ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS*

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS*"

Transcriptie

1 337 ZUCHTIGHEID EN DE ZUCHTIGE MENS* door Prof. Dr. E. VERBEEK, Gent Welke verandering heeft zich voltrokken in de mens die zuchtig is geworden? Uit deze vraagstelling vallen aanstonds tweeërlei gevolgtrekkingen af te leiden, namelijk: 1 Men is oorspronkelijk nooit zuchtig, maar men wordt het; en 2 alleen de mens kan zuchtig worden, het dier niet. De mens heeft naast behoeften ook verlangens. De psychisch gestoorde mens kan buitendien zuchtig worden. Zucht, afgeleid van 'schtig' en 'Seuche' is een oud woord voor ziekte. Er is mijns inziens geen bezwaar om de zuchtige mens een zieke mens te noemen, als men er maar bij aanneemt, dat het om een zeer speciale vorm van ziek zijn gaat. Behoeften liggen in de sfeer van het driftmatige: de behoefte om honger te stillen of dorst te lessen, de sexuele driften, de agressieve driften, en dergelijke meer. Verlangens zijn veeleer onbestemd. Zij hebben geen uitgebreidheid. Het verlangen is in de grond onstilbaar, want het bezit een onafgebroken intentionaliteit, een duurzaamheid: als een gestemdheid tegenover een stemming (de behoefte is meer stemmingsmatig). Verlangen is verlangen van iets. Dat iets wordt beetje bij beetje gewonnen, maar het vult het verlangen nooit geheel. Het verlangen is iets diep menselijks. Het sterkste verlangen is nog geen zucht. Er is een ogenblik, of wellicht is beter te spreken een traject, waarop verlangen verandert in zucht. Betrekken wij vooreerst nog een ander begrip in onze uiteenzetting, namelijk gewoonte. Gewoonte is een regelmatig doen van iets, dat men in alle vrijheid kan nalaten of uitvoeren. Bijvoorbeeld iedere dag een uur wandelen of fietsen. Er steekt geen noodzaak in, het is vrijblijvend. Maar gewoonte, of gebruik, kan leiden tot misbruik. Men kent goede gebruiken en slechte. Het slechte gebruik wordt misbruik genoemd. Maar ook misbruik is nog geen zuchtigheid. Als iemand een keer te veel alcohol gedronken heeft, waardoor hij een ernstig verkeersongeval veroorzaakt, is dit het gevolg van alcoholmisbruik, maar de persoon in kwestie is daardoor nog geen alcoholist, een zuchtige. Er komt nog iets anders bij. In zucht kan iets positiefs steken, door deze drang tot iets kunnen positieve resultaten bereikt worden. Ik denk maar aan de eerzucht van de streber, die streeft om het bezit van eer en aanzien. En in gewoonte kan iets negatiefs schuilen, bijvoorbeeld door het blijven steken in het al te gewone, placide en banale, waardoor iemand niet geraakt tot belangrijker activiteiten. De overeenkomst tussen zucht en perversie is evident. De term per- * Voordracht gehouden voor de herfstvergadering van de vereniging van Vlaamse zenuwartsen, op 18 oktober 1970, te Brussel.

2 338 versie behouden wij doorgaans voor sexuele aberraties. Wij weten dat mensen, die lijden aan een sexuele perversie, een zeer heterogene groep vormen. Zo is het ook bekend dat men geen typische alcoholist kent, maar vele typen van alcoholisten, die tezamen een zeer heterogene groep vormen. Vandaar dat wij nu reeds kunnen stellen dat er geen zuchtige mens bestaat, maar een heterogene groep van zuchtige mensen, van neurotici tot psychopathen, van defectueuze organischcerebraal gestoorden tot schizofreen gestoorden. Wat nog niet belet om de zuchtigheid als een mogelijke begripseenheid te kunnen beschouwen. Welke zuchten kennen wij zo al? Een hele reeks. Ik laat buiten beschouwing die zuchtvormen, welke met louter lichamelijke stoornissen gepaard gaan, zoals geelzucht, waterzucht, blauwzucht en dergelijke. Hier betekent zucht inderdaad niets anders dan ziekte, in organischfunctionele zin. Anders gesteld is het met heerszucht, eerzucht, speelzucht, drankzucht, strijdzucht, hebzucht, vraatzucht en zo meer. Het middel is tot doel geworden. De heerszuchtige heerst om het beleven van zijn macht, de eerzuchtige streeft om de eer, en zeker niet rechtstreeks om de anderen in de resultaten van zijn strevingen te betrekken. De andere mensen worden door zijn eerzucht hoogstens in bijkomstige zin bevoordeeld. Uit dit valt af te leiden dat het zuchtige een duidelijk narcistische, egocentrische zo niet egoïstische strekking heeft. De houding van de zuchtige is asociaal van instelling. Hij denkt hoofdzakelijk om zijn eigen belang. Hij geniet ten eigen behoeve. Daarbij kan het genot rechtstreeks worden genoten, of meer onrechtstreeks, dit wil zeggen door het vermijden en afweren van iets dat storend of pijnlijk is. Dat zuchtigheid voert tot zelfdestructie is bekend genoeg. Toch meen ik, in afwijking van de veronderstelling van Von Gebsattel, dat het destructieve niet primair is bij de zucht, meer een gevolg van de asociale, narcistische instelling van de zuchtige. Typisch is zijn passiefreceptieve, zelfverwennende houding. Het genieten raakt meer en meer los van de normatieve functies. Er is een tekort aan altruïstische zelfovergave, of anders gezegd er bestaat een perverse vorm van overgave, die meer een pseudo-overgave is in de zin van een capitulatie. Er treedt een zekere vorm van zelfvervreemding op, er ontstaat een groeiende dysharmonie in de persoonlijkheidsstructuur, als gevolg van de overwaardigheid waardoor de zuchtige streving wordt gevoed. Een dysharmonie die een verschuiving betekent naar een eenzijdigheid, waardoor in overmatige of onmatige zin een verandering zich heeft voltrokken. Pervers betekent verkeerd, verdraaid. De verandering die is ingetreden is een keer, een draai ten ongunste. Is zuchtigheid verslaving? Ja en nee, het hangt er maar van af hoe men de term opvat. De term verslaving is meer en meer in gebruik gekomen om de fysische afhankelijkheid aan te geven, dit wil zeggen de functionele verandering van metabolische aard van het lichaam.

