ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS*

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS*"

Transcriptie

1 337 ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS* door Prof. Dr. E. VERBEEK, Gent Welke verandering heeft zich voltrokken in de mens die zuchtig is geworden? Uit deze vraagstelling vallen aanstonds tweeërlei gevolgtrekkingen af te leiden, namelijk: 1 Men is oorspronkelijk nooit zuchtig, maar men wordt het; en 2 alleen de mens kan zuchtig worden, het dier niet. De mens heeft naast behoeften ook verlangens. De psychisch gestoorde mens kan buitendien zuchtig worden. Zucht, afgeleid van 'schtig' en 'Seuche' is een oud woord voor ziekte. Er is mijns inziens geen bezwaar om de zuchtige mens een zieke mens te noemen, als men er maar bij aanneemt, dat het om een zeer speciale vorm van ziek zijn gaat. Behoeften liggen in de sfeer van het driftmatige: de behoefte om honger te stillen of dorst te lessen, de sexuele driften, de agressieve driften, en dergelijke meer. Verlangens zijn veeleer onbestemd. Zij hebben geen uitgebreidheid. Het verlangen is in de grond onstilbaar, want het bezit een onafgebroken intentionaliteit, een duurzaamheid: als een gestemdheid tegenover een stemming (de behoefte is meer stemmingsmatig). Verlangen is verlangen van iets. Dat iets wordt beetje bij beetje gewonnen, maar het vult het verlangen nooit geheel. Het verlangen is iets diep menselijks. Het sterkste verlangen is nog geen zucht. Er is een ogenblik, of wellicht is beter te spreken een traject, waarop verlangen verandert in zucht. Betrekken wij vooreerst nog een ander begrip in onze uiteenzetting, namelijk gewoonte. Gewoonte is een regelmatig doen van iets, dat men in alle vrijheid kan nalaten of uitvoeren. Bijvoorbeeld iedere dag een uur wandelen of fietsen. Er steekt geen noodzaak in, het is vrijblijvend. Maar gewoonte, of gebruik, kan leiden tot misbruik. Men kent goede gebruiken en slechte. Het slechte gebruik wordt misbruik genoemd. Maar ook misbruik is nog geen zuchtigheid. Als iemand een keer te veel alcohol gedronken heeft, waardoor hij een ernstig verkeersongeval veroorzaakt, is dit het gevolg van alcoholmisbruik, maar de persoon in kwestie is daardoor nog geen alcoholist, een zuchtige. Er komt nog iets anders bij. In zucht kan iets positiefs steken, door deze drang tot iets kunnen positieve resultaten bereikt worden. Ik denk maar aan de eerzucht van de streber, die streeft om het bezit van eer en aanzien. En in gewoonte kan iets negatiefs schuilen, bijvoorbeeld door het blijven steken in het al te gewone, placide en banale, waardoor iemand niet geraakt tot belangrijker activiteiten. De overeenkomst tussen zucht en perversie is evident. De term per- * Voordracht gehouden voor de herfstvergadering van de vereniging van Vlaamse zenuwartsen, op 18 oktober 1970, te Brussel.

2 338 versie behouden wij doorgaans voor sexuele aberraties. Wij weten dat mensen, die lijden aan een sexuele perversie, een zeer heterogene groep vormen. Zo is het ook bekend dat men geen typische alcoholist kent, maar vele typen van alcoholisten, die tezamen een zeer heterogene groep vormen. Vandaar dat wij nu reeds kunnen stellen dat er geen zuchtige mens bestaat, maar een heterogene groep van zuchtige mensen, van neurotici tot psychopathen, van defectueuze organischcerebraal gestoorden tot schizofreen gestoorden. Wat nog niet belet om de zuchtigheid als een mogelijke begripseenheid te kunnen beschouwen. Welke zuchten kennen wij zo al? Een hele reeks. Ik laat buiten beschouwing die zuchtvormen, welke met louter lichamelijke stoornissen gepaard gaan, zoals geelzucht, waterzucht, blauwzucht en dergelijke. Hier betekent zucht inderdaad niets anders dan ziekte, in organischfunctionele zin. Anders gesteld is het met heerszucht, eerzucht, speelzucht, drankzucht, strijdzucht, hebzucht, vraatzucht en zo meer. Het middel is tot doel geworden. De heerszuchtige heerst om het beleven van zijn macht, de eerzuchtige streeft om de eer, en zeker niet rechtstreeks om de anderen in de resultaten van zijn strevingen te betrekken. De andere mensen worden door zijn eerzucht hoogstens in bijkomstige zin bevoordeeld. Uit dit valt af te leiden dat het zuchtige een duidelijk narcistische, egocentrische zo niet egoïstische strekking heeft. De houding van de zuchtige is asociaal van instelling. Hij denkt hoofdzakelijk om zijn eigen belang. Hij geniet ten eigen behoeve. Daarbij kan het genot rechtstreeks worden genoten, of meer onrechtstreeks, dit wil zeggen door het vermijden en afweren van iets dat storend of pijnlijk is. Dat zuchtigheid voert tot zelfdestructie is bekend genoeg. Toch meen ik, in afwijking van de veronderstelling van Von Gebsattel, dat het destructieve niet primair is bij de zucht, meer een gevolg van de asociale, narcistische instelling van de zuchtige. Typisch is zijn passiefreceptieve, zelfverwennende houding. Het genieten raakt meer en meer los van de normatieve functies. Er is een tekort aan altruïstische zelfovergave, of anders gezegd er bestaat een perverse vorm van overgave, die meer een pseudo-overgave is in de zin van een capitulatie. Er treedt een zekere vorm van zelfvervreemding op, er ontstaat een groeiende dysharmonie in de persoonlijkheidsstructuur, als gevolg van de overwaardigheid waardoor de zuchtige streving wordt gevoed. Een dysharmonie die een verschuiving betekent naar een eenzijdigheid, waardoor in overmatige of onmatige zin een verandering zich heeft voltrokken. Pervers betekent verkeerd, verdraaid. De verandering die is ingetreden is een keer, een draai ten ongunste. Is zuchtigheid verslaving? Ja en nee, het hangt er maar van af hoe men de term opvat. De term verslaving is meer en meer in gebruik gekomen om de fysische afhankelijkheid aan te geven, dit wil zeggen de functionele verandering van metabolische aard van het lichaam.

