De podiumakoestiek van de orkestbak van Het Muziektheater

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De podiumakoestiek van de orkestbak van Het Muziektheater"

Transcriptie

1 13 De podiumakoestiek van de orkestbak van Het Muziektheater Amsterdam Muziekzalen voor opera-uitvoeringen zijn complexe zaalakoestische omgevingen. De operazaal dient uiteenlopende, soms tegenstrijdige functionaliteiten te herbergen met eisen van verschillende gebruikers. Een goed voorbeeld van een dergelijke zaal is Het Muziektheater te Amsterdam, het productiehuis van De Nederlandse Opera en het Nationaal Ballet. In het kader van het optimaliseren van de arbeidsomstandigheden is er een onderzoek gestart naar hoe de akoestiek van de orkestbak te verbeteren, zie figuur 1. Het belangrijkste doel is om de hoge geluidniveaus die in een orkestbak optreden te reduceren. Dit is overigens een veel voorkomend probleem dat zich voordoet in de meeste orkestbakken, en zelfs op open podia van concertzalen en theaters. Naast het reduceren van de geluidniveaus is het gewenst om de samenspelcondities in de orkestbak binnen het orkest en tussen orkest en solisten te optimaliseren. ir. R.H.C. (Remy) Wenmaekers, Level Acoustics ir. C.C.J.M. (Constant) Hak, TU/e Bouwkunde Unit BPS ir. N.H.A.M. (Nicole) van Hout, Level Acoustics ir. A. (Angela) van der Heide, Philips Lighting ir. L.C.J. (Renz) van Luxemburg, TU/e Bouwkunde Unit BPS & Level Acoustics Renz van Luxemburg is overleden op 12 februari 2012 Inleiding Vanuit het oogpunt van de luisteraar dient in een operazaal de zang van de solisten en koor op het podium en de muziek van het symfonieorkest in de orkestbak samen te vloeien tot één geheel, zie figuur 2. Niet alleen de balans tussen zangers en orkest is van belang, maar ook de balans tussen de verschillende instrumentgroepen onderling, zoals de strijkers en de blazers. Verder dient de akoestiek van de zaal te zorgen voor een rijke muzikale beleving, waarbij men enerzijds omspoeld wil worden door het geluid. Anderzijds wil men de gezongen teksten kunnen verstaan en de verschillende noten in een muzikale frase kunnen onderscheiden. Voorbeelden van belangrijke zaalakoestische parameters die deze wensen kunnen beschrijven zijn de nagalmtijd, de luidheid, de ruimtelijkheid en de helderheid. De dirigent en de musici stellen echter andere eisen aan een operazaal. Een goede akoestische communicatie tussen de zangers op het podium en het orkest in de orkestbak is essentieel voor het samenspel. In een traditionele 18 e en 19 e -eeuwse operazaal neemt het orkest plaats vóór het verhoogde podium zodat de dirigent visueel contact kan houden met de zangers en het orkest. Doordat door de eeuwen heen de luidheid van het orkest met het aantal musici is toegenomen, introduceerde Wagner eind 19 e eeuw de orkestbak, een ruimte voor het orkest die zich verdiept en deels onder het podium bevindt. Hierdoor werd de overdracht van het geluid van het orkest naar de zaal gereduceerd, waardoor de balans in de zaal tussen zangers en orkest kon verbeteren. Voor de musici betekende dit echter een toename in het geluidniveau binnen het orkest, zo kan het gemiddelde geluidniveau met 2 á 3 db toenemen ten opzichte van een podiumsituatie [1]. Ook resulteerde dit vaak in een verslechtering van de samenspelcondities. Een goede communicatie tussen de dirigent, zangers en musici onderling bevordert het speelgemak en kan de kwaliteit van de voordracht bevorderen. Akoestisch gezien worden de samenspelcondities binnen een orkest bepaald door de mate waarin de verschillende orkestleden elkaar kunnen horen en onderscheiden. De overdracht tussen de verschillende musici kan worden bevorderd door het introduceren van vroege reflecties, bijvoorbeeld via de prosceniumboog of via reflectoren. Daarnaast heeft de musicus 1 Orkestbak van Het Muziektheater te Amsterdam

2 Bouwfysica Tabel 1: Grenswaarden waaraan getoetst moet worden gehoorbescherming L piek 140 db L piek < 140 db 85 db(a) verplicht 80 db(a) < 85 db(a) verplicht ter beschikking stellen graag een indruk van het resultaat op de plek van de luisteraar. Dit vraagt om een zekere akoestische feedback vanuit de zaal terug naar het podium en de orkestbak. Tot slot dient ook de invloed van het orkest zelf in de orkestbak in rekening gebracht te worden [2, 3]. Al deze verschillende akoestische aspecten vallen onder het begrip de podiumakoestiek. Geluidblootstelling gemeten in de orkestbak Tijdens repetities van de opera Die Frau ohne Schatten (componist R. Strauss) zijn geluidmetingen uitgevoerd om te controleren of bij de uitvoering van deze opera voldaan werd aan de wetgeving, NEN 3418 Ergonomie Het beoordelen van geluid op de arbeidsplaats, toegestane geluidniveaus. Deze norm beschrijft de methode voor het beoordelen van geluid op de arbeidsplaats en richt zich op de geluidbelasting van het menselijk oor tijdens het uitvoeren van het werk. In bovengenoemde norm wordt het geluid beoordeeld met de volgende parameters: : het A-gewogen energetisch gemiddelde geluiddrukniveau van een werkzaamheid gedurende een bepaalde beoordelingstijd op de meetplaats L piek (piekniveau): het hoogste geluiddrukniveau tijdens deze werkzaamheid Op de dagen van de opera-uitvoering is het spelen van de opera door een musicus te beschouwen als één werkzaamheid tijdens een werkdag. Tabel 1 geeft aan wanneer gehoorbescherming verplicht moet worden gesteld. 2 Akoestische relaties tussen orkestbak, podium en zaal Volgens NEN 3418 dient de geluidblootstelling gemeten te worden boven de schouder aan de zijde van het meest belaste oor. Voor musici in een orkest is het echter niet eenvoudig vast te stellen welk oor het meest belast zal zijn, aangezien dit afhankelijk kan zijn van de positie in het orkest en het gespeelde werk. Daarnaast is het bijvoorbeeld bij een violist niet eenvoudig om te meten op de schouder waar zich tevens het instrument bevindt. Recent onderzoek [4] toont ook aan dat met name de violisten een asymmetrische blootstelling ondervinden met een gemiddeld verschil tussen de twee oren van 5 db. In dat onderzoek is gemeten met twee microfoons op korte afstand voor de oorschelp. Tijdens de metingen in de orkestbak van Het Muziektheater is destijds ervoor gekozen om de microfoons tussen twee musici in te plaatsen. De geluidblootstelling is gemeten met een omnidirectionele microfoon op 4 posities in het orkest: 1. cello vóór: midden in de strijkersecties, in het open gedeelte 2. hobo: vooraan in de sectie houtblazers, in het overdekte gedeelte 3. cello achter: voor de percussie, op de grens van het open en overdekte gedeelte 4. altviool: voor de koperblazers, in het open gedeelte Tabel 2 geeft de meetresultaten op de vier orkestbakposities weer. Per meetpositie is het A-gewogen equivalente geluiddrukniveau ( ) en het piekniveau (L piek ) over de gehele opera bepaald. Beide niveaus zijn ook per akte bepaald. De rood gemarkeerde waarden overschrijden de grenswaarde. Zoals te zien is, wordt op meetpositie 2, 3 en 4 de grenswaarde 85 db(a) overschreden. Op meetpositie 1 wordt deze grenswaarde net niet overschreden. De grenswaarde L piek 140 db wordt op geen enkele meetpositie overschreden. De resultaten komen overeen met andere onderzoeken waaruit blijkt dat de grenswaarde van 85 db(a) bij de meeste musici en veel verschillende muziekstukken wordt overschreden, met uitzondering van het rechteroor van de violisten en beide oren van de cellisten en contrabassisten. Deze overschrijding treedt zowel op in een orkestbak als op een open podium of in de oefenruimte. De grenswaarde L piek < 140 db is bij geen enkel onderzoek overschreden. Het is echter nog onzeker wat de bijdrage is van de (podium)akoestiek op de totale blootstelling per musicus in verhouding tot het direct geluid van het eigen instrument en het directe geluid van de instrumenten van de andere musici. Podiumakoestiek van de orkestbak De samenspelcondities binnen een orkest kunnen worden beschreven aan de hand van de objectieve parameters Tabel 2: Gemeten waarden voor en L piek op de vier meetposities meetpositie 1 cello vóór 2 - hobo 3 cello achter 4 - altviool [db] akte 1 79,3 123,3 87,9 121,1 86,4 130,3 87,1 130,3 akte 2 84,8 124,2 89,4 119,6 88,4 130,1 88,4 129,2 akte 3 82,6 123,7 89,4 122,9 89,4 130,7 90,5 129,7 totale opera 82,8 124,2 88,9 122,9 88,3 130,7 88,9 130,3

