botanische tuin voor bezoekers met groene vingers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "botanische tuin voor bezoekers met groene vingers"

Transcriptie

1 Beetje groen van Fort Hoofddijk tussen kolossale studeerfabriek botanische tuin voor bezoekers met groene vingers De forten van de Waterlinie hebben allemaal wel iets eigens. In deze bonte verzameling is het Werk aan de Hoofddijk toch nog een buitenbeentje. Ten eerste is het fort gecamoufleerd als tuin, de botanische tuin van Universiteit Utrecht. Ten tweede is rond het fort het universiteitscentrum De Uithof opgebouwd, een campus met spectaculaire architectuur. Wie vijf euro betaalt krijgt een bijzonder uitstapje. Vooral voor plantenliefhebbers natuurlijk! Er is een winkel en een leuke cafetaria met terras. 94 langs de linie langs de linie 95

2 Muiden Naarden Werk aan de Hoofddijk Utrecht Culemborg Gorinchem fort hoofddijk In de Linie In de buitenste kring forten rondom Utrecht werd in het Werk aan de Hoofddijk gebouwd. De vooruitgeschoven forten waren nodig omdat verbeterd geschut grotere afstanden kon overbruggen. Het schaakbordpatroon van het universiteitscomplex maakt herkenning niet echt gemakkelijk, maar dit fort bewaakte de Hoofddijk, die schuin ten zuiden van het fort loopt. De hooggelegen dijk zou bij een inundatie, bij het onder water zetten van het land, droog blijven en was daarom een mogelijk acces voor de vijand. Groene parel tussen kolossale architectuur Een uithof ( buitentuin ) is een boerderij die hoort bij een elders gelegen klooster. In dit geval was het klooster de abdij van Oostbroek aan het eind van de Hoofddijk. Nu ligt daar een landgoed, eigendom van Utrechts Landschap, met hoogstamboomgaarden, weilanden en een moerasbos. Eind jaren 60 werden hier de eerste universiteitsgebouwen in gebruik genomen. Met als basis een stedenbouwkundig plan van OMA (Rem Koolhaas) verkreeg De Uithof vanaf 1990 meer allure door opvallende gebouwen van bekende architecten(bureaus) als Mecanoo (Hogeschool FEM), Ben van Berkel (Bloembergengebouw), Wiel Arets hier de kans om, als je eenmaal voorbij de kassa bent, ongestoord over, maar ook rond het relatief kleine werk te kunnen lopen. Links van de mooie kazernegevel uit 1879 is de alpentuin aangelegd op de remises (opslagruimte voor bijvoorbeeld geschut); die loopt door op de aarden bedekking bovenop de kazerne. Voor de rotstuin is meer dan tweeduizend ton natuursteen uit de Ardennen gehaald. In de bakstenen kazerne met dikke muren tamelijk trillingsvrij zijn onderzoeksafdelingen gevestigd op het gebied van aardwetenschappen en paleo magnetisme. Rechts voor het fort ligt de systeemtuin waarin de verwantschap van soorten wordt getoond. Achter het fort liggen de kassen met de (sub)tropische collecties, de thematuin en de vlinderhof. De winkel biedt boeken over tuinen en planten maar ook tuingereedschap en zaden. Het café beheerd door een Surinamse serveert behalve koffie met appeltaart ook roti met kip en een broodje bakkeljauw. (Universiteitsbibliotheek), OMA (Educatorium) en Willem Jan Neutelings (Minnaertgebouw). Het belang van het universiteitscentrum nam toe toen in 1991 het Academisch Ziekenhuis Utrecht (UMC) naar De Uithof werd verplaatst. Eind vorige eeuw werd de eerste studentenflat hier gebouwd en daarna volgden kleurige en minder geëikte vormen van huisvesting. Grand cafe The Basket, middenin het universiteitscentrum (Genevelaan/busbaan) van NL Architects (2003) is een druk bezocht eetcafé met op het dak een basketbalveld. Hoe mooi en leuk ook is met al die gebouwen erg groen is het in De Uithof niet. Gelukkig lag er een fort met groene wallen, en een gracht. Door het fort in te passen in de educatieve en wetenschappelijke functies van de wijk zijn onderhoud en behoud gewaarborgd net als de toegankelijkheid, ook al betaal je er wat voor. Als je meer forten hebt bekeken is het toch een bijzondere gewaarwording als je de tuinen binnenkomt: een fort behangen met plantjes en bloemetjes en bestapeld met steentjes die een rotstuin vormen. Omdat de Botanische Tuinen meer terrein beslaan dan alleen het fort heb je Bereikbaarheid Vanaf de A28 rijd je zo de Uithof in (afrit 2 De Uithof) over de Universiteitsweg. Rechtsaf de Leuvenlaan op en bij de Budapestlaan liggen rechts de Botanische Tuinen. Die zijn dagelijks geopend van maart tot en met november. Van hieraf kun je niet per auto binnendoor naar Fort Rijnauwen, wel per fiets wat naturlijk een aanrader is. Er is goed OV natuurlijk; vanuit de stad glijden de lange rupsen van GVU over de busbaan en onder de A27 door De Uithof in. routes Groene Hart 12 Bethuneroute, wandel 9,5 km 1 96 langs de linie langs de linie 97

3 Fort Rijnauwen, domein van vleermuizen stadsmens krijgt hier rust... en pannenkoeken Aan de rand van de stad Utrecht ligt een prachtig natuurgebied. Landgoed Amelisweerd, de omgeving van Fort Rijnauwen en vooral het Theehuis Rijnauwen: de Utrechters weten deze plekken te vinden. En geef ze eens ongelijk. Wandelen of fietsen door het stadsbos Amelisweerd, koffie bij de poort van Stayokay en misschien een rondleiding over het grote natuurfort. Klap op de vuurpijl: een pannenkoek op het terras van het theehuis aan de Kromme Rijn. Dan wil je toch niet meer terug naar de stad? 98 langs de linie langs de linie 99

4 Gorinchem Muiden Utrecht Naarden Rijnauwen Culemborg rijnauwen In de Linie Het Fort bij R(h)ijnauwen werd rond 1870 gebouwd en behoort met Voordorp en Vechten tot de vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht. Die buitenkring werd nodig geacht omdat de forten dichterbij de stad niet meer goed beschermden tegen geschut. De vuurkracht van kanonnen was toegenomen en de reikwijdte van projectielen was groter geworden. Dit fort moest samen met een veldleger de Houtense Vlakte verdedigen, een gebied dat te hoog lag om onder water te zetten en zo een breed acces vormde. Waarom dit een natuurfort is de beheerder vertelt Op een frisse maar zonnige middag eind februari loopt beheerder Andries van Barneveld over het uitgestrekte Fort Rijnauwen te lopen. Pas in april gaat het fort weer open voor publiek. Tot die tijd is Rijnauwen het domein van de vleermuizen en die moet je niet storen in hun winterslaap. Fortbeheerder, die op het fort woont, loopt de bomvrije kazerne binnen, een prachtig bakstenen gebouw. Na een klein stukje witgekalkte gang gaat hij links een voormalig manschappenverblijf in, de kantine. Hier ontvangt hij s zomers bezoekers. In de rest van het gebouw heerst nu volkomen rust, Alles voor de vleermuizen is hier het wintermotto. Voor de stadsmens zet Andries de kachel iets hoger; met een paar koppen koffie komt hij aan tafel zitten. Of hij iets over de natuurontwikkeling op het fort wil vertellen; nou, een betere vraag kan deze buitenman zich niet wensen. Fort Rijnauwen is in 1984 door Defensie overgedragen aan Staatsbosbeheer. Al snel werd bepaald dat hier natuurontwikkeling prioriteit zou krijgen. Andries noemt een deel van de dieren die hier voorkomen: wezels, bunzings, konijnen, hazen, reeën, kikkers, padden, ringslangen, vossen en ook de kleine rover hermelijn wordt hier gezien. Aan vogels onder meer buizerds, aalscholvers, verschillende uilen, kuif-, krak- en tafeleenden, wintertalingen en ijsvogels. Sinds er van die slappe winters zijn hebben we hier twee broedpaartjes. Een ijsvogel hoeft niet per se stromend water te hebben; het moet helder zijn zodat hij vanuit de kant zijn prooi kan langs de linie langs de linie 101