3 339 Ook verleent men verslaving de betekenis van psychische afhankelijkheid. Addictie, een andere term voor verslaving, wordt tegenwoordig steeds meer aangewend om een toestand van periodische of chronische intoxicatie aan te geven. Maar laat ons het woord verslaving in zijn oorspronkelijke betekenis beschouwen. Verslaving wil zeggen slaaf worden, van iets of iemand. Zegt men dat iemand de slaaf van iets is geworden, dan bedoelt men daarmee het middel waar de verslaafde steeds weer naar grijpt. In deze zin is het te oppervlakkig van betekenis. Verslaafd is men van iemand. Van wie anders kan men, zodra men over zuchtigen spreekt, de slaaf zijn dan van zichzelf? Een deel van de persoonlijkheid maakt zich meer en meer los van de rest der persoonlijkheid, om het voor het gemak zo maar eens uit te drukken, en meer in het bijzonder maakt dit autonoom wordende deel der persoonlijkheid zich los van de normatieve functies. De invloed der gewetensfuncties op dit autonoom wordende deel wordt steeds zwakker. Het kan niet meer preventief ingrijpen. Het zwijgt of het komt pas te laat, in de vorm van berouw, of van ontstemming of van depressie. Door het steeds meer autonoom worden keert zich dit deel der persoonlijkheid tegen de overige instanties der persoonlijkheid. Het gevolg is een verschuiving van waarden, een herwaardering van deze nieuwe constellatie uit, die gekenmerkt is door een overwaardigheid van de zuchtige verlangens. Een onbeheerst verlangen domineert in de persoon, die hieraan onderhorig is geworden, er de slaaf van is geworden. Als dwangmatig, onontkoombaar voltrekt zich deze gang van zaken. Is dit wel waar? Mag men spreken van dwang? Naar psychiatrische begrippen niet. Voor echte dwang is het subjectieve gevoel hiervan constituerend, het beleven van dwang, zoals bij de dwangziekten bekend is. Daarbij wordt de dwang als ik-vreemd, als absurd beleefd, maar men kan er onvoldoende weerstand aan bieden. Van drang, zoals wij die tegenkomen bij impulsief handelende psychopathen, mogen wij evenmin spreken. Waar het bij de zuchtigheid om gaat is veeleer een vorm van objectieve dwang. Maar laten wij dat geen dwang noemen. Er biedt zich een term aan, die heel goed aangeeft wat hierbij gaande is, namelijk trek. De zuchtige wordt aangetrokken. Zoals het hart naar iets trekt. Speelzucht wordt een hartstocht genoemd. Het woorddeel tocht is afgeleid van trekken. Dit wil zeggen hartstocht betekent dat het hart, het gemoed, getrokken word naar iets, door een bepaalde instantie in de persoon zelf. In een zekere weerloosheid wordt de in zichzelf verdeelde zuchtlijder door het middel buiten hem aangetrokken, wat niet verhoed kan worden door de gewetensinstanties. Het is het autonoom-dominerend deel in de persoon dat hem doet trekken naar, trek hebben in het middel, dat hem uiteindelijk tot zelfdestructie zal voeren. Dit deel dat wil genieten, positief, dit wil zeggen rechtstreeks of negatief, dit wil zeggen door storende of pijnlijke zaken te vermijden of af