3 per bronpositie en per orkestbak (configuratie) ST late per bronpositie en per orkestbak (configuratie) van Gade, Early Support ( ) en Late Support (ST late ), zoals beschreven in ISO Deze parameters kunnen bepaald worden uit een impulsresponsie gemeten op 1 meter afstand van een omnidirectionele geluidbron. De beschrijft het verschil tussen het geluidniveau van het vroeg gereflecteerde geluid binnen een interval van 20 tot 100 ms na het directe geluid, ten opzichte van het geluidniveau van het direct geluid binnen een interval 0 tot 10 ms. De hoeveelheid vroege reflecties die op deze manier gemeten wordt, correleert met de subjectieve ervaring van het samenspelgemak. Een waarde van circa -12 db wordt als optimaal beschouwd. De ST late beschrijft het verschil tussen het geluidniveau van het late gereflecteerde geluid binnen een interval van 100 tot 1000 ms na het directe geluid, ten opzichte van het geluidniveau van het direct geluid binnen een interval 0 tot 10 ms. De parameter ST late correleert met de subjectieve ervaring van de hoeveelheid galm, waarbij eveneens een waarde van -12 db als optimaal wordt beschouwd. Naar aanleiding van de geluidexpositiemetingen in de orkestbak is er in het kader van een afstudeeronderzoek een studie gedaan naar de podiumakoestiek van orkestbakken [5]. Hierbij zijn er zaalakoestische metingen verricht in vier verschillende orkestbakken A-D van theaters, waaronder Het Muziektheater Amsterdam. Gegevens over de verschillende orkestbakken zijn weergegeven in tabel 3. In de orkestbak van zaal D is eenmaal gemeten met diffusoren op de achterwand (D-d) en eenmaal gemeten met een gordijn tegen de achterwand (D-g). In elke orkestbak zijn in de lege situatie op drie bronposities op 1 meter afstand impulsresponsies gemeten met software Dirac voor het bepalen van de ST parameters. Hierbij bevindt zich S1 achterin het overdekte gedeelte, S2 midden in het open gedeelte en S3 voorin het overdekte gedeelte. Voor elke bronpositie zijn er vier impulsresponsies gemeten voor elke stap van 90 graden van het draai- en van de geluidbron. Hieruit is een gemiddelde waarde bepaald per bronpositie over de octaafbanden met middenfrequenties 250 tot en met 2000 Hz. In figuur 3 zijn de resultaten van weergeven per bronpositie en per orkestbak (configuratie). Te zien is dat voor alle orkestbakken de waarde van voor alle bronposities hoger ligt dan de optimale waarde van -12 db. Daarbij valt op dat in de meeste gevallen aanzienlijk hoger is wanneer de meetpositie zich onder het overdekte gedeelte bevindt. Dit betekent dat er relatief veel vroeg gereflecteerde geluidenergie ontvangen wordt dichtbij bij de geluidbron, onder andere door de reflecties via het overhangende gedeelte en de achterwand van de orkestbak. Het effect van een geluidabsorberende achterwand (gordijnen of stoelenopslag) is hierbij niet altijd duidelijk aanwezig. In het overdekte gedeelte is bij de orkestbakken het vroeg gereflecteerde geluid zelfs slechts gemiddeld 6 db zachter dan het direct geluid. Het totale geluidniveau zal hier dan ook deels bepaald worden door vroege reflecties. In het open gedeelte is de bijdrage van vroege reflecties gemiddeld 10 db lager dan het directe geluid. In figuur 4 zijn de resultaten van ST late weergeven per bronpositie en per orkestbak (configuratie). Hierin is te zien dat voor bijna alle waarden van ST late lager liggen dan de optimale waarde van -12 db. Daarnaast is te zien dat bij de posities in het overdekte gedeelte de ST late vrijwel gelijk ligt aan de ST late van het open gedeelte. Dit toont aan dat de late reflecties vanuit de zaal het open en overdekte gedeelte van de orkestbak even sterk bereiken. Echter, er kan geconcludeerd worden dat een sterke onbalans heerst tussen de vroeg en laat gereflecteerde geluidenergie in alle orkestbakken, vooral in het overdekte gedeelte. Tabel 3: omschrijving van de gemeten orkestbakken beschrijving A B C D-d / D-g vloeroppervlak 180 m m 2 47 m m 2 % open gedeelte 42% 40% 34% 37% breedte 20,0 m 13,8 m 10,9 m 22,8 m diepte 9,9 m 9,0 m 5,5 m 7,1 m achterwand steen gordijnen stoelenopslag (geluidabsorberend) D-d: diffusoren D-g: gordijnen

4 Bouwfysica Abs-aw: absorberende achterwand (poreus schuim tegen achterwand) Abs-pl: absorberende plafond (poreus schuim tegen onderzijde podium) 5 Het akoestische schaalmodel van de orkestbak In figuur 7 zijn de resultaten voor weergegeven per bronpositie en per configuratie van de orkestbak. Daarnaast zijn ook de resultaten weergegeven voor de metingen in de werkelijke orkestbak (Huidig A). Uit een vergelijking van de resultaten van Huidig A met Refl-aw is te zien dat de resultaten voor gemeten in het schaalmodel 1 à 2 db hoger zijn ten opzichte van de metingen in werkelijkheid. Het verschil tussen de resultaten van het open deel (S2) en overdekte deel (S1 en S3) is voor Huidig A en Refl-aw echter vergelijkbaar met circa 3,5 db. Geconcludeerd kan worden dat het schaalmodel een kleine overschatting maakt, maar dat de afwijking binnen het geschatte net hoorbare verschil van 2 db voor ligt. Uit een vergelijking van de verschillende configuraties gemeten in het schaalmodel is op te maken dat het aanbrengen van diffusoren tegen de achterwand (Diff-aw) een gemiddelde reductie van circa 1 db oplevert ten opzichte van een reflecterende achterwand (Refl-aw). Het aanbrengen van absorptie tegen de achterwand of plafond geeft een gemiddelde reductie van circa 3 db. In het geval van de configuratie met absorptie tegen het plafond worden de verschillen tussen het open en overdekte gedeelte kleiner, in feite is dan ook de gehele bovenzijde geluidabsorberend. 6 Verschillende orkestbakconfiguraties in het schaalmodel Schaalmodelonderzoek orkestbak Om de effecten van aanpassingen aan de orkestbak van Het Muziektheater Amsterdam te onderzoeken is er een akoestisch schaalmodel 1:10 gebouwd, zie figuur 5 [5]. Het model is vervaardigd uit MDF dat in het frequentiegebied 2,5 tot en met 20 khz een reflecterend materiaal is met α 0,1 (gemeten in een galmkamer schaal 1:10). Bij het uitvoeren van metingen is het model afgedekt met een geluidabsorberende poreuze schuim (α 1), waardoor alleen de akoestiek van de orkestbak zelf meegenomen wordt. In het model zijn vervolgens ultrasone impulsresponsies opgenomen met een repeterende vonkbrug [6] en vertaald naar schaal 1:1 met mathematische correctie voor de luchtabsorptie. Als meetposities zijn dezelfde posities gehanteerd als bij de metingen in de werkelijke orkestbak. Hierbij is voor verschillende configuraties van de orkestbak de bepaald (zie figuur 6): Refl-aw: reflecterende achterwand (gelijk aan huidige situatie) Diff-aw: diffuserende achterwand (QRD diffusoren tegen achterwand) Expositiemetingen met vergrote orkestbak De mogelijke impact van de onderzochte aanpassingen aan de orkestbak op de geluidblootstelling van de musici is echter nog sterk afhankelijk van de combinatie van alle muziekinstrumenten op de verschillende ontvangposities. In ieder geval is middels de verschillende metingen aangetoond dat door het overdekken van de orkestbak te veel vroege reflecties worden geïntroduceerd die het geluidniveau kunnen doen toenemen ten opzichte van een normale podiumopstelling. Om verder te onderzoeken wat het verschil is in geluidblootstelling als eenzelfde musicus plaatsneemt in het open gedeelte in plaats van het overdekte deel, zijn er geluidniveaus gemeten in de situatie van een vergrote orkestbak. Hierbij zijn de eerste drie rijen stoelen uit de zaal verwijderd en schuift het gehele orkest naar voren. Om het effect te onderzoeken van het vergroten van de orkestbak op de geluidbelasting van de musici en de geluidoverdracht tussen musici onderling, naar de dirigent en naar de zaal, heeft er een experiment plaatsgevonden waarbij hetzelfde muziekstuk met gelijke bezetting is gespeeld in een vergrote orkestbakopstelling en in de normale orkestbakopstelling. De geluidmetingen zijn uitgevoerd tijdens twee orkestrepetities van de opera De legende van de onzichtbare stad Kitesj van Rimsky Korsakov in januari Tijdens beide repetities is gedurende circa 3 minuten exact hetzelfde gedeelte van het muziekstuk gespeeld voor de meting, namelijk de interlude van de opera genaamd The Battle of Kerzhenets. Dit gedeelte is gekozen omdat hierin deels tutti (samen) wordt gespeeld, waarbij in beide situaties zoveel mogelijk door