3 339 Ook verleent men verslaving de betekenis van psychische afhankelijkheid. Addictie, een andere term voor verslaving, wordt tegenwoordig steeds meer aangewend om een toestand van periodische of chronische intoxicatie aan te geven. Maar laat ons het woord verslaving in zijn oorspronkelijke betekenis beschouwen. Verslaving wil zeggen slaaf worden, van iets of iemand. Zegt men dat iemand de slaaf van iets is geworden, dan bedoelt men daarmee het middel waar de verslaafde steeds weer naar grijpt. In deze zin is het te oppervlakkig van betekenis. Verslaafd is men van iemand. Van wie anders kan men, zodra men over zuchtigen spreekt, de slaaf zijn dan van zichzelf? Een deel van de persoonlijkheid maakt zich meer en meer los van de rest der persoonlijkheid, om het voor het gemak zo maar eens uit te drukken, en meer in het bijzonder maakt dit autonoom wordende deel der persoonlijkheid zich los van de normatieve functies. De invloed der gewetensfuncties op dit autonoom wordende deel wordt steeds zwakker. Het kan niet meer preventief ingrijpen. Het zwijgt of het komt pas te laat, in de vorm van berouw, of van ontstemming of van depressie. Door het steeds meer autonoom worden keert zich dit deel der persoonlijkheid tegen de overige instanties der persoonlijkheid. Het gevolg is een verschuiving van waarden, een herwaardering van deze nieuwe constellatie uit, die gekenmerkt is door een overwaardigheid van de zuchtige verlangens. Een onbeheerst verlangen domineert in de persoon, die hieraan onderhorig is geworden, er de slaaf van is geworden. Als dwangmatig, onontkoombaar voltrekt zich deze gang van zaken. Is dit wel waar? Mag men spreken van dwang? Naar psychiatrische begrippen niet. Voor echte dwang is het subjectieve gevoel hiervan constituerend, het beleven van dwang, zoals bij de dwangziekten bekend is. Daarbij wordt de dwang als ik-vreemd, als absurd beleefd, maar men kan er onvoldoende weerstand aan bieden. Van drang, zoals wij die tegenkomen bij impulsief handelende psychopathen, mogen wij evenmin spreken. Waar het bij de zuchtigheid om gaat is veeleer een vorm van objectieve dwang. Maar laten wij dat geen dwang noemen. Er biedt zich een term aan, die heel goed aangeeft wat hierbij gaande is, namelijk trek. De zuchtige wordt aangetrokken. Zoals het hart naar iets trekt. Speelzucht wordt een hartstocht genoemd. Het woorddeel tocht is afgeleid van trekken. Dit wil zeggen hartstocht betekent dat het hart, het gemoed, getrokken word naar iets, door een bepaalde instantie in de persoon zelf. In een zekere weerloosheid wordt de in zichzelf verdeelde zuchtlijder door het middel buiten hem aangetrokken, wat niet verhoed kan worden door de gewetensinstanties. Het is het autonoom-dominerend deel in de persoon dat hem doet trekken naar, trek hebben in het middel, dat hem uiteindelijk tot zelfdestructie zal voeren. Dit deel dat wil genieten, positief, dit wil zeggen rechtstreeks of negatief, dit wil zeggen door storende of pijnlijke zaken te vermijden of af