4 340 te weren, trekt de persoon naar het genot, dat schijnbaar doel in zichzelf is geworden, van middel tot doel. Maar dat is slechts schijn. Want hierachter gaat schuil, waar het in de grond van uitgaat. Of nu de addictie zich voltrekt in hoofdzaak om neurotische of om psychopathische of om sociaal-culturele noden of van combinaties van deze, daar gaat het in de grond niet om. De wegen tot de zuchtigheid zijn verschillend, maar het principe is uniform. Mijns inziens kan met het zo stellen. Deze ontwikkelingen tot zuchtigheid houden verband met een tekort in de persoonlijkheid, op een onvervuldheid, op iets wat ontbreekt. Het tot zucht gedenatureerd verlangen vervangt een banaler verlangen, dat ondragelijk is geworden. Naar het mij voorkomt houdt dit basale verlangen verband met het verlangen de onvolledigheid van het mens zijn, van la condition humaine, op te heffen. Alles wordt er aan ten offer gebracht, tot de volledige zelfdestructie toe. Dit streven naar het grenzeloze is iets typisch menselijks. Men komt het in aangrijpende, fascinerende vormen tegen in de tegelijk grandioze als gruwelijke belevingen van de lijders aan schizofrenie. In de pathologie van de schizofrenie komen, door de doorbraak van zeer fundamentele structuren, deze aangrijpende dieptebelevingen boven. Maar niet alleen in de pathologie. In bepaalde cultuurperioden die wij met romantisch aangeven, komen wij iets overeenkomstigs tegen. Het streven naar het onbereikbare, het eeuwige, de bijna lijfelijke strijd tussen goed en kwaad, het zich afwenden van het aardse en de al te banale gebondenheden en betrekkingen van dit aardse leven. In de romantiek komen wij die zelfde hang naar zelfopheffing, naar suicide tegen, het asociale ziekelijke karakter waarop Goethe destijds reeds met nadruk heeft gewezen. Ook hier mateloosheid, gebrek aan evenwicht, strevingen naar uitersten van eenzijdigheid, met tegelijkertijd het zich onttrekken aan de verplichtingen die in het menselijke bestaan aan ieder worden gesteld. Heimwee, Hinausweh, ook hierin herkent men het getrokken worden door iets onbereikbaars, Weltschmerz, spleen, ennui. Hierbij ziet men een bestaansreductie voltrokken worden door een dominerende overwaardigheid. Het is de vitaliteit in de mens, zijn instelling op zelfbehoud, die deze ontwikkeling kan verhinderen. Maar niet zelden blijken zelfs de drijfveren van het zelfbehoud niet opgewassen te zijn tegen dit moedwillige doorbreken van de grenzen, waaraan het menselijk bestaan is gesteld. Ik sprak van overwaardigheid. In strikte zin, zoals wij overwaardigheid in de psychiatrie gebruiken, is het niet bedoeld. De tot zucht leidende overwaardigheid bezit niet dezelfde dynamiek van zich uit te breiden over steeds meer nieuwe denkelementen, dat accaparerend-expansieve wat zo typisch is 'voor het overwaardige, zoals wij dat in de psychiatrie kennen bij overwaardige denkbeelden. Steeds meer elementen worden in het complex gevangen. Wel vindt men in de zucht terug de auto-

5 341 nomie, inharent aan het overwaardige, en met een gelijkaardige tendens tot expansie in de persoonlijkheid. Men zou het zo kunnen zeggen, dat zuchtigheid het gedomineerd zijn heeft van het overwaardige denkbeeld en het gefixeerd zijn, de horigheid, van de subjectieve dwang, maar het is geen corpus alienum in de persoonlijkheid zoals de echte dwang wordt beleefd. Eigenlijk is zuchtigheid nog meer een beheersend overwicht dan een overwaarde, die uitgaat van dat streven naar het overschrijden van de menselijke grenzen op grond van de ondragelijke onvrede met het onvolledig zijn van het menselijke bestaan. Hierdoor ontstaat een ondergeschikt worden aan een determinatierichting, zonder dat de vraag wordt gesteld naar de rechtmatigheid van de betrokkenheid van deze determinatie. Dit overwicht heeft een innerlijke expansie in de persoonlijkheid, enigszins vergelijkbaar met de maligne groei van een tumor. Het ontaardt tot een zo-zijn-moeten, de zucht. Terwijl het verlangen meer een zo-zijn-willen is. Men zou kunnen zeggen dat overwaardigheid een soort 'geloof' is; dat is zuchtigheid niet. Het is een hunkeren naar een toestandsverandering, zoals Von Gebsattel terecht heeft gesteld. Het centrale thema is het willen vullen van wat ontbreekt. En dit is een streven ten kwade. Hiermee wil ik aangeven, dat zucht rechtstreeks verband houdt met het probleem van het kwaad. 'Es miichte kein Hund so 'Unger leben', roept Faust uit. Maar wat wil Faust? Het is van belang om Goethe's meesterwerk hierop na te gaan, omdat diens Faust-tragedie juist handelt over dit thema. Ook Faust is ontevreden: 'Habe nun, ach! Philosophie Juristerei und Medizin Und leider auch Theologie Durchaus studiert, mit heiszem Bemiihn. Da steh ich nun, ich armer Tor, Und bin so klug als wie zuvor!' Nogmaals, wat wil Faust? Dat wordt ons helder en onomwonden toevertrouwd: 'Ich, Ebenbild der Gottheit, das sich schon Ganz nah gediinkt dem Spiegel ewger Wahrheit, Sein selbst genosz in Himmelsglanz und Klarheit Und abgestreift den Erdensohn'. Het is duidelijk. Hij heeft geen vrede met een simpele Erdensohn te zijn, hij acht zich Ebenbild der Gottheit. Wij weten hoe deze vermetelheid afloopt. Dat de mens niet ongestraft deze strevingen kan koesteren. De personificatie van het kwade is vanaf het begin aan Fausts zijde; het is Mephistopheles die niet zonder ironie zorgvuldig Fausts ondergang voorbereidt. Hoe dan wel? 'Drum frisch! lasz alles Sinnen sein, Und grad mit in die Welt hinein!. Was heiszt das fur ein Leben fuhren,