5 Executieplaats van verzetsmensen Het bijna lieflijke karakter van een zomers Rijnauwen zou je bijna doen vergeten dat zo n fort werd gemaakt voor oorlogshandelingen. Nu is het fort feitelijk door het Nederlandse leger nooit als zodanig gebruikt, maar voor de Duitse bezetters was het in de Tweede Wereldoorlog een ideale plek om verzetsmensen te executeren. Als leden van het verzet werden opgepakt, werden ze eerst uit hun eigen regio weggehaald. Zo zijn hier vooral Brabantse en Belgische verzetsstrijders omgebracht. De buurtbewoners begonnen het ritueel te herkennen. Als er drie vrachtwagens naar het fort reden dan wisten ze hoe laat het was. In de voorste zaten de gevangenen, in de tweede het vuurpeloton en in de laatste de lijkkisten. Van zo n 70 gefusilleerden zijn namen bekend maar het zijn er honderden geweest. Op het middenterrein is een eenvoudig monument opgericht en later werd de klokkenstoel gebouwd. Op 4 mei klinkt hier de Last Post vanaf de wal. De herdenking wordt elk jaar drukker bezocht. zien zwemmen. De visjes eet ie met de kop eerst, anders blijven ze door vinnen en andere uitsteeksels halverwege steken. Het mooiste dat je kunt zien is als een ijsvogel zijn prooi opduikt door hem bij de staart te grijpen. Dan slaat ie het visje dood met de kop tegen een tak of wortel en vervolgens gooit ie hem in de lucht om hem dan in de vlucht met de kop vooraan in te slikken. Ze broeden in juni, altijd in de steile kant. Soms gebruiken ze een oude mollengang en anders graven ze zelf een gang van 60 tot 80 cm; daarachter maken ze de nestkom. Bezoekers zien ook af en toe een ijsvogel. Eenmaal in het zonlicht is een ijsvogel gemakkelijk te herkennen aan zijn prachtig blauwe rug en de fluitende roep als hij over het water scheert. Het aantal reeën is stabiel op Fort Rijnauwen. Sinds de MKZ-crisis, zegt Andries, doelend op 2000/2001 toen praktisch alle natuurgebieden waren afgesloten vanwege mond- en klauwzeer-besmettingsgevaar, zien we er hier méér. Reeën passen zich gemakkelijk aan. Zolang hun leefgebied niet ingrijpend wordt verstoord, blijven ze. Het aantal vossen is, wederom net als elders, ook toegenomen. Dat is weer een gevaar voor konijnen, muizen, weidevogels enzovoorts. Alleen de das komt hier nog niet voor, maar ik heb hem in de buurt wel opgespoord. Met zijn vele jaren ervaring weet Andries dat het vooral de buizerds zijn, en ook wel de Vlaamse gaaien en de kleine winterkoning die alarmeren als er mensen komen. Een deel van de 45 soorten broedvogels op Rijnauwen krijg je niet of nauwelijks te zien. Bijna elk jaar hebben we hier een kerkuil. De havik hoor ik bijna dagelijks. Ook de bosuil en de ransuil hebben we hier. De soortenrijkdom is mede te danken aan de vele gradiënten, landschapsovergangen, bijvoorbeeld tussen de zandgrond en het kleipakket (van de Kromme Rijn). Zo ligt er tegen het reduit een zandwal, waar na verloop van vele jaren de kalk is uitgespoeld. Onderaan die wal groeit de wasplaat, een zeldzame paddenstoel die de warme belangstelling heeft van de Nederlandse Mycologische Vereniging. Meest trots zijn de Staatsbosbeheerders op de vleermuizen. Ja, Rijnauwen is in de eerste plaats een vleermuizenfort. Ze komen het hele jaar voor, maar bijzonder is dat er hier zo n vierhonderd vleermuizen hun winterslaap doorbrengen, voornamelijk in het reduit. We kunnen ze ook niet precies tellen; wel die aan het metselwerk hangen maar in de spleten in de muren hangen er meerdere achter elkaar. Die spleten zijn deels veroorzaakt door een groep Canadese militairen, waaronder jongens van zeventien, achttien jaar, die hier na de bevrijding met de nog aanwezige Duitse munitie aan het spelen zijn geweest. In het rechter bastion van het reduit bijvoorbeeld werd een grote hoeveelheid springstoffen tot explosie gebracht. De vuistdikke scheuren zijn ideaal voor de vleermuizen. Tijdens rondleidingen vragen mensen wel eens hoeveel uitwerpselen honderden vleermuizen in een winter achterlaten. Dat is geen punt; tijdens de winterslaap leven de vleermuizen van hun vetreserve, er is geen stofwisseling. De duur en de aanvang van de winterslaap verschillen een beetje per soort, vertelt de boswachter. Sommige beginnen al in oktober maar de tamelijk zeldzame franjestaart bijvoorbeeld gaat pas eind december in winterslaap. Daarvoor is de paring geweest. De eisprong volgt pas als het weer wat warmer gaat worden. Na de bevruchting zoeken de vleermuizen warmere plaatsen op waar in juni in kraamkolonies de jonge wurmen tevoorschijn komen. Deze vliegende zoogdieren voeden de jongen aan de tepels. In een kraamkolonie vindt de moeder haar jong (meestal één) op de reuk. 102 langs de linie langs de linie 103

6 Per jaar achtduizend mensen rondleiden, dat is toch een hele klus? Nee, maar alléén kan ik de rondleidingen niet aan, dat zijn er te veel. Buiten de openingstijden voor publiek verzorgen we nog vele tientallen rondleidingen voor allerlei verschillende groepen. We werken met nog achttien gidsen, allemaal vrijwilligers. Alleen de basisscholen, die probeer ik zoveel mogelijk zelf te doen. Niets is mooier dan de verbazing en verwondering van kinderen. Door middel van natuurprojecten op school zijn ze vaak al aardig voorbereid. Zo weten ze vaak ook wel dat hier ringslangen voorkomen. Maar die krijg je natuurlijk niet altijd te zien. Van bovenaf zie je ze wel eens door de gracht slingeren. Met een groep schoolkinderen zagen we een keer een ringslang op een broedhoop. Ademloos keken de kinderen toe hoe de verstoorde slang zich een weg zocht naar beneden, in de hoop. Halverwege stopte de slang, vermoeid waarschijnlijk. Meneer, hij stikt! riepen er een paar geschrokken uit. Met een vinger gaf ik een zacht tikje tegen de slangenhuid en ja, daar ging die weer. Je had die gezichten moeten zien! Tegen vijven verlaat de beheerder de bomvrije kazerne voor een rondje over het fort. Ook in de kale winter is er nauwelijks een plekje waar Andries van Barneveld géén verhaal bij heeft. Bovenop de kazerne wijst hij in de richting van Bunnik. Afgelopen weekend was de Rotary van Bunnik hier weer. Elk jaar komen ze een dag zagen. Om ook een idee te hebben van vrij schootsveld houden zij, volgens afspraak, een strook vrij van bomen. En ja, in de weelderige begroeiïng van de wal zit een gat richting zuidoost; dat geeft zicht op de buitenkant van Bunnik. Beneden had hij al gewezen op de grote bomen op het binnenterrein; die zijn in de bouwtijd van het fort al geplant. Voornamelijk eiken, prachtige linden, wat kastanjes en ook de vervelende esdoorn. Vervelende esdoorn? Het wordt ook wel de plaag van de rijke grond genoemd. Alles wat er elk jaar nieuw opschiet van de bomen wordt weggevreten door de dieren. Alleen van de kiemplantjes van een esdoorn, en dat zijn er relatief veel, moeten ze niks hebben. Als wij er niks tegen doen staat binnen een paar jaar het binnenterrein vol met jonge esdoorns. Alle bomen buiten het middenterrein zijn vanaf de jaren 50 hier gegroeid, nadat Defensie het fort aan zijn lot had overgelaten. Hij daalt aan de andere kant van de kazerne weer af en ziet drie, vier reeën wegschieten tussen de bomen. Na het afscheid steekt Andries het terrein over naar zijn fortwachterswoning. De bezoekers blijven dromend achter over een woonplek zo dicht bij de natuur. Paradepaardje van het Ministerie van Oorlog Met 31,4 ha is Rijnauwen het grootste fort in de Hollandse Waterlinie. Het was ook het duurste; in 1871 is er zo n gulden aan uitgegeven. Hier konden de ingenieurs van de genie laten zien wat ze in hun mars hadden. Vestingbouwkundig vooral, maar het esthetische aspect werd niet verwaarloosd. Fort Rijnauwen kent een fraaie architectuur en heeft een aantal bijzondere details. De bouw was pas een paar jaar voltooid toen er ingrijpende moderniseringen werden doorgevoerd. Tijdens de mobilisatie in verband met de Frans-Duitse Oorlog van 1870/ 71 had de legerleiding allerlei tekortkomingen geconstateerd. Te weinig ruimte voor manschappen bijvoorbeeld. In 1885 was er plaats voor 675 militairen en circa honderd stukken geschut. Eenmaal binnen het hek passeer je de fortwachterswoning uit Tijdens de mobilisatie van had de toenmalige fortwachtersfamilie goede vrienden aan de circa vierhonderd militairen die hier gelegerd waren. De karige voedselverstrekking aan de soldaten leverde de fortwachter een kleine bijverdienste op. De op het fort rondlopende geiten maakten een stiekem handeltje in geitenmelk en boterhammen met kaas mogelijk. s Avonds legden de soldaten geld op de trap van het huis en s morgens lag daar hun bestelling. Over de brug ligt het wachthuis. Links daarvan kom je op het terreplein, het grote binnenterrein, eind mei, begin juni een feestelijke bloemenzee. Dat er veel orchideeën tussen de wel tweehonderd soorten zitten, heeft te maken met de schrale kalkrijke bodem. Omdat lang gras in geval van brand het vuur bij de munitiedepots kon brengen, werd hier door defensie wel vier of vijf keer per jaar gemaaid. De 100 m lange bomvrije kazerne is met gele stenen gedecoreerd. Prachtig metselwerk verbindt de bakstenen. 104 langs de linie langs de linie 105