4 340 te weren, trekt de persoon naar het genot, dat schijnbaar doel in zichzelf is geworden, van middel tot doel. Maar dat is slechts schijn. Want hierachter gaat schuil, waar het in de grond van uitgaat. Of nu de addictie zich voltrekt in hoofdzaak om neurotische of om psychopathische of om sociaal-culturele noden of van combinaties van deze, daar gaat het in de grond niet om. De wegen tot de zuchtigheid zijn verschillend, maar het principe is uniform. Mijns inziens kan met het zo stellen. Deze ontwikkelingen tot zuchtigheid houden verband met een tekort in de persoonlijkheid, op een onvervuldheid, op iets wat ontbreekt. Het tot zucht gedenatureerd verlangen vervangt een banaler verlangen, dat ondragelijk is geworden. Naar het mij voorkomt houdt dit basale verlangen verband met het verlangen de onvolledigheid van het mens zijn, van la condition humaine, op te heffen. Alles wordt er aan ten offer gebracht, tot de volledige zelfdestructie toe. Dit streven naar het grenzeloze is iets typisch menselijks. Men komt het in aangrijpende, fascinerende vormen tegen in de tegelijk grandioze als gruwelijke belevingen van de lijders aan schizofrenie. In de pathologie van de schizofrenie komen, door de doorbraak van zeer fundamentele structuren, deze aangrijpende dieptebelevingen boven. Maar niet alleen in de pathologie. In bepaalde cultuurperioden die wij met romantisch aangeven, komen wij iets overeenkomstigs tegen. Het streven naar het onbereikbare, het eeuwige, de bijna lijfelijke strijd tussen goed en kwaad, het zich afwenden van het aardse en de al te banale gebondenheden en betrekkingen van dit aardse leven. In de romantiek komen wij die zelfde hang naar zelfopheffing, naar suicide tegen, het asociale ziekelijke karakter waarop Goethe destijds reeds met nadruk heeft gewezen. Ook hier mateloosheid, gebrek aan evenwicht, strevingen naar uitersten van eenzijdigheid, met tegelijkertijd het zich onttrekken aan de verplichtingen die in het menselijke bestaan aan ieder worden gesteld. Heimwee, Hinausweh, ook hierin herkent men het getrokken worden door iets onbereikbaars, Weltschmerz, spleen, ennui. Hierbij ziet men een bestaansreductie voltrokken worden door een dominerende overwaardigheid. Het is de vitaliteit in de mens, zijn instelling op zelfbehoud, die deze ontwikkeling kan verhinderen. Maar niet zelden blijken zelfs de drijfveren van het zelfbehoud niet opgewassen te zijn tegen dit moedwillige doorbreken van de grenzen, waaraan het menselijk bestaan is gesteld. Ik sprak van overwaardigheid. In strikte zin, zoals wij overwaardigheid in de psychiatrie gebruiken, is het niet bedoeld. De tot zucht leidende overwaardigheid bezit niet dezelfde dynamiek van zich uit te breiden over steeds meer nieuwe denkelementen, dat accaparerend-expansieve wat zo typisch is 'voor het overwaardige, zoals wij dat in de psychiatrie kennen bij overwaardige denkbeelden. Steeds meer elementen worden in het complex gevangen. Wel vindt men in de zucht terug de auto-

5 341 nomie, inharent aan het overwaardige, en met een gelijkaardige tendens tot expansie in de persoonlijkheid. Men zou het zo kunnen zeggen, dat zuchtigheid het gedomineerd zijn heeft van het overwaardige denkbeeld en het gefixeerd zijn, de horigheid, van de subjectieve dwang, maar het is geen corpus alienum in de persoonlijkheid zoals de echte dwang wordt beleefd. Eigenlijk is zuchtigheid nog meer een beheersend overwicht dan een overwaarde, die uitgaat van dat streven naar het overschrijden van de menselijke grenzen op grond van de ondragelijke onvrede met het onvolledig zijn van het menselijke bestaan. Hierdoor ontstaat een ondergeschikt worden aan een determinatierichting, zonder dat de vraag wordt gesteld naar de rechtmatigheid van de betrokkenheid van deze determinatie. Dit overwicht heeft een innerlijke expansie in de persoonlijkheid, enigszins vergelijkbaar met de maligne groei van een tumor. Het ontaardt tot een zo-zijn-moeten, de zucht. Terwijl het verlangen meer een zo-zijn-willen is. Men zou kunnen zeggen dat overwaardigheid een soort 'geloof' is; dat is zuchtigheid niet. Het is een hunkeren naar een toestandsverandering, zoals Von Gebsattel terecht heeft gesteld. Het centrale thema is het willen vullen van wat ontbreekt. En dit is een streven ten kwade. Hiermee wil ik aangeven, dat zucht rechtstreeks verband houdt met het probleem van het kwaad. 'Es miichte kein Hund so 'Unger leben', roept Faust uit. Maar wat wil Faust? Het is van belang om Goethe's meesterwerk hierop na te gaan, omdat diens Faust-tragedie juist handelt over dit thema. Ook Faust is ontevreden: 'Habe nun, ach! Philosophie Juristerei und Medizin Und leider auch Theologie Durchaus studiert, mit heiszem Bemiihn. Da steh ich nun, ich armer Tor, Und bin so klug als wie zuvor!' Nogmaals, wat wil Faust? Dat wordt ons helder en onomwonden toevertrouwd: 'Ich, Ebenbild der Gottheit, das sich schon Ganz nah gediinkt dem Spiegel ewger Wahrheit, Sein selbst genosz in Himmelsglanz und Klarheit Und abgestreift den Erdensohn'. Het is duidelijk. Hij heeft geen vrede met een simpele Erdensohn te zijn, hij acht zich Ebenbild der Gottheit. Wij weten hoe deze vermetelheid afloopt. Dat de mens niet ongestraft deze strevingen kan koesteren. De personificatie van het kwade is vanaf het begin aan Fausts zijde; het is Mephistopheles die niet zonder ironie zorgvuldig Fausts ondergang voorbereidt. Hoe dan wel? 'Drum frisch! lasz alles Sinnen sein, Und grad mit in die Welt hinein!. Was heiszt das fur ein Leben fuhren,