5 17 7 per bronpositie en per orkestbakconfiguratie van het schaalmodel dezelfde (hoeveelheid) musici is gespeeld en het koor niet mee heeft gezongen. Bovendien is het gedeelte tweemaal achter elkaar gespeeld in de vergrote orkestbakopstelling kort voor en direct na de pauze om de herhaalbaarheid van de meting na te gaan. Hetzelfde gedeelte is in de normale orkestbakopstelling slechts eenmaal gespeeld. Er is gemeten bij dezelfde posities 1, 2 en 4 als bij de eerdere metingen, met daaraan toegevoegd een positie bij de dirigent en een positie op het podium circa 2 m van de rand. Op deze posities zijn tevens opnames gemaakt. In figuur 8 zijn de verschillen in A-gewogen geluiddrukniveau in db(a) weergegeven voor elke gemeten positie in het orkest, bij de dirigent en op het podium. Het verschil in geluidniveau tussen de 2 identieke metingen met de tussenpauze in de vergrote orkestbak is in groen weergegeven. De verschillen zijn klein (< 1 db) voor alle posities. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de meting goed herhaalbaar is. Het verschil tussen de metingen in normale en vergrote orkestbak zijn weergegeven in blauw. Een positieve waarde betekent een hoger niveau in de situatie met vergrote orkestbakopstelling. De niveauverschillen op de posities Celli vóór en Dirigent zijn klein met -0,2 db en -0,4 db. Zij bevinden zich zowel in de originele als in de vergrote orkestbak in het open gedeelte en ondervinden daardoor geen effect van de orkestbak. Op de posities Hobo en Alt-viool achter is een significante reductie in het niveau gemeten met -2,7 en -1,6 db bij het vergroten van de orkestbak. Deze posities bevinden zich onder het overdekte gedeelte in de originele orkestbak, en komen dichter naar het open gedeelte of in het open gedeelte in de vergrote orkestbak, waardoor ze een belangrijk effect ondervinden. Op de positie op het podium is juist een significante toename in het geluidniveau gemeten van 3,0 db. Voornamelijk de luide instrumenten van het orkest worden immers meer direct zichtbaar gezien vanaf het podium. Nadere analyse van de gemaakte opnames laat zien dat op de posities Hobo en Alt-viool achter alleen een reductie in het geluidniveau plaatsvindt in de luide gedeeltes. Op de opnames is te horen dat dit passages zijn waar de koperblazers meespelen. Een opvallend verschil in de opnames is dat de koperblazers in de normale orkestbakopstelling zeer direct klinken (luid en weinig galm), terwijl de koperblazers in de vergrote orkestbakopstelling verder weg klinken (zachter en meer galm). Dit geeft aan dat de verhouding tussen het vroege geluid (direct en gereflecteerd) en het late geluid (vanuit de 8 Geluiddrukniveauverschil voor elke gemeten positie zaal) hoorbaar veranderd, te zien in de podiummetingen door een lagere in het open gedeelte. Conclusie De metingen van de geluidblootstelling van orkestmusici in de orkestbak van Het Muziektheater Amsterdam bevestigen de resultaten van verschillende onderzoeken in andere orkestbakken en op podia dat de grenswaarde voor het A-gewogen equivalente geluiddrukniveau van 85 db(a) bij veel musici in veel gevallen overschreden wordt. Nieuwe metingen van de podiumakoestiek in verschillende orkestenbakken laten zien dat het geluid versterkt wordt in het overdekte deel door vroege reflecties. Mogelijke aanpassingen zijn onderzocht met metingen in een schaalmodel, waaruit blijkt dat zowel het toevoegen van diffusoren als het aanbrengen van geluidabsorptie effectief kan zijn. Daarnaast tonen de resultaten van een experiment met het vergroten van de orkestbak aan dat de geluidblootstelling significant gereduceerd kan worden door orkestleden niet onder het overdekte gedeelte plaats te laten nemen. De invloed op de geluidblootstelling van het aanbrengen van diffusoren en/of geluidabsorptie in de orkestbak zal nog verder onderzocht worden. Het Muziektheater Amsterdam is hiermee een van de eerste theaters die actief op zoek is naar oplossingen voor het reduceren van de geluidblootstelling van de musici in haar orkestbak. n Bronnen [1] Adviesbureau Peutz, Onderzoek schadelijk geluid in orkesten, Rapport R 816-3, 24 juni 2003 [2] Wenmaekers, R.H.C., Hak, C.C.J.M., Luxemburg, L.C.J. van, The influence of the orchestra on stage acoustics, Proceedings of NAG, Journaal nr. 194, november 2010 [3] Wenmaekers, R.H.C., Hak, C.C.J.M., Luxemburg, L.C.J. van, The influence of Room Acoustic Aspects on the Noise Exposure of Symphonic Orchestra Musicians, Proceedings of ICBEN London, 2011 [4] J.H. Schmidt, Hearing Changes in Classical Musicians and Risk factors, PHD Thesis, Faculty of Health Sciences, University of Southern Denmark, 2011 [5] A. van der Heide, The acoustics of orchestra pits. A case study: Het Muziektheater, Amsterdam, afstudeerverslag Technische Universiteit Eindhoven, unit BPS, 2011 [6] Hak, C.C.J.M., Bijsterbosch, K.B.A., Room Acoustic Scale Model Measurements using a Spark Train, Proceedings of the NAG-DAGA Rotterdam, 2009

Geavanceerde impulsresponsie-meettechnieken: toepassingen bij concertzalen

Geavanceerde impulsresponsie-meettechnieken: toepassingen bij concertzalen Geavanceerde impulsresponsie-meettechnieken: toepassingen bij concertzalen C.C.J.M. (Constant) Hak, TU/e Bouwkunde Unit BPS R.H.C. (Remy) Wenmaekers, Level Acoustics L.C.J. (Renz) van Luxemburg, TU/e Bouwkunde

Nadere informatie

Sportzalen: Arbo-eisen voor geluidniveaus onhaalbaar

Sportzalen: Arbo-eisen voor geluidniveaus onhaalbaar Sportzalen: Arbo-eisen voor geluidniveaus onhaalbaar 6e Kennisdag Bouwfysica 21 mei 2015 Jeroen Vugts Sportzalen: Arbo-eisen voor geluidniveaus onhaalbaar Aanleiding Richtlijnen/eisen Ruimteakoestiek Geluidniveaus

Nadere informatie

Rapport. Akoestische kwaliteit van vloerafwerkingen. Datum: 11 mei 2010 TS/TS/ /AG 16408-3-RA. 1. Inleiding

Rapport. Akoestische kwaliteit van vloerafwerkingen. Datum: 11 mei 2010 TS/TS/ /AG 16408-3-RA. 1. Inleiding Rapport Lid ONRI ISO-9001: 2000 gecertificeerd Betreft: Rapportnummer: Akoestische kwaliteit van vloerafwerkingen AG 16408-3-RA Datum: 11 mei 2010 Ref.: TS/TS/ /AG 16408-3-RA 1. Inleiding In voorliggend

Nadere informatie

ZAALAKOESTIEK ANNO 2010

ZAALAKOESTIEK ANNO 2010 ZAALAKOESTIEK ANNO 2010 Symposium afscheid Prof Eddy Gerretsen Renz van Luxemburg Casa da Musica, Porto Overzicht Opera, Enschede Inleiding Historie Onderzoek Concertzalen Operazalen Theaters Wyly theatre,

Nadere informatie

Akoestische absorptie en diffusiteit

Akoestische absorptie en diffusiteit Mensen met oplossingen M+P MBBM groep www.mp.nl Rapport Wonderwall Wandelementen Akoestische absorptie en diffusiteit M+P.WON.12.01.1 30 januari 2013 Colofon Opdrachtnemer Opdrachtgever M+P Raadgevende