7 De gids zal alles vertellen over het kruithuis, de gangen, de flankbatterijen, tweemaal de caponnière, het schieteiland met vier kanonnen (toen) vóór de hoofdwal en ook over alle dieren natuurlijk. Interessantst is misschien nog wel het reduit, in de keel van het fort, een zeer goed verdedigbare plek waar de militairen zich terug konden trekken en de vijand onder vuur konden nemen als de rest van het fort verloren leek te gaan. Hier waren voorzieningen en voorraad om een lang beleg te doorstaan. De ophaalbrug met de gedecoreerde poort is echt een plaatje. Op het dak van het reduit kon geschut worden geplaatst; met behulp van een sleestelling konden de stukken naar boven worden gehesen. De manschappen gingen naar boven over een mooie gietijzeren trap met neogotische spitsboogjes. Bijzonder zijn ook de privaten, de poepdozen, gezellig in het rond gebouwd en voorzien van mooie tegels. Rond het fort - Amelisweerd en Kromme Rijn Het prachtige bos van Landgoed Oud Amelisweerd heeft helaas enkele malen de landelijk pers gehaald. Het plan om door het oude rivierkleibos Rijksweg 27 aan te leggen stuitte op veel protest. In 1971 leidde een studentenprotest tot het opschuiven van de weg in westelijke richting. Eind jaren 70 probeerden actievoerders alsnog de aanleg in zijn geheel te verhinderen; in die tijd was het verkeer sterk aan het toenemen en de prognoses waren toen al weer heel anders dan begin jaren 70. De Vrienden van Amelisweerd waren zeer actief, kundig en vindingrijk. Met demonstraties en wat we toen ludieke acties noemden werd veel publiciteit gehaald. Ook de bosbezetting in 1982 kon niet voorkomen dat er werd gekapt. De weg kwam er natuurlijk, maar de protesten hadden wel geleid tot een verdiepte aanleg, in een bakconstructie; de daarmee versmalde kapbreedte was een pleister op de wonde. De landgoederen Oud en Nieuw Amelisweerd zijn als stadsbos vrij toegankelijk. In het sfeervolle koetshuis van Oud Amelisweerd is een bezoekerscentrum gevestigd waar je thee met taart kunt bestellen in de kruidentuin en kunt lunchen met biologische streekproducten van de aanpalende Veldkeuken. Bij de brug over de Kromme Rijn staat het landhuis Rhijnauwen. Al in de middeleeuwen was er op deze plek een ridderhofstad, een versterkt huis. Het huidige landhuis werd in de 18e eeuw gebouwd. Sinds 1933 is het in gebruik als jeugdherberg, de oudste van Nederland. Het karakteristieke poortgebouw van circa 1800 was vroeger koetshuis en dienstwoning; het hoort ook bij het Stayokay hostel (voorheen jeugdherberg) en heeft een eigen terras. Theehuis Rhijnauwen is het favoriete pannenkoekenhuis van de Utrechters. De plek is fantastisch, een mooi terras direct aan de Kromme Rijn, en de bouwstijl, verwant aan de Amsterdamse School, is opmerkelijk. Dat het van hout is, heeft te maken met de Kringenwet die verbood dat binnen een bepaalde afstand van een fort met steen werd gebouwd (het schootsveld moest in geval van nood snel vrijgemaakt kunnen worden). Bunkerpad Rhijnauwen Op landgoed Rhijnauwen bij Bunnik is onlangs een wandelpad aangelegd langs de bij het landgoed gelegen groepsschuilplaatsen. Over dit Bunkerpad is het mogelijk de in zwaar gewapend beton uitgevoerde militaire bouwwerken te bezichtigen, die dienden als schuilplaats voor groepen infanteristen bij beschietingen. Bereikbaarheid Fietsend kun je Rijnauwen en Amelisweerd vanuit de stad bereiken over de Weg naar Rhijnauwen/Vossegatsdijk, niet ver van Stadion Galgenwaard. Met de auto neem je de Provincialeweg tussen Utrecht en Bunnik, en volg je de borden (Theehuis) Rijnauwen. Met een boot kun je op de Kromme Rijn aanleggen bij het theehuis; van daar is het 400 meter naar de ingang van het fort. Vanaf Utrecht CS kun je bus 40 en 41 nemen naar Wijk bij Duurstede, halte Rhijnauwen. Rederij Schuttevaer verzorgt boottochten van Utrecht t naar Rijnauwen. Bij De Rijnstroom, niet ver van Stadion Galgenwaard, kun je kano s huren om het gebied van Amelisweerd en Rijnauwen te verkennen n (en je kunt trouwens ook de stad in, door deg grachten). Fort Rijnauwen is te bezoeken van april t/m sept door middel van rondleidingen van 2 uur op woensdag, zaterdag en zondag. routes Verwijzing naar routeboekje wandeling incl Vechten of paaltjeswandelingen van SBB (zie kaart Utrecht-your-way)## 106 langs de linie langs de linie 107

8 Fort Vechten en t Hemeltje: paradijs voor broedvogels met een kabel slingeren boven de slotgracht Pal tegen de A12 en de A27 bij Utrecht liggen Fort Vechten en Fort t Hemeltje. Snelweg en waterlinie lijken weinig met elkaar te maken te hebben. Het grappige is dat de ontkenning wederzijds is. Veel weggebruikers schuiven met zo n 100 km per uur langs de groene forten zonder ze op te merken. En als je op deze forten rondloopt zie je af en toe de snelweg wel of hoor je het verkeer. Door de natuur om je heen en de wat mysterieuze sfeer van het fort verstoort de weg toch nauwelijks je beleving. 108 langs de linie langs de linie 109

