Voor de docent. 2 Instructies bij de lessen. 14 Opdrachtkaartjes bij les Verwijzingen naar websites. 18 Achtergrondinformatie bij het project

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voor de docent. 2 Instructies bij de lessen. 14 Opdrachtkaartjes bij les 4. 17 Verwijzingen naar websites. 18 Achtergrondinformatie bij het project"

Transcriptie

1 Voor de docent 2 Instructies bij de lessen 14 Opdrachtkaartjes bij les 4 17 Verwijzingen naar websites 18 Achtergrondinformatie bij het project

2 Les 1 Monumenten Lesdoelen de leerlingen weten dat de Tweede Wereldoorlog overal ter wereld veel slachtoffers heeft gemaakt. de leerlingen weten dat er overal ter wereld monumenten zijn om de slachtoffers te herdenken. Planning = 30 minuten lezen en bespreken Wereldwijde oorlog en opdracht 1 (15 minuten) lezen en bespreken Monumenten en maken opdracht 2 (15 minuten) Aandachtspunten Hebt u kinderen uit een oorlogsgebied in de klas? Voor hen is opdracht 2 wellicht confronterend. De verschillen in kennis en interesse van de kinderen kunnen groot zijn. Houd daar vooral bij het uitvoeren van opdracht 1 rekening mee. U kunt er ook voor kiezen om in plaats van deze opdracht een les uit uw geschiedenismethode over de Tweede Wereldoorlog aan te bieden. Materiaal per leerling een kopie van het werkblad Monumenten Begrippen oorlog verzet vredesmissie vrijheid Lesbeschrijving 1. Als u het verhaal Een Monument van Jan Terlouw (nog) niet heeft behandeld, vertel de leerlingen dan nu dat ze gaan beginnen met het project. 2. Lees met de leerlingen de tekst Wereldwijde oorlog. 3. Vraag ze wat ze al weten over de Tweede Wereldoorlog of oorlog in het algemeen. Ga vooral in op wat een oorlog betekent voor gewone mensen: angst, onzekerheid, gevaar. Schrijf de woorden die de kinderen noemen op het bord in de vorm van een woordspin en laat de kinderen meeschrijven bij opdracht Lees met de leerlingen de tekst Monumenten en laat de kinderen opdracht 2 maken. U kunt de snelle leerlingen nog meer monumenten laten opzoeken en bekijken op 5. Eindig deze les met een klassikale terugblik. Wat hebben de kinderen geleerd? Wat was nieuw en wat wisten ze al? 2

3 Extra materiaal De clip Oorlogsmonumenten op www. schooltv.nl/beeldbank. Hier vindt u ook clips over bijvoorbeeld de inval van de nazi s, de Februaristaking, onderduiken, de Hongerwinter. Het Nationaal Aandenken Vrijheid maak je met elkaar van het Nationaal Comité 4 en 5 mei kunt u elk najaar gratis aanvragen voor uw leerlingen in groep 7. Hoofdstuk 2 Wat oorlog met mensen doet (pagina s 18 t/m 49) uit dit boekje sluit goed aan bij deze les over monumenten. Op heeft het Nationaal Comité informatie voor kinderen over oorlogsmonumenten verzameld. Hier staat ook een uitgebreide begrippenlijst met uitleg. Antwoorden Opdracht 1 Mogelijke woorden zijn bijvoorbeeld bezetting, nazi s, verzet, Joden, concentratiekamp, honger, doden, Nederlands-Indië, etc. etc. Opdracht 2 2, 5, 6, 3, 4, 1, 7 en 8 Wereldwijde oorlog In Nederland duurde de Tweede Wereldoorlog van 1940 tot Bij deze wereldoorlog waren meer dan 50 landen betrokken. Duitsland natuurlijk, en Japan, Engeland, Frankrijk en de Verenigde Staten. Maar ook in het huidige Suriname, Aruba en de Nederlandse Antillen, Marokko en Turkije hadden de mensen met de oorlog te maken. In Indonesië, dat toen bij het Koninkrijk der Nederlanden hoorde, zijn ook veel slachtoffers gevallen. In de Tweede Wereldoorlog kwamen in totaal méér dan 50 miljoen ( ) mensen om. Een kwart miljoen ( ) waren Nederlanders. Meer dan 25 miljoen ( ) slachtoffers vielen in Azië. Monumenten Voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn monumenten opgericht. In Nederland zijn er meer dan van deze gedenktekens. Ook in het buitenland vind je monumenten die horen bij de Tweede Wereldoorlog. Elk oorlogsmonument vertelt een verhaal. Over een speciale gebeurtenis of een bijzonder persoon. Er is één Nationaal Monument, waarbij álle Nederlandse slachtoffers van oorlogen en vredesmissies worden herdacht. Dat staat op de Dam in Amsterdam. Opdracht 2 Voor welke slachtoffers zijn de onderstaande monumenten opgericht? Zet het juiste fotonummer voor de tekst. Opdracht 1 Schrijf zo veel mogelijk woorden op die jij al kent over de Tweede Wereldoorlog. Er staan er al drie: stenen, sommige met een ster of vlam. Een steen voor elke jood, zigeuner of verzetsstrijder die vanuit Westerbork werd gedeporteerd.... Rotterdam werd zwaar gebombardeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Onze stad is in het hart getroffen, zeiden de inwoners.... Joodse kinderen overleefden de oorlog dankzij een verzetsvrouw die hen een veilige schuilplaats gaf.... In de haven staat een monument ter herinnering aan alle omgekomen zeemannen.... Een oorlog kost vele mensenlevens. Duizenden Nederlandse soldaten die sneuvelden in de strijd liggen er begraven.... Tijdens de Japanse bezetting in Nederlands-Indië stierven duizenden mensen door honger, uitputting, slavenarbeid en gevangenschap.... Victory is het Engelse woord voor overwinning. De beginletter is hetzelfde als bij vrede en vrijheid.... Meer dan zweefvliegtuigen werden tijdens operatie Market Garden in 1944 bij de bevrijding van Nederland ingezet. Dit monument eert alle piloten en helpers op de grond. 3

4 Les 2 Herdenken Lesdoelen de leerlingen weten dat op 4 mei de Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, en oorlogen en vredesmissies daarna worden herdacht. de leerlingen kunnen uitleggen waarom bij sommige monumenten de herdenking op een andere dag dan 4 mei plaatsvindt. de leerlingen kunnen voorbeelden geven van rituelen die horen bij herdenken. Materiaal per leerling een kopie van het werkblad Herdenken. Aandachtspunten Heeft u kinderen uit een oorlogsgebied in de klas? Of kinderen die recent een sterfgeval hebben meegemaakt? Zij vinden deze les misschien moeilijk. Begrippen herdenking rituelen Planning = 30 minuten individueel lezen en maken werkblad t/m opdracht 3 (15 minuten) bespreken opdrachten (10 min.) klassikaal uitvoeren van opdracht 4 (5 min.) Lesbeschrijving 1. Vraag de leerlingen of ze weten wat herdenken is. Herdenken is terugdenken aan iets of iemand. Dat hoeft niet altijd met oorlog te maken te hebben. Laat leerlingen die dat willen, vertellen over herdenken. Hoe doe je dat? Bijvoorbeeld door naar het graf van een overledene te gaan, of op de verjaardag van diegene een kaarsje aan te steken. 2. Laat de kinderen nu zelf de teksten lezen en de opdrachten 1, 2 en 3 maken op het werkblad Herdenken. Opdracht 4 doen ze nog niet. 3. Bespreek de opdrachten klassikaal, of laat de leerlingen hun antwoorden in kleine groepjes uitwisselen. 4. Doe vervolgens opdracht 4 met de hele klas. Deze opdracht is bedoeld om leerlingen te laten ervaren hoe lang twee minuten is. De meesten zullen dat langer vinden duren dan gedacht. Deze opdracht is een voorbereiding op de herdenking bij het geadopteerde monument. 5. U kunt de les afsluiten met een vooruitblik naar de herdenking bij het monument. Vraag de kinderen welke rituelen ze nuttig of prettig vinden voor bij die herdenking. 4