6 342 Sich und die Jungens ennuyieren'. Kortom, Faust wordt aangetast daar, wat bij de mens doorgaans zijn zwakste zijde is, het zinnelijke: 'Lasz alles Sinnen sein'. Hoezeer narcistisch deze Faustfiguur is, komt men vrijwel op iedere bladzijde van deze tragedie tegen. Als voorbeeld geldt: 'Hier ist es Zeit, durch Taten zu beweisen, Dasz Manneswlirde nicht der Gekterhiihe weicht'. De zuchtige mens, hoe verschillend van persoonlijkheid deze ook is, in zijn talrijke gedaanten, hoe heterogeen ook de groep van zuchtigen is, de zuchtige mens is de faustische mens, met dezelfde vermetelheid en uitdagendheid, met bovenaardse strevingen en gedoemd ten onder te gaan aan het kwaad dat hij heeft opgeroepen. Met nadruk voeg ik hieraan toe, om misverstanden te vermijden, dat ik in deze verhandeling de term kwaad steeds heb gebezigd in de gangbare 'neutrale' betekenis en niet bedoeld in religieuze noch in metafysische zin. Bovendien gaat het mij evenmin om een ethische veroordeling van de zuchtigheid, maar om te doen uitkomen, dat het kwaad door mij als inhaerent aan het mens-zijn wordt beschouwd. Men zal echter aanstonds opmerken, dat toch niet al die zuchtigen faustische mensen zijn met een dergelijke diepzinnige problematiek als waarmee Doctor Faustus worstelde. Dat men met de beste wil deze diepgang van problematiek niet kan toeschrijven aan heel gewone mensen. Men onderschatte overigens de diepgang van de mensen niet. De eenvoudigste onder hen beleeft, als hij aan een schizofreen proces ten prooi valt, de meest aangrijpende, de meest diepzinnige belevingen, die opwellen uit diepe grondstructuren van zijn persoonlijkheid. Zo ook moet men de diepgang van de zuchtigheid niet onderschatten. Achter de schijnbaar oppervlakkige en eenvoudige problematieken, zoals bijvoorbeeld zich te buiten gaan aan alcohol omdat iemand een slecht huwelijk heeft, resoneren ongetwijfeld buiten zijn aandacht om diepere lagen van zijn persoonlijkheidsstructuur mee. Denken wij in dit verband aan hetgeen Jung mijns inziens ontwijfelachtig heeft aagetoond, namelijk dat ieder mens archetypen kent en overeenkomstige zeer fundamentele structuren bezit. Desondanks lijkt de afstand tussen Dr. Faust en onze patiënten nog al te groot om de overeenkomstigheid van hun problematiek te aanvaarden. De menselijke onvrede met zichzelf en zijn bestaan is het gemeenschappelijke. Vooropgesteld kan worden, dat deze menselijke onvrede twee exponenten heeft, namelijk die welke aan de tijd is gebonden, aan een tijdvak, en die welke altijd heeft bestaan door de eeuwen heen, als gevolg van de onvolkomenheid van de mens en de menselijke samenleving. De laatste exponent als bekend veronderstellend, wil ik meer het accent leggen op de onvrede, die gebonden is aan de tijdsperiode waarin wij thans leven. In onvrede leven is er in onze jaren zeker in aanzienlijke mate. Om

7 343 een voorbeeld te nemen uit vele: een groep adolescenten neemt geen genoegen met het leven zoals het hun geboden wordt. Zij willen meer. Zij willen 'high' worden, zij willen aan belevingen deel hebben, die buiten het gewone, alledaagse vallen. Ik wil niet beweren, dat hiermee aangegeven is, waarom de verbreiding van middelen, die tot zuchtigheid aanleiding kunnen geven, zo sterk is toegenomen. Wellicht ook omdat wij in een tijd van nieuwe romantiek leven, met kleurrijke en buitenissige kleding, lange haren, verguizing van het 'establishment', van datgene wat voor banaal wordt gehouden, van de weloverwogen levensgang. Het is hun alles te burgerlijk-benepen, te zelfgenoegzaam en te saai. Het avontuurlijke, het mateloze overheerst, een drang naar ruimte en vrijheid breekt zich baan, die het kan moeilijk anders bij nagenoeg ieder van deze groep leidt tot een zeker conformisme ten opzichte van dit ideaal, dat zelf doorgaans niet of onvoldoende wordt beseft. De onvrede, die zich ook als verveling kan presenteren, maar evengoed als verdriet, als mismoedigheid, landerigheid of lusteloosheid, is iets waarmee ieder onrijp mens steeds opnieuw geconfronteerd wordt in zijn leven. De beleving van zijn eigen tekorten, zijn begrensdheden, zijn fouten en ondeugden, zijn bronnen van een innerlijk gevoel van onvrede. Het vraagt van de psychisch onvolgroeide mens veel inspanning en kracht om hieraan het hoofd te bieden, om niet te zwichten voor de verleiding die onvrede kwijt te geraken met behulp van iets buiten hem, met name een middel, dat die onvrede zal wegnemen, zij het tijdelijk. Euforica, hypnotica, fantastica en zo meer staan ter beschikking. En hoe gemakkelijk zal de adolescent, niet zelden gestimuleerd door anderen die al ervaring op dit gebied hebben opgedaan, zijn toevlucht nemen tot deze middelen. Want hij is de typische mens, die meer negativa dan positieve resultaten op zijn balans heeft te boeken, meer teleurstellingen dan resultaten. Hij is nog onvoldoende gerijpt om iets van belang tot stand te kunnen brengen, en zijn hele wezen verlangt juist om te kunnen presteren, om creatief te zijn, om zich te verwezenlijken. Te meer omdat hij zo goed meent te weten hoezeer de oudere generaties tekort zijn geschoten, maar die hem niet aan bod laten komen, die hem niet voor vol willen aanzien. Zo is veelal de visie van de adolescent. En het behoeft in die omstandigheden niet veel om hem te doen afwijken in een schadelijke richting. Het is niet aan ons om laatdunkend en misprijzend deze gang van zaken te veroordelen. Dat is al te gemakkelijk en goedkoop. Wij moeten er ons niet op deze wijze van af maken, maar trachten de drijfveren van de aangestipte ontwikkeling te achterhalen. Het is niet te veel gezegd, dat de onvrede van heden in grote mate voortkomt uit een gezagscrisis. Het verzet tegen de autoriteit, tegen het gezag en de gezagsdragers, is wereldomvatend. De bestaande hiërarchie wordt niet meer aanvaard en ik spreek nu niet meer uitsluitend in