9 Muiden Naarden Utrecht Fort Vechten en t Hemeltje Culemborg Gorinchem vechten- t hemeltje In de Linie Samen met Fort Rijnauwen was het Fort bij Vechten bedoeld om de Houtense Vlakte af te sluiten voor een vijandelijke doorgang (acces). De hoger gelegen vlakte kon niet worden geïnundeerd. Vechten werd tegen 1870 gebouwd als deel van een vooruitgeschoven fortenkring rond Utrecht. De forten dichter bij de stad beschermden niet meer voldoende tegen het verbeterde geschut. Ter completering van de accesbeveiliging was in 1918 een keten van tientallen betonnen groepsschuilplaatsen (bunkers) gebouwd tussen Vechten en Rijnauwen. Enkele werden in 1939 omgebouwd tot mitrailleurkazemat. Als je van Vechten naar Rijnauwen gaat zie je ze in het weiland liggen, sommige vrolijk beschilderd. Via het Bunkerpad (zie hoofdstuk Rijnauwen) kun je de groepsschuilplaatsen van dichtbij zien of zelfs beklimmen, terwijl de koeien om je heen grazen. Fort t Hemeltje werd tien jaar later aangelegd om een hoger gelegen terreinstrook en de spoorlijn Utrecht - s-hertogenbosch te verdedigen. Romeinen in Fectio Van alles te doen in Fort Vechten Langs het mooie vierkante wachthuisje kom je een weelderig groen landschapspark binnen, lijkt het wel. Bakstenen muren, borden en opschriften tonen Limes is Latijn voor grens. Hier bij Vechten verliep de noordelijke limes van het Romeinse Rijk aan het begin van onze jaartelling. De Rijn vormde de grens. Het Romeinse fort werd hier, op de plaats waar de Vecht (Fectio) van de Rijn (Rhenus) aftakte, in de jaren 4 en 5 n. Chr. gebouwd. Dit castellum Fectio, een met muren versterkte militaire nederzetting, lag waar nu de boomgaard is, achter de wachttoren. Ten oosten van het castellum ontstond een vicus, een nederzetting. Tussen 211 en 235 is het houten fort verbouwd en werden belangrijke gebouwen en de muren van steen opgetrokken. Vanaf 270 maakten Frankische invallen een einde aan de economische en politieke rust in Nederland. De macht van de Romeinen begon af te nemen. Castellum Fectio werd verlaten en daarmee ook het bijbehorende kampdorp. Vroeg in de 19e eeuw werden voor het eerst overblijfselen van het castellum ontdekt. Bij de bouw van het Waterlinie-fort, zo n veertig jaar later, stond de archeologie nog in de kinderschoenen en de Genie was zich niet bewust van de historische waarde van deze plaats. Een jaar na het begin van de bouw sloegen Leidse archeologen alarm nadat zij in de krant hadden gelezen over bouwwerkzaamheden op de Houtense vlakte. Alsnog werd een Genie-kapitein belast met het toezicht op oudheden die tijdens het werk naar boven kwamen. Zo zijn veel vondsten toch geborgen en overgebracht naar het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. In 2003/2004, tweeduizend jaar na de stichting van de Romeinse nederzetting, bouwde Werk aan de Linie, van het huidige fort, de replica van een Romeinse wachttoren. In 2008 is in het maisveld naast de toren een deel van de plattegrond van het castellum zichtbaar gemaakt. Als de mais hoger staat, vanaf augustus, kunnen kinderen in het Limyrint (van limes en labyrint) een spannende zoektocht maken naar de Romeinse geschiedenis van deze plek langs de linie langs de linie 111

10 A12-parkeerplaats De Forten Eind 2007 werd tankstation/parkeerplaats De Slagmaat aan de A12 van Utrecht naar Bunnik omgedoopt tot De Forten. Achter het tankstation werd een rood poortje geplaatst met wat informatie over de Hollandse Waterlinie. Wie door het poortje gaat kan in een dikke 20 minuten langs de A12 naar Fort Vechten lopen. Het poortje lijkt achter een bureau te zijn bedacht; het doel is om de snelweg in verbinding te brengen met de omgeving. Dit rode poortje is uiteraard deel van een groter geheel; onder de noemer Routeontwerp wordt de komende jaren voor een aantal snelwegen bedacht hoe de weg beter in de omgeving kan passen. Denkend aan de als kool groeiende bedrijventerreinen langs de snelwegen en de soms armoedige geluidsschermen is het natuurlijk een goed idee om de weggebruiker te laten ervaren waar hij langs of doorheen rijdt. Jammer dat VROM en Rijkswaterstaat dat niet bedachten vóór de wildgroei van horizon-verkortende brainparks, distributiehallen, meubel- en autoboulevards - bouwlinten die van de snelwegen saaie en gelijkvormige verkeersriolen maken. Niettemin kan wandelen vanaf het poortje bij verzorgingsplaats De Forten best een leuke onderbreking zijn van een lange autoreis door ons oneindig grote land. Wie Fort Vechten wil bezoeken, kan daar gewoon naartoe rijden. echter het ware karakter van deze plek. Fort Vechten is 17 hectare groot en heeft een veelhoekige vorm met vijf bastions. Net als Rijnauwen, met 31 hectare het grootste fort in de Waterlinie, moest Vechten de Houtense vlakte verdedigen; die kon namelijk niet worden geïnundeerd. De vijf bastions boden de mogelijkheid een groot gebied met kanonnen te bestrijken. Na een aantal aanpassingen rond 1880 bood het fort plaats aan ruim zeshonderd man in de grote bomvrije kazerne (gebouw U) midden op het fort. Aan weerszijden van de lange bakstenen gevel zie je, achter betonnen schotjes, de oude privaten; de poepdozen zijn gemakkelijk te herkennen aan de gele bordjes waarop staat dit is geen wc!. De diverse ruimten van de kazerne worden vooral gebruikt bij trainingen en vergaderingen; houtkacheltjes verwarmen de zaak dan. Ook feestzalen zijn hier ondergebracht. In het midden van de kazerne is de keuken. Er konden meer dan tachtig stuks geschut worden geplaatst op dit fort. Een laatste aanpassing werd in 1939 gedaan: drie betonnen mitrailleurkazematten met gietstalen koepels op de frontwal. De meeste van deze koepels werden door de Duitse bezetters verwijderd om in het Ruhrgebied te worden omgesmolten om andere wapens te maken. Op de kazemat aan de noordoostzijde is een ijzeren stellage gemaakt voor een kabel over de slotgracht; het oostdeel van het fort is het domein van de survivallers van Rakos managementtraining, een vaste huurder op het fort. Van de hoge bomen - er staan veel oude essen en eiken - wordt dankbaar gebruikgemaakt, ook door veel broedvogels trouwens. Andere bewoners van het fort zijn vleermuizen; die houden winterslaap in het reduit, ook wel binnenfort genoemd. Als de rest van het fort was gevallen kon het reduit een laatste vluchtplaats zijn. Het reduit is omgracht en op zich verdedigbaar. Het heeft een aantal interessante objecten zoals de gietijzeren trap naar het dak, de sleestelling om de vuurmonden naar boven te hijsen, de keuken en de in een cirkel gebouwde wc s. Hier, anders dan in Rijnauwen, zonder schotten. Maar wat is gêne als de eer of zelfs het voortbestaan van het vaderland in het geding is? Verder is het metselwerk van de vijf kazematten bijzonder. Alles wat hier wordt georganiseerd is op poten gezet of mogelijk gemaakt door fortbeheerder Martin Vastenhout met zijn mensen. Martin is een fortondernemer van het eerste uur. Voordat Staatsbosbeheer het fort overnam in 1996 had Defensie het in gebruik als opslagplaats van onder meer autobanden. In 1998 begon de stichting Werk aan de Linie met de restauratie en de exploitatie van het fort. De stichting maakt daarbij gebruik van werkgelegenheidsprojecten; Fort Vechten is inmiddels een erkend leerbedrijf. Op het nabijgelegen Fort t Hemeltje heeft de stichting een werkplaats speciaal voor restauratie van deuren en luiken. De reguliere openstelling van het fort is van eind april tot half oktober met een onderbreking van vijf weken in de zomervakantie. Elke zondag open en om 14 uur een rondleiding. Maar ook buiten die publieksdagen is hier van alles te doen. Bedrijven en instellingen hebben Fort Vechten allang gevonden voor managementbijeenkomsten en personeelsuitjes. De keukenstaf presenteert van oktober tot mei themadiners, knus in de kleine feestruimte aan lange tafels bij een houtkachel en kaarslicht. Feesten worden hier gegeven, in de zomer kun je kamperen op het sfeervolle veldje boven op het zuidbastion en er zijn enkele theatervoorstellingen in de open lucht. In de Fortenmaand (september) is er het evenement Een Fort vol Soldaten met op zaterdagavond een soldatendiner. Het seizoen begint met een ander hoogtepunt: Kinderfort. Kinderen kunnen meezingen met muziektheater, de survival-toestellen kunnen worden beklommen, er is levend stratego, lasergamen, een kinderfeestjesmarkt en aan de hand van een leerzame ontdekkingstocht kunnen kinderen de fortgebouwen in. 112 langs de linie langs de linie 113