5 Extra materiaal De clip 4 mei op www. schooltv.nl/beeldbank. Antwoorden Er zijn geen goede of foute antwoorden op opdracht 1, 2 en 4. Wat vooral belangrijk is, is dat de kinderen serieus over hun antwoord hebben nagedacht. De combinaties bij opdracht 3 zijn: twee minuten stilte tijd om na te denken bloemen leggen een eerbetoon voor de doden een toespraak een verhaal over wat er is gebeurd 4 mei Op 4 mei is het Dodenherdenking. We herdenken die dag alle Nederlanders die waar ook ter wereld door oorlogsgeweld zijn omgekomen, in en na de Tweede Wereldoorlog. De Nationale Herdenking wordt gehouden bij het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam. Maar ook bij de vele oorlogsmonumenten die overal in het land staan, komen mensen samen om te herdenken. Misschien heb je zelf ook al wel eens aan een herdenking meegedaan. Of ernaar gekeken op de televisie. Andere dagen Niet alleen op 4 mei, maar ook op andere dagen in het jaar zijn er herdenkingen. Bijvoorbeeld de dag waarop verzetstrijders werden doodgeschoten of een concentratiekamp werd bevrijd. Of op 15 augustus, de dag dat Japan zich overgaf in Nederlands-Indië. Opdracht 1 Heb je wel eens een herdenking gezien of meegemaakt? Wat gebeurde er? Het hoeft geen oorlogsherdenking te zijn. Ik heb een herdenking gezien/meegemaakt voor:.... Dit gebeurde er tijdens de herdenking:... Ik heb nog nooit een herdenking gezien of meegemaakt. Opdracht 2 Herdenken zou verplicht moeten zijn. Iedereen die op 4 mei om uur niet stil is, moet een bekeuring krijgen. Wat vind jij? Rituelen Bij herdenkingen bestaan er allerlei rituelen. Dat zijn plechtige gebruiken waar iedereen aan mee kan doen. Zo is er altijd twee minuten stilte. Mensen zijn samen stil uit respect voor de doden. Als iedereen stil is, kun je je beter concentreren op wat je voelt en denkt. Vaak worden er kransen of bloemen neergelegd. Dat is uit respect voor de doden. Er klinkt muziek. Er wordt een gedicht voorgelezen. Iemand houdt een toespraak. Dit zijn allemaal manieren om met elkaar een herdenking te beleven. De herdenkingen bij oorlogsmonumenten zijn vaak heel speciaal. Overlevenden, nabestaanden en mensen die zich met hen verbonden voelen, komen dan bij elkaar. Voor velen is dat heel belangrijk: zij putten er moed en kracht uit en voelen zich minder alleen. De oorlog vergeten ze nooit. Opdracht 3 Bij de Nationale Herdenking horen de volgende rituelen. Wat betekenen ze? Teken de juiste lijnen. twee minuten stilte bloemen leggen een toespraak respect voor de doden een verhaal over wat er is gebeurd tijd om na te denken Opdracht 4 a. Kijk op de klok. Probeer twee minuten stil te zijn. Is het gelukt om twee minuten stil te zijn? Ja / nee b. Waar dacht je aan tijdens de stilte? Ik dacht aan c. Hoeveel minuten stilte vind jij geschikt voor een herdenking? minder dan twee minuten twee minuten is precies goed meer dan twee minuten d. Waarom vind je dat?

6 Les 3 Ons monument Lesdoelen de leerlingen kunnen hun monument beschrijven en kunnen vertellen voor wie het monument is opgericht. de leerlingen weten dat zij niet de enige scholieren zijn die een monument adopteren. Materiaal per leerling een kopie van het werkblad Ons monument indien nodig: computer met internetaansluiting, gemeentegids, boekjes van de lokale historische vereniging, programma van een eerdere herdenking Planning = 30 minuten lezen en bespreken Leesteksten Ons monument (10 minuten) maken opdrachten in kleine groepjes (20 minuten) uitwisseling van informatie door middel van een tentoonstelling of powerpoint (optioneel) Lesbeschrijving 1. Vraag de leerlingen wat adopteren is. De meesten zullen wel iets weten over het adopteren van kinderen. Maar hoe kun je dan een monument adopteren? Laat de leerlingen daarover suggesties aandragen. 2. Vertel de leerlingen bijvoorbeeld: Elk jaar gaan kinderen van jouw school naar het monument om mee te doen aan de herdenking. Nu ben jij aan de beurt. Je hoort het verhaal van het monument en leert over de Tweede Wereldoorlog in onze buurt. Samen met je klasgenoten maak je mee wat herdenken is. Er zijn meer dan scholen in Nederland die een oorlogsmonument hebben geadopteerd. Jullie zorgen er samen met hen voor dat de slachtoffers niet worden vergeten. 3. Lees met de leerlingen de teksten op het werkblad Ons monument. 4. De leerlingen gaan nu op zoek naar het verhaal achter hun monument. Dat doen ze door de opdrachten te maken. U kunt dit laten doen in kleine groepjes (3-4 kinderen). 5. Wanneer u deze opdracht in de klas doet, is het leuk de les af te sluiten met een kleine tentoonstelling van de gemaakte tekeningen. 6

7 De kleur is... Aandachtspunten Deze les gaat over het monument dat u met de school hebt geadopteerd. Het is verstandig om van tevoren zelf voldoende informatie over het geadopteerde monument te zoeken, en leerlingen daarin te sturen. Laat ze bijvoorbeeld niet lukraak Google gebruiken, maar zet vast de zoekpagina oorlogsmonumenten/zoeken klaar. Deze opdracht is zeer geschikt als huiswerk. Deed uw school vorig jaar ook al mee aan? Dan is het wellicht aardig om een leerling uit die groep te laten vertellen over het monument. Extra materiaal Bij verschillende monumenten zijn getuigenverhalen gefilmd. Misschien ook wel bij uw monument. Kijk op Antwoorden De antwoorden van de opdrachten zijn uiteraard volledig afhankelijk van het monument dat uw school heeft geadopteerd. Op vindt u veel informatie over (bijna) alle oorlogsmonumenten in Nederland. WOII bij jou in de buurt In jouw dorp of stad hebben de mensen die er in woonden ook de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. Dat kun je je nu misschien niet meer voorstellen. Maar er is in ieder geval één ding dat je daar aan herinnert. Het monument dat je samen met jouw school hebt geadopteerd. Opdracht 2 Maak een tekening van het monument dat jouw school heeft geadopteerd. Zo ziet ons monument eruit Het monument dat jullie hebben geadopteerd is heel bijzonder. Het vertelt ons namelijk een verhaal. Het verhaal van de gewone mannen, vrouwen en kinderen die omkwamen door de oorlog. Of dat van de dappere mensen die zich verzetten tegen de vijand. Misschien vertelt het over onschuldige mensen die werden vermoord. Niet vergeten De mensen in jouw woonplaats hebben het monument opgericht, omdat ze het zo belangrijk vinden dat deze slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog nooit vergeten worden. Ze hopen dat hun verhaal hiermee altijd verder verteld wordt. Opdracht 1 Schrijf hieronder zoveel mogelijk op over het monument dat jij met je school hebt geadopteerd. ONS MONUMENT De naam van ons monument is... Waar staat het monument?... Waarom staat het daar denk je?... Kruis aan: het monument is gemaakt van steen / hout / metaal / iets anders, namelijk... De afmeting is ongeveer... meter hoog, en... meter breed. Opdracht 3 Zet een kruisje voor de groep slachtoffers die bij jullie monument wordt herdacht. mensen die slachtoffer werden van oorlogsgeweld, bombardementen, ziekte of honger mensen uit het verzet mensen die werden vervolgd en vermoord: joden, Roma en Sinti, Jehovagetuigen mensen die gevangen zaten militairen gijzelaars dwangarbeiders andere mensen, namelijk:... Het monument stelt het volgende voor... Het mooiste aan ons monument vind ik... want... Opdracht 4 Omcirkel het juiste woord. Ze werden slachtoffer in Europa / Azië / ergens anders in de wereld Het waren burgers / militairen Ze kwamen om tijdens de Tweede Wereldoorlog / na

8 Les 4 Onze herdenking Lesdoelen de leerlingen kunnen verschillende onderdelen van een herdenking benoemen. de leerlingen nemen verantwoordelijkheid voor een onderdeel van de herdenking bij hun monument. de leerlingen ervaren zelf de rituelen die gebruikelijk zijn bij een herdenking van oorlogsslachtoffers. Planning introductie en taakverdeling (15 minuten) voorbereiden van de herdenking (minimaal 60 min.) Materiaal opdrachtkaartjes op pagina 14, 15 en 16 alle materialen zoals vermeld op de opdrachtkaartjes eventueel voor elke leerling een kopie van het werkblad Onze herdenking Op adopteer_een_monument/ons_mo nument vindt u voorbeelden van activiteiten van andere scholen rondom. Lesbeschrijving 1. Begin de les door met de kinderen terug te kijken op de voorgaande lessen. Weet iedereen nog welk monument de school heeft geadopteerd? Is het verhaal achter het monument nog bekend? Wat betekent herdenken ook alweer? 2. Lees met de kinderen de korte tekst op het werkblad Onze herdenking. 3. Laat de kinderen bedenken wat er nodig is voor een herdenking. Ze kunnen de antwoorden opschrijven op het werkblad. U kunt er ook voor kiezen deze inventarisatie op het bord te maken. In dat geval hoeft u geen werkbladen te kopiëren. 4. Verdeel de taken tussen de leerlingen aan de hand van de opdrachtkaartjes. Hiernaast vindt u een schatting van de benodigde tijd voor de opdrachten, en een suggestie van hoeveel leerlingen er samen aan kunnen werken. Het is belangrijk dat u tijdens het werk van de leerlingen steeds beschikbaar bent voor vragen en hulp. 8