Nadere informatie

Akoestisch onderzoek De Levende Have te Den Haag. Resultaten van verificatiemetingen

Akoestisch onderzoek De Levende Have te Den Haag. Resultaten van verificatiemetingen Akoestisch onderzoek De Levende Have te Den Haag Resultaten van verificatiemetingen Rapportnummer FB 15648-2-RA d.d. 22 juli 2014 Akoestisch onderzoek De Levende Have te Den Haag Resultaten van verificatiemetingen

Nadere informatie

De geluidsomgeving in ziekenhuizen Invloed op patiënt & professional. Jikke Reinten MSc jikke.reinten@hu.nl 28/05/15

De geluidsomgeving in ziekenhuizen Invloed op patiënt & professional. Jikke Reinten MSc jikke.reinten@hu.nl 28/05/15 De geluidsomgeving in ziekenhuizen Invloed op patiënt & professional Jikke Reinten MSc jikke.reinten@hu.nl Gezondheid volgens de WHO: good health is a state of complete physical, social and mental well-being,

Nadere informatie

Notitie. Metingen Lucht- en Contactgeluidisolatie. 1. Inleiding. 2. Uitgangspunten. 2.1. Omstandigheden

Notitie. Metingen Lucht- en Contactgeluidisolatie. 1. Inleiding. 2. Uitgangspunten. 2.1. Omstandigheden Notitie Metingen Lucht- en Contactgeluidisolatie Project : Muzieklokalen Cultureel Centrum De Weijer Locatie : Boxmeer Opdrachtgever : Cultureel Centrum De Weijer Kenmerk : 10067.N01.1-BM Datum : 28 april

Nadere informatie

Technische Universiteit t Li] Eindhoven

Technische Universiteit t Li] Eindhoven Technische Universiteit t Li] Eindhoven Bouwkunde Winkel Hoofdgebouw 5.90 Postbus 513 5600 MB Eindhoven Telefoon (040)472621 Telefax: 452432 Verbeteringsvoorstel ten aanzien van de akoestiek van de zaal

Nadere informatie

Best of both worlds! Licht & Akoestiek. Ir. Theodoor Höngens

Best of both worlds! Licht & Akoestiek. Ir. Theodoor Höngens Best of both worlds! Licht & Akoestiek Ir. Theodoor Höngens even voorstellen... 2 3 akoestiek? 4 akoestiek? 5 akoestiek? 6 akoestiek? akoestiek: 1. de leer van het geluid 2. de eigenschappen van een ruimte

Nadere informatie

JANSEN RAADGEVEND INGENIEURSBUREAU

JANSEN RAADGEVEND INGENIEURSBUREAU JANSEN RAADGEVEND INGENIEURSBUREAU INDUSTRIËLE LAWAAIBEHEERSING / PLANOLOGISCHE AKOESTIEK / BOUW- EN ZAALAKOESTIEK / BOUWFYSICA / VERGUNNINGEN Postbus 5047 Stationsweg 2 Tel: 073-6133141 www.jri.nl 5201

Nadere informatie

Het optimaliseren van de ruimteakoestiek voor de les- en oefenruimtes van het Conservatorium van Amsterdam

Het optimaliseren van de ruimteakoestiek voor de les- en oefenruimtes van het Conservatorium van Amsterdam nederlands akoestisch genootschap NAG journaal nr. 178 maart 2006 Het optimaliseren van de ruimteakoestiek voor de les- en oefenruimtes van het Conservatorium ir. Marten Valk 1, ir. Lau Nijs 2, ir. Peter

Nadere informatie

onderwerp Geluidmetingen Stiefkiekn 2015 Locatie centrum Westerbork 21-06-2015 Gemeente Midden-Drenthe datum 22-06-2015

onderwerp Geluidmetingen Stiefkiekn 2015 Locatie centrum Westerbork 21-06-2015 Gemeente Midden-Drenthe datum 22-06-2015 onderwerp Geluidmetingen Stiefkiekn 2015 Locatie centrum Westerbork 21-06-2015 project Gemeente Midden-Drenthe datum 22-06-2015 RUD Drenthe Team Advies Email: a.abbingh@ruddrenthe.nl Contactpersoon: ing.

Nadere informatie

NEN 2575; 2012 Brandveiligheid in gebouwen - Ontruimingsalarminstallaties Systeem - en Kwaliteitseisen en Projectierichtlijnen

NEN 2575; 2012 Brandveiligheid in gebouwen - Ontruimingsalarminstallaties Systeem - en Kwaliteitseisen en Projectierichtlijnen NEN 2575; 2012 Brandveiligheid in gebouwen - Ontruimingsalarminstallaties Systeem - en Kwaliteitseisen en Projectierichtlijnen Spraakverstaanbaarheid Stephan Dirkx ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - DÜSSELDORF

Nadere informatie

DAIDALOS PEUTZ. bouwfysisch ingenieursbureau. Inhoud. Ghislain Gielen Technical Engineer AirDeck Tel. 0032476295763 e-mail: ghislain@airdeck.

DAIDALOS PEUTZ. bouwfysisch ingenieursbureau. Inhoud. Ghislain Gielen Technical Engineer AirDeck Tel. 0032476295763 e-mail: ghislain@airdeck. DAIDALOS PEUTZ bouwfysisch ingenieursbureau Europese groep adviesbureaus in bouwfysica, akoestiek, lawaaibeheersing, milieutechniek, brandveiligheid Ghislain Gielen Technical Engineer AirDeck Tel. 0032476295763

Nadere informatie

Dutch HealthTec Academy te Utrecht

Dutch HealthTec Academy te Utrecht Dutch HealthTec Academy te Utrecht Akoestisch onderzoek industrielawaai Opdrachtgever : Kroon Group Kenmerk : R037339abA5.ac Datum : 8 maart 2010 Auteur : dhr. ir. A.H.M. Crone dhr. ir. D.A. van Valkenburg

Nadere informatie

Notitie. Centrale Gelderland laagfrequent geluid. GvL/ EB/ / FF 4845-1-NO. d a t u m : 20 december 2013

Notitie. Centrale Gelderland laagfrequent geluid. GvL/ EB/ / FF 4845-1-NO. d a t u m : 20 december 2013 Notitie b e t r e f t : Centrale Gelderland laagfrequent geluid d a t u m : 20 december 2013 r e f e r e n t i e : GvL/ EB/ / FF 4845-1-NO 1 I n l e i d i n g In opdracht van GDF SUEZ Energie Nederland

Nadere informatie

AKOESTISCH COMFORT BIJ OPEN KANTOORCONCEPTEN

AKOESTISCH COMFORT BIJ OPEN KANTOORCONCEPTEN 24 4 2011 Bouwfysica www.nvbv.org AKOESTISCH COMFORT BIJ OPEN KANTOORCONCEPTEN EEN NIEUWE MEETNORM (DIS/ISO 3382-3) EN EEN VOORBEELDPROJECT: PILOTPROJECT AFDELING D&C, RIJKSGEBOUWENDIENST Op de 4e Kennisdag

Nadere informatie

Aan de slag bij het orkest

Aan de slag bij het orkest Aan de slag bij het orkest Een introductie van het symfonieorkest Groep 7-8 en VO onderbouw Docentenhandleiding Vooraf Voor u ligt de docentenhandleiding bij de educatieve website Introductie van het symfonieorkest

Nadere informatie

Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies

Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies Stieltjesweg 1 Postbus 155 2600 AD Delft TNO-rapport MON-RPT-033-DTS-2008-00750 Geluidabsorptie van een aantal Sonaspray constructies www.tno.nl T +31 15 269 20 00 F +31 15 269 21 11 Datum 5 maart 2008

Nadere informatie

Klimaatgroep Holland, onderzoek geluidproductie ventilatie-unit scholen

Klimaatgroep Holland, onderzoek geluidproductie ventilatie-unit scholen 1 Rapport Lid NLingenieurs ISO 9001 gecertificeerd Concept Betreft: Rapportnummer: Klimaatgroep Holland, onderzoek geluidproductie ventilatie-unit scholen N 1031-1-RA Datum: 24 januari 2012 Ref.: MW/KB/AvdS/N

Nadere informatie

naa Globale beoordeling binnenakoestiek en geluid arbeidsplaats in sporthal

naa Globale beoordeling binnenakoestiek en geluid arbeidsplaats in sporthal Globale beoordeling binnenakoestiek en geluid arbeidsplaats in sporthal Uitgevoerd door Behandeld door Noordelijk Akoestisch Adviesburo BV Noorderstaete 26 9402 XB Assen Postbus 339 9400 AH Assen telefoon