8 344 verband met de adolescenten. Het is aan iedere hiërarchie eigen dezelfde tendens te volgen, op grond waarvan de voorafgaande hiërarchie werd verworpen. Namelijk iedere hiërarchie vertrekt van een idealistisch standpunt, waarbij het doel is zuiverend te werken, bestaande misstanden en onrechtvaardigheden ongedaan te maken, misbruik van macht en corruptie te elimineren. Maar bij de verwerkelijking in concreto ontwikkelt zich andermaal de nieuw gevestigde hiërarchie tot vormen van machtsmisbruik, van misstanden en van onrechtvaardigheden. De individuele mens die desondanks integer blijft niet te na gesproken, wel te verstaan. Het is het onvermijdelijke gevolg van wat al eerder door mij werd genoemd, namelijk van de onvolkomenheid van de mens en zijn samenleving. Bij de overgang van een bestaande hiërarchie, het 'establishment', naar een nagestreefde nieuwe ordening, ziet men dat het bestaande gezag niet meer wordt aanvaard. Ik laat nu het streven naar anarchie, dat onmiskenbaar in onze hedendaagse samenleving sterker dan in vroegere tijden aanwezig is, buiten beschouwing. Na wereldoorlog II was het aanzien van het Westen zodanig geschokt, dat volkeren, die voordien het koloniserend gezag hadden aanvaard, dit gezag niet langer verdroegen, en zich in één golf van onafhankelijkheidsbewegingen vrij maakten. In het gezin, op veel kleinere schaal dus, werd het ouderlijk gezag bestreden. De studenten opponeerden tegen de universitaire overheid, de gelovigen tegen de bestaande kerkordening. En zo meer en zo voort. Het is mijn overtuiging, dat de alles aantastende gezagscrisis van de na-oorlogse jaren een zeer belangrijke bron is van de huidige onrust in de samenleving. Wellicht is het wel de belangrijkste factor. Het is voor mij niet mogelijk in het tijdsbestek, dat mij is geboden voor deze voordracht, dit uitermate belangrijke en boeiende probleem te bespreken. Het is zonder twijfel van ongemene betekenis voor het probleem van de zuchtigheid en de zuchtige mens, dat zijn wortel heeft in de menselijke onvrede. Het gezagsprobleem is de Faustproblematiek. Het gelijk willen zijn aan God, als ultieme verzetsinstelling tegen de autoriteit, is een gezagsprobleem dat niet nieuw is doch van alle tijden. Maar in onze tijd, op het traject van een bestaande ordening die ondermijnd is en nog verder ondermijnd wordt, naar een nieuwe vorm van hiërarchie, die zich nog maar nauwelijks heeft afgetekend, is deze problematiek scherper van contour, heftiger van intensiteit. Nogmaals, het is een al te veel omvattend onderwerp voor mij om te behandelen. Er zou een symposium te wijden zijn aan het gebruik van drugs in verband met de transformatie van de hiërarchische structuur van onze samenleving. Bij een zodanig ingrijpende verandering worden veel hogere eisen gesteld aan de psychische stabiliteit van het individu dan in het geval van een vast gevestigde orde. De psychische stress is groot onder dergelijke omstandigheden.

9 345 Het is zo'n complexe en fundamentele problematiek die aan de orde komt, zo veelomvattend, dat dit symposium zou moeten worden gehouden door medici samen met sociologen en historici, omdat voor een helder inzicht in de ingrijpende sociale veranderingen het sociologische verband en het historische verband onmisbaar zijn voor ons, medici, om de juiste verhoudingen te onderkennen. Wellicht is de organisatie van een dergelijk symposium in de nabije toekomst mogelijk. Wenselijk is het in ieder geval. SUMMARY The addicts with their various forms of addiction are seen in the light of a general human trend of being discontent with his lot. In this connection the tragic figure of Goethe's Faust is introduced as a typical representative of his kind, with the corresponding attitude towards life. Ultimately evetything is sacraficed, even to the end of self-destruction in the aim to level up man's intrinsic deficiency and his falling short of attaining a state of deity. This internal discord about the inadequacies of man's existence is reflected in all the diverse manifestations in relation to this uneasiness. It has two exponents. The first one has always existed, throughout the ages, as the result of the imperfection of mankind and the imperfect structure of his society. The second exponent, on the contrary, is directly connected with and determinated by the period in which we actually live. Our times are basically influenced by a universal crisis about authority, with its many aspects in our post-war society. LITERATUUR 1 Boss, M. Sinn und Gehalt der sexuellen Perversionen, 2e dr. Bern-Stuttgart Buyse, G. 'De persoonlijkheid van de toxicomaan', Tijdschr. voor Geneesk ( ). 3 Van der Does Vervreemding en verslaving. Proefschrift Utrecht, de Willebois, A. E. M Von Gebsattel, V. E. 'Suchtiges Verhalten im Gebiet sexueller Perversionen' (1932); 'Zur Psychopathologie der Sucht' (1948), beide gepubliceerd in: Prolegomena einer rnedizinische Anthropologie. Berlin-Giittingen-Heidelberg Goethe, J. W. von Faust, deel 1. Goldmann, München Laubenthal, F. Sucht und Miszbrauch. Stuttgart en anderen 7 Rinke, H. C. Psychiatrie, deel 3. Amsterdam 1967.