9 Aandachtspunten U gaat zelf met de leerlingen een herdenking bij uw monument organiseren. Misschien sluit u aan bij een bestaande herdenking. Informeer in dat laatste geval bij het organiserend comité welke inbreng er van uw leerlingen wordt verwacht, en of er ruimte is voor eigen initiatief. Selecteer vervolgens welke opdrachten op uw situatie van toepassing zijn. Vaak zullen in elk geval bloemen gewaardeerd worden, een fotograaf is altijd nuttig en posters kunnen ook meestal geen kwaad. Kopieer de kaartjes die u wilt gebruiken en knip ze uit. U kunt ook zelf opdrachten bedenken en die op het lege kaartje schrijven. Denk bijvoorbeeld aan het organiseren van een ontvangst op school voor of na de herdenking, kaarsen aansteken, houden van een stille tocht, de stoep rondom het monument vegen/onkruid wieden. Laat leerlingen nooit het monument zelf schoonmaken zonder overleg met de gemeente of eigenaar. Geen enkel onderdeel van de herdenking is verplicht. Het is wel gebruikelijk om minimaal bloemen te leggen en een stilte in acht te nemen. Maar of u muziek gebruikt, een gedicht laat voorlezen, of andere activiteiten wilt uitvoeren, dat is aan u (eventueel in overleg met de leerlingen). Het organiseren van een herdenking is veel werk. Dit betekent dat de leerlingen veel steun en sturing nodig zullen hebben. Misschien kunt u ouders, een stagiair of een klassenassistent inschakelen om te helpen. Het organiseren van een herdenking is misschien ook wel spannend voor sommige leerlingen, zeker als er gasten worden uitgenodigd. Hierover kunt u in de klas praten. Wat voor emoties kan een herdenking oproepen? Bij de leerlingen zelf en bij eventuele aanwezige volwassenen. Misschien zit er wel een kind in de klas dat van dichtbij een oorlog heeft meegemaakt. Hij of zij kan speciale aandacht nodig hebben. Opdrachtkaartje Kinderen per groepje Hoeveel tijd ongeveer Route en vervoer minuten Bloemen maken onbeperkt minuten per bloem Bloemen kopen minuten Gedicht onbeperkt minuten Toespraak minuten Gasten minuten Muziek minuten Programma minuten Foto s minuten totaal Posters maken onbeperkt minuten per poster 9

10 Les 5 Terugblik Lesdoelen de leerlingen oefenen met reflecteren de leerlingen kunnen op verschillende manieren verslag uitbrengen van hun activiteiten. Planning inleiding en gesprek over gehouden herdenking, opdracht 1 (15 minuten) individueel of in kleine groepjes uitvoeren van opdracht 2 (30-60 minuten) Materiaal per leerling een kopie van het werkblad Terugblik computer met internet, gekleurd papier, scharen, tekenmateriaal, foto s. Aandachtspunten Laat de leerlingen hun verslag uploaden naar de eigen pagina van uw school op de website van het monument Op veel scholen is een jaarlijks terugkerend project voor groep 7 of 8. Om het gevoel van traditie te versterken, kunt u het project laten overdragen van de ene naar de volgende groep. De lijst met tips kan een tastbaar product zijn om aan de volgende groep te geven tijdens zo n overdracht. Door posters of tekeningen op te hangen ziet de rest van de school wat de leerlingen hebben gedaan tijdens de herdenking. Zo krijgt Adopteer een Monument echt een plaats in de school. Lesbeschrijving 1. Laat de leerlingen het gedicht op het werkblad lezen. 2. Kijk met de leerlingen terug op de herdenking en help hen vorm te geven aan hun herinneringen. Praat eerst even met de kinderen over de eerste reacties op hun herdenking. Hoe hebben zij het beleefd? Hebben ze er thuis over gesproken? Zouden ze het weer zo doen? U kunt tijdens deze bespreking opdracht 1 op het werkblad laten invullen. 3. Nu volgen drie keuzeopdrachten. U kunt de leerlingen elk een opdracht laten kiezen of leerlingen in groepjes laten werken (voor de hand ligt de groepjes uit les 4 te gebruiken). Ook kunt u natuurlijk zelf besluiten welke opdracht door wie wordt gedaan. 4. Wanneer u met deze les het project afsluit, kunt u de leerlingen aan het eind van deze les hun oorkonde geven. Anders kunt u wachten tot na les 6. 10

11 Extra materiaal Op het werkblad staan drie verwerkingsopdrachten om uit te kiezen. Uiteraard zijn er nog veel meer manieren mogelijk om leerlingen terug te laten kijken op de herdenking. Een kleine greep: de leerlingen kunnen een stripverhaal tekenen, een powerpoint maken, een maquette van het monument maken, een rap, een filmpje etc. Alles kan! Voor inspiratie: kijk op monument en maak een eigen pagina aan! Antwoorden Opdracht 1 Er zijn geen goede of foute antwoorden bij opdracht 1. De antwoorden van de leerlingen kunt u gebruiken als start voor een gesprek over de herdenking: wat vonden de kinderen ervan en hoe hebben ze het ervaren? Opdracht 2 Voorbeelden van verslagen kunt u vinden op Herinnering Diep weggestopt tussen gedachten Ligt nog steeds die herinnering Aan een zwart en grauw verleden Vol angst en marteling Maar wie houdt de herinnering levend Als niemand die nog bij zich draagt Wie zorgt dat het niet wordt vergeten Dat de herinnering niet wordt weggejaagd Elk jaar er aan denken 2 minuten, heeft dat zin? Even stilstaan bij wat geweest is Het is niet veel, maar een begin Nathalie van der Zande, 2002 Opdracht 1 Vul het schema in. Toen we de herdenking aan het voorbereiden waren Tijdens de herdenking... Wat ging er heel goed?... Wat ging er niet zo goed?... Wat was het leukste om te doen?... Opdracht 2 Kies nu een van de volgende opdrachten. Kruis aan welke je wilt gaan doen. Voor de (school)krant Stel je voor: je bent een verslaggever van een krant. Je bent bij de herdenking geweest en nu ga je daar een stukje over schrijven. Schrijf iets over de voorbereidingen en vertel hoe de herdenking is gegaan. Je mag ook iemand uit je klas interviewen over de herdenking. Misschien wel je meester of juf. Zorg ervoor dat je stukje leuk is om te lezen. Je kunt er een plaatje bij tekenen of een foto van de herdenking gebruiken. En stuur het op naar de krant of de schoolkrant! En publiceer het op de eigen pagina op Voor volgend jaar Volgend jaar is een andere klas aan de beurt om het monument te adopteren. Maak voor deze klas een lijstje tips-voor-een-herdenking. Bedenk bijvoorbeeld tips over het organiseren en over hoe je je moet gedragen. Schrijf de tips op een groot vel papier. Plak er foto s bij van jullie voorbereidingen en van de herdenking. Geef het papier met de tips aan de klas die volgend jaar de herdenking gaat doen. Om op te hangen Jullie zijn bij de herdenking geweest. Maar de rest van de school misschien niet. Maak een poster waarop je laat zien wat jullie hebben gedaan tijdens de herdenking. Je kunt natuurlijk tekeningen maken, maar je kunt ook plaatjes zoeken van andere herdenkingen op internet, foto s opplakken van jullie herdenking of jullie gedicht opschrijven. Maak er een mooie herinneringsposter van. Hang de poster op. Zoek een plek waar iedereen de poster kan zien. Omcirkel van de vetgedrukte woorden en maak de zin af. Tijdens de herdenking, voelde ik me blij / trots / verdrietig / boos / zenuwachtig / iets anders, namelijk:... Ik voelde me zo, omdat:... 11

12 Les 6 Vrijheid Lesdoelen de leerlingen weten dat op 5 mei Bevrijdingsdag de Dag van de Vrijheid wordt gevierd. de leerlingen maken kennis met aspecten van vrijheid. Planning lezen van de tekst, samen of zelfstandig (5 minuten) zelfstandig maken van de stellingenopdracht (10 minuten) bespreken van (een aantal) stellingen en eigen zinnen (minimaal 15 minuten) Aandachtspunten Vrijheid maak je met elkaar. Veel kinderen (en volwassenen) vinden de vrijheid in Nederland vanzelfsprekend. Daarom is het goed af en toe stil te staan bij de betekenis ervan en wat je er zelf aan kunt bijdragen. Probeer de gesprekken aan te laten aansluiten op de inhoud van de vorige lessen. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is er in de wereld nog geen dag zonder oorlog geweest. Ook nu worden er meer dan 30 oorlogen gevoerd. Materiaal per elke leerling een kopie van werkblad Vrijheid Begrippen vrijheid mening - regels Lesbeschrijving 1. Vraag de leerlingen of ze weten waarom 5 mei een bijzondere dag is. 2. Lees met de leerlingen de teksten op het werkblad Vrijheid. 3. Laat de leerlingen de uitspraken op het werkblad zelf lezen en de keuzes maken. 4. Bespreek vervolgens klassikaal (een selectie van) de uitspraken. mag je alles zeggen, ook als mensen zich dan beledigd voelen? moet de regering voor de vrijheid van mensen zorgen? En wat moet je zelf doen? kunnen vrijheden botsen? Dus: als jouw vrijheid onvrijheid voor een ander betekent, wat doe je dan? (denk aan simpele voorbeelden als geluidsoverlast etc. ) moet Nederland zorgen voor minder vrije landen en hoe ver moet je gaan (bv. vredesmissies)? 5. Laat de leerlingen opschrijven wat vrijheid voor hen betekent. Door alle zinnen bij elkaar te hangen, wordt waarschijnlijk heel snel duidelijk hoe breed het begrip vrijheid is. En dat we er met z n allen over moeten praten om de vrijheid in Nederland goed in te vullen. 12