6 342 Sich und die Jungens ennuyieren'. Kortom, Faust wordt aangetast daar, wat bij de mens doorgaans zijn zwakste zijde is, het zinnelijke: 'Lasz alles Sinnen sein'. Hoezeer narcistisch deze Faustfiguur is, komt men vrijwel op iedere bladzijde van deze tragedie tegen. Als voorbeeld geldt: 'Hier ist es Zeit, durch Taten zu beweisen, Dasz Manneswlirde nicht der Gekterhiihe weicht'. De zuchtige mens, hoe verschillend van persoonlijkheid deze ook is, in zijn talrijke gedaanten, hoe heterogeen ook de groep van zuchtigen is, de zuchtige mens is de faustische mens, met dezelfde vermetelheid en uitdagendheid, met bovenaardse strevingen en gedoemd ten onder te gaan aan het kwaad dat hij heeft opgeroepen. Met nadruk voeg ik hieraan toe, om misverstanden te vermijden, dat ik in deze verhandeling de term kwaad steeds heb gebezigd in de gangbare 'neutrale' betekenis en niet bedoeld in religieuze noch in metafysische zin. Bovendien gaat het mij evenmin om een ethische veroordeling van de zuchtigheid, maar om te doen uitkomen, dat het kwaad door mij als inhaerent aan het mens-zijn wordt beschouwd. Men zal echter aanstonds opmerken, dat toch niet al die zuchtigen faustische mensen zijn met een dergelijke diepzinnige problematiek als waarmee Doctor Faustus worstelde. Dat men met de beste wil deze diepgang van problematiek niet kan toeschrijven aan heel gewone mensen. Men onderschatte overigens de diepgang van de mensen niet. De eenvoudigste onder hen beleeft, als hij aan een schizofreen proces ten prooi valt, de meest aangrijpende, de meest diepzinnige belevingen, die opwellen uit diepe grondstructuren van zijn persoonlijkheid. Zo ook moet men de diepgang van de zuchtigheid niet onderschatten. Achter de schijnbaar oppervlakkige en eenvoudige problematieken, zoals bijvoorbeeld zich te buiten gaan aan alcohol omdat iemand een slecht huwelijk heeft, resoneren ongetwijfeld buiten zijn aandacht om diepere lagen van zijn persoonlijkheidsstructuur mee. Denken wij in dit verband aan hetgeen Jung mijns inziens ontwijfelachtig heeft aagetoond, namelijk dat ieder mens archetypen kent en overeenkomstige zeer fundamentele structuren bezit. Desondanks lijkt de afstand tussen Dr. Faust en onze patiënten nog al te groot om de overeenkomstigheid van hun problematiek te aanvaarden. De menselijke onvrede met zichzelf en zijn bestaan is het gemeenschappelijke. Vooropgesteld kan worden, dat deze menselijke onvrede twee exponenten heeft, namelijk die welke aan de tijd is gebonden, aan een tijdvak, en die welke altijd heeft bestaan door de eeuwen heen, als gevolg van de onvolkomenheid van de mens en de menselijke samenleving. De laatste exponent als bekend veronderstellend, wil ik meer het accent leggen op de onvrede, die gebonden is aan de tijdsperiode waarin wij thans leven. In onvrede leven is er in onze jaren zeker in aanzienlijke mate. Om

7 343 een voorbeeld te nemen uit vele: een groep adolescenten neemt geen genoegen met het leven zoals het hun geboden wordt. Zij willen meer. Zij willen 'high' worden, zij willen aan belevingen deel hebben, die buiten het gewone, alledaagse vallen. Ik wil niet beweren, dat hiermee aangegeven is, waarom de verbreiding van middelen, die tot zuchtigheid aanleiding kunnen geven, zo sterk is toegenomen. Wellicht ook omdat wij in een tijd van nieuwe romantiek leven, met kleurrijke en buitenissige kleding, lange haren, verguizing van het 'establishment', van datgene wat voor banaal wordt gehouden, van de weloverwogen levensgang. Het is hun alles te burgerlijk-benepen, te zelfgenoegzaam en te saai. Het avontuurlijke, het mateloze overheerst, een drang naar ruimte en vrijheid breekt zich baan, die het kan moeilijk anders bij nagenoeg ieder van deze groep leidt tot een zeker conformisme ten opzichte van dit ideaal, dat zelf doorgaans niet of onvoldoende wordt beseft. De onvrede, die zich ook als verveling kan presenteren, maar evengoed als verdriet, als mismoedigheid, landerigheid of lusteloosheid, is iets waarmee ieder onrijp mens steeds opnieuw geconfronteerd wordt in zijn leven. De beleving van zijn eigen tekorten, zijn begrensdheden, zijn fouten en ondeugden, zijn bronnen van een innerlijk gevoel van onvrede. Het vraagt van de psychisch onvolgroeide mens veel inspanning en kracht om hieraan het hoofd te bieden, om niet te zwichten voor de verleiding die onvrede kwijt te geraken met behulp van iets buiten hem, met name een middel, dat die onvrede zal wegnemen, zij het tijdelijk. Euforica, hypnotica, fantastica en zo meer staan ter beschikking. En hoe gemakkelijk zal de adolescent, niet zelden gestimuleerd door anderen die al ervaring op dit gebied hebben opgedaan, zijn toevlucht nemen tot deze middelen. Want hij is de typische mens, die meer negativa dan positieve resultaten op zijn balans heeft te boeken, meer teleurstellingen dan resultaten. Hij is nog onvoldoende gerijpt om iets van belang tot stand te kunnen brengen, en zijn hele wezen verlangt juist om te kunnen presteren, om creatief te zijn, om zich te verwezenlijken. Te meer omdat hij zo goed meent te weten hoezeer de oudere generaties tekort zijn geschoten, maar die hem niet aan bod laten komen, die hem niet voor vol willen aanzien. Zo is veelal de visie van de adolescent. En het behoeft in die omstandigheden niet veel om hem te doen afwijken in een schadelijke richting. Het is niet aan ons om laatdunkend en misprijzend deze gang van zaken te veroordelen. Dat is al te gemakkelijk en goedkoop. Wij moeten er ons niet op deze wijze van af maken, maar trachten de drijfveren van de aangestipte ontwikkeling te achterhalen. Het is niet te veel gezegd, dat de onvrede van heden in grote mate voortkomt uit een gezagscrisis. Het verzet tegen de autoriteit, tegen het gezag en de gezagsdragers, is wereldomvatend. De bestaande hiërarchie wordt niet meer aanvaard en ik spreek nu niet meer uitsluitend in