11 Bereikbaarheid In de gerestaureerde barak Z is het tijdelijke Infocentrum Hollandse Waterlinie ondergebracht. Binnen staat de 10 meter lange Linietafel waarop de hele Waterlinie van Muiden tot in de Biesbosch is te zien. Je kunt zelf allerlei objecten laten oplichten en zo kun je ook de sluizen openzetten zodat stukken land onder water lopen. De inundatiekommen vullen zich dan geleidelijk met blauw licht. Er bestaan plannen om op Fort Vechten een permanent Nationaal Liniecentrum in te richten. Fort bij t Hemeltje Waar de weg van Utrecht naar Houten vroeger de Waaische Dijk kruiste lag boerderij t Hemeltje; door de aanleg van knooppunt Lunetten is het oude patroon nauwelijks nog herkenbaar. Als laatste in de Nieuwe Hollandse Waterlinie werd het fort 350 meter verderop gebouwd; zijn naam ontleende het aan de boerderij. Het mooie groene en ogenschijnlijk vredige terrein was na de Tweede Wereldoorlog opslagplaats van munitie en nadat de eigendom van Defensie overging naar Staatsbosbeheer werd hier vuurwerk opgeslagen. Tegenwoordig heeft de stichting Werk aan de Linie, van het naburige fort Vechten, hier een werkplaats voor restauratie van deuren. t Hemeltje is alleen toegankelijk tijdens de Fortenmaand september. Doordat er weinig mensen op het fort komen, zijn er veel broedvogels waaronder de ransuil. Voorbij het hek staat de prachtige fortwachterswoning. Ook deze was verdedigbaar en dat is een uitzondering (de enige andere is bij fort Everdingen). De muren zijn 80 cm dik en de dikke houten luiken zijn met ijzer beslagen. Centraal ligt de twee verdiepingen tellende kazerne. In de keuken zijn vier gemetselde ovens bewaard gebleven; in tijden van mobilisatie moest er voor zo n 250 man worden gekookt. De flankbatterijen, van waaruit de gracht werd bestreken, zijn bereikbaar door een gang van 70 meter, een poterne. Vooraan in de gang liggen twee buskruitmagazijnen. Om die van licht te voorzien werd om de kamers een lichtgang gebouwd. Van daaruit werden kaarsen aangestoken die via nissen de kruitkamers verlichtten. Aan de kant van het kruitmagazijn zit nog altijd 2 cm dik glas. In het plafond van de buskruitmagazijnen zit een rond gat waardoor de met kruit gevulde projectielen naar boven werden getakeld. Vanaf de provinciale weg tussen Utrecht en Bunnik, de N411 (Koningslaan) gaat de Achterdijk zuidwaarts. Onder de spoorlijn en de snelweg (A12) door en meteen rechtsaf de Marsdijk op. Je moet het fort voorbijrijden om bij de toegangsweg te komen. Parkeren kan bij de houten toren maar eventueel ook op het fort. Als je meer forten in deze hoek bezoekt, Rijnauwen bijvoorbeeld, is fietsen aan te bevelen. Hoe dichter je bij de stad komt hoe lastiger het wordt met de auto. Voor t Hemeltje rijd je de Marsdijk af, einde linksaf, rechtsaf het spoor over en rechts aanhouden, de Fortweg. Vanuit Houten kun je de forten ook bereiken over deze Fortweg die langs de A27 loopt. routes Voor een stadswandeling door Naarden Vesting zie het routeboekje. Die wandeling voert onder andere langs diverse bastions en andere vestingwerken. 114 langs de linie langs de linie 115

GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer.

GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer. GPS wandeling over landgoed Rhijnauwen, lengte ongeveer 4 kilometer. 1. Start bij de Veldkeuken, Koningslaan 1, 3981 HD Bunnik Coördinaten: N 52.04.052 E 005.10.224 De Veldkeuken: Puur, ambachtelijk &

Nadere informatie

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 121590 Culemborg, Nieuwegein en Everdingen

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 121590 Culemborg, Nieuwegein en Everdingen Fietsroute 121590 Culemborg, Nieuwegein en Everdingen Praktische informatie Dichtstbijzijnde parkeerplaats dagrecreatieterrein everstein Lekdijk 4124 KC Vianen Dichtstbijzijnde parkeerplaats vanaf eindpunt

Nadere informatie

Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nieuwe Hollandse Waterlinie Nota Ruimte budget 35 miljoen euro Planoppervlak 300 hectare Trekker Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit Nieuwe Hollandse Waterlinie Stevige nieuwe ruggengraat voor de Linie De Nieuwe Hollandse

Nadere informatie

FORT KIJKUIT. Een nieuwe blik op de toekomst van het fort. Plan: Tony de Haan Natuurmonumenten juli 2009

FORT KIJKUIT. Een nieuwe blik op de toekomst van het fort. Plan: Tony de Haan Natuurmonumenten juli 2009 FORT KIJKUIT Een nieuwe blik op de toekomst van het fort Plan: Tony de Haan Natuurmonumenten juli 2009 De Nieuwe Hollandse Waterlinie Fort kijkuit is een fort dat deel uitmaakt van de Nieuwe Hollandse

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 8 Nederland Noord-Holland Uithoorn 41.6 (ongeveer 2:25 u.) Fietsroute 117048 1km 2015 Falkplan BV 2 van 8 Nederland Noord-Holland Uithoorn 41.6 (ongeveer 2:25 u.) Fietsroute 117048 Verken een deel

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer

6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer Utrecht 6.1 MOLENROUTE LANGS VECHT, ANGSTEL EN GEIN Een fietsroute van A = 34 kilometer, B en C ieder 10 kilometer Deze route is gebaseerd op de ANWB/VVV toeristenkaart, schaal 1:100.000 Route A: Deze

Nadere informatie

Masterplan. Landschapspark aan de Hoofddijk - De Uithof

Masterplan. Landschapspark aan de Hoofddijk - De Uithof Masterplan Landschapspark aan de Hoofddijk - De Uithof Masterplan Landschapspark aan de Hoofddijk Opdrachtgever Universiteit Utrecht Directie Vastgoed en Campus Auteur Overtoom 197 1054 ht Amsterdam telefoon

Nadere informatie

VERBODEN. KRINGEN Opdrachtbladen

VERBODEN. KRINGEN Opdrachtbladen DE LINIE? ME WA W Opdrachtbladen Naam Groep Datum Opdrachtblad Verboden Kringen Opdracht 1 In 1853 trad de Kringenwet in werking. Deze wet regelde welke gebouwen rond een fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

REDUIT FORT BIJ VECHTEN (FOTO LUUC JONKER).

REDUIT FORT BIJ VECHTEN (FOTO LUUC JONKER). REDUIT FORT BIJ VECHTEN (FOTO LUUC JONKER). 28 MONUMENTAAL NR.5 2015 Museum Fort bij Vechten maakt culturele schat inzichtelijk Icoon voor Nieuwe Hollandse Waterlinie Eindelijk heeft Nederland zijn museum

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Vestingstad Hulst. De omwalling en de poorten

Vestingstad Hulst. De omwalling en de poorten WSV Zelden Rust ( Aktivia nr 261) organiseert: Zaterdag mei 20?? Omloop Vestingstad Hulst Start: Reynaertcollege Gildenstraat 1 Hulst ( Zeeuws-Vlaanderen) Afstanden: 7,15,21 en 28 km. Starturen: 07.30

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

zaterdag 12 juni van 10.00 tot 16.00 uur, bos Nieuw Wulven (via Binnenweg)

zaterdag 12 juni van 10.00 tot 16.00 uur, bos Nieuw Wulven (via Binnenweg) Persuitnodiging Houten, 7 juni 2010 zaterdag 12 juni van 10.00 tot 16.00 uur, bos Nieuw Wulven (via Binnenweg) FEEST IN SPEELBOS NIEUW WULVEN Op zaterdag 12 juni van 10.00 tot 16.00 uur wordt Speelbos

Nadere informatie

BUITENGEWONE WERKZAAMHEDEN diverse sluizen en kraanbruggen Nieuwe Hollandse Waterlinie Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Brabant

BUITENGEWONE WERKZAAMHEDEN diverse sluizen en kraanbruggen Nieuwe Hollandse Waterlinie Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Brabant BUITENGEWONE WERKZAAMHEDEN diverse sluizen en kraanbruggen Nieuwe Hollandse Waterlinie Noord-Holland, Utrecht, Gelderland en Brabant Monumentenwacht Utrecht Postbus 10058 3505 AB Utrecht tel. 030-2343880

Nadere informatie

Wandelroute café du Midi (9,5 km)

Wandelroute café du Midi (9,5 km) Wandelroute café du Midi (9,5 km) 7 Wandelroute Café du Midi (9,5 km) Stempelplaats Café du Midi, Noordeindseweg 70, Delfgauw. wwwdumididelfgauw.nl Openingstijden: maandag t/m vrijdag vanaf 10.00 uur zaterdag