Nadere informatie

LAAGFREQUENT GELUID WINDPARK DE

LAAGFREQUENT GELUID WINDPARK DE LAAGFREQUENT GELUID WINDPARK DE VEENWIEKEN Datum 2 juli 2015 Van D.F. Oude Lansink, Pondera Consult Betreft Analyse Laagfrequent geluid windpark De Veenwieken Projectnummer 714068 M1 Inleiding In opdracht

Nadere informatie

DAIDALOS PEUTZ bouwfysisch ingenieursbureau

DAIDALOS PEUTZ bouwfysisch ingenieursbureau DAIDALOS PEUTZ bouwfysisch ingenieursbureau Europese groep adviesbureaus in bouwfysica, akoestiek, lawaaibeheersing, milieutechniek, brandveiligheid Vlaamse Overheid Afdeling Lucht, Hinder, Risicobeheer,

Nadere informatie

Kerkgebouwen - karakter en akoestiek

Kerkgebouwen - karakter en akoestiek Kerkgebouwen - karakter en akoestiek In kerkgebouwen hebben spraak en muziek een belangrijke functie. Het akoestisch ontwerp van een specifieke kerkruimte is sterk afhankelijk van het genre uitgevoerde

Nadere informatie

Akoestisch onderzoek Norit Nederland B.V. te Klazienaveen 11 op 12 december 2008

Akoestisch onderzoek Norit Nederland B.V. te Klazienaveen 11 op 12 december 2008 Akoestisch onderzoek Norit Nederland B.V. te Klazienaveen 11 op 12 december 2008 Onderzoek geluidsuitstraling naar de omgeving van Norit Nederland B.V. te Klazienaveen In de nachtperiode van 11 op 12 december

Nadere informatie

Meer verstaan in de thuissituatie: Akoestiek en overige hoorhulpmiddelen. Saskia Bruijn, Annemarie Schrijver, Wim Soede

Meer verstaan in de thuissituatie: Akoestiek en overige hoorhulpmiddelen. Saskia Bruijn, Annemarie Schrijver, Wim Soede Meer verstaan in de thuissituatie: Akoestiek en overige hoorhulpmiddelen Saskia Bruijn, Annemarie Schrijver, Wim Soede Vraag commissie Akoestische omstandigheden in woonomgeving van slechthorenden: instellingen

Nadere informatie

Acoustics. The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra

Acoustics. The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra Acoustics The perfect acoustics of a car. Jan Hoekstra Onderwerpen: Wat is geluid? Een stukje theorie. Acoustics. Toepassingen. Vragen? Bedankt. Wat is geluid? Geluid is een verstoring van de atmosfeer

Nadere informatie

Hinderlijkheid van laagfrequent geluid

Hinderlijkheid van laagfrequent geluid AKOESTIEK BOUWFYSICA BRANDVEILIGHEID LAWAAIBEHEERSING MILIEUTECHNOLOGIE Hinderlijkheid van laagfrequent geluid Martijn Vercammen! Laagfrequent geluid (LF) criteria Nationale wetgeving in db(a) LF hindersituaties

Nadere informatie

Gehoorschade bij orkestmusici Dr.ir. Jan A.P.M. de Laat, audioloog Audiologisch Centrum, LUMC, Leiden japmdelaat@lumc.nl

Gehoorschade bij orkestmusici Dr.ir. Jan A.P.M. de Laat, audioloog Audiologisch Centrum, LUMC, Leiden japmdelaat@lumc.nl Gehoorschade bij orkestmusici Dr.ir. Jan A.P.M. de Laat, audioloog Audiologisch Centrum, LUMC, Leiden japmdelaat@lumc.nl mede namens Noortje Jansen, Miranda Neerings, Wouter Dreschler, AMC, Amsterdam Hearing

Nadere informatie

Dossier Orkestbak. De orkestbak is in elk theater een complex gebied, ingeklemd tussen toneel en publiek.

Dossier Orkestbak. De orkestbak is in elk theater een complex gebied, ingeklemd tussen toneel en publiek. Verslag expertbijeenkomst orkestbakken Dossier Orkestbak Eagle view van de orkestbak in het Muziektheater, strak ingeklemd tussen toneel en publiek. I Foto: Eugene Swartz I De orkestbak is in elk theater

Nadere informatie

Buitenschoolse opvang aan de Van Ruysdaellaan 97. Memorandum

Buitenschoolse opvang aan de Van Ruysdaellaan 97. Memorandum Buitenschoolse opvang aan de Van Ruysdaellaan 97 Memorandum 1 gemeente Leidschendam-Voorburg afdeling KCC dhr. K. Mohammadi Per e-mail: K.Mohammadi@leidschendam-voorburg.nl Vlissingen, 10-06-2013 Betreft:

Nadere informatie

ardea Best Trading acoustics & consult

ardea Best Trading acoustics & consult acoustics & consult Best Trading Het geluidsniveau en frequentiespectrum van een Crystal Soundboard in vergelijking met piano's met een conventionele houten zangbodem Versie 31 Maart 2010 Best Trading

Nadere informatie

Geluidbelasting van ABUS kraansystemen BV in richting van Panoven 20, IJsselstein

Geluidbelasting van ABUS kraansystemen BV in richting van Panoven 20, IJsselstein Geluidelasting van ABUS kraansystemen BV in richting van Panoven 2, IJsselstein Akoestisch onderzoek ten ehoeve van ruimtelijke onderouwing Opdrachtgever : A.H. Molenaar Kenmerk : R52721aaA.tc Datum :

Nadere informatie

Bij optredend stoorlawaai is de betreffende geluidmeting onderbroken c.q. overgedaan.

Bij optredend stoorlawaai is de betreffende geluidmeting onderbroken c.q. overgedaan. Notitie HASKONNGDHV NEDERLAND B.V. PLANNNG & STRATEGY Aan : ir. J.J. Tiemersma Van : ing. F.J.M. van Hout Datum : 7 november 2013 Kopie : Onze referentie : BC6253-101-100/N003/408255/Nijm Betreft : Metingen

Nadere informatie

Dutch HealthTec Academy te Utrecht

Dutch HealthTec Academy te Utrecht Dutch HealthTec Academy te Utrecht Addendum Akoestisch onderzoek industrielawaai van 8 maart 2010 Opdrachtgever : KCC Beheer BV Kenmerk : R037339abA6.cw Datum : 6 mei 2010 Auteur : ing. C.P. Weevers Inhoudsopgave

Nadere informatie

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk.

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk. Audio Introductie Geluid is een trilling van deeltjes, die zich voortplant in lucht of in een ander medium, zoals water. Een andere definitie: geluid is een voortschrijdende verandering van luchtdruk.

Nadere informatie

Grafiek 1:Programma materiaal Top 40 Spectra zie bijlage 1 voor nummers

Grafiek 1:Programma materiaal Top 40 Spectra zie bijlage 1 voor nummers 1. Muziek en Spectra 1.1 Standaard spectra Voor het bepalen van de toelaatbare geluidsniveaus in horeca inrichtingen moet er door de adviseurs gekozen worden of er met het zogenaamde Popspectrum of met

Nadere informatie

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw:

Het Symfonie orkest. Lessuggestie bovenbouw: Lesdoelen: Lesopbouw: Lessuggestie bovenbouw: Het Symfonie orkest Lesdoelen: Kinderen maken kennis met klassieke muziek. Ze weten welke instrumenten er in een symfonieorkest te vinden zijn. De kinderen kunnen de verschillende

Nadere informatie

Ruimteakoestiek voor Blinden, Slechtzienden en Slechthorenden

Ruimteakoestiek voor Blinden, Slechtzienden en Slechthorenden Ruimteakoestiek voor Blinden, Slechtzienden en Slechthorenden Lau Nijs Voordracht voor de Nederlandse Vereniging voor Audiologie 7 april 2011, Nieuwegein 1 Wat vooraf ging Vanaf 2000 voordrachten voor

Nadere informatie

Masterthesis Theaterakoestiek

Masterthesis Theaterakoestiek Delft University of Technology Masterthesis Theaterakoestiek Een onderzoek naar het gebruik van de toneeltoren voor de ontwikkeling van variabele akoestiek Kjell Scholts i TECHNISCHE UNIVERSITEIT DELFT

Nadere informatie

Dr.ir. Wim Soede 1, Verstaanbaarheid en de invloed van de akoestiek. 1 Inleiding

Dr.ir. Wim Soede 1, Verstaanbaarheid en de invloed van de akoestiek. 1 Inleiding Dr.ir. Wim Soede 1, Verstaanbaarheid en de invloed van de akoestiek 1 Inleiding 1.1 Vraagstelling De hoorbaarheid van geluid wordt in eerste instantie bepaald door de sterkte van het geluid en de gehoordrempel

Nadere informatie

Rapport 2004.2831-1: Climarad verwarmings- en ventilatie-unit; geluidwering

Rapport 2004.2831-1: Climarad verwarmings- en ventilatie-unit; geluidwering BAm/2004.2831/DFi 28 januari 2005 Opdrachtgever: Brugman Radiatorenfabriek B.V. Postbus 9 7650 AA TUBBERGEN Contactpersoon: de heer ir. R. van Holsteijn (Van Holsteijn en Kemna) Behandeld door: ing. B.J.