13 Extra materiaal De clip 5 mei op www. schooltv.nl/ beeldbank sluit aan bij deze les. Het Nationaal Aandenken 'Vrijheid maak je met elkaar' van het Nationaal Comité 4 en 5 mei kunt u elk najaar gratis aanvragen voor uw leerlingen in groep 7. Hoofdstuk 3 Vrede en vrijheid is mensenwerk (pagina 50 t/m/ 77) uit dit boekje sluit goed aan bij deze les. Antwoorden Er zijn geen goede of foute antwoorden bij de stellingenopdracht. Er wordt immers naar de eigen mening van de kinderen gevraagd. Het einde van de oorlog Op 5 mei 1945 gaf Duitsland zich over. Na vijf jaar oorlog kwam er eindelijk vrede in Nederland. Soldaten uit veel landen hadden met gevaar voor eigen leven Nederland bevrijd. Een paar dagen later was de oorlog in heel Europa afgelopen. Duitsland had verloren. In Azië werden de Japanners op 15 augustus 1945 gedwongen de strijd op te geven. Toen was er echt een einde gekomen aan de Tweede Wereldoorlog. Op 5 mei Bevrijdingsdag wordt overal in het land de vrijheid gevierd. De Dag van de Vrijheid begint precies om middernacht met het ontsteken van het Bevrijdingsvuur in Wageningen. Kinderen en volwassenen verspreiden dit symbool van de vrijheid met fakkels als een lopend vuurtje door het hele land. Bevrijdingsdag Bevrijdingsdag wordt ieder jaar gevierd met muziek, festivals, markten en straattheater. Volwassenen en kinderen vieren feest, op pleinen en in parken. Feest omdat er vrede en vrijheid is. De vlaggen wapperen niet meer halfstok, zoals de avond ervoor bij de dodenherdenking, maar hoog in de mast. s Avonds wordt de dag van de vrijheid afgesloten met een concert in Amsterdam. De koningin is daarbij en iedereen kan het concert op de televisie zien. Opdracht 1 Op 4 mei herdenken we de oorlogsslachtoffers. Op 5 mei vieren we de vrijheid. Maar wat is vrijheid eigenlijk? Wat vind je van de volgende uitspraken over vrijheid? Omcirkel eens of oneens. Vrijheid is volgens mij dat niemand in de wereld honger heeft. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat er geen oorlog is. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat je voor niemand bang hoeft te zijn. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat er geen regels zijn. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat je kunt geloven wat je wilt. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat het overal in de wereld goed gaat. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat je kunt zeggen wat je wilt. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat je niet opgesloten bent. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat ik alles mag doen wat ik wil. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat iedereen aardig is voor elkaar. eens / oneens Vrijheid is volgens mij dat iedereen naar mij luistert. eens / oneens Opdracht 2 Maak nu zelf de zin af: Vrijheid is volgens mij... 13

14 Route en vervoer Wat heb je nodig? Een kaart van de omgeving van je school, of een computer met internet. Wat ga je doen? 1. Zoek uit waar het monument precies is. Gebruik internet of een kaart. 2. Bedenk hoe jullie het beste van school naar het monument kunnen gaan. Lopend, met de fiets of met het openbaar vervoer? 3. Probeer zelf uit hoe lang het duurt om bij het monument te komen. Bedenk dat alles met een groep twee keer zo langzaam gaat! 4. Reken dan uit hoe laat jullie weg moeten gaan op school om op tijd bij het monument te zijn. 5. Op de dag van de herdenking zijn jullie degenen die de weg wijzen. Bloemen kopen Wat heb je nodig? De bloemenbon die je van je meester of juf krijgt, een telefoon, telefoonboek of computer met internet Wat ga je doen? 1. Zoek het telefoonnummer van een bloemist in de buurt 2. Bedenk wat voor soort bloemen je zou willen (een bos, een krans, losse bloemen) en wanneer je ze nodig hebt. Kijk op voorbeeld 3. Bel de bloemist en bestel de bloemen. 4. Op de dag van de herdenking zorg je ervoor dat je de bloemen meeneemt naar het monument. Bloemen maken Wat heb je nodig? Gekleurd papier, houten stokjes, schaar, lijm (of: boardplaat, figuurzaag, verf) Wat ga je doen? 1. Teken bloemblaadjes op het papier. Knip ze uit. (Of: teken een bloem op de boardplaat en zaag hem uit) 2. Plak alle blaadjes op elkaar zodat een bloem ontstaat. (Of: verf de bloem) 3. Plak of spijker de bloem op een stokje. 4. Tijdens de herdenking leg je de bloem neer, of zet je hem rechtop in de aarde. 14

15 Gedicht Wat heb je nodig? Pen en papier (eventueel computer met internet) Wat ga je doen? 1. Jullie gaan een gedicht maken over oorlog en herdenken. Bedenk eerst welke woorden jij vind passen bij oorlog en herdenken. Schrijf deze woorden op. 2. Probeer met de woorden die je hebt opgeschreven zinnen te maken. 3. Er zijn heel veel gedichten te vinden op internet (vraag je meester of juf waar). Kijk op Die mag je natuurlijk gebruiken als voorbeeld. 4. Maak zelf of met een groepje een gedicht over oorlog en herdenken. 5. Spreek af wie het gedicht gaat voorlezen tijdens de herdenking. En oefen het voorlezen ook, want je moet tijdens de herdenking goed te verstaan zijn. Toespraak Wat heb je nodig?? Pen en papier, les 3 van dit project, eventueel computer met internet Wat ga je doen? 1. Schrijf in je eigen woorden op waar jullie monument over gaat. 2. Schrijf op wat de mensen hebben meegemaakt die nu herdacht worden. 3. Schrijf op wat jij daar zelf van vindt. 4. Als je een mooi verhaal hebt gemaakt, oefen dan met voorlezen. Want je gaat het voorlezen tijdens de herdenking. Gasten Wat heb je nodig? Pen, papier, enveloppen, postzegels, telefoonboek of computer met internet. Wat ga je doen? 1. Bedenk wie jullie willen uitnodigen voor de herdenking. Bijvoorbeeld het hoofd van de school, de burgemeester, of overlevenden van de Tweede Wereldoorlog. Of jullie ouders of de kinderen van de groep die volgend jaar het monument gaan adopteren. Of misschien wel mensen van de krant of de radio. Laat de lijst zien aan je juf of meester. 2. Schrijf een brief aan de genodigden waarin jullie vertellen op welke dag de herdenking is en hoe laat. 3. Zoek de adressen van de genodigden op en verstuur de uitnodigingen. Muziek Wat heb je nodig? Instrumenten of draagbare cdspeler. Wat ga je doen? 1. Zoek mooie muziek uit die past bij een herdenking. Het maakt niet uit wat voor soort muziek het is, als het maar geschikt is voor een herdenking. Vertel je keuze aan je meester of juf. 2. Wil je de muziek zelf spelen of zingen? Oefen daar dan voor. Wil je de muziek op een cd laten horen? Ga dan met de cd-speler naar het monument en probeer uit of dat wel kan (is er niet te veel lawaai?). 3. Tijdens de herdenking kondigen jullie aan welke muziek er komt. 15

16 Programma Wat heb je nodig? Pen, stiften, papier, kopieerapparaat Wat ga je doen? 1. Vraag aan elk groepje wat ze gaan doen. Schrijf dat onder elkaar op. 2. Bedenk nu samen met je juf of meester een goede volgorde. Bijvoorbeeld eerst muziek, dan stilte dan een toespraak, of eerst toespraak, dan bloemen, dan stilte. 3. Schrijf op een nieuw vel papier de volgorde van de herdenking. Schrijf er ook bij welke kinderen aan welk onderdeel hebben gewerkt. Versier het blad mooi en laat het kopiëren. 4. Aan het begin van de herdenking geven jullie aan iedereen een blad met het programma. Foto s Wat heb je nodig? Fototoestel Wat ga je doen? 1. Maak foto s in de klas tijdens de voorbereidingen van de herdenking. 2. Maak foto s tijdens de herdenking. 3. Zoek de mooiste foto s uit en plaats ze op de eigen pagina van jouw school op 4. Plaats een foto van jullie klas bij het monument in de speciale fotolijst van Adopteer een Monument. Posters maken Wat heb je nodig? Grote vellen gekleurd papier, stiften, schaar, plakband. Wat ga je doen? 1. Je gaat een poster maken om de herdenking aan te kondigen. Schrijf eerst de dag en de tijd van de herdenking op een klein vel papier. Schrijf ook de naam van jullie school op en de naam van het monument. 2. Maak een mooie poster. De dag en tijd van de herdenking moeten erop staan, de naam van jullie school en de naam van het monument. En het woord uitnodiging. 3. Versier de poster met bijvoorbeeld een tekening van het monument. 4. Hang de poster op, op een plek waar veel mensen komen. Bijvoorbeeld in de bibliotheek of bij de sportclub. Vraag wel altijd toestemming om de poster op te hangen! Eigen opdracht Wat heb je nodig?...?... Wat ga je doen?