Nadere informatie

VERBODEN KRINGEN. Docentenhandleiding

VERBODEN KRINGEN. Docentenhandleiding DE LINIE? ME WA W Docentenhandleiding Lesdoelen - Leerlingen kunnen omschrijven wat Verboden kringen zijn en weten dat een vrij schootsveld belangrijk was om het fort te verdedigen. - Leerlingen weten

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 7 Nederland Utrecht De Ronde Venen 49.7 (ongeveer 2:53 u.) Fietsroute 181296 1km 2015 Falkplan BV 2 van 7 Nederland Utrecht De Ronde Venen 49.7 (ongeveer 2:53 u.) Fietsroute 181296 Falk-VVV fietskaarten,

Nadere informatie

Militair landschap Hoe werkt de Waterlinie De linie gemobiliseerd. Wandelen, fietsen, varen Lekker uit eten of overnachten Forten bezoeken

Militair landschap Hoe werkt de Waterlinie De linie gemobiliseerd. Wandelen, fietsen, varen Lekker uit eten of overnachten Forten bezoeken Militair landschap Hoe werkt de Waterlinie De linie gemobiliseerd Wandelen, fietsen, varen Lekker uit eten of overnachten Forten bezoeken Tot de knieën in het water Nederland is beroemd om zijn eeuwenlange

Nadere informatie

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes

Route.nl - Meer dan 1900 gratis fietsroutes 1 van 7 Nederland Utrecht De Bilt 37.3 (ongeveer 2:11 u.) Fietsroute 122262 1km 2015 Falkplan BV 2 van 7 Nederland Utrecht De Bilt 37.3 (ongeveer 2:11 u.) Fietsroute 122262 Falk-VVV fietskaarten, een serie

Nadere informatie

OOSTWAARDPAD. mooi in alle seizoenen!

OOSTWAARDPAD. mooi in alle seizoenen! OOSTWAARDPAD mooi in alle seizoenen! n de Oostwaard van de Biesbosch is een grotendeels onverhard wandelpad uitgezet, langs boerenakkers en dwars door karakteristieke grienden. Boeren hebben enthousiast

Nadere informatie

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 121570 Badhoevedorp, Spaarndam en Haarlem

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 121570 Badhoevedorp, Spaarndam en Haarlem Fietsroute 121570 Badhoevedorp, Spaarndam en Haarlem Praktische informatie Dichtstbijzijnde parkeerplaats winkelpolder De Ronde Venen Dichtstbijzijnde parkeerplaats vanaf eindpunt winkelpolder De Ronde

Nadere informatie

Gagelbos. Spelen. Wandelen. Het buurtbos van Overvecht

Gagelbos. Spelen. Wandelen. Het buurtbos van Overvecht Staatsbosbeheer - landelijk informatiecentrum Postbus 1300, 3970 BH Driebergen T 030-6926213 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen

Nadere informatie

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk

Vind de mooiste fietsroutes op www.route.nl. Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk Fietsroute 122132 Hoek van Holland, Loosduinen en Naaldwijk Praktische informatie Dichtstbijzijnde parkeerplaats staeldiep Rotterdam Dichtstbijzijnde parkeerplaats vanaf eindpunt staeldiep Rotterdam Dichtstbijzijnde

Nadere informatie

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel

Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Lesbrief Stevig Sterk Zaltbommel Groep 7/8 Erfgoed educatie Bezoek les Stevig Sterk Zaltbommel Stevig Sterk Zaltbommel is een bezoek les over historische vestingwerken van Zaltbommel. Nadruk ligt op het

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

VAKANTIE VOORBIJ: SCHOP IN DE GROND!

VAKANTIE VOORBIJ: SCHOP IN DE GROND! Nieuwsbrief augustus 2015 Verbreding N279 s-hertogenbosch-veghel VAKANTIE VOORBIJ: SCHOP IN DE GROND! Tot nu toe waren er nog weinig werkzaamheden te zien voor de ver bre - ding van de N279 tussen s-hertogenbosch

Nadere informatie

Inrichtingsplan Vesting Loevestein

Inrichtingsplan Vesting Loevestein Inrichtingsplan Vesting Loevestein Vesting Loevestein herbergt drie kenmerkende tijdsperioden namelijk de Middeleeuwen, de Staatsgevangenis en de Hollandse Waterlinie. Iedere tijdsperiode heeft zijn sporen

Nadere informatie

genieten in een groen buitengebied

genieten in een groen buitengebied Broekstraat Oirschot genieten in een groen buitengebied 2 riante bouwkavels in Oirschot ruime bouwkavels in landelijk Brabant De gemeente Oirschot telt maar liefst 320 Rijks- en gemeentelijke monumenten

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Trage Tocht Vorden-Lochem

Trage Tocht Vorden-Lochem Trage Tocht Vorden-Lochem Landgoed Kamphuizen, Bronsbergen en Paaschberg. We wandelen van station Vorden naar station Lochem grotendeels over brede onverharde paden. Het eerste deel van de route loopt

Nadere informatie

gelegen in het groene landschap van de forten

gelegen in het groene landschap van de forten Fort de Roverweg in Halsteren gelegen in het groene landschap van de forten 8 riante bouwkavels in Halsteren ruime bouwkavels in landelijk Brabant Halsteren ligt in het westen van Noord-Brabant en maakt

Nadere informatie

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST!

OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! ietsroute Hoogland West OPDRACHTEN bij de FIETSEXCURSIE van het project MOOI HOOGLAND-WEST! 5 4 6 3 2 1 Let op het verkeer en zet je fiets goed aan de kant! Mooi Hoogland-West! 1 Bolle akker locatie 1

Nadere informatie

Jaaruitje 2015. Het is het bestuur van de VOOA een genoegen u op zondag 20 september 2015 uit te nodigen voor ons jaarlijkse uitje.

Jaaruitje 2015. Het is het bestuur van de VOOA een genoegen u op zondag 20 september 2015 uit te nodigen voor ons jaarlijkse uitje. Artillerie Jaaruitje 2015 Het is het bestuur van de VOOA een genoegen u op zondag 20 september 2015 uit te nodigen voor ons jaarlijkse uitje. Dit jaar is er voor gekozen om het Nationaal Militair Museum

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

Midden-Delflandroute. Route. 47.1 km

Midden-Delflandroute. Route. 47.1 km Route 6 47.1 km Midden-Delflandroute Midden-Delfland is een mini-groen Hart, dat ingeklemd ligt tussen Den Haag, Rotterdam en Delft. Het is nog steeds verrassend rustig en landelijk in dit mooie polderland.

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel

De Vuursche. Scootmobiel. Door de bossen met de scootmobiel Staatsbosbeheer Regio West Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Scootmobiel De Vuursche Door de bossen met de scootmobiel Scootmobielroute in De Vuursche In deze folder

Nadere informatie

Speuren. Geheugen. Stad. in het. van de. Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom. M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0

Speuren. Geheugen. Stad. in het. van de. Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom. M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0 Speuren in het Geheugen van de Stad Historisch Centrum Het Markiezenhof Bergen op Zoom M Cumenu boekje-aangepast.indd1 1 28-08-2006 14:00:0 Naam: M Cumenu boekje-aangepast.indd2 2 28-08-2006 14:00:1 We

Nadere informatie

Schwäbische Alb. 24 oktober t/m 1 november 2009

Schwäbische Alb. 24 oktober t/m 1 november 2009 Schwäbische Alb 24 oktober t/m 1 november 2009 Zaterdag 24 oktober Heel - Tuttlingen 560 km Na het ontbijt vertrekken we richting de Schwäbische Alb, een gebied waar we nog nooit zijn geweest. Het is rustig

Nadere informatie

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer:

Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Dit boek is van: Naam: Klas: Adres: Tel nummer: Inhoudsopgave: Hoofdstuk pagina Inleiding 4 Welkom 6 Historie van bloembollen 8 Herfst 10 - Uitleg herfst 12 - Opdracht 14 + 15 - Het planten van bloembollen

Nadere informatie

Zuidwillemsvaart. Paul van Donk en Teun Geenen

Zuidwillemsvaart. Paul van Donk en Teun Geenen Zuidwillemsvaart S ochtends moesten wij om 8 uur op school zijn om in de bus te stappen richting Den Bosch. Toen wij daar aankwamen kregen wij een lekker bakske koffie, en mochten wij het museum van het

