Haalbaarheid studie bio energie op business park Friesland en Kanaal

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Haalbaarheid studie bio energie op business park Friesland en Kanaal"

Transcriptie

1 Haalbaarheid studie bio energie op business park Friesland en Kanaal Auteurs: Bas van Dun Berry Meuleman Ecofys bio-energy Inhoudsopgave Samenvatting 2 Inleiding 3 Inventarisatie 7 Selectie meest haalbare optie 10 Financiële haalbaarheid 14 Bevindingen 23 Projectontwikkeling / stappenplan 24 Vergunningstechnische haalbaarheid 25 Bijlagen: Financiële haalbaarheid 29 Componenten biomassa WKK 31 Voorbeelden biomassa WKK 42 Opdrachtgever en namenlijst bedrijven 45 Begrippenlijst 46 1

2 Samenvatting Bevindingen 1. Houtachtige biomassa potentieel regio Heerenveen 45 tot 65 kton/jaar 2. Kansrijke optie houtgestookte WKK 3. Locatie op bedrijventerrein mogelijk voor een 5 MWe installatie in nabijheid grote afnemers milieuvergunning geen obstakels te verwachten, aanvoer voor biomassa mogelijk via water en as / infrastructuur is aanwezig Momenteel geen warmteafzet aanvoer biomassa buiten regio noodzakelijk, verbruik ca. 75 kton/jaar Op basis van gehanteerde uitgangspunten rendement op eigen vermogen van 10,8 % en terugverdientijd van 5,9 jaar Het hoofddoel van deze studie is te komen tot een technisch en economisch onderbouwde visie op de meest duurzame, betrouwbare en betaalbare bioenergievoorziening voor bedrijventerrein Friesland & Kanaal. Als brandstof voor de installatie is gewenst om voornamelijk reststromen van bedrijven op het bedrijventerrein Friesland & Kanaal en de directe omgeving met een radius van 40 km te gebruiken. Uit de studie is naar voren gekomen dat een houtgestookte WKK de meest aantrekkelijke optie is. Op het bedrijventerrein is momenteel geen afzet van (laagwaardige) warmte mogelijk. Echter er zijn mogelijke locaties geschikt voor afzet van elektriciteit direct aan een aantal grootverbruikers. Op deze locaties is het mogelijk om met de gehanteerde uitgangspunten een rendabele installatie van 5 MWe te plaatsen, maar dan zal er naast de aanwezige houtachtige biomassa ook biomassa van buiten de regio dienen te worden aangeleverd... 2

3 Haalbaarheid studie bio energie business park Friesland en Kanaal Businesspark Friesland & Kanaal ontwikkelen tot een duurzaam bedrijventerrein. Doelstelling HBH studie: visie op de meest duurzame, betrouwbare en betaalbare bioenergievoorziening. Uitgangspunt reststromen van bedrijven op het bedrijventerrein en de directe omgeving. De Ondernemersvereniging Businesspark Friesland (OBF) te Heerenveen heeft in 2002 het project Collectief en duurzaam beheer en onderhoud businesspark Friesland & Kanaal gestart om het bedrijventerrein te ontwikkelen tot een duurzaam bedrijventerrein. In werkgroepverband worden kwaliteit, duurzaamheid en de collectieve inkoop onderzocht. Uit een inventarisatie, waaruit een potentieel aan reststoffen blijkt, komt de vraag van de werkgroep Duurzaamheid voort naar een haalbaarheidsonderzoek energieopwekking met biomassa. Met name collectieve inkoop en gebruik van reststromen en energie wordt als grote kans beschouwd voor de ontwikkeling van het Businesspark Friesland & Kanaal. Het bedrijventerrein bestaat uit 120 hectare met 200 bedrijven. Doelstelling van het haalbaarheidsonderzoek is te komen tot een technisch en economisch onderbouwde visie op de meest duurzame, betrouwbare en betaalbare bio-energievoorziening voor bedrijventerrein Friesland & Kanaal. Rekening wordt gehouden met reststromen van bedrijven op het bedrijventerrein Friesland & Kanaal en de directe omgeving met een radius van 40 km. 3

4 Inleiding Opzet project (1) 1. Aanleveren data en vaststellen exacte energievraag 2. Inventarisatie aanbod biomassa 3. Haalbaarheid biomassa installaties 4. Selectie meest haalbare optie 5. Stappenplan Projectontwikkeling 6. Eindpresentatie Ad1. Aanleveren data en vaststellen exacte energievraag Uit economische overwegingen zal opgewekte duurzame elektriciteit doorgaans aan het openbare net worden geleverd. Om de optimale toepassingsmogelijkheden van een biomassa WKK installatie te bepalen is het noodzakelijk de verwachte warmtevraag in beeld te hebben. Er zal namelijk een substantiële warmtevraag aanwezig moeten zijn voor de aanleg van een warmtenet om de investeringen hierin te kunnen rechtvaardigen. Om dit te doen wordt de verwachte bedrijvigheid gekoppeld aan energiekentallen en kennis van de bedrijfsprocessen. Wat betreft de verwachte bedrijvigheid is uitgegaan van de informatie die door de werkgroep is aangeleverd. Er is gekeken naar ruimteverwarming voor de bedrijven en industriële warmtevraag. Ad 2. Inventarisatie aanbod biomassa uit de omgeving Biomassa stromen van buiten het bedrijventerrein zoals van Afvalsturing Friesland en omringende gemeenten zijn op hoofdlijnen geïnventariseerd. Er is ingeschat wat de kwaliteit van de biomassa is, wat de voor energieopwekking bruikbare fractie is en wat voor type energie centrale in aanmerking komt. De organische reststromen die mogelijk in aanmerking komen zijn; organisch bedrijfsafval, GFT-afval, resthout (A&B categorie), tuinafval, snoeihout, bermgras,gedroogd slib, etc. Naast de organische reststromen is ook een RDF fractie (Refused Derived Fuel) uit afvalscheiding beschikbaar. Er is een indicatie van de marktprijs gegeven van de inkoop van biomassa van buiten de regio. 4

5 Inleiding Opzet project (2) 1. Aanleveren data en vaststellen exacte energievraag 2. Inventarisatie aanbod biomassa 3. Haalbaarheid biomassa installaties 4. Selectie meest haalbare optie 5. Stappenplan Projectontwikkeling 6. Eindpresentatie Ad 3. Haalbaarheid mogelijke biomassa installaties Het zwaartepunt van het project bevindt zich in deze stap, waarin de technische, economische en juridische haalbaarheid van een mogelijke biomassa installatie voor bedrijventerrein Friesland & Kanaal is bepaald. Allereerst is voor de verschillende biomassasoorten bepaald welke conversietechnieken technisch haalbaar zijn, en in welke vorm de biomassa hiervoor aangeleverd dient te worden. Op verzoek van OBF hebben we ons beperkt tot commercieel bewezen conversietechniek. Een beknopte uitleg is gegeven van de conversietechnieken, zodat er inzicht ontstaat in de inpasbaarheid van een dergelijke installatie binnen het bedrijventerrein of op het terrein van Afvalsturing Friesland. Vervolgens is de economische haalbaarheid bepaald op basis van kentallen. Dit resulteert in een ingeschatte kostprijs voor warmteproductie en elektriciteit. Tevens is de haalbaarheid (terugverdientijd / interne rentevoet) per type biomassa installatie gegeven uitgaande van een marktconforme terugleververgoeding. In nauw overleg met de betreffende gemeenten is gekeken wat de vergunning vereisten zijn voor de verschillende biomassa installaties. 5