17 Verwijzingen naar websites Op deze website van het vindt u uitgebreide informatie over het herdenken van oorlogsslachtoffers en het vieren van de vrijheid. Onder Educatie staat alles wat u weten moet over en andere onderwijsprojecten van het Nationaal Comité, waaronder het SchoolTV-weekjournaal en het Nationaal Aandenken Vrijheid maak je met elkaar. U vindt hier ook een overzicht van leermiddelen over de Tweede Wereldoorlog en gerelateerde onderwerpen welke door derden zijn gemaakt. Bij Monumenten is van meer dan Nederlandse oorlogsmonumenten achtergrondinformatie en beeldmateriaal samengebracht. Hier kunt u zien welke monumenten tot op heden geadopteerd zijn. Het Nationaal Comité heeft op de site richtlijnen voor muziek en vlaggen tijdens herdenkingen geformuleerd. Dit is een portal waarop betrouwbare informatie over de Tweede Wereldoorlog thematisch is samengebracht. Verschillende webtentoonstellingen verbinden de informatie van uiteenlopende bronnen tot een inzichtelijk geheel. De site is ontwikkeld door het, dat hiervoor heeft samengewerkt met achttien partners, waaronder het NIOD en de Anne Frank Stichting. Wie herdenken we op 4 mei en wat zijn de rituelen tijdens een herdenking? Welke verhalen van oorlogsslachtoffers gaan schuil achter de oorlogsmonumenten in ons land? Kinderen kunnen het zelfstandig ontdekken op een educatieve website van het. Wanneer u op zoek bent naar een gastspreker in de klas die vertelt over de Tweede Wereldoorlog kunt u terecht op deze site van Herinne-ringscentrum Kamp Westerbork. Op deze site van het NBLC de vereniging van openbare bibliotheken in Nederland staat een overzicht weergegeven van alle jeugdboeken over de Tweede Wereldoorlog en aanverwante onderwerpen. Zoals bijvoorbeeld Oorlogswinter van Jan Terlouw en Groep 8 aan de macht van Jacques Vriens. 17

18 De geschiedenis van Achteraf gezien begon precies op het goede moment; in de jaren tachtig van de vorige eeuw. Overlevenden en ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog konden toen nog persoonlijk hun ervaringen doorgeven aan de jongste generatie. Het initiatief paste helemaal in de hernieuwde - belangstelling voor de oorlog. Sinds 2004 is ondergebracht bij het dat in 1987 is opgericht om herdenken en vieren in onze samenleving nieuwe inhoud en vorm te geven. is een initiatief van de Stichting Februari 1941 die in 1982 is opgericht om de herinnering aan het Nederlands verzet tegen de jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog levend te houden. Oprichter Henri Regeling (1933) kreeg onverwachts voor dit doel een schenking van een half miljoen dollar van zijn Amerikaanse zakenrelatie Arthur Gilbert, die zelf als jood tijdens de oorlog uit Oost-Europa was gevlucht. De schenking van Arthur Gilbert werd aangevuld met sponsorbijdragen van grote bedrijven en omgezet in certificaten waarvoor scholen vijftien jaar lang een bloemstuk konden bestellen. Bovendien kregen de scholen die meededen een plaquette en vaantjes en oorkondes voor de kinderen. De eerste adoptie van vond plaats in 1985 toen de joodse basisschool Rosh Pina in Amsterdam De Dokwerker, het monument voor de Februaristaking, adopteerde. Een jaar later volgden 26 nieuwe adopties verspreid over het land. Binnen tien jaar deden ruim 650 scholen mee. Omdat er nauwelijks geschikt lesmateriaal was over de Tweede Wereldoorlog, nam de Stichting Februari 1941 het initiatief voor het boekje Wij en de vrijheid, de voorloper van het Nationaal Aandenken dat het Nationaal Comité sinds 2000 jaarlijks op de basisscholen verspreidt. Overgedragen en uitgebreid Regeling kwam op het idee om schoolkinderen symbolisch oorlogsmonumenten te laten adopteren nadat hij een beeldhouwer had horen klagen over de vernielingen en het slechte onderhoud van de oorlogsmonumenten die hij had gemaakt. Regeling hoopte via de monumenten kinderen te betrekken bij de oorlogsgeschiedenis in hun eigen omgeving. Het toenmalige Nederlands Instituut voor Oorlogs Documentatie, het ministerie van Onderwijs en de onderwijskoepels steunden zijn plan. Oud-verzetsmensen, die vaak al gastlessen op scholen verzorgden, waren bereid als regionale coördinatoren scholen te gaan benaderen en de lokale adopties te helpen organiseren. Kortom, het plan viel overal in goede aarde omdat het in een behoefte voorzag. Vanaf 2000 liepen de certificaten voor de kosten van de adopties af en was het de bedoeling dat de gemeenten de financiering zouden overnemen. Eind jaren negentig nam het aantal oud-verzetsmensen drastisch af en werd het tijd om over de toekomst na te denken. Vlak voor zijn overlijden in 2004 droeg Henri Regeling de landelijke organisatie van officieel over aan het. Hij was negen jaar lid van het comité geweest en had daarin onder andere met succes gepleit voor een hoger overheidsbudget voor jeugdvoorlichting over de oorlog. 18

19 Sinds de overdracht in 2004 van Adopteer een Monument door de Stichting Februari 1941 aan het Nationaal Comité is binnen dit succesvolle onderwijsproject een aantal stappen gezet: het overzicht van monumenten en scholen is gedigitaliseerd en ondergebracht op de website van het comité; de materialen die de scholen voor Adopteer een Monument kunnen aanvragen, zoals de oorkondes en bloemenbonnen, hebben een nieuw jasje gekregen; aan de bloemenbon zijn gratis rouwlinten toegevoegd; het project wordt met een handboek ondersteund; het is gratis te bestellen bij het Nationaal Comité maar ook te downloaden via alle betrokkenen bij krijgen een gratis fotolijst aangeboden, deze is inmiddels al onder ruim instellingen verspreid. Dankzij actieve werving en spontane reacties van scholen is het aantal adopties de afgelopen vijf jaar uitgebreid naar ruim 760 monumenten. 19

20 Korte geschiedenis van herdenken in Nederland Het huidige is eind 1987 bij Koninklijk Besluit opgericht om een aantal afzonderlijke initiatieven rond herdenken en vieren in een nieuwe vorm te verenigen. Daardoor is uitdrukkelijk een verbinding gelegd tussen de herdenkingen bij plaatselijke monumenten en de Nationale Herdenking bij het monument op de Dam in Amsterdam op 4 mei. Ook heeft de jeugd een grotere rol bij de herdenking gekregen. Al sinds 1945 worden er op de avond voor de viering van de bevrijding plaatselijke herdenkingen met stille tochten gehouden bij lokale monumenten. De twee minuten stilte om acht uur en de kranslegging vormen daarvan het plechtige hoogtepunt. Daarnaast was er sinds 1947 op de middag van 4 mei in de Ridderzaal in Den Haag ook een nationale herdenking voor diplomatieke kringen. In 1961 kwam door samenvoeging met verschillende militaire en veteranenherdenkingen een nieuwe nationale herdenking tot stand die om vier uur s middags werd gehouden bij het Nationaal Monument op de Dam, voorafgegaan door een bijeenkomst in naburige kerken. Sindsdien worden tijdens de nationale herdenking ook Nederlanders herdacht die na 1945 gesneuveld zijn in voormalig Nederlands-Indië, Nieuw-Guinea of Korea. Vanaf de jaren zestig groeide de kritiek op het militaire karakter van deze herdenking en nam het draagvlak af. Joodse overlevenden van concentratiekampen, vervolgde Romaen Sinti-zigeuners, de Indische gemeenschap en de homobeweging voelden zich niet vertegenwoordigd. Ondanks pogingen tot verjonging zoals het betrekken van Scouting bij de nationale herdenking vanaf 1974, lukte het niet om er een echte nationale herdenking voor iedereen van te maken. Een groot deel van de bevolking associeerde de herdenking vooral met de twee minuten stilte om acht uur s avonds, de plaatselijke stille tochten naar een lokaal monument of de televisiebeelden van de Waalsdorpervlakte. De herdenking om vier uur op de Dam was onbekend bij het grote publiek. Voor de viering van de bevrijding op 5 mei daalde de animo al vrij snel na de Tweede Wereldoorlog, onder meer omdat het geen vrije dag was. Tussen 1955 en 1980 werd 5 mei nog maar een keer in de vijf jaar gevierd. In de jaren zeventig groeide de belangstelling voor 5 mei juist onder invloed van het politieke debat over oorlogsmisdadigers, uitkeringsregelingen voor oorlogsslachtoffers, de Koude Oorlog en de deelname aan vredesmissies. Met het oog op een evenwichtige samenhang tussen de plaatselijke en nationale gebeurtenissen op 4 en 5 mei en tussen herdenken en vieren, besloot de regering Lubbers in 1987 het in te stellen. De belangrijkste verandering sinds 1988 is dat de herdenking om acht uur s avonds plaatsvindt op de Dam in aanwezigheid van de koningin en een brede vertegenwoordiging van de eerste en tweede generatie oorlogsslachtoffers sinds Om jongeren meer bij de herdenking te betrekken leest sinds 1998 een jongere een zelfgemaakt gedicht voor op de Dam in het kader van de wedstrijd Dichter bij 4 mei. Uit respect voor de eerste generatie is in 2000 besloten dat vertegenwoordigers van circa tachtig organisaties van oorlogsbetrokkenen voortaan vooraan zitten bij de herdenking en voorgaan in de kranslegging, nog voor de autoriteiten. Het aantal kransen is toen te- 20