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

FILOSOFIE ALS VERWONDERING

FILOSOFIE ALS VERWONDERING FILOSOFIE ALS VERWONDERING Freudig war, vor vielen Jahren Eifrig so der Geist bestrebt, Zu erforschen, zu erfahren, Wie Natur im Schaffen lebt. Und es ist das ewig Eine, Das sich vielfach offenbart; Klein

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

FAUST VISUEEL FYSICAAL FAUST, VISUEEL, FYSICAAL

FAUST VISUEEL FYSICAAL FAUST, VISUEEL, FYSICAAL 42 1987 FAUST VISUEEL FYSICAAL 1987 FAUST, VISUEEL, FYSICAAL 43 1987 FAUST VISUEEL FYSICAAL 1987 44 Faust: thema en verhaal Geen sprekender gezicht heeft de westerse cultuur voortgebracht dan haar Faust.

Nadere informatie

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 -

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Jaargang 9 nr. 10 ( 3 juni 2008) Non-dualiteit van de ervaring Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Ja, we hebben het hier steeds over het herkennen van non-dualiteit. Het is duidelijk:

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Psychisch lijden is nooit banaal

Psychisch lijden is nooit banaal Psychisch lijden is nooit banaal Ariane Bazan is hoogleraar Klinische Psychologie, Université Libre de Bruxelles (ULB). Gertrudis Van de Vijveris gewoon hoogleraar Moderne Wijsbegeerte en Wetenschapsfilosofie,

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Inhoud. Wenken voor een evenwichtig leven 7. Over Epictetus 69. Nawoord De filosofie van de stoa 73. Bibliografische notitie 83 [5]

Inhoud. Wenken voor een evenwichtig leven 7. Over Epictetus 69. Nawoord De filosofie van de stoa 73. Bibliografische notitie 83 [5] Inhoud Wenken voor een evenwichtig leven 7 Over Epictetus 69 Nawoord De filosofie van de stoa 73 Bibliografische notitie 83 [5] 1 Al wat bestaat is in twee categorieën te verdelen: de ene valt binnen ons

Nadere informatie

Omgaan met. verleiding

Omgaan met. verleiding Omgaan met verleiding Vaak kijken we op naar waar we willen zijn, bovenaan de ladder, en nog voordat we begonnen zijn met klimmen zakt de moed ons in de schoenen; dat haal ik nooit, zo zal ik nooit kunnen

Nadere informatie

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein,

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, 9 februari 2014 Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, Misschien heeft u bij het zingen van dit lied ook altijd wel een wat dubbel

Nadere informatie

VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND

VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND VERLIES VAN EEN DIERBARE INFORMATIE OVER ROUWVERWERKING FRANCISCUS VLIETLAND Verlies lijden en verdriet hebben Verlies lijden is iets dat de meeste van ons op een bepaald moment in hun leven meemaken en

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk

Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk 1. Mensbeelden: impliciet/expliciet, beschrijvend en normatief Het geleefde, gesproken, besproken mensbeeld: van impliciet

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

Een dierbare verliezen en daarover verdriet hebben

Een dierbare verliezen en daarover verdriet hebben Een dierbare verliezen en daarover verdriet hebben Verlies lijden is iets dat de meesten van ons op een bepaald moment in het leven meemaken. Dit kan een ingrijpende ervaring zijn. Het kan moeilijk zijn

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

General information of the questionnaire

General information of the questionnaire General information of the questionnaire Name questionnaire: Dysfunctional Attitude Scale (DAS-A-NL) Original author: Weissman, & Beck Translated by: Raes, Hermans, VandenBroek, & Eelen Date version: 2001

Nadere informatie

Wat is emotionele pijn eigenlijk?

Wat is emotionele pijn eigenlijk? Wat is emotionele pijn eigenlijk? Door de enorme stappen die het laatste decennium zijn gezet in hersenonderzoek, wordt steeds meer duidelijk dat emotionele pijn net zo erg kan zijn als fysieke pijn. Emotionele

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening

Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening Het vergroten van draagkracht na confrontatie met een harta andoening Draaglast en draagkracht Als door de confrontatie met ziekte de balans tussen draaglast en draagkracht wordt verstoord, moet gezocht

Nadere informatie

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen.