6 Inleiding Opzet project (3) 1. Aanleveren data en vaststellen exacte energievraag 2. Inventarisatie aanbod biomassa 3. Haalbaarheid biomassa installaties 4. Selectie meest haalbare optie 5. Stappenplan Projectontwikkeling 6. Eindpresentatie Ad 4. Selectie meest haalbare optie De vorige stappen leidden tot een range aan mogelijke biomassa installaties. In deze stap is, in overleg met de opdrachtgever bepaald welke biomassa stroom met welke biomassa conversietechnologie vanuit technologisch en economisch oogpunt het best haalbaar lijken. Ad 5. Stappenplan projectontwikkeling Binnen het stappenplan is beknopt aangegeven wat er qua organisatie moet gebeuren om een dergelijke installatie te realiseren. Per fase in het stappenplan (bijvoorbeeld financiering, gedetailleerde haalbaarheid, samenwerkingscontracten, ontwerp, offerte aanvraag, vergunningaanvraag) is aangegeven welke stappen door welke partij moeten worden ondernomen, welke tijd hier globaal mee gepaard gaat en welke kosten dit globaal met zich meebrengt. 6

7 Inventarisatie Energievraag (1) 1. Laagwaardige warmtevraag op vele locaties Geen warmtenet aanwezig 2. Hoogwaardige warmtevraag Swiss Combi Technology 3. Elektriciteitsbehoefte te concentreren bij enkele grote afnemers Conclusie: vrijwel geen geschikte combinatie warmtevraag en elektriciteitsvraag Ad 1. Op het bedrijventerrein Friesland & Kanaal zijn veel laagwaardige warmtevragers voor onder andere ruimteverwarming. Om deze warmtevragers van warmte te voorzien zou via een bio-wkk een uitgebreid warmtenet noodzakelijk zijn. De kosten van een warmtenet zijn dusdanig hoog dat een uitgebreid warmtenet niet kosteneffectief is voor betreffende warmtevraag. In dit onderzoek is daarom gekeken naar een grote warmtevrager(s) met in de nabijheid een vrije locatie waar een biomassa installatie realiseerbaar is. Ad 2. De grote warmtevragers in de nabijheid van een mogelijke locatie zijn Swiss Combi Technology, NOAP, Ecopark De Wierde, Verenigde Bouwbedrijven Noppert, EFKA Additives en Wetterskip Fryslân. Deze verbruiken tezamen ongeveer 4,4 miljoen m 3 aardgas per jaar (detail op pagina 25). Hiervan gebruikt Swiss Combi Technology ongeveer 4,0 miljoen aardgas, maar het betreft hierbij hoogwaardige warmte (350 C) voor het drogen van slib. Daarnaast vindt bij Wetterskip Fryslân voorverwarming van slib plaats dat zorgt voor een hoger percentage aan droge stof. Hierdoor hoeft er minder volume worden vervoerd en treden minder transportbewegingen op. De resterende bedrijven hebben laagwaardige warmte voor ruimteverwarming voor ongeveer 1500 uur per jaar. Deze beperkte warmtevraag op de locatie maken van het leveren van een combinatie van warmte en elektriciteit geen criterium voor technologie keuze. Dit zal worden aangetoond in de analyse van de haalbaarheid. 7

8 Inventarisatie Energievraag (2) 1. Laagwaardige warmtevraag op vele locaties 2. Hoogwaardige warmtevraag Swiss Combi 3. Elektriciteitsbehoefte te concentreren bij enkele grote afnemers Conclusie: vrijwel geen geschikte combinatie warmtevraag en elektriciteitsvraag Ad 3. Door de invoer van de MEP-regeling (Milieukwaliteit ElektriciteitsProductie) heeft de geproduceerde elektriciteit een grotere relevatie gekregen in de economische haalbaarheid van bio-wkk s.een voor 10 jaar vaste terugleververgoeding is voor zelfstandige bio-energie installaties met een vermogen van minder dan 50 MWe per gesteld op 9,7 ct/kwh (dit is de vergoeding vanuit de overheid excl. vergoeding voor de opgewekte stroom) Verder krijgt men binnen het huidige MEP systeem, in tegenstelling tot het vroegere systeem, ook subsidie bij levering achter de meter (d.w.z. direct aan de gebruiker en niet aan het openbare net dus). Dit maakt met name middelgrote elektriciteitsverbruikers tot geschikte locaties voor bio-wkk s, omdat de aldaar vermeden kosten voor de grijs component van de stroom (de energie dus) hoger zijn dan de terugleververgoeding hiervoor in geval van levering aan het openbare net. Door deze wijzigingen wordt het voor sommige bedrijven economisch interessant om zelf elektriciteit op te wekken (of op te laten wekken middels out-sourcing) met behulp van biomassa. 8

9 Inventarisatie Biomassa biomassa Bron Brandstof / biomassa kton 1 w /jaar Afvalsturing Friesland Tuin en plantsoen, Min. 35 (> 55 kton w ) landschapsonderhoud (hout) Landschapsbeheer Landschapsonderhoud / >10 Friesland / Iepenwacht in Friesland iepen (hout) Sara lee / Douwe Koffiedik 15 tot 25 Egberts Joure Ecopark de Wierde eventueel RDF (Refused Derived Fuel) beschikbaar (geen biomass dus geen MEP) > 20 Conclusie: biomassa in omgeving beschikbaar Afvalsturing Friesland beschikt jaarlijks over kton w biomassa afkomstig van tuin, plantsoen en landschapsonderhoud. Het wordt op dit moment verwerkt middels groencompostering tot compost. Deze stroom valt gedeeltelijk in te zetten voor duurzame energiedoeleinden. Koffiedik van Sara Lee wordt momenteel deels gebruikt voor energieopwekking ter plaatse (stoomproductie). Het resterende deel wordt afgevoerd aan een kolencentrale op basis van een éénjarig contract. Naast de organische reststromen is ook een RDF fractie (Refused Derived Fuel) uit afvalscheiding beschikbaar. Dit is geen biomassa en hiervoor opgewekte elektriciteit komt niet in aanmerking voor MEP subsidie. 1 subscript w = gewicht op natte basis Groenafval 9

10 Selectie meest haalbare optie Uitgangspunten haalbaarheid 1. Biomassa uit omgeving Heerenveen (Wetterskip Fryslân, Afvalsturing Friesland, Swiss Combi Technology) 2. Betrouwbare technologie 3. Commerciële technologie 4. Technologie moet voldoen aan de Nederlandse emissierichtlijnen Richten op elektriciteitsproductie (vrijwel geen combinatie elektriciteit en warmtevraag) Ad 4. Zie voor verduidelijking verder in verslag Ad 5. Zoals aangegeven in pagina s energievraag is vanwege beperkte warmtevraag de focus op een power-only bio-energie plant gericht. Mestvergister in Sterksel 10