21 ruggebracht van bijna honderd naar ongeveer tien. Ook ligt er nu een groter accent op het defilé waarin iedereen bloemen kan leggen. Sinds 2006 wordt de kranslegging afgesloten met een bloemlegging door kinderen van Amsterdamse scholen die meedoen aan Adopteer een Monument. Het aantal kinderen is gelijk aan het aantal jaren dat we in vrijheid leven. In 2010 doen er dus 65 kinderen aan mee. De belangstelling voor de Nationale Herdenking is de afgelopen decennia sterk gestegen, onder andere omdat kinderen nieuwsgierig zijn naar de oorlogservaringen van hun grootouders en omdat oorlog een actueel thema in de wereld van vandaag is geworden. Het heeft de afgelopen jaren in overleg met de organisaties van oorlogsbetrokkenen bekeken hoe de Nationale Herdenking in de toekomst moet worden ingevuld. Besloten is om zolang als de eerste generatie nog in staat is de herdenking bij te wonen de huidige opzet van de herdenking te handhaven, in ieder geval tot en met

22 Oorlogsmonumenten in Nederland In Nederland herinneren meer dan oorlogsmonumenten en vele oorlogsgraven aan de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesmissies waarbij Nederland na 1945 betrokken is geweest. Monumenten zijn er in alle vormen en maten, van de kleinste plaquettes op huizen tot het bekende Nationaal Monument op de Dam. Oorlogsmonumenten markeren een bijzondere historische plaats en/ of gebeurtenis. Voorbeelden hiervan zijn de monumenten in de voormalige kampen in Vught, Amersfoort en Westerbork, de Dokwerker in Amsterdam waarmee de Februaristaking wordt herdacht, of het Indisch Monument in Den Haag waarmee de slachtoffers van de bezetting in Zuidoost Azië worden herdacht. En ander voorbeeld is het monument in Eede (Zeeland) dat de terugkomst van Koningin Wilhelmina markeert. De monumenten herinneren aan diverse groepen: burgers die zijn omgekomen in Europa, burgers die zijn omgekomen in Zuidoost Azië, verzetsdeelnemers, geallieerden, vervolgden, koopvaardijpersoneel en militairen die tijdens de oorlog maar ook na 1945 zijn omgekomen. De oudste van deze monumenten zijn al tijdens de Tweede Wereldoorlog opgericht, dikwijls gemaakt van goedkope materialen zoals baksteen en goedkoop natuursteen. Het zijn vooral monumenten voor soldaten en burgers die tijdens de meidagen van 1940 zijn gestorven. Een voorbeeld hiervan is de Mariakapel in Schijndel. Na de bevrijding in 1945 worden in hoog tempo monumenten opgericht, veelal voor individuele slachtoffers. De vorm van deze monumenten is klassiek. In het herdenken ligt in eerste instantie het accent op verzet en militairen. Vanaf de jaren zestig wordt de herdenkingscultuur pluriformer. De aandacht voor vervolgingsslachtoffers neemt toe. Nog weer later komt er belangstelling voor de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost Azië. Al deze ontwikkelingen vertalen zich in oorlogsmonumenten. Voor soldaten die recent zijn omgekomen bij missies in bijvoorbeeld Libanon en Bosnië zijn ook gedenktekens opgericht. Op 4 mei vindt wordt in de meeste gemeenten herdacht bij een oorlogsmonument. Ook op andere data worden herdenkingen bij oorlogsmonumenten gehouden. De Auschwitz Herdenking (Holocaust Memorial Day) vind eind januari plaats, de herdenking van het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog op 15 augustus en de herdenking op Amerikaanse begraafplaats Margraten op de laatste zondag mei. De herdenkingen en de adopties van oorlogsmonumenten door scholen tonen aan dat oorlogsmonumenten geen dode stenen zijn, maar levende markeringen in het landschap die eenieder iets vertellen over de diverse geschiedenis van de oorlog. Wilt u meer weten over oorlogsmonumenten kijk dan op 22

23 Eigen notities 23

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw.

Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. EEN MONUMENT Bij het verhaal van Jan Terlouw Lees het verhaal Een monument geschreven door Jan Terlouw. Opdracht 2 Zet de volgende gebeurtenissen uit het verhaal in de goede volgorde. 1 De soldaat geeft

Nadere informatie

Voorbeelden van draaiboeken

Voorbeelden van draaiboeken Praktische tips 2 Voorbeelden van draaiboeken 3 Voorbeeld uitnodiging herdenking 4 Voorbeeld uitnodiging overdracht 5 Voorbeeld welkomstwoord 5 Voorbeeld slotwoord 6 Gedichten Voorbeelden van draaiboeken

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau B, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen

Waarom ga je schrijven? Om de directeur te overtuigen week 17 20 april 2015 - Schrijfopdrachten niveau A, les 1 Les 1: Een overtuigende tekst schrijven Beantwoord deze vragen: Een mooie manier om te herdenken 1. Waarom is het volgens jou belangrijk om de

Nadere informatie

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering.

In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Toespraak burgemeester K. Tigelaar ter gelegenheid van de dodenherdenking op vrijdag 4 mei 2012 Dames en heren, jongens en meisjes, In de stilte van ons herdenken, sprak de herinnering. Herinneringen aan

Nadere informatie

NATIONALE HERDENKING NATIONALE VIERING

NATIONALE HERDENKING NATIONALE VIERING 4 en 5 mei NATIONALE HERDENKING OP 4 MEI EN OP 5 MEI Elk jaar herdenken we op 4 mei de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog en vieren we op 5 mei de bevrijding. Er zijn steeds minder mensen in Nederland

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen. van Duitsland? nog steeds een Nationale Dodenherdenking? gehouden?

Tekst lezen en vragen stellen. van Duitsland? nog steeds een Nationale Dodenherdenking? gehouden? 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en Als je een tekst leest, is het belangrijk om actief te lezen. Door jezelf vragen te stellen, controleer je of je de tekst nog begrijpt. Als je het antwoord op je vragen

Nadere informatie

4 & 5 mei. Dodenherdenking & Bevrijdingsdag. Lessuggesties voor midden- en bovenbouw van het primair onderwijs

4 & 5 mei. Dodenherdenking & Bevrijdingsdag. Lessuggesties voor midden- en bovenbouw van het primair onderwijs 4 & 5 mei Dodenherdenking & Bevrijdingsdag Lessuggesties voor midden- en bovenbouw van het primair onderwijs uit: Flitskist, map 6 Herdenken & Gedenken lesdoelen lessuggesties 4 mei lessuggesties 5 mei

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 6: voor de opleider (1) Anne Frank in groep 5 en 6

Voor de paboopleider. Werkvorm 6: voor de opleider (1) Anne Frank in groep 5 en 6 Werkvorm 6: voor de opleider (1) Hoe kun je lesgeven over Anne Frank in groep 5 en 6? De bezoekers van het Anne Frank Huis worden steeds jonger. In 2009 kwamen er 13.000 kinderen tussen de 5 en 10 jaar

Nadere informatie

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking

4 mei 2015. Onderzoek: Nationale dodenherdenking 4 mei 2015 Onderzoek: Nationale dodenherdenking Over het EenVandaag Het EenVandaag bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de peilingen

Nadere informatie

Daarachter bevindt zich het monument met het opschrift: Ter nagedachtenis van de in 1940-1945 voor het vaderland gevallenen.

Daarachter bevindt zich het monument met het opschrift: Ter nagedachtenis van de in 1940-1945 voor het vaderland gevallenen. ENKELE BESPIEGELINGEN BIJ HET OORLOGSMONUMENT TE WASSENAAR Op 4 mei vindt in ons land de nationale dodenherdenking plaats: Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei herdenken we allen burgers en militairen

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

CODE R. Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles

CODE R. Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles CODE R Reflecteren over keuzes & dilemma s in persoonlijke oorlogsverhalen basisles LESBRIEF CODE-R BASISLES In deze lesbrief staan tips en suggesties voor het gebruik van Code-R. Aan de hand van de voorbeeldles

Nadere informatie

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015

OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 OORLOG IN OVERIJSSEL 2015 Opdrachten bij de film Naam Groep.. BEZETTING duur: ca. 15 minuten In de film zie je beelden van Hitler. Wie was hij? In welk jaar kwam Hitler aan de macht en welke plannen had

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 3 en 4 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

{OPDR 01} langs de foto s. amsterdam. anne frank. van. het. Kies een foto van de homepage en plak deze hier op! PLAK

{OPDR 01} langs de foto s. amsterdam. anne frank. van. het. Kies een foto van de homepage en plak deze hier op! PLAK 01} namen langs de foto s (www.annefrank.org/amsterdam) 01.01 Start bij de hompage. Je ziet steeds een andere foto. Bekijk ze alle negen. Wat valt je op aan al deze foto s?......... 01.03 Kies een foto

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

Toespraak van Anouchka van Miltenburg, Voorzitter van de Tweede Kamer, bij de bijeenkomst van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945, op 14 augustus 2015 in de Tweede Kamer We dachten dat we na de capitulatie

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars

Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars In deze opdracht maak je een interview met een of meer personen over de Joodse bevolkingsgroep in Den Haag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je moet in

Nadere informatie

Impressie of verwerking van een gebeurtenis

Impressie of verwerking van een gebeurtenis Impressie of verwerking van een gebeurtenis In deze opdracht maken de leerlingen een impressie van een gebeurtenis uit de Tweede Wereldoorlog. Zij besteden in ieder geval aandacht besteden aan: de periode

Nadere informatie

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering.