Nadere informatie

Lesbrief bij workshop PBones

Lesbrief bij workshop PBones Lesbrief bij workshop PBones Introductie Deze lesbrief is gemaakt ter ondersteuning van het project PBones. De methode PBones bestaat uit drie workshops gegeven door een musicus van de philharmonie zuidnederland

Nadere informatie

Deel 21:Geluid en Normen

Deel 21:Geluid en Normen Deel 21:Geluid en Normen MAES Frank Frank.maes6@telenet.be 0476501034 Inleiding Onlangs kreeg ik van een vriend de vraag: Hoeveel vermogen heb ik nodig om in een zaal of café te spelen? Hierover vind je

Nadere informatie

Annemarie van Beek Milieu en Natuurplanbureau Annemarie.van.Beek@mnp.nl Jan Hooghwerff M+P raadgevende ingenieurs JanHooghwerff@mp.

Annemarie van Beek Milieu en Natuurplanbureau Annemarie.van.Beek@mnp.nl Jan Hooghwerff M+P raadgevende ingenieurs JanHooghwerff@mp. 1/8 Annemarie van Beek Milieu en Natuurplanbureau Annemarie.van.Beek@mnp.nl Jan Hooghwerff M+P raadgevende ingenieurs JanHooghwerff@mp.nl Samenvatting Door M+P Raadgevende Ingenieurs is een onderzoek uitgevoerd

Nadere informatie

Lesbrief bij workshop Componeren in de klas

Lesbrief bij workshop Componeren in de klas Lesbrief bij workshop Componeren in de klas Introductie Deze lesbrief is gemaakt ter ondersteuning van het project Componeren in de klas. De methode Componeren in de klas bestaat uit drie workshops gegeven

Nadere informatie

geluidnotitie Gemeente Oegstgeest T.a.v. de heer B. van der Zande Postbus 1270 2340 BG OEGSTGEEST

geluidnotitie Gemeente Oegstgeest T.a.v. de heer B. van der Zande Postbus 1270 2340 BG OEGSTGEEST Hendrik Figeeweg 1-U 2031 BJ Haarlem tel 088 681 88 20 kvk 33 28 42 41 mail info@geluidburo.nl web www.geluidburo.nl Gemeente Oegstgeest T.a.v. de heer B. van der Zande Postbus 1270 2340 BG OEGSTGEEST

Nadere informatie

De Essex Study // Optimale akoestiek in klaslokalen voor iedereen

De Essex Study // Optimale akoestiek in klaslokalen voor iedereen De Essex Study // Optimale akoestiek in klaslokalen voor iedereen Voorwoord // Dit rapport is een zeer welkome en belangrijke aanvulling op de literatuur die handelt over de behoefte aan goed akoestisch

Nadere informatie

GELUIDSTECHNISCHE ASPECTEN VAN EEN EXPERIMENTEEL WANDELEMENT

GELUIDSTECHNISCHE ASPECTEN VAN EEN EXPERIMENTEEL WANDELEMENT GELUIDSTECHNISCHE ASPECTEN VAN EEN EXPERIMENTEEL WANDELEMENT Ing. C.J.A.M. HUIJBREGTS, ing. J. DE KLEINE, ing. P.A.M. OFFERMANS, dr.ir.s.p.g.moonen TUE/CCO/02-21 INHOUDSOPGAVE AFBEELDINGENLIJST 1 1 INLEIDING

Nadere informatie

ISO 9612-2009. Een nieuwe norm voor het meten van geluid op de arbeidsplaats NVVA 2009

ISO 9612-2009. Een nieuwe norm voor het meten van geluid op de arbeidsplaats NVVA 2009 ISO 9612-2009 Een nieuwe norm voor het meten van geluid op de arbeidsplaats Overzicht Vervanging NEN 3418 Inhoud van 9612: Overeenkomsten en verschillen met 3418 3 methoden: selectie en inhoud Meetonzekerheid

Nadere informatie

Vergelijkend akoestisch onderzoek bermverharding type M (Meander) Ing. Z.A.J. Lok A.G.M. Wolbert Dr. Ir. Y.H. Wijnant 18-12-2012

Vergelijkend akoestisch onderzoek bermverharding type M (Meander) Ing. Z.A.J. Lok A.G.M. Wolbert Dr. Ir. Y.H. Wijnant 18-12-2012 Vergelijkend akoestisch onderzoek bermverharding type M (Meander) Ing. Z.A.J. Lok A.G.M. Wolbert Dr. Ir. Y.H. Wijnant 18-12-2012 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Meetmethode 3 Gebruikte apparatuur 4 Meetopstelling

Nadere informatie

Laagfrequent geluid van windturbines

Laagfrequent geluid van windturbines Laagfrequent geluid van windturbines Nieuwe Deense wetgeving Presentatie NSG-bijeenkomst 5 februari 2013 door Erik Koppen ARCADIS Imagine the result Inhoud presentatie Wat is laagfrequent geluid? Deense

Nadere informatie

Geluidsmetingen in Bunnik

Geluidsmetingen in Bunnik 1 Geluidsmetingen in Bunnik Geluidsmetingen uitgevoerd naar aanleiding van het Ontwerp Inpassingsplan (OIP) voor de aanleg van de Rijsbruggerweg van Houten naar de A12 Inhoud 1. Inleiding 2. Samenvatting

Nadere informatie

Ford automuseum te Hillegom; actualisering 2009 te Hillegom

Ford automuseum te Hillegom; actualisering 2009 te Hillegom Ford automuseum te Hillegom; actualisering 2009 te Hillegom Actualisering 2009 Opdrachtgever : Gemeente Hillegom Kenmerk : R067526adA0.ac Datum : 11 september 2009 Auteur : dhr. ir. A.H.M. Crone Inhoudsopgave

Nadere informatie

Gids voor de akoestiek. Algemene definities

Gids voor de akoestiek. Algemene definities Verstaanbaarheid Privacy concentratie Gids voor de akoestiek Algemene definities Akoestische adviezen voor de dagelijkse realiteit Verstaanbaarheid, Privacy en Concentratie Men kan de prestatie van een

Nadere informatie

Akoestische&optimalisering&van&de& multifunctionele&zalen&in&stichting&crea& Jannes&Oosterwijk& Begeleider:&Eelco&Grimm&

Akoestische&optimalisering&van&de& multifunctionele&zalen&in&stichting&crea& Jannes&Oosterwijk& Begeleider:&Eelco&Grimm& Zomer' 12& Akoestische&optimalisering&van&de& multifunctionele&zalen&in&stichting&crea& Jannes&Oosterwijk& Begeleider:&Eelco&Grimm& Master&afstudeerproject&Sound&Design&aan&de&Hogeschool&voor&de&Kunsten&Utrecht

Nadere informatie

REIMSREISJE. Lesmateriaal

REIMSREISJE. Lesmateriaal REIMSREISJE Lesmateriaal LES 1 OPDRACHT 1: WAT IS...? Bekijk het filmpje Opera, wat is dat? Hierin zie je wie en wat er allemaal nodig is om een opera te maken. Wat is een opera eigenlijk? A Een voorstelling

Nadere informatie

Ontwerpbesluit Hogere waarde Wet geluidhinder

Ontwerpbesluit Hogere waarde Wet geluidhinder Ontwerpbesluit Hogere waarde Wet geluidhinder Project: Nieuwbouw woningen Steekterweg 78 A-C in Alphen aan den Rijn Datum besluit: Milieudienst West-Holland Bezoekadres: Postbus 159 Schipholweg 128 Tel.:

Nadere informatie

Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding

Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding Op zoek naar muziek Een introductie van de instrumenten van het symfonieorkest Groep 5-6 Docentenhandleiding Vooraf Voor u ligt de docentenhandleiding bij de educatieve website Introductie van het symfonieorkest

Nadere informatie

Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 29 januari 2013 20111675-13 - E. Philippens/LSC

Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 29 januari 2013 20111675-13 - E. Philippens/LSC Notitie 20111675-13 Nieuwbouwplan Wijbosscheweg te Wijbosch; Basisschool De Regenboog Datum Referentie Uw referentie Behandeld door 29 januari 2013 20111675-13 - E. Philippens/LSC 1 Inleiding In opdracht