11 Selectie meest haalbare optie Technologieën (1) Technologie Opmerking 1 Anaërobe vergisting GFT, VGI, etc) (mest, Beschikbaarheid drijfmest, meststoffenwet en ruimtebeslag? 2 Co-vergisting in RWZI Slib eigendom RWZI Pluimveemest gestookte WKK Hout gestookte WKK Bio-olie gestookte WKK Houtketel Slibverbranding Beschikbaarheid/ concurrentie Aantrekkelijke optie Contracteerbaarheid Onvoldoende warmtevraag Emissieprobleem Ad 1. Anaërobe vergisting is het onder zuurstofloze omstandigheden omzetten van organisch materiaal in biogas. Het biogas kan vervolgens worden ingezet in een gasmotor voor het opwekken van elektriciteit en warmte. Om het proces economisch aantrekkelijk te maken is het veelal noodzakelijk om vergiste producten (digestaat) in de landbouw af te zetten. Als grondstof gaat men daarom veelal uit van meststoffen en/of reststromen uit de voeding en genotmiddelen industrie. Door het ruimtebeslag noodzakelijk voor het proces, moeilijkheden met afzet van digestaat door de meststoffenwet en beschikbaarheid van drijfmest in de nabijheid van het bedrijventerrein is anaërobe vergisting geen aantrekkelijke optie. Ad 2. Bij co-vergisting in een RWZI worden hoog energetische organische materialen met slib mee vergist in een bestaande slibvergisting installatie waardoor extra biogas wordt geproduceerd. Het biogas kan vervolgens worden ingezet in een gasmotor voor het opwekken van elektriciteit en warmte. Op de op het bedrijventerrein aanwezige waterzuivering wordt geen slib vergist en ook zijn er geen plannen om dit op te starten. Complete nieuwbouw is dus noodzakelijk voor deze variant van opwekken van duurzame energie. Covergisting in de RWZI wordt derhalve niet beschouwd als een haalbare optie voor het bedrijventerrein. Ad 3. Bij pluimveemest gestookte WKK wordt pluimveemest verbrand in een ketel. De ontstane warmte wordt middels een stoomcyclus omgezet in elektriciteit en warmte. Vanwege de bestaande initiatieven op het gebied van pluimveemest bestaat er veel concurrentie voor deze biomassastroom. Het is daarom niet aantrekkelijk om met deze biomassastroom een project te starten op het bedrijventerrein. 11

12 Selectie meest haalbare optie Technologieën (2) Technologie Opmerking 1 Anaërobe vergisting GFT, VGI, etc) (mest, Beschikbaarheid drijfmest, meststoffenwet en ruimtebeslag? 2 Co-vergisting in RWZI Slib eigendom RWZI Pluimveemest gestookte WKK Hout gestookte WKK Bio-olie gestookte WKK Houtketel Slibverbranding Beschikbaarheid/ concurrentie Aantrekkelijke optie Contracteerbaarheid Geen warmtevraag Emissieprobleem Ad 4. Bij een houtgestookte WWK wordt houtachtige biomassa, zoals bouwen sloophout of dunningshout, verbrand in een ketel. De ontstane warmte wordt middels een stoomcyclus omgezet in elektriciteit en warmte. Houtachtige biomassa is voorhanden in het gebied. Het is daarom mogelijk om met deze biomassastroom een project te starten op het bedrijventerrein. Ad 5. Bij een bio-olie gestookte WKK wordt bio-olie (frituurvet, koolzaadolie, etc) in een aangepaste dieselmotor verbrand en omgezet in elektriciteit en warmte. In Nederland is bio-olie beperkt beschikbaar en moeilijk voor langere termijn te contracteren. Tevens zijn er verschillende projecten ophanden die beslag leggen op deze hoeveelheid bio-olie. Dit zal problemen geven voor de contracteerbaarheid van deze biomassastroom. Ad 6. Bij een houtketel wordt houtachtige biomassa, zoals bouw- en sloophout of dunningshout, verbrand in een ketel onder toedienen van een overmaat aan zuurstof. De ontstane warmte wordt ingezet voor ruimteverwarming of voor warm tapwater. Door een lage warmtevraag naar laagwaardige warmte is het alleen leveren van warmte geen aantrekkelijke optie. De optie leveren van hoogwaardige warmte direct aan Swiss combi zal een grote inbreuk hebben op de huidige procesvoering, grote investeringen behelzen en is gezien de biomassa brandstof prijzen als niet reëel geschouwd. 12

13 Selectie meest haalbare optie Technologieën (2) Technologie Opmerking 1 Anaërobe vergisting GFT, VGI, etc) (mest, Beschikbaarheid drijfmest, meststoffenwet en ruimtebeslag? 2 Co-vergisting in RWZI Slib eigendom RWZI Pluimveemest gestookte WKK Hout gestookte WKK Bio-olie gestookte WKK Houtketel Slibverbranding Beschikbaarheid/ concurrentie Aantrekkelijke optie Contracteerbaarheid Geen warmtevraag Emissieprobleem Ad 7. RWZI slib bevat verontreinigen (zoals kwik en cadmium) die bij verbranding de nodige problemen veroorzaken. Om aan de geldende emissieeisen te voldoen zal de rookgasreiniging extra drukken op de verwerkingskosten van het slib. Hierdoor lijkt het geen aantrekkelijke optie. Conclusie: Anaërobe vergisting is geen aantrekkelijk optie vanwege ruimtebeslag, de moeilijkheden met afzet van digestaat door de meststoffenwet en beschikbaarheid van drijfmest Co-vergisting in een RWZI is geen optie omdat op locatie momenteel geen vergisting plaatsvindt. Een pluimveemest gestookte WKK en een bio-olie gestookte WKK zijn geen aantrekkelijk opties vanwege contracteerbaarheid biomassa. Een houtketel is geen aantrekkelijke optie door de lage warmtevraag op de locatie Uit bovenstaande blijkt dat een houtgestookte WKK de meest aantrekkelijke optie is. Hiervan is de haalbaarheid geanalyseerd. 13

14 Financiële haalbaarheid Uitgangspunten installatie Houtachtige biomassa Elektrische base load 1MWe Hout gestookte WKK Vastbed verbranding Waterpijpboilers Stoomturbine Rookgasreiniging afhankelijk primair en secundair Ad. Hout gestookte WKK Zie bijlagen voor meer details en uitleg met betrekking de gehanteerde technische uitgangspunten. Processchema Houtgestookte wkk 14

15 Financiële haalbaarheid Ontwikkelingen mbt locatie Milieukwaliteit ElektriciteitsProductie 2003 MEP achter de meter, MEP voor zowel eigen gebruik en directe levering Vergoeding duurzame elektriciteit MEP biomassa < 50 MWe /kwh Locatie centraal tussen grote elektriciteitsvragers Hindercategorie bedrijventerrein Friesland & Kanaal Ad 1 Vanwege de beperkte warmtevraag ligt de focus op een poweonly biomassa installatie. Zie verder pagina 8 energievraag (2) 15