8 344 verband met de adolescenten. Het is aan iedere hiërarchie eigen dezelfde tendens te volgen, op grond waarvan de voorafgaande hiërarchie werd verworpen. Namelijk iedere hiërarchie vertrekt van een idealistisch standpunt, waarbij het doel is zuiverend te werken, bestaande misstanden en onrechtvaardigheden ongedaan te maken, misbruik van macht en corruptie te elimineren. Maar bij de verwerkelijking in concreto ontwikkelt zich andermaal de nieuw gevestigde hiërarchie tot vormen van machtsmisbruik, van misstanden en van onrechtvaardigheden. De individuele mens die desondanks integer blijft niet te na gesproken, wel te verstaan. Het is het onvermijdelijke gevolg van wat al eerder door mij werd genoemd, namelijk van de onvolkomenheid van de mens en zijn samenleving. Bij de overgang van een bestaande hiërarchie, het 'establishment', naar een nagestreefde nieuwe ordening, ziet men dat het bestaande gezag niet meer wordt aanvaard. Ik laat nu het streven naar anarchie, dat onmiskenbaar in onze hedendaagse samenleving sterker dan in vroegere tijden aanwezig is, buiten beschouwing. Na wereldoorlog II was het aanzien van het Westen zodanig geschokt, dat volkeren, die voordien het koloniserend gezag hadden aanvaard, dit gezag niet langer verdroegen, en zich in één golf van onafhankelijkheidsbewegingen vrij maakten. In het gezin, op veel kleinere schaal dus, werd het ouderlijk gezag bestreden. De studenten opponeerden tegen de universitaire overheid, de gelovigen tegen de bestaande kerkordening. En zo meer en zo voort. Het is mijn overtuiging, dat de alles aantastende gezagscrisis van de na-oorlogse jaren een zeer belangrijke bron is van de huidige onrust in de samenleving. Wellicht is het wel de belangrijkste factor. Het is voor mij niet mogelijk in het tijdsbestek, dat mij is geboden voor deze voordracht, dit uitermate belangrijke en boeiende probleem te bespreken. Het is zonder twijfel van ongemene betekenis voor het probleem van de zuchtigheid en de zuchtige mens, dat zijn wortel heeft in de menselijke onvrede. Het gezagsprobleem is de Faustproblematiek. Het gelijk willen zijn aan God, als ultieme verzetsinstelling tegen de autoriteit, is een gezagsprobleem dat niet nieuw is doch van alle tijden. Maar in onze tijd, op het traject van een bestaande ordening die ondermijnd is en nog verder ondermijnd wordt, naar een nieuwe vorm van hiërarchie, die zich nog maar nauwelijks heeft afgetekend, is deze problematiek scherper van contour, heftiger van intensiteit. Nogmaals, het is een al te veel omvattend onderwerp voor mij om te behandelen. Er zou een symposium te wijden zijn aan het gebruik van drugs in verband met de transformatie van de hiërarchische structuur van onze samenleving. Bij een zodanig ingrijpende verandering worden veel hogere eisen gesteld aan de psychische stabiliteit van het individu dan in het geval van een vast gevestigde orde. De psychische stress is groot onder dergelijke omstandigheden.