Nadere informatie

Vind de mooiste fietsroutes op Fietsroute De Bilt, Bunnik en Soesterberg

Vind de mooiste fietsroutes op  Fietsroute De Bilt, Bunnik en Soesterberg Fietsroute 122262 De Bilt, Bunnik en Soesterberg Praktische informatie Dichtstbijzijnde parkeerplaats dagrecreatieterrein everstein Lekdijk 4124 KC Vianen Dichtstbijzijnde parkeerplaats vanaf eindpunt

Nadere informatie

Dorpswandeling Barneveld

Dorpswandeling Barneveld Dorpswandeling Barneveld Deze wandeling door het dorp Barneveld is bedoeld voor kinderen in de leeftijd van 10 tot en met 12 jaar en hun begeleiders. U maakt kennis met de mooiste plekjes in en rond het

Nadere informatie

Kastelen in Nederland

Kastelen in Nederland Kastelen in Nederland J In ons land staan veel kastelen. Meer dan honderd. De meeste van die kastelen staan in het water. Bijvoorbeeld midden in een meer of een heel grote vijver. Als er geen water was,

Nadere informatie

Na tien minuten flink stijgen komt er een stuk dat minder steil is maar waarbij u over een mar de piedras, een zee van kleine steentjes moet lopen.

Na tien minuten flink stijgen komt er een stuk dat minder steil is maar waarbij u over een mar de piedras, een zee van kleine steentjes moet lopen. Wandeling rond de Sierra de Bernia. Op deze indrukwekkende en strategisch gelegen bergketen in de provincie Alicante, Spanje, is het schitterend wandelen. Kies op de N-332 ten noorden van Altea de afslag

Nadere informatie

Te koop: 19 koopwoningen aan 't Veldje. 't Veldje: thuiskomen in hartje Eijsden

Te koop: 19 koopwoningen aan 't Veldje. 't Veldje: thuiskomen in hartje Eijsden Te koop: 19 koopwoningen aan 't Veldje 't Veldje: thuiskomen in hartje Eijsden In Eijsden weet iedereen waar t Veldje ligt. Een toplocatie vlakbij het centrum met al haar voorzieningen. De komende tijd

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

VERDEDIGING VAN DE OOSTEHJKE TOEGANG TOT UTRECHT

VERDEDIGING VAN DE OOSTEHJKE TOEGANG TOT UTRECHT VERDEDIGING VAN DE OOSTEHJKE TOEGANG TOT UTRECHT J.C. Brugman Fort De Bilt: Fort De Bilt vóór de aanleg van de Biltsestraatweg door het fort

Nadere informatie

Wandelen rond Groningen

Wandelen rond Groningen Wandelen rond Groningen Wandeling: Groningen- Peize - Roderwolde Van Groningen naar Peize en over Roderwolde weer terug Omgeving: Afstand: Omschrijving: Auteur(s): Zuid-west Ong. 20km Deze wandeling voert

Nadere informatie

Aan de zuidzijde van het landgoed heeft Staatsbosbeheer in de Veenzijdse polder voor de liefhebbers een kort laarzenpad uitgezet.

Aan de zuidzijde van het landgoed heeft Staatsbosbeheer in de Veenzijdse polder voor de liefhebbers een kort laarzenpad uitgezet. Op Landgoed De Horsten is een vijftal wandelingen uitgezet, die met gekleurde paaltjes zijn aangegeven. Twee ervan bestrijken het noordelijke gedeelte en starten vanuit de ingang aan de Papeweg in Wassenaar.

Nadere informatie

Het leven op en om een kasteel

Het leven op en om een kasteel Hoe zijn kastelen ontstaan? De eerste kastelen werden gebouwd tussen 800 en 1000 na Christus. Dit kwam omdat in die tijd de Noormannen de kusten van Europa onveilig maakten met hun plunderingen. De mensen

Nadere informatie

Te koop wegens vrede

Te koop wegens vrede Te koop wegens vrede Ondernemers gezocht Fort Everdingen staat te koop. De huidige eigenaar, de Dienst Landelijk Gebied van het ministerie van Economische Zaken, daagt (een groep van) ondernemers uit om

Nadere informatie

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG SLYPSKAPELLE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog MO_03 Moeders met lange rokken en schorten. Meisjes en jongens met zwarte kousen, sommige op klompen. Het lijkt gezellig op straat. Geen auto

Nadere informatie

HET WATERSCHILD. De geschiedenis van het Muiderslot en het water

HET WATERSCHILD. De geschiedenis van het Muiderslot en het water HET WATERSCHILD LESBRIEF BASISONDERWIJS De geschiedenis van het Muiderslot en het water nieuwe, ondergrondse ruimte op het terrein achter het kasteel te bezoeken zonder rondleiding geschikt voor leerlingen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Ben jij klaar voor Sprokkelenburg?

Ben jij klaar voor Sprokkelenburg? Ben jij klaar voor Sprokkelenburg? 1 Inhoud 3 Waarom bouwen op Sprokkelenburg? 4 Ligging van Sprokkelenburg 6 Het plan Sprokkelenburg 8 Kies uw kavel 8 Zelf bouwen op Sprokkelenburg 9 Stappenplan 11 Kavelpaspoort

Nadere informatie

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land.

Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Thema: Slag om de Schelde en de invloed op het Nieuwe land. Op 6 juni 1944 is het D Day, dat wordt nog steeds gevierd want het is het begin van de bevrijding van West Europa. Eigenlijk betekent D Day de

Nadere informatie

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam

Het Diemerbos. Onder de rook van Amsterdam Staatsbosbeheer Naritaweg 221, 1043 CB Amsterdam T 020-7073700 www.staatsbosbeheer.nl Welkom buiten. Buiten is voor iedereen en er is elke dag wat te beleven. Daarom willen we zoveel mogelijk mensen uitnodigen

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Koop kantoorruimte op Reeweg Oost 123 te Dordrecht (prijs op aanvraag)

Koop kantoorruimte op Reeweg Oost 123 te Dordrecht (prijs op aanvraag) Koop kantoorruimte op Reeweg Oost 123 te Dordrecht (prijs op aanvraag) Aanbiedende partij: Waltmann Bedrijfshuisvesting Email: bedrijfshuisvesting@waltmann.com Telefoon: 078 6141030 Website: http://www.waltmann.com

Nadere informatie

Herfstige. ontdekkingstocht. 102 tuin in beeld

Herfstige. ontdekkingstocht. 102 tuin in beeld 102 tuin in beeld 103 Herfstige ontdekkingstocht BENT U OP ZOEK NAAR INSPIRATIE VOOR UW TUIN? OF WILT U GEWOON EVEN GENIETEN VAN EEN MOOIE WANDELING OF EEN RUSTIG MOMENT OP EEN MOOIE PLEK? DAN ZOU U ZEKER

Nadere informatie

Insignewerk Welpen St. Jozef. Insigne 'Scouting'

Insignewerk Welpen St. Jozef. Insigne 'Scouting' Insignewerk Welpen St. Jozef Insigne 'Scouting' Dit programma is Gemaakt door Chil http://www.wek-site.com Pagina 1 van 12 Insignewerk wat is dat? Al spelend in de horde kom je vast wel eens iets tegen,

Nadere informatie

wiskunde CSE GL en TL

wiskunde CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 13.30-15.30 uur wiskunde CSE GL en TL Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten

Nadere informatie

Door landgoed Nieuw Rande naar Diepenveen

Door landgoed Nieuw Rande naar Diepenveen Alternatieve NS-wandelroute dag 2 Er zijn twee redenen om een alternatief te bieden voor deze bekende NS-wandeling. De eerste is dat op dit moment in de uiterwaarden langs de IJssel gewerkt wordt aan het

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes.

De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. De evolutie van de Generaal J.B. van Heutszkazerne vanaf de vroege 19de eeuw. Plattegrond: Gemeentearchief Kampen; Fotobewerking: Ernst Hupkes. 276 De Generaal J.B. van Heutszkazerne in beeld door Ernst

Nadere informatie

STRUIN BULLETIN KORTE STRUIN 4. Rondje Mook Anders. Aangepaste Versie Maart 2011. Een wandeling langs de Limburgs Gelderse Grens

STRUIN BULLETIN KORTE STRUIN 4. Rondje Mook Anders. Aangepaste Versie Maart 2011. Een wandeling langs de Limburgs Gelderse Grens STRUIN BULLETIN KORTE STRUIN 4 Rondje Mook Anders Aangepaste Versie Maart 2011 Zicht op de Mookerheide Een wandeling langs de Limburgs Gelderse Grens Door: Frans Sijben - Nijmegen Korte Struin 4: Rondje

Nadere informatie

Park Oudegein te Nieuwegein

Park Oudegein te Nieuwegein Luisterpunt 1: Het Milieu Educatie Centrum (MEC) Een wandeling door een van de mooiste stadsparken van Nederland. Je kunt je auto parkeren vlak bij de Geinbrug naast Jack s Grillhouse, Parkhout 2 in Nieuwegein.