16 Financiële haalbaarheid Energievraag Bedrijf Gasverbruik Elektriciteitsverbruik (m 3 /jaar) (kwh/jaar) Uur/jaar Swiss Combi Technology 4,000,000 2,500,000 ~8000 NOAP 146, ,000 ~8000 Ecopark De Wierde 20,000 (eigen opw.) ~4000 Verenigde Bouwbedrijven Noppert 70, ,000 ~4000 EFKA Additives 144, ,700 ~4000 Wetterskip fryslân - 3,670,744 ~8000 Totaal 4,380,260 7,656,444 Conclusie: Elektrische gemiddeld > 1 MWe Swiss Combi Technology gebruikt aardgas voor het opwekken van hoogwaardige warmte (lucht minimaal 350 Celsius). Op basis van de resterende warmtevraag is te zien dat warmtevraag van laagwaardige warmte momenteel van ondergeschikt belang is. Het Wetterskip Fryslân heeft aangegeven dat in de nabije toekomst er mogelijk een warmtevraag zal kunnen ontstaan. Door de invoering van een thermische behandeling van te ontwateren slib wordt volgens een Noors onderzoek het rendement aanzienlijk verhoogd. De invloed van slechts 1 % hogere droge stof afvoer van het ontwaterd slib heeft zeer grote financiële consequenties. Het Wetterskip heeft aangegeven om op korte termijn, na afronden van een haalbaarheid studie, terug komen op deze warmte afzet mogelijkheid. De elektriciteitsvraag van de grootste elektriciteitsvragers komt overeen met een base load vermogen van ca. 1,5 MWe De energievraag van OBF leidt tot een viertal scenario s. 16

17 Financiële haalbaarheid Scenario s biomassa gestookte WKK s Scenario Omschrijving 1a 1,5 MWe = Elektriciteitsbehoefte van OBF dekken en overschot aan het elektriciteitsnet afzetten, geen warmte afzet 1b 1,5 MWe, inclusief warmte afzet 2 5 MWe, geen warmte afzet 3 10 MWe, geen warmte afzet 4 25 MWe, geen warmte afzet Ad 1a: Bij scenario 1 wordt de elektriciteitsbehoefte van OBF gedekt met een biomassagestookte WKK en het overschot aan elektriciteit op het elektriciteitsnet afgezet. Ad 1b: Bij scenario 1b wordt dezelfde WKK bedreven als bij scenario 1a, maar wordt tevens de geproduceerde warmte afgezet op het bedrijventerrein. Dit scenario is meegenomen om invloed van warmte afzet op de haalbaarheid te bepalen. De basis investeringskosten van dit type installaties variëren sterk vanwege de verschillende capaciteiten van de installaties. Voor de investeringskosten en rendementen van de installaties is uitgegaan van recente offertes van diverse leveranciers. (zie ook bijlagen Investeringskosten biomassa gestookte WKK s en Electrische rendementen biomassa gestookte WKK s) 17

18 Financiële haalbaarheid Uitgangspunten HBH EIA subsidie Draai-uren (uur) Elektriciteitsprijs ( /kwh) Warmteprijs ( /GJ) Houtprijs ( /ton w ) Levensduur (jaar) Minimaal vereiste interne rentevoet (%) (discontovoet) 0% (geen warmte afzet) en 20% (bij warmte afzet, rendement > 40%) ,135 (eigen verbruik); 0,127(op het net) 4,4 (op basis van gasprijs) i.v.m. MEP 9,6 (obv 40% EV en 15% ROE) Ad 1: Elektriciteitsprijs 0,038 /kwh voor vermeden eigen gebruik en 0,028 /kwh voor levering aan net. Subsidie MEP: per door de overheid vastgelegd voor 10 jaar op /kwh. Ad 2: Houtprijs op basis van huidige marktprijs (conservatief ingeschat gezien de locale beschikbaarheid van hout en aangegeven indicatieve prijzen) Ad 3: Discontovoet, minimaal vereiste interne rentevoet Discontovoet = 9,6 % Dit gewogen gemiddelde is berekend op basis van een vereist rendement op eigen vermogen van 40 % van projectkosten en minimaal rendement van 15 % op eigen vermogen (ROE = Return On Equity). Uitgaande dat men het resterende 60 % als vreemd vermogen betrekt tegen een rente van 6 % wordt de minimaal vereiste interne rentevoet 60 % * 6 % + 40 % * 15 % = 9,6 % Ad 4: EIA subsidie EIA subsidie alleen mogelijk indien het totaal rendement op basis van de energie inhoud van de brandstof groter is dan 40%. Voor het berekenen van het totaal rendement wordt 66% van het thermisch rendement opgeteld bij het elektrisch rendement. Bij alleen elektriciteitsafzet is dus geen EIA subsidie mogelijk, omdat deze installaties geen elektrisch rendement halen van >40%. 18

19 Financiële haalbaarheid Resultaten Scenario 1a 1b Capaciteit (MWe) 1,5 1,5 5,0 10,0 25,0 Warmteafzet nee ja nee nee nee Investeringskosten (M ) 5,0 6,0 15,0 25,0 50,0 Kosten (M /jaar) 0,9 1,1 2,6 4,5 9,5 Baten (M /jaar) 1,6 1,7 5,1 10,2 25,4 Project IRR (%) 6,0 1,6 * 10,8 18,6 29,3 Terugverdientijd (jaar) 7,4 9,2 * 5,9 4,4 3,2 * Met EIA en de resterende scenario s zonder EIA Beschrijving scenario s: 1a. Biomassa WKK met capaciteit van 1,5 MW elektrisch zonder warmtelevering 1b. Idem 1a inclusief warmtelevering en inclusief EIA subsidie (om aan te tonen dat warmte-afzet op deze locatie niet zinvol is). 2. Idem 1a capaciteit 5 MW elektrisch (om schaaleffect aan te tonen). 3. Idem 1a capaciteit 10 MW elektrisch (om schaaleffect aan te tonen). 4. Idem 1a capaciteit 5 MW elektrisch (om schaaleffect aan te tonen). Voor scenario 1b is een EIA subsidie meegenomen van 20%. (Men dient dan te voldoen aan de eis totaal rendement installatie >40%) Hierdoor worden de netto investeringen gereduceerd echter ondanks reductie zijn de resultaten van scenario 1b ongunstiger dan scenario 1a (alleen elektriciteitsopwekking). Vanaf een capaciteit van 5 MWe laten de IRR en de terugverdientijd een gunstige ontwikkeling zien. Hierbij zijn de berekende IRR s boven de berekende minimale interne rentevoet van 9,6 % wat resulteert in een rendement op eigen vermogen boven de gestelde eis van 15%. Optie 1b is vergelijkbaar met de centrale in Lelystad die 12 miljoen euro heeft gekost i.p.v. de hierboven vermeldde 6 miljoen euro. De hoge investeringskosten van de Lelystad centrale zijn veroorzaakt door faillissement van de hoofdleverancier, waardoor NUON de installatie in eigen beheer moest afbouwen. 19

20 Financiële haalbaarheid Additionele parameters Scenario 1 1b Capaciteit (MWe) 1,5 1,5 5,0 10,0 25,0 Project IRR (%) 6,0 1,6 * 10,8 18,6 29,3 Houtverbruik (kton w /jaar) Vrachten per werkdag (30 t/vracht) Kavelgrootte (m 2 ) * Met EIA en de resterende scenario s zonder EIA Optie 1b is vergelijkbaar met de centrale in Lelystad waar jaarlijks ton biomassa wordt verbrand met een vochtgehalte van 45%. Het verschil biomassaconsumptie wordt onder andere veroorzaakt door verschil in vochtgehalte biomassa en aangenomen rendementen. Vanaf een capaciteit van 5 MWe laten de IRR en de terugverdientijd een gunstige ontwikkeling zien. Voor deze installatie is een kavel nodig van ongeveer m 2. 20