4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument. Een monument ter herinnering. Hardinxveld-Giessendam, 4 mei 2014 Dodenherdenking Theo Boerman, loco-burgemeester 1: 4 mei 2014. Dodenherdenking. Wij zijn hier bijeen gekomen om doden te herdenken. Geschaard rondom het oorlogsmonument.

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013

Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013 Toespraak Gerdi Verbeet bij de herdenking van de bevrijding van Dachau, Dachaumonument Amsterdamse Bos, april 2013 Zondag 29 april 1945, twintig over 5. In het kamp is het doodstil. En dan ineens staat

Nadere informatie

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen

DOCENT. Thema: architectuur WONEN: TERUG IN DE TIJD! groep 5 en 6. Tip. Stadshagen DOCENT In het thema architectuur gaan op onderzoek uit naar de oude huizen die vroeger in en rondom het gebied stonden dat nu is. Ze vergelijken de bouwstijl van verschillende oude huizen met hun eigen

Nadere informatie

Project Tweede Wereldoorlog. Rianne Bakker. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61249

Project Tweede Wereldoorlog. Rianne Bakker. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61249 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Rianne Bakker 15 May 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/61249 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland

De Tweede Wereldoorlog herdacht. Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland De Tweede Wereldoorlog herdacht Een vergelijking tussen Nederland en Duitsland Nationale herdenking in Nederland Hebben we in Nederland de oorlog altijd zo herdacht? - een kleine herdenkingsgeschiedenis

Nadere informatie

Lees samen de opdrachten door. Verdeel de opdrachten. Leg jullie afspraken vast in het Plan van Aanpak (zie bijlage 1). Nu kunnen jullie starten.

Lees samen de opdrachten door. Verdeel de opdrachten. Leg jullie afspraken vast in het Plan van Aanpak (zie bijlage 1). Nu kunnen jullie starten. Perspectief 3e editie 1 (t)hv Project Feest 1 Start Feestvieren hoort bij het leven. Als het niet af en toe feest is, wordt het allemaal wel erg saai! Een feestdag is een dag die als het ware apart is

Nadere informatie

Vrijheid is belangrijk voor iedereen. Stuur jouw gedicht over vrijheid naar je vrienden en familie.

Vrijheid is belangrijk voor iedereen. Stuur jouw gedicht over vrijheid naar je vrienden en familie. 1. Wie herdenken we tijdens de Nationale Dodenherdenking op 4 mei? 1.. 2... 2. Wat vieren we op 5 mei, Bevrijdingsdag? 4. In het hoofdstuk Herdenken en Vieren lees je wat er allemaal gebeurt tijdens herdenking.

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Dichter bij Vrijheid. Docentenhandleiding Boek 2. www.dichterbijvrijheid.nl

Dichter bij Vrijheid. Docentenhandleiding Boek 2. www.dichterbijvrijheid.nl Dichter bij Vrijheid Docentenhandleiding Boek 2 Dichter bij Vrijheid Een onderwijsproject van Amnesty International Dit is boek 2 uit de docentenhandleiding Dichter bij Vrijheid. Op de boekenplank staan

Nadere informatie

Dames en heren, jongens en meisjes,

Dames en heren, jongens en meisjes, SPEECH TER GELEGENHEID VAN DE DODENHERDENKING 4 mei 2008 EN DE HERDENKING VAN DE BEVRIJDING OP 5 MEI 2008 Dames en heren, jongens en meisjes, 4 mei, 8 uur, een moment om stil te zijn. twee minuten stilte.

Nadere informatie

Lesbrief bij Mijn broer is een boef van Netty van Kaathoven voor groep 7 en 8

Lesbrief bij Mijn broer is een boef van Netty van Kaathoven voor groep 7 en 8 Lesbrief bij Mijn broer is een boef van Netty van Kaathoven voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief - Thema s in het boek - Lesopzet - Doel van de les - Uitwerking - Bijlage: opdrachtenblad Thema s

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

DOCENTEN HANDLEIDING

DOCENTEN HANDLEIDING BESTEL OOK HET WERKBOEKJE! Ga naar www. oorlogsgeheimendefilm.nl DOCENTEN Een film over vriendschap, vertrouwen & verraad HANDLEIDING Bij de digitale les over de film Oorlogsgeheimen Op 3 juli gaat de

Nadere informatie

MONUMENTEN IN AMSTERDAM

MONUMENTEN IN AMSTERDAM MONUMENTEN IN AMSTERDAM ondek de monumenten in de stad Project van het Amsterdams 4 en 5 mei comité Tijdelijk monument voor actiegroep Dolle Mina uit 2009. Hier tussen de Westermarkt en de Keizersgracht,

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland week 2 9 januari 2012 Handleiding Schrijven niveau A Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland Inhoud Eenmalig afdrukken: Handleiding les 1 en 2 Hardopdenk-tekst Voor de leerlingen: Leerlingblad

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

DOCENTEN HANDLEIDING

DOCENTEN HANDLEIDING BESTEL OOK DE EDUCATIEVE KRANT! Ga naar www. oorlogsgeheimendefilm.nl DOCENTEN Een film over vriendschap, vertrouwen & verraad HANDLEIDING Bij de digitale les over de film Oorlogsgeheimen Op 3 juli gaat

Nadere informatie

Handleiding niveau AA

Handleiding niveau AA Handleiding niveau AA Volgende week is er geen aflevering van Nieuwsbegrip, omdat veel scholen dan al meivakantie hebben. Mocht uw school nog niet vrij zijn, dan kunt u de les over 4 en 5 mei eventueel

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Spreekbeurt, en werkstuk

Spreekbeurt, en werkstuk Spreekbeurt, krantenkring en werkstuk Dit boekje is van: Datum spreekbeurt Datum krantenkring Inleverdatum werkstukken Werkstuk 1: 11 november 2015 Werkstuk 2: 6 april 2016 Bewaar dit goed! Hoe bereid

Nadere informatie

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld

Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Nationaal Gevangenismuseum Gevangen in beeld Groep 8 Les 1. Boeven in beeld Les 1. Boeven in beeld Nationaal Gevangenismuseum Groep 8 120 minuten Samenvatting van de les De les begint met een klassikaal

Nadere informatie

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1. Wat kijk je graag op tv? 2. Wat is je lievelingsfilm? 3. Wat doe je op internet? 4. Welke games speel je? 5. Waar praat je over op facebook, twitter, enzo? 6. Wat doe

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen DOELSTELLINGEN De ouders hebben ervaren dat hun kind niet het enige is dat moeilijke vragen stelt en dat zij elkaar kunnen ondersteunen in de omgang hiermee. De ouders kunnen met hun kind in gesprek gaan

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Ze laten zien dat ze geen leger meer willen. Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Geslacht respondenten CBS 2011* man 49% 49% vrouw 51% 51% totaal 100% 100%

Geslacht respondenten CBS 2011* man 49% 49% vrouw 51% 51% totaal 100% 100% Verantwoording onderzoek "4 en 5 mei" Veldwerkperiode: woensdag 11 april tot woensdag 18 april. Aantal uitgenodigd: 15628 Aantal onbezorgbaar: 197 Netto verstuurd: 15431 Respons: 7597 49% Onvolledig ingevulde

Nadere informatie

Nationaal Vrijheidsonderzoek

Nationaal Vrijheidsonderzoek Grote Bickersstraat 76 1013 KS Amsterdam Postbus 1903 1000 BX Amsterdam tel 020 522 59 99 fax 020 622 15 44 e-mail info@veldkamp.net www.veldkamp.net Nationaal Vrijheidsonderzoek 2008 Draagvlakdeel Dieter

Nadere informatie

Bijeenkomst 1 Zet je eigen Jong ontmoet oud op! Tijdens deze bijeenkomst ontdekken de leerlingen hoe je van de activiteit een succes maakt.

Bijeenkomst 1 Zet je eigen Jong ontmoet oud op! Tijdens deze bijeenkomst ontdekken de leerlingen hoe je van de activiteit een succes maakt. Lesmateriaal: jong ontmoet oud In een lessenreeks van vier bijeenkomsten bereidt u de leerlingen voor op het project Jong Ontmoet Oud: een activiteit dat jong en oud met elkaar in contact brengt. Tijdens

Nadere informatie

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Stilstaan bij herdenken

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Stilstaan bij herdenken VOL LEVEN Lespakket Eren en Leren Stilstaan bij herdenken 1 chter elke steen schuilt een persoonlijk verhaal... Van iemand zoals jij Met idealen en toekomstdromen Vol energie om iets te betekenen Geliefd

Nadere informatie

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard.

Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Werkvorm: Bekend, Benieuwd en Bewaard. Doel: Eén van jullie groep gaat opschrijven wat jullie al weten over De Tweede Wereldoorlog (bekend). Daarna schrijven jullie op wat jullie graag willen weten over

Nadere informatie

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school?