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen. DIS-Q VRAGENLIJST Deze vragenlijst bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat enkele algemene vragen over uw achtergrond. In het tweede deel wordt U gevraagd aan te geven in welke mate de volgende ervaringen

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet

Essay. Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Essay Norbert Vogel* Morele feiten bestaan niet Ethici onderscheiden zich van gewone mensen doordat zij niet schijnen te weten wat morele oordelen zijn. Met behulp van elkaar vaak uitsluitende ismen trachten

Nadere informatie

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken

Deel 9/12. Leer je invloed effectief aanwenden om je doelen te bereiken Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Oasemoment "De Heer is mijn herder" Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013

Oasemoment De Heer is mijn herder Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013 Oasemoment "De Heer is mijn herder" Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013 Lezing (uit de Nieuwe Bijbelvertaling) Psalm 23 Een psalm van David. De Heer is mijn herder, het ontbreekt mij aan niets.

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

De essentie van het leven

De essentie van het leven De essentie van het leven Eerste druk, 2014 2014 Lucien M. Verkooijen Coverbeeld: schilderij Mystieke reis ei tempera op board door Lia Vonk Fotografie: Fred van Welie Correctors: Elly van de Vlugt, José

Nadere informatie

Zondag 16 december, 3 e advent dienst met HA ds. A.J.Wouda. Filippenzen 4: 4-9. Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Zondag 16 december, 3 e advent dienst met HA ds. A.J.Wouda. Filippenzen 4: 4-9. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Zondag 16 december, 3 e advent dienst met HA ds. A.J.Wouda Filippenzen 4: 4-9 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Een paar verzen uit een brief van Paulus aan de gemeente in Filippi, een klein havenstadje

Nadere informatie

Tijdsdiagnose I. Column door Jan Bransen

Tijdsdiagnose I. Column door Jan Bransen Tijdsdiagnose I Column door Jan Bransen Over misverstane ambitie en verwonderde kleuters 1 Ik ga in de komende vier columns steeds één kenmerk bespreken van wat we filosofie zouden kunnen noemen, kenmerken

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving. Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014

Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving. Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014 Si Deus, unde malum, si malum unde Deus? Over de plaats van pijn en lijden in onze samenleving Prof. Dr. Ignaas Devisch 21/10/2014 Verleden Paternalisme Heteronomie Lot Afhan kelijkh eid Nu Zelfstandi

Nadere informatie

PLICHT EN VERPLICHTING. De weg van oude patronen of

PLICHT EN VERPLICHTING. De weg van oude patronen of PLICHT EN VERPLICHTING De weg van oude patronen of HYPOTHESE Het uitgangspunt van esoterische psychologie/filosofie is dat alles, dus zowel de ziel als de vaste vorm (het fysieke lichaam), energie is.

Nadere informatie

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn:

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn: Levensgebed Het levensgebed is een terugblik, een vorm van gebed met je eigen leven om je bewust te maken van de aanwezigheid van God in concrete gebeurtenissen, een aandachtsonderzoek. Het is opgebouwd

Nadere informatie

Zondag 3 januari Op weg naar de andere Koning. Evangelie-lezing: Mattheüs 2 : 1 12

Zondag 3 januari Op weg naar de andere Koning. Evangelie-lezing: Mattheüs 2 : 1 12 Zondag 3 januari Op weg naar de andere Koning Evangelie-lezing: Mattheüs 2 : 1 12 Eigenlijk staan ze niet eens zo ver van ons af, de magiërs, denk ik. Het zijn mensen als wij, op zoek naar houvast, naar

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Uit God geboren. Weekoverweging. Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens

Uit God geboren. Weekoverweging. Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens WEEK 51 1 Weekoverweging Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens Uit God geboren Je hebt groot gelijk als je niet gelooft, dat Jezus is voortgekomen uit geestelijk zaad. Waarom zo moeilijk

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Bijlage 4 Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Richtlijnen Jeugdhulp / KOPP / richtlijn / pagina 69 Deze bijlage geeft hulpverleners tips en suggesties voor het gesprek met

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn Test geluk en levenskunst Beantwoord elke stelling met ja/eens of nee/oneens -1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn -2- Ik ben niet zo gevoelig voor lof of

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Interventie Syrië. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht

Interventie Syrië. Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht Faculteit der Rechtsgeleerdheid Afdeling Internationaal en Europees recht Oudemanhuispoort 4-6 1012 CN Amsterdam Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 5252833 Interventie Syrië Datum 29 augustus 2013 Opgemaakt

Nadere informatie

DE WETENSCHAP DER THEOSOFIE

DE WETENSCHAP DER THEOSOFIE ~~ ~ DE WETENSCHAP DER THEOSOFIE DOOR Dr. G. S. ARUNDALE * Uitgave van de Theosofische Vereniging. Nederlandse Afdeling Amsteldijk 76. Amsterdam Z DE WETENSCHAP DER THEOSOFIE In de Theosofische Vereniging

Nadere informatie

Relevant zijn als christen

Relevant zijn als christen Relevant zijn als christen Eén van de mooiste teksten uit de Bijbel; Gods kernboodschap voor een verlost volk! Geen schoner spreuk en meer van kracht, dan Micha zes en wel vers acht! Micha 6:8 Er is jou,

Nadere informatie

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs Kris Tavernier Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs 1 Timoteüs 1-6 Het is mijn bedoeling in dit artikel een overzicht te geven van de namen van God en van Zijn Zoon Jezus, die