21 Financiële haalbaarheid Gevoeligheid houtprijs op IRR 1,5 MWe 5 MWe 10 MWe 25 MWe Discount rate IRR project (%) 30.0% 27.5% 25.0% 22.5% 20.0% 17.5% 15.0% 12.5% 10.0% 7.5% 5.0% 2.5% 0.0% Houtprijs ( /ton) Bovenstaande grafiek geeft de gevoeligheid weer van de houtprijs op de IRR van het project. Bij de betreffende vermogens zijn houtprijzen lager dan de prijs op het snijpunt met de discountvoet van 9,6% aantrekkelijk. Hierbij zijn namelijk de berekende IRR s groter dan de berekende discontovoet van 9,6 % hetgeen resulteert in een rendement op eigen vermogen boven de gestelde eis van 15% Naast deze gevoeligheid is het een noodzaak om lange termijn contracten voor de biomassaprijs af te sluiten. Dit om de gestelde rendementseisen in de toekomst te kunnen garanderen. 21

22 Financiële haalbaarheid Gevoeligheid houtprijs op E-prijs 1,5 MWe 5 MWe 10 MWe 25 MWe elelc. prijs Elektriciteitsprijs ( /kwe) Houtprijs ( /ton) In de bovenstaande grafiek zijn de productie kosten voor elektriciteit per installaties weergegeven (schuine lijnen voor de vier varianten) tegen de houtprijs. Het totaal van de elektriciteitproductieprijs is in het gehanteerde rekenmodel opgebouwd uit investering, onderhoud en brandstof. Als discontovoet voor de investering is hier de minimale vereiste interne rente voet van 9,6 % genomen. De horizontale lijn in de grafiek geeft de gehanteerde inkomsten per kwh voor de installatie voor levering aan afnemers in de directe omgeving en afzet op het net. De relevantie van deze figuur is tweeledig: -De maximale houtprijs waarvoor een project winstgevend is, wordt grafisch weergegeven: Het huidige break even point is waar de horizontale lijn de schuine lijn snijdt voor een van de varianten. Hier zijn inkomsten uit elektriciteit en productiekosten aan elkaar gelijk. Dit zijn dezelfde snijpunten als in de figuur op de vorige pagina -Door invoering van de MEP staat het grootste deel van de inkomsten uit elektriciteit voor 10 jaar vast (0.097 /kwh). Indien de waarde voor de elektriciteit zelf daalt dan verschuift de horizontale lijn naar beneden. Bij deze nieuwe prijs is dan af te lezen wat de houtprijs maximaal mag zijn om de installatie break even te bedrijven. 22

23 Bevindingen Bevindingen HBH studie 1. Biomassa potentieel aanwezig, voornamelijk hout (45 tot 65 kton/jaar) 2. Geen warmteafzet op de locatie (in de toekomst wel mogelijkheden) 3. > 1 MWe achter de meter mogelijk (relatief hoge vergoeding elektriciteit en korting afnemers) 4. Locatie mogelijk in nabijheid grote afnemers milieuvergunning geen obstakels te verwachten, aanvoer voor biomassa mogelijk via water en as / infrastructuur is aanwezig Ad 1. Afvalsturing Friesland beschikt jaarlijks over kton w biomassa afkomstig van tuin, plantsoen en landschapsonderhoud. Het wordt op dit moment verwerkt middels groencompostering tot compost. Deze stroom valt gedeeltelijk in te zetten voor duurzame energiedoeleinden. Landschapsbeheer Friesland / Iepenwacht in Friesland heeft aangegeven door landschapsonderhoud en onderhoud aan Iiepen minimaal 10 k.ton/jaar ter beschikking heeft. Zie ook pagina 9, totaal minimaal = 45 en maximaal = 65 kton w /jaar De contracteerbaarheid van deze stromen moet nog nader onderzocht worden Sara lee / Douwe Egberts Jourre heeft geen houtachtige biomassa maar 15 tot 25 k.ton koffiedik ter verwerking beschikbaar. Indien men dit zou willen inzetten in plaats van houtachtig materiaal dient men rekening te houden met 10 tot 15 % hogere investeringen voor de installatie vanwege veranderingen aan de ketel. Ad 2. Swiss Combi Technology gebruikt veel aardgas voor het opwekken van hoogwaardige warmte. De resterende warmtevraag van de locatie is van ondergeschikt belang. Het Wetterskip Fryslân heeft aangegeven dat in de nabije toekomst er mogelijk een warmteafzet zal kunnen ontstaan. 23

24 Stappenplan Project ontwikkeling / stappenplan Quick-scan Haalbaarheidsstudie Projectontwikkeling Projectuitvoering Exploitatie Projectontwikkeling is een fase binnen de projectcyclus die ligt tussen de haalbaarheidsfase en de realisatie van het project. Binnen de projectontwikkeling wordt een aantal activiteiten uitgevoerd ter voorbereiding van de uitvoering van het project, veelal om de condities te creëren waarbinnen het project kan worden uitgevoerd. Typische activiteiten die binnen de projectontwikkeling worden uitgevoerd zijn: het verkrijgen van vergunningen, invulling van projectfinanciering, uitwerking van bouwbestekken, aanbesteding en het contracteren van de projectuitvoering. Hierbij vindt telkens terugkoppeling plaats naar de economische haalbaarheid van het project. Tot de projectcyclus kan ook de werkelijke projectuitvoering worden gerekend, waarbinnen de het project wordt gerealiseerd, opgeleverd en opgestart. Activiteiten die hiertoe worden uitgevoerd zijn bijvoorbeeld de bouwbegeleiding, beheer van planning en budgetten, kwaliteitscontrole en oplevering. 24

HR WKK met CO 2 winning

HR WKK met CO 2 winning HR WKK met CO 2 winning Door: Herman Klein Teeselink HoSt Sheet 1 of 22 Inhoud HoSt HoSt ImtechVonkV.O.F. - Reinigen van rookgassen - Rookgascondensor / Scrubber - Nat elektrostatisch filter - Waterbehandeling

Nadere informatie

Introductie HoSt B.V.

Introductie HoSt B.V. HR Hout WKK (Vink Sion) voor glastuinbouw en stadverwarming door HoSt Imtech Vonk vof door H. Klein Teeselink info@host.nl Introductie HoSt B.V. Inhoud: Waarom biomassa WKK, belang van warmte? Wie zijn

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

houtgestookte installaties

houtgestookte installaties Kansen en randvoorwaarden voor houtgestookte installaties Douwe van den Berg BTG biomass technology group bv Arnhem, 27 januari 2011 vandenberg@btgworld.com Inhoud Soorten houtige biomassa voor energie

Nadere informatie

Biomassa WKK in de glastuinbouw

Biomassa WKK in de glastuinbouw Management samenvatting Biomassa WKK in de glastuinbouw Evaluatie van transitieroutes Februari 2005 Auteurs Opdrachtgevers : Ir. Joep Coenen, Cogen Projects Ir. Stijn Schlatmann, Cogen Projects : Productschap

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Economie van de ombouw van boilers en WKK s. Inhoud. Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant

Economie van de ombouw van boilers en WKK s. Inhoud. Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant Economie van de ombouw van boilers en WKK s Ir. A. Hoogendoorn Senior Consultant 17 maart 2004 Inhoud Waarom ombouw bestaande WKK s naar bio-energie? Brandstofkosten & inzetstrategie Bio-energie in Zweden

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011

Landgoederen en Energie. Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Landgoederen en Energie Bijeenkomst Landgoederen NMU juni 2011 Nic en Michiel Franssens Nic 25 jaar in milieutechniek Michiel bedrijfskundige Rookgasmeting Afgasreiniging Stookcursus Advisering Agenda

Nadere informatie

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving

Bio-energie. 0900-9892 0,10 p.m. in de gebouwde omgeving Bio-energie in de gebouwde omgeving Bio-energie is net als zon, waterkracht en wind een duurzame vorm van energie. In Nederland komt biomassa bijvoorbeeld vrij als snoeihout, dunningshout, bermgras en

Nadere informatie

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas'

NOTITIE. : Voorstel nadere uitwerking vergisten GFT-afval en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek GAD ISO 14001.9 ) NOTITIE Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694

Nadere informatie

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening

Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Houtgestookte installaties in de Provincie Noord- Brabant: ervaringen met subsidiëring en vergunningverlening Dirk van der Kroef Provincie Noord-Brabant Subsidieverlening Toepassing houtige biomassa als

Nadere informatie

Energie in de glastuinbouw

Energie in de glastuinbouw Energie info glastuinbouw 22-11-2004 Energie in de glastuinbouw Eenheden Voelbaar / niet voelbaar Brandstof Benutte deel Prijs energiekost Alternatieve energie BBT Serre verliezen Energieproductie Vermogen

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie

Houtige biomassaketen

Houtige biomassaketen Houtige biomassaketen 27 januari 2016, Gilze Rijen Schakelevent RVO: Is houtige biomassateelt voor kleinschalige warmte-opwekking interessant? Ton.van.Korven@zlto.nl Eigen duurzame energieketen Biomassaproductie/Biomassa

Nadere informatie

In deze bijlage wordt de aangevraagde verandering uitgebreid beschreven. De verandering in deze aanvraag is:

In deze bijlage wordt de aangevraagde verandering uitgebreid beschreven. De verandering in deze aanvraag is: Bijlage 1: Veranderingen in de bedrijfsactiviteiten In deze bijlage wordt de aangevraagde verandering uitgebreid beschreven. De verandering in deze aanvraag is: Het plaatsen van een tweede turbine met

Nadere informatie

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies

Emissiekentallen elektriciteit. Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Emissiekentallen elektriciteit Kentallen voor grijze en niet-geoormerkte stroom inclusief upstream-emissies Notitie: Delft, januari 2015 Opgesteld door: M.B.J. (Matthijs) Otten M.R. (Maarten) Afman 2 Januari

Nadere informatie

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties

BIOCHP. Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties BIOCHP Enkele verschillende voorbeelden Kansen, mogelijkheden, calculaties 1. Biovergasser + WKK (productgasmotor) 2. De pelletbrander + stirlingmotor 3. De Pelletvergasser +WKK 4. De HT-water + ORC CHP

Nadere informatie

Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar

Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar Bijlage 1 haalbaarheidsstudie Warmtewisselaar Referentienummer Datum Kenmerk 336723.01.N001 1 september 2014 336723 Betreft Indicatieve berekening exploitatie warmtenet Westland 1 Inleiding Om een globale

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Projectgroep Biomassa & WKK

Projectgroep Biomassa & WKK Projectgroep Biomassa & WKK SDE 2009 De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie uitgevoerd door SenterNovem in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. 7 mei 2009 Jan Bouke Agterhuis Beleidskant

Nadere informatie

Pogramma Kas als Energiebron

Pogramma Kas als Energiebron Pogramma Kas als Energiebron Studiegroep bio-energie, door en voor glastuinders Uitwisselen van kennis- en ervaring over bio-energie Datum: Woensdag 21 mei 2014 Locatie: Peter Biogas, Luttelgeest 1 Programma

Nadere informatie

Financiële baten van windenergie

Financiële baten van windenergie Financiële baten van windenergie Grootschalige toepassing van 500 MW in 2010 en 2020 Opdrachtgever Ministerie van VROM i.s.m. Islant Auteurs Drs. Ruud van Rijn Drs. Foreno van der Hulst Drs. Ing. Jeroen

Nadere informatie

Duurzame Regio Energie

Duurzame Regio Energie Duurzame Regio Energie Fase 2: Omgevings Benuttings Plan In het kader van het project zijn er in september de volgende afspraken gemaakt: Overleg met netwerkbeheerders over de technische haalbaarheid;

Nadere informatie

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins

Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Presentatie Microferm studiegroep Westhoek Holsteins Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Agenda Introductie HoSt B.V. Waarom Microferm? Het Microferm concept Beschrijving installatie Voordelen Economie Vragen

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit DE RYCK Klima LUWAGAM : pomp lucht-water aangedreven met gasmotor PAUL DE RYCK Werking op laag niveau (buitenlucht min. 0 C) omzetten naar warmte op hoog niveau (buiswater max. 50 C) Serreverwarming buis

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015

GroenGas InOpwerking. Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up. Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 GroenGas InOpwerking Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Rene Cornelissen (CCS) 11 maart 2015 Kleinschalige biogasopwaardering met Bio-Up Inhoudsopgave CCS Inleiding Situatie kleinschalige vergisting

Nadere informatie

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE

WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE WARMTEKRACHTKOPPELING (WKK) INFOBROCHURE Wat is het? Warmtekrachtkoppeling (WKK) is een verzamelnaam voor veel verschillende technologieën waarbij warmte en mechanische energie gelijktijdig worden opgewekt.

Nadere informatie

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels

Warmteopwekking in de Muziekwijk. Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Warmteopwekking in de Muziekwijk Duurzame warmte door houtsnippers 10 december 2014 M. Gehrels Artikelen 2 Muziekwijk Wijk met 333 woningen Gefaseerde bouw Duurzaam verwarmen Opdrachtgever: SWZ Opdracht

Nadere informatie

MER-Evaluatie. E.ON Energy from Waste Delfzijl BV. Datum 24 juli 2012 Versie 1.0

MER-Evaluatie. E.ON Energy from Waste Delfzijl BV. Datum 24 juli 2012 Versie 1.0 MER-Evaluatie E.ON Energy from Waste Delfzijl BV Datum 24 juli 2012 Versie 1.0 Inhoud Inleiding... 2 Aanleiding... 2 Omschrijving van de MER evaluatieprogramma... 2 MER Evaluatie... 3 Luchtemissies...