B U R E N. Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? B U R E N Wat gebeurde er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de omgeving van jouw school? Geïllustreerd Stappenplan voor Foto- en Poëzieprojecten over de Vervolging van de Joden in de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27

2 > Kerndoelen 11. 4 > Aan de slag 15. 5 > Introductie van de manier van werken 22. 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 Inhoud 1 > Uitgangspunten 9 2 > Kerndoelen 11 3 > Materialen 12 4 > Aan de slag 15 5 > Introductie van de manier van werken 22 6 > Mogelijke werkvormen en de plaats op het rooster 27 7 > Waarom samenwerkend

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler

een zee van tijd een zee van tijd Werkblad 12 Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les 1: Wat er vooraf ging Naam: Hitler Werkblad Ω De Tweede Wereldoorlog Ω Les : Wat er vooraf ging Na de Eerste Wereldoorlog gaat het slecht met Duitsland. Het land moet veel geld Hitler betalen aan de winnaars van de oorlog. De leider van

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

JONGEREN OVER OORLOG HERDENKEN ONDERZOEKSVERSLAG NJR PANEL

JONGEREN OVER OORLOG HERDENKEN ONDERZOEKSVERSLAG NJR PANEL JONGEREN OVER OORLOG HERDENKEN ONDERZOEKSVERSLAG NJR PANEL Inhoudsopgave Inleiding 3 Kenmerken van de onderzochte groep jongeren 4 Oorlogen die jij kent 5 Herdenken Tweede Wereldoorlog (1940-1945) 6 Informatie

Nadere informatie

lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs

lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs lesprogramma PO activerende lessen over respect voor het primair onderwijs Wordle van respect Duur Materialen een computer met internetverbinding Introductie Op 8 november is het de Dag van Respect. Deze

Nadere informatie

HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012

HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012 HUISWERKGIDS SCHOOLJAAR 2011-2012 1 INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk bladzijde 1. Inleiding De huiswerkgids 3 2. Hoe maak en leer je huiswerk? 4 3. Het leren van woorden (spelling/engels) 5 4. Het leren van topografie

Nadere informatie

Zand erover. verzoeningsviering voor de tweede graad. VAN IN 2013 Tuin van Heden.nu - Viering

Zand erover. verzoeningsviering voor de tweede graad. VAN IN 2013 Tuin van Heden.nu - Viering Zand erover verzoeningsviering voor de tweede graad Zand erover Verzoeningsviering voor de tweede graad Vooraf in de klas Wat heb je nodig? - twee grote bladen papier, schrijf op het eerste blad het kernwoord

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film D-Day, Normandy 1944. Een film die je meeneemt naar een beslissend moment in de geschiedenis:

Nadere informatie

Lesidee: Oorlog en verzet

Lesidee: Oorlog en verzet Lesidee: Oorlog en verzet Tussen 1940 en 1945 was Nederland bezet door Duitse troepen. Die waren in de nacht van 9 op 10 mei 1940 in opdracht van Adolf Hitler het land binnengevallen. Het Nederlandse leger

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rituelen thuis Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar.

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rituelen thuis Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar. DOELSTELLINGEN De ouders wisselen ervaringen en ideeën uit over eigen rituelen thuis De ouders krijgen informatie over de achtergrond en betekenis van rituelen De ouders worden zich bewust van de waarde

Nadere informatie

Daar mogen jullie niet naar kijken!

Daar mogen jullie niet naar kijken! Daar mogen jullie niet naar kijken! Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum,

Nadere informatie

WERKBLAD ERNST VERDUIN

WERKBLAD ERNST VERDUIN WERKBLAD ERNST VERDUIN Bron 1. foto Ernst Ernst Verduin is geboren op 22 juni 1927. Deze schoolfoto komt uit 1940. Hoe oud is hij op deze foto? Op 17 januari 1943 komt hij samen met zijn vader, moeder

Nadere informatie

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed.

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. D S T R K C N T LS 1 Opdracht 1 Nodig: papier en lijm 1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. 2. Zoek nu een klasgenoot met een ander plaatje. 3. Zoek nu samen nog vier

Nadere informatie

Van je juf of meester krijg je een plaatje. Er zijn vier verschillende plaatjes.

Van je juf of meester krijg je een plaatje. Er zijn vier verschillende plaatjes. Opdracht 1 Deze opdracht doe je in een groepje van vier. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Er zijn vier verschillende plaatjes. 1. Zoek in de klas naar een klasgenoot met een ander plaatje dan

Nadere informatie

Een overtuigende tekst schrijven

Een overtuigende tekst schrijven Een overtuigende tekst schrijven Taalhandeling: Betogen Betogen ervaarles Schrijftaak: Je mening geven over een andere manier van herdenken op school instructieles oefenlesles Lesdoel: Leerlingen kennen

Nadere informatie

Kinder - slacht offers

Kinder - slacht offers Kinderslacht offers Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak.

De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak. De Huiswerkgids beschrijft de doorgaande lijn van het huiswerk dat we geven en de aanbevolen aanpak. 2 juli 2014 KBS De Hoeksteen 11QH Olmendreef 100 3137 CR Vlaardingen Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Hoe maak

Nadere informatie

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht

en zelfbeeld Lichamelijke ontwikkeling Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht I Lichamelijke ontwikkeling en zelfbeeld Les 1: Wie ben ik Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen worden zich meer bewust van eigen talenten en eigenschappen en ontwikkelen een positief zelfbeeld. Kinderen kunnen

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica Nederlandse troepen in Srebrenica Hoe zorg je voor vrede in moeilijke tijden? Korte lesomschrijving Leerlingen verwerven in deze les informatie over de burgeroorlog in Joegoslavië. Ook onderzoeken ze de

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3

Kop. Romp. Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Lesbrief Zoekgedrag Leerjaar 1-Profiel 1,2,3 Tijd: 45 50 minuten Kop Introductie Introduceer de opdracht kort: Informatie opzoeken op internet gaat snel en is gemakkelijk toegankelijk. Soms is het niet

Nadere informatie

1. Achtergrondinfo: 1.1 Groep 8b - Naomi: Braster. Evaluatie 2 klassen de Westwijzer Datum: 1 juni 2015

1. Achtergrondinfo: 1.1 Groep 8b - Naomi: Braster. Evaluatie 2 klassen de Westwijzer Datum: 1 juni 2015 Evaluatie 2 klassen de Westwijzer Datum: 1 juni 2015 Leerkrachten Nora Valk en Edu Dumasy Met de leerkrachten achter in de klas 1. Achtergrondinfo: Op deze school is voor beide groepen 8 de keuze gemaakt

Nadere informatie

Informatieboekje. Spreekbeurt, leeskring en nieuwskring. 2015 / 2016 groep 8

Informatieboekje. Spreekbeurt, leeskring en nieuwskring. 2015 / 2016 groep 8 Informatieboekje Spreekbeurt, leeskring en nieuwskring 2015 / 2016 groep 8 Informatie In dit informatieboekje vind je informatie voor je spreekbeurt, je leeskring en je nieuwskring. De voorbereiding is

Nadere informatie

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol

Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Lesbrief bij Een caravan in de winter van Louisa van der Pol Voor groep 7 en 8 Inhoud van deze lesbrief Thema s in het boek Lesopzet Doel van de les Uitwerking Bijlage: opdrachtenblad Thema s in het boek

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Presenteren. Oriëntatie

Presenteren. Oriëntatie Oriëntatie Dit ga je doen Je gaat een stand (marktkraam) inrichten om te laten zien wat je gedaan hebt tijdens dit project en wat je eindresultaat is. Je probeert jullie stand zo te maken dat het aantrekkelijk

Nadere informatie

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1

leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 leer-actief werkboek Naam: www.leer-actief.nl 1 actief leren WWW.leer-actief.nl Dit is Wybo. Wybo was vroeger een heel gewoon jongetje, maar hij was wel erg lui. En dat...werd zijn redding. Hij had nooit

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Oorlog en Vrede

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Oorlog en Vrede VOL LEVEN Lespakket Eren en Leren Oorlog en Vrede 4 1 van 3 Achter elke steen schuilt een persoonlijk verhaal... Van iemand zoals jij Met idealen en toekomstdromen Vol energie om iets te betekenen Geliefd

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken.

Weekschema maken. Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Weekschema maken Je gaat praten over de dingen die jij in één week doet. Deze activiteiten ga je in een schema op de computer uitwerken. Leer en oefen: Neem samen me de docent/assistent het fotoboek de

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

je maatje aan de opdrachten beginnen. Veel succes!

je maatje aan de opdrachten beginnen. Veel succes! De opdrachten op dit blad horen bij het verhaal "Een lange, bange nacht". Lees eerst het verhaal met de informatieblokjes. Dit kun je samen met een leesmaatje doen. Hierna kun je samen met je maatje aan

Nadere informatie

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur DOCENT In het thema Natuur ontdekken de leerlingen van groep 7 en 8 dat er rond de jaartelling een bijzonder bos op de plek stond waar zij nu wonen. Dit moerasbos is in 2000 opgegraven door archeologen.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Erevelden en Onbekende Nederlanders

VOL LEVEN. Lespakket Eren en Leren Erevelden en Onbekende Nederlanders VOL LEVEN Lespakket Eren en Leren Erevelden en Onbekende Nederlanders 2 Achter elke steen schuilt een persoonlijk verhaal... Van iemand zoals jij Met idealen en toekomstdromen Vol energie om iets te betekenen

Nadere informatie