9 345 Het is zo'n complexe en fundamentele problematiek die aan de orde komt, zo veelomvattend, dat dit symposium zou moeten worden gehouden door medici samen met sociologen en historici, omdat voor een helder inzicht in de ingrijpende sociale veranderingen het sociologische verband en het historische verband onmisbaar zijn voor ons, medici, om de juiste verhoudingen te onderkennen. Wellicht is de organisatie van een dergelijk symposium in de nabije toekomst mogelijk. Wenselijk is het in ieder geval. SUMMARY The addicts with their various forms of addiction are seen in the light of a general human trend of being discontent with his lot. In this connection the tragic figure of Goethe's Faust is introduced as a typical representative of his kind, with the corresponding attitude towards life. Ultimately evetything is sacraficed, even to the end of self-destruction in the aim to level up man's intrinsic deficiency and his falling short of attaining a state of deity. This internal discord about the inadequacies of man's existence is reflected in all the diverse manifestations in relation to this uneasiness. It has two exponents. The first one has always existed, throughout the ages, as the result of the imperfection of mankind and the imperfect structure of his society. The second exponent, on the contrary, is directly connected with and determinated by the period in which we actually live. Our times are basically influenced by a universal crisis about authority, with its many aspects in our post-war society. LITERATUUR 1 Boss, M. Sinn und Gehalt der sexuellen Perversionen, 2e dr. Bern-Stuttgart Buyse, G. 'De persoonlijkheid van de toxicomaan', Tijdschr. voor Geneesk ( ). 3 Van der Does Vervreemding en verslaving. Proefschrift Utrecht, de Willebois, A. E. M Von Gebsattel, V. E. 'Suchtiges Verhalten im Gebiet sexueller Perversionen' (1932); 'Zur Psychopathologie der Sucht' (1948), beide gepubliceerd in: Prolegomena einer rnedizinische Anthropologie. Berlin-Giittingen-Heidelberg Goethe, J. W. von Faust, deel 1. Goldmann, München Laubenthal, F. Sucht und Miszbrauch. Stuttgart en anderen 7 Rinke, H. C. Psychiatrie, deel 3. Amsterdam 1967.

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

FAUST VISUEEL FYSICAAL FAUST, VISUEEL, FYSICAAL

FAUST VISUEEL FYSICAAL FAUST, VISUEEL, FYSICAAL 42 1987 FAUST VISUEEL FYSICAAL 1987 FAUST, VISUEEL, FYSICAAL 43 1987 FAUST VISUEEL FYSICAAL 1987 44 Faust: thema en verhaal Geen sprekender gezicht heeft de westerse cultuur voortgebracht dan haar Faust.

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur Nederlands Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 24 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 21

Nadere informatie

Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk

Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk Van mensvisie naar goede zorg De invloed van de eigen mensvisie op de zorgpraktijk 1. Mensbeelden: impliciet/expliciet, beschrijvend en normatief Het geleefde, gesproken, besproken mensbeeld: van impliciet

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang

ROMANTIEK. het tijdperk van de. Sturm und Drang ROMANTIEK het tijdperk van de Sturm und Drang Friedrich von Schiller leest Die Räuber voor Goethe & Schiller (1749-1832 / 1759-1805) Johann Gottfried von Herder (1744-1803) Johann Georg Hamann (1730-1788)

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein,

Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, 9 februari 2014 Bij Mattheus 5 : 13-16 - Zout en licht Laat ons het zout der aarde zijn, het licht der wereld, klaar en rein, Misschien heeft u bij het zingen van dit lied ook altijd wel een wat dubbel

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 -

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Jaargang 9 nr. 10 ( 3 juni 2008) Non-dualiteit van de ervaring Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Ja, we hebben het hier steeds over het herkennen van non-dualiteit. Het is duidelijk:

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie

Sportief bewegen met een depressie. Depressie Sportief bewegen met een depressie Depressie Sportief bewegen met een depressie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is.

Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Euthanasie Wij willen u informatie geven over euthanasie en vertellen wat het standpunt van VU medisch centrum (VUmc) op dit gebied is. Wij gaan in op de volgende onderwerpen: Wat is euthanasie? Aan welke

Nadere informatie

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Bijlage 4 Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Richtlijnen Jeugdhulp / KOPP / richtlijn / pagina 69 Deze bijlage geeft hulpverleners tips en suggesties voor het gesprek met

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden.

4.De vierde Edele Waarheid is de waarheid van de weg, die leidt naar het beëindigen van het lijden. Het Achtvoudig Pad Als we de geschiedenis van het boeddhisme nagaan zien we, school na school, traditie na traditie, dat voortdurend opnieuw verwezen wordt naar de Vier Edele Waarheden en vooral naar het

Nadere informatie

Diagnostische bronnen

Diagnostische bronnen Diagnostische bronnen Testinformatie MMPI-2 Observatie Testattitude Validiteit Inhoudschalen Empirische schalen HL-schalen, suppl. Schalen Kritieke items Klinische informatie Anamnese Biografie Somatiek

Nadere informatie

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn:

Het is van belang om eerst dank u te zeggen, om het positieve te gaan zien. Centrale vragen zijn: Levensgebed Het levensgebed is een terugblik, een vorm van gebed met je eigen leven om je bewust te maken van de aanwezigheid van God in concrete gebeurtenissen, een aandachtsonderzoek. Het is opgebouwd

Nadere informatie

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten

1. Met andere ogen. Wetenschap en levensbeschouwing. De wereld achter de feiten 1. Met andere ogen Wetenschap en levensbeschouwing De wereld achter de feiten Dit boek gaat over economie. Dat is de wetenschap die mensen bestudeert in hun streven naar welvaart. Het lijkt wel of economie

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Een dierbare verliezen

Een dierbare verliezen Patiënteninformatie Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en de gevoelens die u daarover kunt hebben Een dierbare verliezen Informatie over het verlies van een dierbare en

