Mijmeringen in Eikevliet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Mijmeringen in Eikevliet"

Transcriptie

1 Mijmeringen in Eikevliet 20 jaar drugpreventiewerk: stilstaan en verdergaan Peter Aertsen

2 Peter AERTSEN ( 1963) studeerde klinische psychologie en is sinds 1988 als drugpreventiewerker verbonden aan het Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg De Pont in Mechelen. Met de steun van Eindredactie: Bernard Bruggeman Uitgavedatum: mei

3 t Is terug aan. (Jan Roggen)... Linear, red as blood on both sides... (Anoniem) Er kan er altijd nog eentje bij. (Bernard Bruggeman) 3

4 Bij de realisatie van dit project gaat mijn bijzondere dank uit naar vriend en collega Bernard Bruggeman. Hij was het die mij de eerste ideeën voor dit werk aanreikte en continu feedback gaf op alle inzichten die ik zelf aanbracht. Typisch voor zijn werkgever, het provinciebestuur van Antwerpen, is dat die een veilige ruimte wil creëren voor meer diepgang en samenwerking. Ik bewaar zeer goede herinneringen aan de vaak luidruchtige, soms bitsige, maar altijd verrijkende discussies die we dagen- en nachtenlang voerden bij hem thuis in Eikevliet. Ook zijn gulle gastvrijheid zal me bijblijven: zijn beroemde snel-klaarmaaltijden, de uitgekozen wijnen, de warmte van het haardvuur en de inspirerende sfeer die er uitgaat van zijn markante woning. Nu alle teksten geschreven zijn, is het voor mij een troost te weten dat er straks minstens twee personen achter de inhoud van dit boek zullen staan... Veel dank ben ik ook verschuldigd aan mijn werkgever CGG De Pont, in het bijzonder aan directeur Bob Cools en zijn voorganger Jan Roggen. Al bijna twintig jaar geven zij mij de vrijheid om te experimenteren met drugpreventie. Dat kan alleen dankzij een grenzeloos geloof en vertrouwen in de mogelijkheden en de verantwoordelijkheid van hun preventiewerker. Soms heb ik het gevoel dat juist dat het beste in mij naar boven haalt... In elk geval weet ik dat ik gedurende heel mijn carrière, van het prille begin tot op heden en op talloze vlakken, enorm veel te danken heb aan het CGG van Mechelen! Ten slotte besef ik heel goed dat ik veel te danken heb aan heel veel mensen. Alles wat ik weet en geleerd heb, komt ergens vandaan. Van sommige zaken kan ik dat, zelfs na twintig jaar, nog precies aanduiden. Maar vele andere lessen en inzichten zijn ondertussen in mij opgelost zonder copyright voor de aangever. Daarom bij deze, dank aan alle collega s en vrienden die mij een eind vergezeld hebben op de preventieweg : het is een van mijn diepste vreugdes dat ik soms het onderscheid tussen beide niet meer ken... Peter Aertsen 4

5 Inhoudstafel Voorwoord 6 Ten geleide 8 Verslaving: fenomeen en probleem 11 Ontstaan: inzicht en uitzicht 34 Preventie: vallen en opstaan 55 Evaluatie: meten en weten 93 5

6 Voorwoord Over de evidentie van preventie... Evident is deze publicatie allerminst. Ze is immers grotendeels tot stand gekomen buiten de werkuren, zelfs in nachtelijke uren, in Be(r)narde omstandigheden, bij het haardvuur, vergezeld van snel-klaar-maaltijden en uitgekozen wijnen,... kortom in duistere omstandigheden ergens in de bossen van Eikevliet. De titel Mijmeringen suggereert volgens van Dale dat het een neerslag is van stil, vaag gepeins. Maar deze tekst is alles behalve de reflectie van dagdromerij. Het handelt over het leven en het samenleven zelf en wel rond de specifieke thematiek van het verslavingsfenomeen, haar voorkomen en ontstaan, de mogelijke preventie en de evaluatie daarvan. Dit werkstuk gaat in tegen het oppervlakkig meehobbelen met de publieke opinie. In deze tekst zoekt de auteur op een rationele wijze naar een authentieke en autonome visie op de individuele en maatschappelijke problemen die zich stellen in verband met verslaving. In vorige publicaties, waarvan het eerste niet toevallig Cogito heette, bedacht deze denker al enkele ideeën die hij in deze publicatie verder uitwerkt. Er zit duidelijk een lijn én een perspectief in zijn denken, wat het bijzonder interessant maakt. De vier essays uit deze bundel over verslaving en preventie worden gefundeerd en verantwoord vanuit zijn vroegere algemene filosofische beschouwingen over vrijheid, macht, cultuur, onderwijs, justitie, angst, verlangen en over waarden en normen in onze tijd. Het is bekend dat de overheid sinds enige jaren eist dat de activiteiten in de gezondheidszorg gebaseerd worden op wetenschappelijke evidentie. In het dagelijkse spraakgebruik betekent het woord evidentie een grote duidelijkheid of waarschijnlijkheid (van Dale). Het is merkwaardig dat het begrip evidentie in de context van de gezondheidszorg en preventie een andere betekenis heeft gekregen dan in de gewone mensentaal. Als een bepaalde behandeling evidence based wordt genoemd, dan suggereren wetenschappers en overheid hiermee dat die behandeling op dat moment met zekerheid de best mogelijke is. Enige bescheidenheid is nog te horen in het feit dat men beseft dat deze uitspraak tijdsgebonden is en gekoppeld aan de huidige stand van zaken in de wetenschap, maar binnen deze tijdscontext lijkt elke zin voor relativering verloren te gaan. Als iets de evidence based toets heeft doorstaan, dan lijkt men dit onvoorwaardelijk als een evidente 6