Nadere informatie

Permoxx metalstud wand MS 100/1.75.1.A; laboratoriummeting geluidisolatie. Datum 13 april 2012 Referentie 20120122-01

Permoxx metalstud wand MS 100/1.75.1.A; laboratoriummeting geluidisolatie. Datum 13 april 2012 Referentie 20120122-01 Permoxx metalstud wand MS 100/1.75.1.A; laboratoriummeting geluidisolatie Datum 13 april 2012 Referentie 20120122-01 Referentie 20120122-01 Rapporttitel Permoxx metalstud wand MS 100/1.75.1.A; laboratoriummeting

Nadere informatie

1. Geluidsabsorberende vrijhangende eilanden

1. Geluidsabsorberende vrijhangende eilanden 1. Geluidsabsorberende vrijhangende eilanden Het gebruik van vrijhangende eilanden geeft flexibiliteit en een veelvoud aan akoestische oplossingen voor een akoestisch ontwerp. Vrijhangende eilanden kunnen

Nadere informatie

In de muziekwereld komen regelmatig (te) hoge geluidniveaus voor in relatie tot de grenswaarden uit het Arbobesluit. Maar heel weinig mensen

In de muziekwereld komen regelmatig (te) hoge geluidniveaus voor in relatie tot de grenswaarden uit het Arbobesluit. Maar heel weinig mensen Inleiding Op gehoorbeschadiging ten gevolge van het uitvoeren van je dagelijkse werk zit niemand te wachten. Gehoorschade is namelijk onomkeerbaar en kan voor de betrokkenen leiden tot het niet goed meer

Nadere informatie

Laboratorium voor Akoestiek. Bepaling van de geluidabsorptie (nagalmkamer methode) van BioBlocks

Laboratorium voor Akoestiek. Bepaling van de geluidabsorptie (nagalmkamer methode) van BioBlocks Laboratorium voor Akoestiek Bepaling van de geluidabsorptie (nagalmkamer methode) van BioBlocks Rapportnummer A 2888-1-RA-001 d.d. 9 juli 2015 Laboratorium voor Akoestiek Bepaling van de geluidabsorptie

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai?

Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai? Kernvraag: Hoe kunnen we onszelf beschermen tegen te veel lawaai? Naam: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Gevaarlijke decibellen 1. Geef voorbeelden van harde geluiden waar je zelf mee te maken

Nadere informatie

GIDS VOOR DE AKOESTIEK. De rol van plafonds in de actieve akoestiek PLAFOND SYSTEMEN. [Samen van idee tot werkelijkheid.

GIDS VOOR DE AKOESTIEK. De rol van plafonds in de actieve akoestiek PLAFOND SYSTEMEN. [Samen van idee tot werkelijkheid. PLAFOND SYSTEMEN [Samen van idee tot werkelijkheid.] CI/SfB (35) Xy Septembre 2006 GIDS VOOR DE AKOESTIEK De rol van plafonds in de actieve akoestiek AKOESTISCH COMFORT VEILIG & GEZOND VISUEEL COMFORT

Nadere informatie

2011-06-13. Akoestisch ontwerp. Met gebruik van wandoplossingen

2011-06-13. Akoestisch ontwerp. Met gebruik van wandoplossingen 2011-06-13 Akoestisch ontwerp Met gebruik van wandoplossingen Inleiding Een verlaagd plafond is verreweg de meest gebruikelijke akoestische maatregel in een ruimte. In de meeste gevallen is dit voldoende

Nadere informatie

Nagalmproblemen in Sportaccommodaties. ing. T. Appeldoorn Acour Lawaaibestrijding B.V.

Nagalmproblemen in Sportaccommodaties. ing. T. Appeldoorn Acour Lawaaibestrijding B.V. Nagalmproblemen in Sportaccommodaties Door: ing. T. Appeldoorn Acour Lawaaibestrijding B.V. Inleiding: Sportaccommodatie zijn vaak ruimtes met zeer veel nagalm. Dit is de consequentie van het grote volume

Nadere informatie

d MUTE serie Rust doet wonderen.

d MUTE serie Rust doet wonderen. dutchcreen d MUTE serie Rust doet wonderen. Akoestiek is het geluid dat wordt weerkaatst door de wanden van een ruimte. Hoe harder een wand hoe meer weerkaatsing [reflectie] in de ruimte plaatsvindt. Een

Nadere informatie

Advies wegverharding Het onderzoek en advies is uitgevoerd door het Wegenbouwlab te Heerhugowaard.

Advies wegverharding Het onderzoek en advies is uitgevoerd door het Wegenbouwlab te Heerhugowaard. Inleiding Voor het maken van het herinrichtingsplan Hamersveldsewegnoord is een drietal technische onderzoeken uitgevoerd: Advies wegverharding Akoestisch onderzoek Trillingsonderzoek noordelijke deel

Nadere informatie

Last van galm? Een holle klank? Een echo?

Last van galm? Een holle klank? Een echo? Last van galm? Een holle klank? Een echo? Akoestische oplossingen die gegarandeerd werken! incatro.be Akoestiek verbeteren, met oog voor esthetiek Incatro is gespecialiseerd in ruimteakoestiek en geeft

Nadere informatie

Werk in uitvoering Een cd-opname in beeld. Ontdek! thema

Werk in uitvoering Een cd-opname in beeld. Ontdek! thema tekst B. Pellegrom foto s Pim van de Beek De band loopt na vijf tellen beginnen! Jaco van Houselt (29) tuurt geconcentreerd naar zijn beeldschermen. Het blijft vijf seconden ijzig stil in de opname bus,

Nadere informatie

MEMO. Van Werven, Dhr. Sybald Noordam. Milieuneutrale melding Scheidingsinstallatie Hal 1, locatie Biddinghuizen.

MEMO. Van Werven, Dhr. Sybald Noordam. Milieuneutrale melding Scheidingsinstallatie Hal 1, locatie Biddinghuizen. MEMO Aan: Van Werven, Dhr. Sybald Noordam Kenmerk: Titel: Milieuneutrale melding Scheidingsinstallatie Hal 1, locatie Biddinghuizen Opgesteld: Sietze Boonstra Datum: 02-10-2015 In opdracht van Van Werven

Nadere informatie

De nieuwe geluidsnorm

De nieuwe geluidsnorm De nieuwe geluidsnorm STEPP dag Lounge 13 5 juni Steven Kemland - Face Inhoud mini seminar Verklaring van de verschillende db benamingen De samengevatte nieuwe drie-traps regelgeving Hoe kunnen we meten

Nadere informatie

Ons theaterwoordenboek

Ons theaterwoordenboek Ons theaterwoordenboek Soorten theater 1. een soort theater dat uitgevonden is door de Romeinen i 2. woorden zeggen of noten spelen die niet van tevoren zijn bedacht of opgeschreven i i i 3. gebarenspel

Nadere informatie

Rapport nagalmtijdmeting

Rapport nagalmtijdmeting Pagina 1 van 11 De Vos Groep T.a.v. de heer Henk Jan Boom Postbus 66 3990 DB HOUTEN Postbus 239, 3780 BE Bakkersweg 5-b, 3781 GN Voorthuizen t. +31(0)342-464153 f. +31(0)342-464186 info@allkoestiek.nl

Nadere informatie

Ruimteakoestiek, steminspanning en spraakverstaanbaarheid

Ruimteakoestiek, steminspanning en spraakverstaanbaarheid Ruimteakoestiek, steminspanning en spraakverstaanbaarheid Geluid of lawaai op de achtergrond en overdreven galm in de ruimte waar men vertoeft zijn bekende factoren die het spraakverstaan en de steminspanning

Nadere informatie

Akoestische Kwaliteit in ruimten voor Verstandelijk / Auditief Gehandicapten

Akoestische Kwaliteit in ruimten voor Verstandelijk / Auditief Gehandicapten Akoestische Kwaliteit in ruimten voor Verstandelijk / Auditief Gehandicapten Presentatie voor Bouwcollege op 21 juni 2006 Als template is gebruikt de cursus voor Bartimeus van 21 april maar daar is verder

Nadere informatie

Geluidbelasting op omgeving. de Pol te Aalten

Geluidbelasting op omgeving. de Pol te Aalten Geluidbelasting op omgeving de Pol te Aalten versie 18 juni 2010 datum 18 juni 2010 opdrachtgever Gemeente Aalten Postbus 119 7120 AC Aalten auteur A.D. Postma INHOUDSOPGAVE bladzijde INHOUDSOPGAVE...

