vertrouwen van de consumenten

Nadere informatie

De Crowdfunding Safari workshop

De Crowdfunding Safari workshop De Crowdfunding Safari workshop Veel organisaties kampen met dalende subsidies, hebben moeite met het ophalen van investeringen of leningen en kunnen doelen daardoor steeds moeilijker halen. Crowdfunding

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

toelichting EOS-project & onderzoeksresultaten

toelichting EOS-project & onderzoeksresultaten toelichting EOS-project & onderzoeksresultaten dhr. Arne Oosthuyse projectcoördinator Voka - Kamer van Koophandel O-Vl. VON-sessie: Allochtoon ondernemerschap in Vlaanderen Donderdag 9 juni 2011 Huis van

Nadere informatie

Meerwaarde van het gebruik van. Citymarketing. het regio-merk voor lokale bedrijven. Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012

Meerwaarde van het gebruik van. Citymarketing. het regio-merk voor lokale bedrijven. Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012 Meerwaarde van het gebruik van Citymarketing het regio-merk voor lokale bedrijven Wim Beernaert Wim Beernaert 10 april 2012 1 INHOUD 1. Wat is plaatsmarketing? 2. Opkomst & belang van plaatsmarketing 3.

Nadere informatie

LANCERING BISTRONOMIE GIDS 2012

LANCERING BISTRONOMIE GIDS 2012 PERSMAP LANCERING BISTRONOMIE GIDS 2012 De lekkerste bistro s van het moment verzameld in 1 overzichtelijke gids. Vandaag lanceren Steve Engels en Johannes Denis de gids Bistronomie 2012. Deze eerste editie

Nadere informatie

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE

10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE 10 WEB DESIGN TIPS VOOR EEN SUCCESVOLLE WEBSITE Is uw website aan vernieuwing toe? Pas deze tips toe en haal meer uit je website De laatste jaren zien we grote veranderingen op het gebied van webdesign.

Nadere informatie

impact in Antwerpen Meer dan 550 jaar aan diamantgeschiedenis zit vervat in de slogan Cut in Antwerp, tot op vandaag nog

impact in Antwerpen Meer dan 550 jaar aan diamantgeschiedenis zit vervat in de slogan Cut in Antwerp, tot op vandaag nog Hoofdstuk 6 Indirecte economische impact in Antwerpen De Antwerpse diamantsector is ontzettend belangrijk voor de Vlaamse en Belgische economie. Niet alleen door de toegevoegde waarde en inkomsten die

Nadere informatie

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180

ESSAY. Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay. Lexington Baly 1592180 ESSAY Hoe kan Oxford House efficiënter online communiceren naar zijn potentiele opdrachtgevers? Essay Lexington Baly 1592180 Seminar: Dream Discover Do Essay Docent: Rob van den Idsert Effectief gebruik

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Risico s beheren in een veranderende wereld

Risico s beheren in een veranderende wereld GRAS SAVOYE I BELGIË Risico s beheren in een veranderende wereld Advies, bescherming en risicobeheer: Van ondernemingen en hun werknemers Van vrije beroepen Van particulieren Wij willen u kennen u begrijpen

Nadere informatie

Projectoproep / Commemoraties 1914-18

Projectoproep / Commemoraties 1914-18 1. Algemene Informatie 1.1 Context Herdenkingsplechtigheden Eerste Wereldoorlog (1914-18) in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest maakt zich op voor de herdenking van honderd

Nadere informatie

. Winstgevendheid door wenbaarheid. Wendbare organisaties bieden zekerheid voor de toekomst. 24 april 2012

. Winstgevendheid door wenbaarheid. Wendbare organisaties bieden zekerheid voor de toekomst. 24 april 2012 . Winstgevendheid door wenbaarheid Wendbare organisaties bieden zekerheid voor de toekomst 24 april 2012 wie zijn wij Optines Consultancy is als HRM business partner gespecialiseerd in verandermanagement,

Nadere informatie

BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS!

BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS! ICT BLIJVEND STRUCTUREEL TEKORT AAN DIGITAL EXPERTS! Persconferentie 4 juni 2013 AXA Brussel Agenda 1. Resultaten van de enquête 2013 over de arbeidsmarkt voor digital experts 2. AXA 3. Actiepunten en

Nadere informatie

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk:

Binnen het bestek van deze doelstelling is een specifieke actie van de lidstaten en de Commissie voorzien om gezamenlijk: EUROPESE INHOUD IN WERELDWIJDE NETWERKEN COÖRDINATIEMECHANISMEN VOOR DIGITALISATIEPROGRAMMA'S DE BEGINSELEN VAN LUND: CONCLUSIES VAN DE VERGADERING VAN DESKUNDIGEN, LUND, SWEDEN, 4 APRIL 2001 Het eeurope

Nadere informatie

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur

Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling. Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Max Havelaar: 25 jaar ontwikkeling Persontmoeting 28 augustus 2014 Lily Deforce Directeur Agenda 25 jaar Fairtrade: van de boer in het Zuiden tot op ons bord - Evolutie van 1989 tot 2014 - Trade not aid

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Johan Hellings voorzitter Zorgvernieuwingsplatform ViA Ronde Tafel, Brussel, 18 februari 2013 Flanders Care Bredere kader = Gekaderd in doorbraak warme samenleving

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË. 13 November 2012

STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË. 13 November 2012 STAND VAN ZAKEN VAN DE DIGITALE VAARDIGHEDEN IN BELGIË 13 November 2012 De ICT-sector neemt een belangrijke plaats in de economie Toegevoegde waarde 14 miljard EUR Aandeel werkgelegenheid (in % van de

Nadere informatie

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013

Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst. Brussel, 27 februari 2013 Gimv Health & Care fonds Investeren in de gezondheids- en zorgsector van de toekomst Brussel, 27 februari 2013 Inhoud 1. Health & Care fonds zorgt voor kritische massa en multiplicatoreffect (Urbain Vandeurzen)

Nadere informatie

TITELSTIJL VAN MODEL BEWERKEN

TITELSTIJL VAN MODEL BEWERKEN VERENIGINGEN DOEN ZAKEN 10.00 Middenveld en markt Bart Verhaeghe de Verenigde Verenigingen 10.20 Goed zaken doen: sociaal ondernemen als inspiratie voor het middenveld Karen Hiergens & Caroline Godts Sociale

Nadere informatie

Uitdagingen ICT markt

Uitdagingen ICT markt Uitdagingen ICT markt Kwalitatieve verstoring arbeidsmarkt Kwantitatieve verstoring arbeidsmarkt Sociaal-Maatschappelijke frictie door veranderende visie op arbeid Traditionele organisatie modellen zijn

Nadere informatie

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen

Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Hoe ondernemend zijn onze Vlaamse studenten? Prof Hans Crijns en Sabine Vermeulen Inleiding Vlaanderen kent de laatste jaren een lage ondernemerschapsgraad. De resultaten voor Vlaanderen in de Global Entrepreneurship

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be

many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be many lives blijf uw leven beleven ook tijdens uw pensioen pension plan www.axa.be Beleef verschillende levens in één leven Op een serene manier verschillende levens beleven in één leven vol ervaringen

Nadere informatie

Van groei- of financieringsvraagstuk naar warme zakelijke en persoonlijke relaties en toekomstbestendige groei

Van groei- of financieringsvraagstuk naar warme zakelijke en persoonlijke relaties en toekomstbestendige groei Van groei- of financieringsvraagstuk naar warme zakelijke en persoonlijke relaties en toekomstbestendige groei 7 Vragen om jezelf te stellen als je je balans in het financieren van toekomstbestendige groei

Nadere informatie

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling

Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting. Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling Functionaliteitseconomie: Hefboom voor duurzame ontwikkeling in België? Samenvatting Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling 1 P a g i n a F u n c t i o n a l i t e i t s e c o n o m i e : h e f b o o

Nadere informatie

StepStone in cijfers April 2016

StepStone in cijfers April 2016 StepStone in cijfers April 2016 Finding great people for great jobs StepStone in cijfers Enkele cijfers Bezochte pagina s 5.579.141 Aantal bezoeken 1.394.184 Unieke bezoekers 803.439 Aantal jobs 5998 De

Nadere informatie

Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld

Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld Bouwstenen voor een levensvatbaar en toekomstgericht Vlaams audiovisueel vertonerveld vertoners, distributeurs, reflectie en omkadering, educatie en archivering culturele vertoners stellen vast VOD, thuisconsumptie,

Nadere informatie

Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab

Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab Sessie 7 en 8: Studio Cactus, De Invasie, Vliegwerk en Nerdlab De invasie =platform voor beginnende ontwerpers, bestaat sinds 3 jaar, draait op vrijwilligers Filosofie -Kansen bieden aan beginnende, jonge

Nadere informatie

Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen. 29 juni 2015

Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen. 29 juni 2015 Persvoorstelling Medische Technologie Vlaanderen 29 juni 2015 Wat ging vooraf Europese richtlijn medisch hulpmiddel Een medisch hulpmiddel is elk instrument, toestel of apparaat, elke software of stof

Nadere informatie