7 vanzelfsprekendheid te moeten aanvaarden. Niets is echter minder waar! De wetenschap krijgt hier een waarheidsgehalte die ze niet kan hard maken. Wat eigenlijk door de overheid wordt beoogd, is een aanvaardbare maatschappelijke verantwoording van wat we doen. Daar is niets op tegen. Maar om dat doel te bereiken maakt ze misbruik en verheft ze wetenschappelijke uitspraken tot absolute waarheden, los van de individuele en maatschappelijke context. En de wetenschap laat zich gebruiken en doet zelfs actief mee aan deze zelfoverschatting. Maar het menselijke handelen ontsnapt onvermijdelijk aan de reductionistische kijk van de wetenschap en andere bronnen van verantwoording en zingeving dringen zich op. Het is precies dat soort zingeving en verantwoording die in deze bundel worden uitgewerkt: het is evidentie vanuit de praktijk. Peter Aertsen, de auteur die hier in het spotlicht staat, is een man van het werkveld. Samen met enkele collega s ploegde hij in De Akker zowaar een handleiding voor drugpreventiewerkers bij elkaar. Het illustreert zijn helikopterperspectief op het thema. En daaraan kunnen wij ons voordeel doen. Voor het Centrum voor Geestelijke Gezondheidszorg De Pont, zijn uitvalsbasis, is Peter een vaste waarde zowel voor de eigen collega s als voor de vele mensen met wie hij samenwerkt in de regio. Samen met enkele andere VAD-collega s is hij een pionier van het drugpreventiewerk in Vlaanderen. Vanuit het Centrum zijn we de VAD trouwens erg dankbaar voor de ondersteuning en deskundigheidsbevordering waarvan ook wij mogen genieten. Ook zijn we zeer veel dank verschuldigd aan de provincie Antwerpen, niet in het minst voor de inspirerende en grensverleggende samenwerking met de coördinator Bernard Bruggeman. Twintig jaren ervaring in de preventiepraktijk, geeft hem het gezag om te spreken, beluisterd en gelezen te worden. Niet om het laatste woord te hebben, wel om de discussie en interactie aan te gaan in alle openheid en bescheidenheid. Dit boek lezen, is meegaan in de mijmeringen van Peter, die om reflectie en reactie vragen. Gelukkig zijn wij die daartoe worden uitgenodigd of eigenlijk... vriendelijk uitgedaagd. Dat u nu deze tekst aan het lezen bent, bewijst dat u hieraan niet hebt kunnen weerstaan. Heb geen angst, hij heeft u tot hier gekregen, en gaat nu met u verder... Bob Cools Directeur CGG De Pont 7