Nadere informatie

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe.

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. 1 Hallo jongens en meisjes, Het kan zomaar gebeuren dat je bij een wandeling door de bossen van Het Nationale Park

Nadere informatie

Voorjaar 2011. Midden-Frankrijk. 21 april t/m 7 mei

Voorjaar 2011. Midden-Frankrijk. 21 april t/m 7 mei Voorjaar 2011 Midden-Frankrijk 21 april t/m 7 mei Donderdag 21 april 2011 191 km Na het avondeten op weg. Even voorbij Vianen ontdekten we dat we de autopapieren vergeten waren. Teruggereden en weer opnieuw

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

De Rietvelden 1.1 VLEUTERWEIDE (VLEUTEN)

De Rietvelden 1.1 VLEUTERWEIDE (VLEUTEN) De Rietvelden 1.1 VLEUTERWEIDE (VLEUTEN) Mattenbieslaan Dwergbieslaan Huurprijzen van 825,- tot 1025,- per maand De Rietvelden 1.1 te Vleuterweide (VLEUTEN) Leidsche Rijn Wonen in Leidsche Rijn Utrecht

Nadere informatie

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG GITS TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op vrijdag 31 juli 1914 staat Gits in rep en roer: de algemene mobilisatie wordt afgekondigd. Alle jongemannen die in aanmerking komen voor

Nadere informatie

Heerlijk wonen, werken, leven en recreëren? In Luchen, waar anders.

Heerlijk wonen, werken, leven en recreëren? In Luchen, waar anders. Heerlijk wonen, werken, leven en recreëren? In Luchen, waar anders. www.luchenwaaranders.nl Lekker leven. Het kan, gewoon hier! Als u straks door Luchen fietst, ziet u een mooie, groene wijk. Ruim opgezet.

Nadere informatie

Medwert 5 - Holwerd Vraagprijs 549.000,-- kosten koper

Medwert 5 - Holwerd Vraagprijs 549.000,-- kosten koper Medwert 5 - Holwerd Vraagprijs 549.000,-- kosten koper Omschrijving Medwert 5 - Holwerd Deze fraaie woonboerderij uit de 17de eeuw staat tussen hoog geboomte, temidden van prachtige gerestaureerde kop-hals-romp

Nadere informatie

walpark utrecht Geluidswal omgetoverd tot park voor vinexwijk

walpark utrecht Geluidswal omgetoverd tot park voor vinexwijk walpark utrecht Geluidswal omgetoverd tot park voor vinexwijk Walpark Geluidswal omgetoverd tot park voor vinexwijk Denkend aan Holland zien we overvolle snelwegen en vinexwijken aan ons voorbij trekken.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal!

De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Nieuwe Vaarroute! Open vanaf juni 2013 De Veenvaart... Kanaal met een verhaal! Vanaf juni 2013 is Nederland een prachtige vaarverbinding rijker: De Veenvaart. Deze nieuwe route voert door de Drentse en

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Wandelen rond Groningen

Wandelen rond Groningen Wandelen rond Groningen Wandeling: Groot rondje Paterswoldsemeer Met een ruime bocht rond het Paterswoldsemeer Omgeving: Afstand: Omschrijving: Auteur(s): Zuid 17,2km In deze wandeling loop je met een

Nadere informatie

Wonen in groene omgeving Ruime woonkamer + zonnig balkon

Wonen in groene omgeving Ruime woonkamer + zonnig balkon Huizen vanhendriks Keesomstraat 33 B, 3817 JX Amersfoort Wonen in groene omgeving Goed onderhouden Nieuwe cv installatie (2014) Ruime woonkamer + zonnig balkon H47 Kenmerken Soort Kamers Woonoppervlakte

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

KLEIN KLEIN HOFMEIJER

KLEIN KLEIN HOFMEIJER Amersfoort LORENTZSTRAAT 63 MAKELAARSHUIS KLEIN KLEIN HOFMEIJER THUIS IN AMERSFOORT AMERSFOORT De Onze Lieve Vrouwetoren is het middelpunt van de stad, gelegen aan één van de mooiste pleinen van de stad,

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Provincie: Gelderland Vanuit: Beest / Landgoed Mariënwaerdt Datum: sept 2009

Provincie: Gelderland Vanuit: Beest / Landgoed Mariënwaerdt Datum: sept 2009 Provincie: Gelderland Vanuit: Beest / Landgoed Mariënwaerdt Datum: sept 2009 Lengte: 128 km Daar waar de fietsers in het voorjaar met de bloesem bezit nemen van dit stukje Betuwe, is de natuur en omgeving

Nadere informatie

CentreNL. = uitzichtpunt over de Viaanse oversteek = draaiend restaurant en inspiratielocatie

CentreNL. = uitzichtpunt over de Viaanse oversteek = draaiend restaurant en inspiratielocatie CentreNL entre NL 3 CentreNL = uitzichtpunt over de Viaanse oversteek = draaiend restaurant en inspiratielocatie spectaculair uitzicht op de Viaanse oversteek en de plaatsen Vianen, Vreeswijk en IJsselstein

Nadere informatie

TIJDREIZIGERS speelbos nieuw wulven Houten

TIJDREIZIGERS speelbos nieuw wulven Houten TIJDREIZIGERS speelbos nieuw wulven Houten Eén van de twee granieten loopstenen van 2 x 3m, met plattegrond van de omgeving. tijdreizigers Eric Klarenbeek en Maartje Dros hebben een serie ontwerpen gerealiseerd

Nadere informatie

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN

SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN SPEURTOCHT ARCHITECTUUR & DESIGN Deze speurtocht is geschikt voor kinderen van 8 t/m 11 jaar. Dit jaar is door het Nederlands Bureau voor Toerisme & Congressen uitgeroepen tot het jaar van Architectuur

Nadere informatie

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen.

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen. Lente groep 3/4 inhoud blz Lente 3 1 Langer licht 4 2 Bollen 5 3 Wakker worden 6 4 Frisse blaadjes 7 5 Kikkerdril 8 6 Op reis 9 7 In de wei 10 8 Er op uit! 11 9 Filmpjes 12 Werkblad winter 13 Schrijf je

Nadere informatie

Hoekstra & van Eck. Huizen van. In het Twiske. Rustig gelegen. Aan het water. Onlangs gerenoveerd. Landelijk en toch centraal

Hoekstra & van Eck. Huizen van. In het Twiske. Rustig gelegen. Aan het water. Onlangs gerenoveerd. Landelijk en toch centraal Huizen van Hoekstra & van Eck De Haal 26, 1511 AR Oostzaan Rustig gelegen Onlangs gerenoveerd Aan het water In het Twiske Landelijk en toch centraal H16 Kenmerken Soort Type Kamers Woonoppervlakte Perceeloppervlakte

Nadere informatie

INSPECTIERAPPORT objectnummer 29 ON Fort Vechten Poortgebouwen Marsdijk 2, 3931 HE Bunnik

INSPECTIERAPPORT objectnummer 29 ON Fort Vechten Poortgebouwen Marsdijk 2, 3931 HE Bunnik INSPECTIERAPPORT objectnummer 29 ON Fort Vechten Poortgebouwen Marsdijk 2, 3931 HE Bunnik Monumentenwacht Utrecht Postbus 10058 3505 AB Utrecht tel. 0488-2343880 / fax. 030-2328624 e-mail: mwu@erfgoed-utrecht.nl

Nadere informatie

Krokusfietstocht de dodendraad leeft. Lengte 10, 20 of 30 kilometer

Krokusfietstocht de dodendraad leeft. Lengte 10, 20 of 30 kilometer Krokusfietstocht de dodendraad leeft Lengte 10, 20 of 30 kilometer In het najaar van 2015 werden door zo n 500 vrijwilligers, scholieren en geocachers 24.000 witte krokusbolletjes geplant langs het voormalige

Nadere informatie