Nadere informatie

Windpark Westenwind-Dalfsen te Dalfsen

Windpark Westenwind-Dalfsen te Dalfsen Windpark Westenwind-Dalfsen te Dalfsen Akoestisch onderzoek Opdrachtgever : Westenwind Dalfsen BV Kenmerk : R068292aaA0.dv Datum : 2 februari 2009 Auteur : ing. D. Vrolijk ir. M.T. Dijkstra Inhoudsopgave

Nadere informatie

Akoestisch onderzoek evenementen Landgoed kasteel de Berckt te Baarlo ten behoeve van een ruimtelijke onderbouwing

Akoestisch onderzoek evenementen Landgoed kasteel de Berckt te Baarlo ten behoeve van een ruimtelijke onderbouwing Akoestisch onderzoek evenementen Landgoed kasteel de Berckt te Baarlo ten behoeve van een ruimtelijke onderbouwing Datum 14 mei 2012 Referentie 20120487-04 Referentie 20120487-04 Rapporttitel Akoestisch

Nadere informatie

Geluidklasse ABC of klasse apart?

Geluidklasse ABC of klasse apart? Decentrale/lokale schoolventilatie-units Geluidklasse ABC of klasse apart? Het binnenklimaat in scholen staat al jaren in de belangstelling. Gerefereerd kan bijvoorbeeld worden aan het samenvattende rapport

Nadere informatie

Just Jazz. Laat je verleiden door de muziek

Just Jazz. Laat je verleiden door de muziek Just Jazz Laat je verleiden door de muziek 2 Just Jazz Laat je verleiden door de muziek Afstudeercommissie: prof. ir. L.C.J. van Luxemburg prof. ir. J. Westra ir. J.P.A. Schevers ir. C.C.J.M. Hak prof.

Nadere informatie

Plafonds. systemen. Samen van idee tot werkelijkheid. Akoestische plafonds voor het. onderwijs. www.armstrong.nl/plafonds

Plafonds. systemen. Samen van idee tot werkelijkheid. Akoestische plafonds voor het. onderwijs. www.armstrong.nl/plafonds Plafonds systemen Samen van idee tot werkelijkheid plafonds voor het onderwijs www.armstrong.nl/plafonds 4 criteria om de juiste keuze te maken 1 AKOESTISCH In het onderwijs kan ongecontroleerd geluid

Nadere informatie

Gemeente Houten. Akoestisch onderzoek wegverkeerslawaai De Koppeling

Gemeente Houten. Akoestisch onderzoek wegverkeerslawaai De Koppeling Gemeente Houten Akoestisch onderzoek wegverkeerslawaai De Koppeling INHOUDSOPGAVE blz. 1. INLEIDING 1 2. GELUIDMETINGEN 3 3. MEETRESULTATEN EN CONCLUSIE 5 4. AKOESTISCH REKENMODEL EN REKENRESULATEN

Nadere informatie

Airparc Seppe Airport Seppe Arcus van Oranjewoud Paul Kennes en Corine Laman kopie

Airparc Seppe Airport Seppe Arcus van Oranjewoud Paul Kennes en Corine Laman kopie Memo nummer 02 datum 12 februari 2013 aan Stef Have Charles Jacobs Angelique Remijn Airparc Seppe Airport Seppe Arcus van Oranjewoud Paul Kennes en Corine Laman kopie project Airparc Seppe projectnummer

Nadere informatie

FAQ Lawaai Prof. J. Malchaire

FAQ Lawaai Prof. J. Malchaire FAQ Lawaai Prof. J. Malchaire METEN VAN HET LAWAAI 1. Welke kenmerken heeft een geluidsmeter?...1 2. Welk meetapparaat moet worden gekozen?...2 3. Hoe moeten de metingen worden uitgevoerd?...3 4. Hoe wordt

Nadere informatie

Rapport. Opdrachtgever: RWE, Essen (Duitsland) Rapportnummer: FB 17896-21-RA Datum: 30 september 2011 GL/PKu/AvdS/FB 17896-21-RA

Rapport. Opdrachtgever: RWE, Essen (Duitsland) Rapportnummer: FB 17896-21-RA Datum: 30 september 2011 GL/PKu/AvdS/FB 17896-21-RA Rapport Lid NLingenieurs ISO-9001 gecertificeerd Geluidmonitoring tijdens de bouwfase van de elektriciteitscentrale van RWE te Eemshaven Heien Vibro-palen met geluidmantel d.d. 26-09-2011 firma VROOM Rapportnummer

Nadere informatie

Onderzoek naar mogelijke geluidreducerende maatregelen bij het 50kV transformatorstation aan de Winselingseweg te Nijmegen.

Onderzoek naar mogelijke geluidreducerende maatregelen bij het 50kV transformatorstation aan de Winselingseweg te Nijmegen. Onderzoek naar mogelijke geluidreducerende maatregelen bij het 50kV transformatorstation aan de Winselingseweg te Nijmegen. Rapportnummer F 20439-2-RA-001 d.d. 5 maart 2014 Onderzoek naar mogelijke geluidreducerende

Nadere informatie

HANDLEIDING COMPENSATIE REPRESENTATIEVE MEETPLAATS

HANDLEIDING COMPENSATIE REPRESENTATIEVE MEETPLAATS HANDLEIDING COMPENSATIE REPRESENTATIEVE MEETPLAATS Een pink noise -bestand is te vinden op de bijgeleverde USB-stick, en is te downloaden via: www.waasmunster.be Milieu en Natuur Vergunningen Muziekvergunning

Nadere informatie

Geluidberekening evenementen de Heus d.d. 30 januari 2015

Geluidberekening evenementen de Heus d.d. 30 januari 2015 Geluidberekening evenementen de Heus d.d. 30 januari 2015 Het oude fabrieksterrein van de Heus aan de Veemarktweg te s-hertogenbosch wordt herontwikkeld. Om te onderzoeken wat het geluid in de omgeving

Nadere informatie

Akoestische achteruitgang stille wegdekken afhankelijk van verkeersintensiteit!!

Akoestische achteruitgang stille wegdekken afhankelijk van verkeersintensiteit!! Akoestische achteruitgang stille wegdekken afhankelijk van verkeersintensiteit!! Christiaan Tollenaar M+P Leo Visser Provincie Noord-Holland Samenvatting Dat stil asfalt na verloop van tijd steeds meer

Nadere informatie

Over het HOE en WAAROM

Over het HOE en WAAROM Inleiding Bouwakoestiek Over het HOE en WAAROM Studiedag CEDUBO 10-12-2013 BEHEER VAN GEBOUWEN Provinciaal Centrum voor Milieuonderzoek Claude Bataillie Begrippen bouw akoestiek Geluid: wat? Intensiteit

Nadere informatie

Akoestisch comfort, hoe bereik je dat?

Akoestisch comfort, hoe bereik je dat? Akoestisch comfort, hoe bereik je dat? Room Acoustic Comfort tm This slide is used for start page and chaptering. Insert your image here (The image should cover the whole grey square by doing that you

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw :

Opleiding Duurzaam Gebouw : Opleiding Duurzaam Gebouw : Akoestiek : ontwerp en realisatie Leefmilieu Brussel Definities en grootheden Manuel Van Damme Acoustical Expert VK Group Doelstelling(en) van de presentatie Evalueren en Definiëren

Nadere informatie

Voorzetwanden: vrijstaand stijl- en regelwerk (hout of metaal)

Voorzetwanden: vrijstaand stijl- en regelwerk (hout of metaal) Voorzetwanden: vrijstaand stijl- en regelwerk (hout of metaal) De R w - waarde van een wandopbouw wordt gemeten in het akoestisch laboratorium of berekend op basis van voorspellingsmodellen (EN 12354).

Nadere informatie

Notitie. Henk Groeneveld (gemeente Alblasserdam) Ad de Hek (Milieudienst Zuid-Holland Zuid) Openstelling Randweg/Oude Torenweg voor alle verkeer

Notitie. Henk Groeneveld (gemeente Alblasserdam) Ad de Hek (Milieudienst Zuid-Holland Zuid) Openstelling Randweg/Oude Torenweg voor alle verkeer Notitie Aan Van Henk Groeneveld (gemeente Alblasserdam) Ad de Hek (Milieudienst Zuid-Holland Zuid) Dossier Project AL 08.4803 Kenmerk Datum 25 augustus 2008 Onderwerp Openstelling Randweg/Oude Torenweg

Nadere informatie

Dit artikel is bedoeld als een praktische uitleg over

Dit artikel is bedoeld als een praktische uitleg over Theo Wubbolts GALM, WAT IS HET EN HOE LOS IK HET OP? In de decemberuitgave van HVT stond deel 1 van een drieluik over akoestiek, onder de titel Tot u spreekt de kamer. Daarin werd aangegeven dat de akoestiek

Nadere informatie