8 Ten geleide In 1987 schreef de toenmalige Vlaamse minister van Volksgezondheid, Jan Lenssens, een richtnota over drugpreventie in Vlaanderen. Deze nota betekende de start voor de uitbouw van het drugpreventiewerk zoals we dat vandaag nog steeds kennen. De Vereniging voor Alcohol- en andere Drugproblemen kreeg daarbij de coördinerende rol van 10 preventiewerkers in evenveel Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg in Vlaanderen. Op die manier trad ik op 15 februari 1988 in dienst bij het huidige CGG De Pont in Mechelen. Vanzelfsprekend is er op twintig jaar enorm veel veranderd maar de kern van het werk is hetzelfde gebleven: binnen de werkregio organisaties uit alle maatschappelijke sectoren coachen bij de ontwikkeling van een drugpreventiebeleid. Zonder overdrijven mag ik stellen dat ik in die periode enorm veel geleerd heb: door te lezen en te luisteren, maar vooral door te doen. Luc De Mesmaecker, een van mijn mentoren, stelde ooit dat de beste manier om iets echt te leren is, er zelf les over te geven... Daardoor kon ik de voorbije jaren ook een aantal artikels en bundels over diverse aspecten van drugpreventie publiceren. In 1998 werd Bernard Bruggeman coördinator voor drugpreventie in de provincie Antwerpen. Dat was het begin van een intense samenwerking, samen met (vele) andere collega s uit de regio s Antwerpen en Turnhout. De eerste jaren van het nieuwe millennium waren dan ook de gloriedagen van de Zeezicht-groep! De eerlijkheid gebiedt me wel te zeggen dat die samenwerking niet alleen hoogtepunten, maar ook absolute dieptepunten heeft gekend. Gelukkig echter kan de ondergaande zon aan zee zeer mooi zijn, vooral in het besef dat ze de volgende dag weer opkomt... Die dag moet ergens in 2005 geweest zijn. Hoe dan ook, vanaf mei 2006 werd ik opnieuw een regelmatige gast in Eikevliet. Bernard woont in een oud, karaktervol huis waar een zeer inspirerende atmosfeer hangt. Ook nu weer is zijn woning het unieke kader geweest waarin dit werk ontstond... Zelf voelde ik al een tijdje een gezonde twijfel over mijn werk, de behoefte om mezelf op een veilige manier in vraag te mogen stellen. Dagenlang namen we ons daarom de vrijheid om te mijmeren over het verleden met de blik op de 8

9 toekomst: waar zijn we binnen het (drug)preventiewerk mee bezig, wat hebben we ondertussen geleerd en hoe moet het nu verder? Na twintig jaar is het meer dan hoog tijd voor een identiteitscrisis, aldus Bernard. Heel concreet is dit boek dus ontstaan als een wisselwerking tussen Bernard en mezelf. Na eerst een heleboel ideeën in het wilde weg aan te voeren, ontstond stilaan een reeks kerngedachten. Nadat ik die allemaal uitgeschreven had, telkens op 1 à 2 bladzijden, volgde een nieuwe discussieronde. Daaruit bleek dat alle ideeën zich groepeerden rond vier thema s: verslaving (als de kern van wat we willen voorkomen in het drugpreventiewerk), ontstaan (om iets te voorkomen, moet je best weten hoe het ontstaat), preventie (over de kansen, valkuilen, inzichten en knelpunten in de concrete praktijk) en evaluatie (dat sleutelbegrip dat iedereen ontzettend belangrijk vindt maar waar men zich tegelijk mateloos aan kan ergeren). Dit was voor mij dan de uitdaging om rond elk van deze thema s een essay te schrijven waarin al onze ideeën verwerkt zaten. Vanzelfsprekend zijn ook die teksten nog herhaaldelijk doorgepraat vooraleer ze in deze vorm uitgegeven werden. Voordat u de lectuur ten gronde aanvat, wil ik nog graag enkele opmerkingen kwijt. Ook al loopt er door de vier artikels een duidelijke rode draad, toch koos ik ervoor om elk essay als één geheel te presenteren dat zich zelfstandig laat lezen van begin tot einde. Om die reden was het onvermijdelijk dat, omwille van de begrijpelijkheid, sommige ideeën in meerdere essays voorkomen. Omdat elk artikel ook gezien kan worden als één grote redenering, gebruik ik geen hoofdstukken of tussentitels. Om de leesbaarheid en verstaanbaarheid te verhogen wordt elke gedachte of stap in de redenering genummerd ; cursief gedrukte passages vormen daarbij de overgangen tussen de (groepen van) nummers. Ten slotte is elk artikel ook slechts een opsomming van (voor ons) relevante beschouwingen. Vanzelfsprekend is er over elk thema elders al veel meer geschreven en valt er veel meer te zeggen dan wat wij hier neerschreven. We hebben absoluut niet de bedoeling om ook maar enigszins exhaustief te zijn: mijmeringen kun je wel afronden, maar het proces is eigenlijk nooit ten einde. 9

10 Uiteindelijk vormen deze mijmeringen een reeks van persoonlijke beschouwingen. Het is een poging om in verband met (drug)preventie samen te brengen wat ik denk, wat ik weet, waar ik van overtuigd ben. Misschien bent u het met sommige zaken niet eens, merkt u fouten of tekortkomingen op: alstublieft, zeg dat dan! In het beste geval is deze bundeling van gedachten een basis voor discussie, voor verdere groei... Daarom hoop ik ook dat dit werk u, lezer, van ver of nabij betrokken bij het (drug)preventiewerk, stof tot nadenken, of beter nog, stof tot handelen biedt. In elk geval kan ik het iedereen aanraden om van tijd tot tijd heel bewust stil te staan, natuurlijk om nadien, older, sadder and wiser (?), verder te gaan... 10