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Bijbelstudie 1 Korintiërs Diversiteit in de kerk is van alle tijden. En nu onze cultuur en de kerk minder goed op elkaar aansluiten dan wel eens gedacht, worden we vaker bepaald bij de verschillen tussen

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

HC zd. 42 nr. 31. dia 1

HC zd. 42 nr. 31. dia 1 HC zd. 42 nr. 31 weinig mensen zullen zeggen dat ze leven voor het geld geld maakt niet gelukkig toch zeggen we er graag achteraan: wel handig als je het hebt want waar leef ik voor? een christen mag zeggen:

Nadere informatie

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Geschreven door auteur Geen Reacties Gepubliceerd: december 28th, 2013 Natalie Glasson Aartsengel Metatron, met Natalie Glasson Binnenin jouw wezen

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Preek op 5 januari 2014 Driekoningen

Preek op 5 januari 2014 Driekoningen Preek op 5 januari 2014 Driekoningen Sommige bijbelverhalen hebben volop de verbeelding van mensen in gang gezet. De Driekoningen tekst uit Mattheüs is zo n verhaal. De sobere vertelling van de evangelist

Nadere informatie

Diagnostische bronnen

Diagnostische bronnen Diagnostische bronnen Testinformatie MMPI-2 Observatie Testattitude Validiteit Inhoudschalen Empirische schalen HL-schalen, suppl. Schalen Kritieke items Klinische informatie Anamnese Biografie Somatiek

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Les 3. Stap 2 van Innerlijke Verbinding

Les 3. Stap 2 van Innerlijke Verbinding Les 3 Stap 2 van Innerlijke Verbinding Kies voor de intentie om uzelf en anderen lief te hebben. Het maken van deze keuze opent uw hart, nodigt goddelijke Liefde en Mededogen binnen en beweegt u in de

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg

Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg De revanche van het systeemdenken: wat is de waarde voor de sociale psychiatrie? Christina van der Feltz-Cornelis en Willem van Tilburg SYMPOSIUM SOCIALE PSYCHIATRIE: REVANCHE VAN HET SYSTEEMDENKEN 6 november

Nadere informatie

Psalmen kaarten. Wilfried

Psalmen kaarten. Wilfried Psalmen kaarten Wilfried Er was ooit een lied van iemand die bad met zijn kaarten. Vandaag is dit werkelijkheid geworden. Spelenderwijs leer je de psalmen kennen van inhoud. En voor wie wil kan je ook

Nadere informatie

Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare

Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare 1 maximumscore 2 een uitleg van de oplossing van de paradox van de fictionele emoties volgens Van Hove aan de hand van tekst 1: we weten dat theater fictie voorspiegelt,

Nadere informatie

HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG

HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG INLEIDING In dit hoofdstuk willen we meer ingaan op de kenmerken van spiritualiteit, zodat de betekenis van deze dimensie concreter wordt

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus

Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus Zondag 27 september Markus 9, 30-37 Overdenking Lieve mensen van de Hofkerk, gasten, gemeente van Jezus Christus 1) Ongemakkelijk gevoel Ik kreeg een beetje een ongemakkelijk gevoel toen ik dat gedeelte

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Hoop doet leven, al is het maar voor even. Corine Nierop- van Baalen 15 april 2013 Amersfoort

Hoop doet leven, al is het maar voor even. Corine Nierop- van Baalen 15 april 2013 Amersfoort Hoop doet leven, al is het maar voor even Corine Nierop- van Baalen canierop@diaconessenhuis.nl 15 april 2013 Amersfoort Inhoud Betekenis hoop palliatieve patiënten met kanker Moeilijkheden die hulpverleners

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Hoofdbedekking nog nodig vandaag?

Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Het dragen van een hoofdbedekking kan een schande zijn, maar het dragen van een hoofdbedekking kan ook een eer zijn. Paulus wil ons allen aanmoedigen en niet afbreken

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT

HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT HRM = HUMAN RESOURCE MANAGEMENT Human Resource human = resource Human de mens uit de humanistische psychologie cf. piramide Maslow typisch menselijke: Self mens=self Self = verlangen om te groeien, om

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

WORK EXPERIENCE PROFILE

WORK EXPERIENCE PROFILE WORK EXPERIENCE PROFILE VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Werkstress is een verschijnsel dat al jaren sterk de aandacht trekt. Statistieken van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid geven aan dat

Nadere informatie

De Bijbel Open (02-03)

De Bijbel Open (02-03) 1 De Bijbel Open 2013 9 (02-03) Ik kreeg een vraag van een luisteraar die nogal persoonlijk van aard is. Ik denk dat het gaat om een vraag die bij veel meer mensen leeft. De luisteraar zegt: ik mag uit

Nadere informatie

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Levend Water (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Joh.4:10 wie gedronken heeft van het water, dat Ik hem zal geven, zal geen dorst krijgen in eeuwigheid, maar het water, dat Ik hem

Nadere informatie

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK Bij het begin van de jaren 70 zoeken enkele ouders een dagcentrum voor hun volwassen gehandicapt kind. Voordien was het bijna evident

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Zondag 24 november 2013 * 10e zondag van de herfst * preek Maleachi 3, 19-24 = 4, 1-6 / Lucas 21, 5-19 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, In de ideale wereld zou het mogelijk zijn, dat

Nadere informatie