Nadere informatie

Inhoud. Regelgeving voor stookinstallaties sterk in beweging 30-11-2012

Inhoud. Regelgeving voor stookinstallaties sterk in beweging 30-11-2012 Regelgeving voor stookinstallaties sterk in beweging Schakel - Stookinstallaties in het activiteitenbesluit Wim Burgers Kenniscentrum InfoMil Inhoud 1. Zes veranderingen in regelgeving Consequenties voor

Nadere informatie

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Energie uit groenafval deel van een duurzame totaaloplossing Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) Sinds 1989 branche organisatie

Nadere informatie

ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg. ECN colloquium 2 mei 2005

ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg. ECN colloquium 2 mei 2005 ECN-RX--05-116 MICRO-WARMTEKRACHT: Hoe magisch is de Toverketel? G.J. Ruijg ECN colloquium 2 mei 2005 MEI 2005 Micro-Warmtekracht: Hoe magisch is de Toverketel? ECN colloquium 2 mei 2005 Gerrit Jan Ruijg

Nadere informatie

Commissie Benchmarking Vlaanderen

Commissie Benchmarking Vlaanderen Commissie Benchmarking Vlaanderen 023-0170 Bijlage I TOELICHTING 17 Bijlage I : WKK ALS ALTERNATIEVE MAATREGEL 1. Inleiding Het plaatsen van een WKK-installatie is een energiebesparingsoptie die zowel

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

Local Energy Solutions

Local Energy Solutions 24 mei 2011 Warmtelevering vanuit energiefabriek Apeldoorn Ontwikkeling van energie voor eigen gebruik naar externe levering aanleiding samenwerking warmteleiding Zuidbroek extra energie uit slachtafval

Nadere informatie

Inhoudsopgave THE TRI-O-GEN ORGANIC RANKINE CYCLE. De onderneming Tri-O-Gen B.V Opgericht mei 2001 door Professor Jos van Buijtenen.

Inhoudsopgave THE TRI-O-GEN ORGANIC RANKINE CYCLE. De onderneming Tri-O-Gen B.V Opgericht mei 2001 door Professor Jos van Buijtenen. THE TRI-O-GEN ORGANIC RANKINE CYCLE Inhoudsopgave Wat we doen De onderneming De ORC installatie Processchema ORC technologie Referenties Toepassingsgebieden Brandbaar gas of vloeistof Wat we doen Tri-O-Gen

Nadere informatie

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh.

slibvergisting, wordt omgezet in elektric iteit 0,029 per kwh. slibvergisting, wordt omgezet in elektriciteit 0,029 per kwh. Regeling van de Minister van Economische Zaken van.., nr. WJZ, houdende vaststelling van de vaste bedragen per kwh ter stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie voor het jaar 2005

Nadere informatie

Energievoorziening vanuit organische reststoffen

Energievoorziening vanuit organische reststoffen Energievoorziening vanuit organische reststoffen 28 September 2012 Jacques Poldervaart www.synvalor.com/info@synvalor.com Synvalor History First work on Gasification Development torrefaction with Torbed

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

BIOMASSA ENERGIE INSTALLATIES DUURZAAM EN EFFICIËNT ENERGIE UIT BIOMASSA. www.host.nl

BIOMASSA ENERGIE INSTALLATIES DUURZAAM EN EFFICIËNT ENERGIE UIT BIOMASSA. www.host.nl NL BIOMASSA ENERGIE INSTALLATIES DUURZAAM EN EFFICIËNT ENERGIE UIT BIOMASSA www.host.nl BIOMASSA GESTOOKTE ENERGIE INSTALLATIES Biomassabrandstoffen zoals hout, stro, kaf of andere organisch afval zijn

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Transitiepad bio-energie in de glastuinbouw Glastuinbouwdag 2014 Vrijdag 7 maart 2014 Sander Peeters www.energymatters.nl Inhoud 1. Bio-energie in de glastuinbouw 2. Herijking

Nadere informatie

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring

Alles Over Verbranding. KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring Alles Over Verbranding KARA heeft de techniek, de kennis en ervaring 100 JAAR ERVARING Verbranden mag dan eenvoudig lijken, maar thermische conversie van biomassa is een complex proces. Voor een optimale

Nadere informatie

Bio energiecentrales Eindhoven

Bio energiecentrales Eindhoven Bio energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Projectmanager Gemeente Eindhoven Maart 2009 Inhoudsopgave 1. Duurzame energie op lokaal niveau 2 Activiteiten op lokaal niveau 3. Bio energiecentrales in

Nadere informatie

Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten

Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten COMMISSIE ENERGIEBELEIDSOVEREENKOMST Toelichting 05: WKK-Potentieelstudie en toepasbaarheid warmte- en koudenetten 1 Inleiding Volgens Art. 6(6) van de EBO verbinden de Ondernemingen zich ertoe om een

Nadere informatie

Presentatie Projectgroep Biomassa en WKK 10 september 2009 Fred Bruijn

Presentatie Projectgroep Biomassa en WKK 10 september 2009 Fred Bruijn Presentatie Projectgroep Biomassa en WKK 10 september 2009 Fred Bruijn Even voorstellen.. ontstaan in 2004 uit een MBO uit Essent Duurzaam aandeelhouders zijn OMRIN, van der Wiel en Lieuwe Jensma, Thom

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken Koos Kerstholt Tobias Platenburg Introductie Koos Kerstholt Stichting KIEN thema coördinator 0-energie Onderzoek & presentatie: Tobias Platenburg Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

Profiel- en onbalans kosten (gemiddelde 2015-2029) [ /kwh]

Profiel- en onbalans kosten (gemiddelde 2015-2029) [ /kwh] Notitie Petten, 15 december 2014 Afdeling Policy Studies Van Aan Carolien Kraan, Sander Lensink S. Breman-Vrijmoed (Ministerie van Economische Zaken) Kopie Onderwerp Basisprijzen SDE+ 2015 Samenvatting

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1996 1997 25 026 Reductie CO 2 -emissies Nr. 3 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage,

Nadere informatie

Technologie en haalbaarheid houtketels en WKK

Technologie en haalbaarheid houtketels en WKK Technologie en haalbaarheid houtketels en WKK Matchmaking bijeenkomst Hout zoekt tuinder Datum: 1 december 2011 Door: Sander Peeters, Energy Matters 1 Overzicht stappenplan houtcontract & ketel 1. Keuze

Nadere informatie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie EGS in Europa en een case studie Het Soultz project is een uitgebreid onderzoeksproject Soultz-sous-Forêts

Nadere informatie

Minder stookkosten bij houtstoken

Minder stookkosten bij houtstoken Minder stookkosten bij houtstoken door :Gerard A.M. Prinsen en Alexander V. van Hunnik 26 juni 2013 Turnkey oplossingen voor biomassa verbrandingssystemen sinds 1910 DE BELANGRIJKSTE AKTIVITEITEN Biomassa

Nadere informatie

High Level Business Case Energiecoöperatie

High Level Business Case Energiecoöperatie High Level Business Case Energiecoöperatie DE Ramplaan (Haarlem) Het project: een haalbaarheidsstudie Energie- en klimaatneutraliteit in bestaande woonwijk is technisch haalbaar en financieel haalbaar

Nadere informatie

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen

4-3-2009. Inhoud. Inleiding. Biomassa & biobrandstoffen Inhoud Verbrandingsinstallaties: mogelijkheden en beperkingen» Wat is biomassa?» Verbrandingstechnieken» Eigenschappen biomassa» Hout als biomassa» Warmteproductie» Stappenplan 4/03/2009 Nathalie Devriendt

Nadere informatie

Bio-energiecentrales Eindhoven

Bio-energiecentrales Eindhoven Bio-energiecentrales Eindhoven Frans Kastelijn Programmamanager Energie Gemeente Eindhoven December 2014 Inhoudsopgave 1. Algemeen 2. Duurzame energie en activiteiten op lokaal niveau 3. Bio-energie centrales