Nadere informatie

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer

The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer The Glue of (ab)normal Mental Life: Networks of Interacting Thoughts, Feelings and Behaviors A.O.J. Cramer Wat is een psychische stoornis? Als we de populaire media en sommige stromingen in de gedragswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl)

Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Nederlands (nieuwe stijl) en Nederlands, leesvaardigheid (oude stijl) Examen VWO Vragenboekje Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 19 mei 9.00 12.00 uur 20 03 Voor dit examen zijn

Nadere informatie

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs

Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs Kris Tavernier Namen van God en van Christus in de eerste brief aan Timoteüs 1 Timoteüs 1-6 Het is mijn bedoeling in dit artikel een overzicht te geven van de namen van God en van Zijn Zoon Jezus, die

Nadere informatie

Oasemoment "De Heer is mijn herder" Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013

Oasemoment De Heer is mijn herder Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013 Oasemoment "De Heer is mijn herder" Parochie Sint-Willibrord - woensdag 22 mei 2013 Lezing (uit de Nieuwe Bijbelvertaling) Psalm 23 Een psalm van David. De Heer is mijn herder, het ontbreekt mij aan niets.

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 17 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 17 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2010 tijdvak 1 maandag 17 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Geschreven door auteur Geen Reacties Gepubliceerd: december 28th, 2013 Natalie Glasson Aartsengel Metatron, met Natalie Glasson Binnenin jouw wezen

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. Nederlands. tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 13.30-16.30 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 49 punten

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Uit God geboren. Weekoverweging. Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens

Uit God geboren. Weekoverweging. Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens WEEK 51 1 Weekoverweging Kerstgeloof is geloof in de goddelijkheid van de mens Uit God geboren Je hebt groot gelijk als je niet gelooft, dat Jezus is voortgekomen uit geestelijk zaad. Waarom zo moeilijk

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen.

DIS-Q VRAGENLIJST. Voorbeeld In welke mate is de volgende uitspraak op U van toepassing. Ik kan moeilijk een beslissing nemen. DIS-Q VRAGENLIJST Deze vragenlijst bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat enkele algemene vragen over uw achtergrond. In het tweede deel wordt U gevraagd aan te geven in welke mate de volgende ervaringen

Nadere informatie

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur?

Spinoza s Visie. Dag 3. Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Spinoza s Visie Dag 3 Hoe verhoudt de mens zich tot de Natuur? Opzet cursus Dag 1 Dag 2 Dag 3 Dag 4 Over God Over de mens Over het geluk Inleiding Hoe zit de wereld in elkaar? Hoe verhoudt de mens zich

Nadere informatie

Geluk maakt de GGz gelukkig? Arjan Braam psychiater crisisdienst Utrecht opleider psychiatrie Altrecht

Geluk maakt de GGz gelukkig? Arjan Braam psychiater crisisdienst Utrecht opleider psychiatrie Altrecht Geluk maakt de GGz gelukkig? Arjan Braam psychiater crisisdienst Utrecht opleider psychiatrie Altrecht 550 jaar Altrecht De toekomst van de GGZ? Wim Snellen & Koen Wouda Waar staat Altrecht voor? Patiëntenzorg,

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Inhoud. Over de auteurs 11

Inhoud. Over de auteurs 11 Inhoud Over de auteurs 11 Woord vooraf 12 Een praktische handreiking 12 Opbouw van het boek 13 Mannelijke en vrouwelijke vorm 14 Bij deze tweede druk 14 1 De-escalerende aanpak van conflicten en agressie

Nadere informatie

* * * * * Bij Matteüs 5,1-12, het evangelie van Allerheiligen

* * * * * Bij Matteüs 5,1-12, het evangelie van Allerheiligen is veel meer dan een kerkhofdag. Geen dag alleen van treuren om het verlies en het gemis van je geliefden, maar een dag van verder kijken, verder dan het verdriet en verder dan de lege plek in huis, om

Nadere informatie

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK

opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK opdrachtsverklaring centrum voor volwassen personen met handicap MOZAÏEK Bij het begin van de jaren 70 zoeken enkele ouders een dagcentrum voor hun volwassen gehandicapt kind. Voordien was het bijna evident

Nadere informatie

Gezocht: architecten om de BV Nederland te redden!?

Gezocht: architecten om de BV Nederland te redden!? 1 Gezocht: architecten om de BV Nederland te redden!? Art Ligthart Associate Partner @artligthart art.ligthart@ordina.nl linkedin.com/artligthart We leven in uitermate fascinerende tijden. De maatschappij

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

DEONTOLOGISCHE CODE BINNENLANDSE ZAKEN. dienstuitoefening externe relaties. verticale relaties. interne relaties. basiswaarden

DEONTOLOGISCHE CODE BINNENLANDSE ZAKEN. dienstuitoefening externe relaties. verticale relaties. interne relaties. basiswaarden DEONTOLOGISCHE CODE dienstuitoefening externe relaties interne relaties verticale relaties basiswaarden FEDERALE OVERHEIDSDIENST BINNENLANDSE ZAKEN De maatschappij is de laatste jaren sterk geëvolueerd

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nederlands CSE GL en TL. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage. Examen VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 1 vrijdag 17 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers

Loonwijzer-rapport. Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van ontslagen voor blijvers. Inleiding. Ontslaan van werknemers Loonwijzer-rapport Het ontslag van een collega De gevolgen van het aankondigen van voor blijvers Tom Vandenbrande en Fernando Pauwels Hoger Instituut voor de Arbeid Katholieke Universiteit Leuven In dit

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Angst als menselijke trek

Angst als menselijke trek Inhoudsopgave pag. Woord vooraf 7 1 Angst als menselijke trek 9 2 Angst als innerlijke strijd 15 3 Manasse: vrezen als vijand 23 4 Heman: vrezen in verdrukking 31 5 De discipelen: vrezen in de storm 38

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Balanceren tussen hoop en wanhoop

Balanceren tussen hoop en wanhoop i n e vo or h a m Balanceren tussen hoop en wanhoop vo or a f In deze bijdrage staat het Leger des Heils centraal. Het Leger des Heils doet veel voor mensen, die te kampen hebben met chronische verslaving

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn

-1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn Test geluk en levenskunst Beantwoord elke stelling met ja/eens of nee/oneens -1- Mijn geluk wordt niet veroorzaakt door iets van buiten het is mijn staat van Zijn -2- Ik ben niet zo gevoelig voor lof of

Nadere informatie

Relevant zijn als christen

Relevant zijn als christen Relevant zijn als christen Eén van de mooiste teksten uit de Bijbel; Gods kernboodschap voor een verlost volk! Geen schoner spreuk en meer van kracht, dan Micha zes en wel vers acht! Micha 6:8 Er is jou,

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Medezeggenschap met Visie, Passie en Actie. WMS-congres, Ede 11 november 2015

Medezeggenschap met Visie, Passie en Actie. WMS-congres, Ede 11 november 2015 Medezeggenschap met Visie, Passie en Actie WMS-congres, Ede 11 november 2015 10 Menschen 10 Menschen gingen in einer und derselben Richtung. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Da mußte etwas los sein. Denn

Nadere informatie

70 Zegenspreuken. om aandachtig en dankbaar te leven. Kick Bras tekst Anke Bras - van Oord - schilderijen

70 Zegenspreuken. om aandachtig en dankbaar te leven. Kick Bras tekst Anke Bras - van Oord - schilderijen 70 Zegenspreuken om aandachtig en dankbaar te leven Kick Bras tekst Anke Bras - van Oord - schilderijen Inleiding In dit boekje vind je 35 kaartjes met elk twee zegenspreuken. De kaartjes kunnen uit het

Nadere informatie

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige L I L I A N F I G E E S E N I O R V E R P L E E G K U N D I G E P O L I D E R M A T O L O G I E U M C / W K Z U T R E C H T Kwaliteit van leven Definitie

Nadere informatie

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein

MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN. Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein MIDDELENGERELATEERDE en VERSLAVINGSSTOORNISSEN Dr. Marie-Catherine Monté en Dr. Marieke Waignein 28 november 2014 Middelengerelateerde problematiek 1. Algemeen A. Middelengebruik in België B. Gevolgen:

Nadere informatie

Hoofdbedekking nog nodig vandaag?

Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Hoofdbedekking nog nodig vandaag? Het dragen van een hoofdbedekking kan een schande zijn, maar het dragen van een hoofdbedekking kan ook een eer zijn. Paulus wil ons allen aanmoedigen en niet afbreken

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Het einde van een tandeloze God?

Het einde van een tandeloze God? Het einde van een tandeloze God? R.Ruard Ganzevoort Published in:. Heeft de kerk iets te bieden als het gaat om zinloos geweld? Na de zoveelste uitbarsting, nu in Gorinchem, is dat een goede vraag. Vooral

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Bijbelstudie 1 Korintiërs Diversiteit in de kerk is van alle tijden. En nu onze cultuur en de kerk minder goed op elkaar aansluiten dan wel eens gedacht, worden we vaker bepaald bij de verschillen tussen

Nadere informatie

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl

Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening. Sjaak Boon www.bureauboon.nl Omgaan met onaangepast gedrag in het Sociaal Raadsliedenwerk en Schuldhulpverlening Sjaak Boon www.bureauboon.nl Sombere stemming Verminderde interesse in activiteiten Duidelijke gewichtsvermindering Slecht

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten

BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN. Tegenbewegende stijlen. Meebewegende stijlen. = duwen = trekken. evalueren aansporen en onder druk zetten BEÏNVLOEDINGSSTIJLEN Er zijn verschillende beïnvloedingsstijlen te onderscheiden. De stijlen kunnen worden onderverdeeld in: TEGENBEWEGENDE STIJLEN MEEBEWEGENDE STIJLEN = duwen = trekken Tegenbewegende

Nadere informatie

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Casus Man 35 jr Vg) depressie (2x mislukte relaties), groot gezin Last van stemmen in zijn hoofd Met een scheermes

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1

Numeri 21 : 9. dia 1. Num21v09 1 Numeri 21 : 9 het wordt een beetje eentonig: Israël moppert God straft het af maar er is ook een nieuw element verrassend positief de Israëlieten komen zelf tot inkeer zij vragen Mozes om voor hen te bidden

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG

HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG HOOFDSTUK II: HET BEGRIP SPIRITUALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG INLEIDING In dit hoofdstuk willen we meer ingaan op de kenmerken van spiritualiteit, zodat de betekenis van deze dimensie concreter wordt

Nadere informatie