Nadere informatie

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer

MIC / LEI. 15 augustus 2007. Maarten Bouwer MIC / LEI 15 augustus 2007 Maarten Bouwer inhoud Inleiding BioGast Gasmarkt Wat is BioGast Historie en HHNK project Techniek Vragen en lunch Bezichtiging verwachting fossiel aardgas Groningen heeft nog

Nadere informatie

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek

De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen De plaats van WKK in een rationele energiepolitiek Jean-Pierre Lemmens COGEN Vlaanderen easyfairs Industrie & Milieu 2010 Seminarie Bio-energie

Nadere informatie

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Vergistingsopties. T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek

KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT. Vergistingsopties. T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek Augustus 2003 KOSTEN DUURZAME ELEKTRICITEIT Vergistingsopties T.J. de Lange E.J.W. van Sambeek Verantwoording Deze publicatie is door KEMA in samenwerking met ECN geschreven in het kader van een opdracht

Nadere informatie

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen

Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Wetgevende aspecten: ondersteuningsmaatregelen en emissienormen Overzicht 1. Algemeen 2. Investeringssteun 3. Certificaten 4. Emmisienormen Algemeen Bio-WKK Biomassa als duurzame brandstof groene stroom

Nadere informatie

ReststoffenEnergieCentrale

ReststoffenEnergieCentrale ReststoffenEnergieCentrale Informatiebijeenkomst 15 maart 2007 Gemeente Tytsjerksteradiel John Vernooij, bedrijfsdirecteur Recycling & Grondstoffen Seerp Bosch, hoofd Acceptatie & Beheer Monique de Jong,

Nadere informatie

Energie uit afval, een schone zaak

Energie uit afval, een schone zaak Energie uit afval, een schone zaak Vergisten van GFT-afval ARN meer dan 25 jaar begaan met het milieu Aandeelhouders ARN B.V. Regio Regio Regio REMONDIS Nijmegen De Vallei Rivierenland (privaat) 37,5%

Nadere informatie

GROENE WARMTE DOOR VERBRANDING VAN HOUTSNIPPERS INFOBROCHURE

GROENE WARMTE DOOR VERBRANDING VAN HOUTSNIPPERS INFOBROCHURE GROENE WARMTE DOOR VERBRANDING VAN HOUTSNIPPERS INFOBROCHURE Wat is het? Houtsnippers worden gemaakt van afvalhout, meer bepaald van snoeihout. Snoeihout is een vorm van biomassa-afval. Biomassa is een

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie

Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Welkom bij Bio Energie Friesland Uw partner in duurzame energie Wie is Bio Energie Friesland Wat doet Bio Energie Friesland? Bio Energie Friesland bestaat uit 3 gedreven ondernemers die hun kennis en know-how

Nadere informatie

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw

Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw 18/09/2012 Biomassa Hernieuwbare energie in gebouwen Vlaamse confederatie bouw Ruben Guisson VITO Bioenergy Team 13 september 2012, Technopolis Mechelen Types brandstof Houtpellets + Hoge energiedichtheid

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Alternatieve verwerking papierslib

Alternatieve verwerking papierslib Alternatieve verwerking papierslib Van Houtum Papier Swalmen 6 september 2006 Wim Mans Inhoud presentatie Doelstelling Huidige situatie Alternatieve verwerkers Drogen van papierslib Afzet van gedroogd

Nadere informatie

Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007

Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007 Werkgroep Landbouw (2 e deel: glastuinbouw) 20 september 2007 Doelstelling: 75 % van het energiegebruik in de glastuinbouw op basis van aardgas en andere duurzame energiebronnen in 2012 Energie enquête

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving

Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Stand van zaken bioenergie in Nederland subsidies en regelgeving Kees Kwant Inhoud Doelstellingen duurzaam energiebeleid Energiesituatie in Nederland Ondersteuning vanuit SenterNovem (SDE, EOS, EIA, DEN-B)

Nadere informatie

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG)

EnergieConversiePark Breda. Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) EnergieConversiePark Breda Jan Venselaar, Nathalie Márquez Luzardo (Avans hogeschool) en Patrick Reumerman (BTG) Inhoud Inleiding Technisch ontwerp Bedrijfseconomische doorrekening Duurzaamheidsanalyse

Nadere informatie

Emissieregelgeving voor stookinstallaties

Emissieregelgeving voor stookinstallaties Emissieregelgeving voor stookinstallaties Themadag Stoomplatform NOX uitstoot bij stoomketels 8 december 2011 Wim Burgers Kenniscentrum InfoMil Inhoud 1. Emissieregelgeving Ontwikkelingen voor complexe

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Afval Energie Bedrijf. Eric Velthuizen Sales Manager 8 april 2004

Afval Energie Bedrijf. Eric Velthuizen Sales Manager 8 april 2004 Afval Energie Bedrijf Eric Velthuizen Sales Manager 8 april 2004 30 maart 2004 Afval Energie Bedrijf 2 Afval Energie Bedrijf: Tak van dienst gemeente Amsterdam Pro-actieve dienstverlener 30 maart 2004

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers

WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers WKK (warmte delen) een praktijkvoorbeeld met cijfers 1) Wie is BeauVent? 2) WKK? 3) Case 1 4) Case 2 5) Samenwerken, kan lonen! Agenda BeauVent Hernieuwbare energiecoöperati Wil tegen 2050 een 100% hernieuwbare

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Duurzame warmte in de SDE+

Duurzame warmte in de SDE+ Duurzame warmte in de SDE+ Sander Lensink www.ecn.nl Doel van de presentatie Filosofie achter wijziging in de SDE-regeling Belangrijkste verschillen tussen SDE en SDE+ Uitwerking bio-wkk in de SDE+ 2 29-06-2011

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders

Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntieverbetering bij koffiebranders Energie-efficiëntie verbeteren binnen het koffiebrandproces via drie stappen Aanleiding In deze studie is de energiebesparing bij koffiebrandmachines onderzocht.

Nadere informatie

November 2015 RVO.nl - Stimulering Duurzame Energieproductie 1/24

November 2015 RVO.nl - Stimulering Duurzame Energieproductie 1/24 Voorlopige correctiebedragen stimulering duurzame energieproductie 2016 ten behoeve van voorschotverlening 2016 De minister van Economische Zaken heeft de correctiebedragen 2016 bekend gemaakt. Deze bedragen

Nadere informatie

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties

Ontwerpregeling mep-subsidiebedragen voor afvalverbrandingsinstallaties Regeling van de Minister van Economische Zaken van., nr..., houdende wijziging van de Regeling subsidiebedragen milieukwaliteit elektriciteitsproductie 2006 (periode 1 juli tot en met 31 december) en de

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas

Biogas is veelzijdig. Vergelijking van de opties 1-2-2012. Vergelijking opties voor benutting van biogas 1--1 Ongeveer 7 deelnemende organisaties Promotie van optimale benutting van biomassa Kennisoverdracht door workshops, excursies, nieuwsbrief en artikelen in vakbladen Vergelijking opties voor benutting

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

CO2 uit andere bronnen

CO2 uit andere bronnen CO2 uit andere bronnen InnovatieNetwerk Energie Systemen Datum: 29 november 2012 Naam: Sander Peeters, Energy Matters 1 Inhoud 1. CO2 bronnen 2. CO2 kwaliteit 3. Techniek & projecten 4. Productie-, Opslag-

Nadere informatie