11 VERSLAVING: FENOMEEN EN PROBLEEM 1. Binnen drugpreventie is het concept verslaving een centraal gegeven. Drugpreventiewerkers proberen alle mogelijke problemen ten gevolge van druggebruik te voorkomen. Het gebruik van drugs kan heel wat schadelijke gevolgen hebben. Het meest in het oog springt echter verslaving. Door drugs te gebruiken kun je eraan verslaafd raken. Verslaving en verslaafd zijn hebben in onze samenleving een heel negatieve connotatie. Daarom willen we dat het zo weinig mogelijk voorkomt. Mensen die verslaafd zijn, proberen we te ontwennen. Als ze dat niet willen, gebruiken we desnoods extra druk, zelfs via justitiële weg als het echt moet. En omdat we geleerd hebben dat voorkomen beter is dan genezen, investeren we ook een hoop energie in pogingen tot preventie van verslaving. Toch zit er al een paradox in de houding van de samenleving. Verslaafden hangen vast aan iets, en de boodschap is dat ze dat moeten loslaten. Ofwel: Je moet stoppen met iets waar je niet mee kunt stoppen! 2. Laten we daarom even stilstaan bij de betekenis van dat cruciale fenomeen verslaving. In verslaving zit het woord slaaf. Een verslaafde is dus de slaaf van iets. Dat wil zeggen dat dit andere meester is over de persoon zelf en dus meer zeggenschap over diens leven heeft dan de betrokkene. Daarom gebruikt men wel eens afhankelijkheid als synoniem voor verslaving. Een verslaafde is afhankelijk van iets buiten hem dat sterker is dan hemzelf. Afhankelijk zijn, betekent: niet meer kunnen leven zonder het voorwerp van de verslaving. Enigszins karikaturaal zouden we dan hier kunnen stellen dat er twee manieren zijn om de relatie meester - slaaf grondig te wijzigen: men kan proberen om de slaaf sterker te maken, of om de meester te beteugelen. Verslaving heeft dus in essentie te maken met een zeer sterke binding, met ergens aan vastzitten zonder dat men er (zomaar) van losgeraakt. 3. Er wordt wel eens gezegd dat je aan zowat alles verslaafd kunt raken. En eigenlijk klopt dit ook. 11

12 Het bekendst is natuurlijk de verslaving aan allerlei producten. Deze worden meestal kortweg drugs genoemd. Er zijn legale drugs (denk maar aan alcohol en tabak) en ook een hele resem illegale drugs (van cannabis tot heroïne). Men kan zelfs verslaafd raken aan producten die we meestal helemaal niet als drug bestempelen, zoals bvb chocolade. Ten slotte zijn er ook nog de vele geneesmiddelen die (bewust of niet) als genotsmiddel gebruikt worden en waarbij verslaving kan optreden. Het nemen van een product is een gedrag en bij uitbreiding kan men ook aan allerlei soorten gedragingen verslaafd raken. Men kan in dat geval dus niet anders dan dat gedrag te (blijven) stellen. Bekende voorbeelden zijn: gokken, seks, niet eten en sporten. Mensen kunnen dus verslaafd worden aan alles wat hen helpt om zich goed (of minder slecht) te voelen. Cruciaal daarbij is hoeveel zaken er zijn die je een goed gevoel geven. Is dat slechts één iets, dan heb je meer kans om daaraan vast te hangen en dus verslaafd te worden. Zijn er echter veel dingen in je leven die je een goed gevoel kunnen geven, dan is er meer afwisseling mogelijk en wordt de kans op afhankelijkheid bijgevolg kleiner. Daarom is het in de opvoeding van kinderen en jongeren belangrijk dat we hen een rijke waaier van goed-voelers aanbieden... En zoals we verderop nog zullen bespreken, opent dit perspectief ook mogelijkheden voor de hulpverlening aan verslaafden: men hoeft zich niet enkel te richten op het afleren van een slechte manier om zich goed te voelen, ook focussen op het aanleren van positieve alternatieven met hetzelfde doel is een relevante methode! De vergelijking uit het vorige punt doortrekkend, kunnen we hier nu stellen dat de meester soms meer (bij producten) en soms minder (bij gedragingen) zichtbaar is. Hoe zichtbaarder, hoe zwaarder een samenleving schijnt te reageren. Vergelijk maar de maatschappelijke reacties tegenover een alcoholist, een verslaafde aan gokautomaten en een verslaving aan duurlopen Op dit punt zitten we ondertussen met een eerste probleem. Als elk gedrag dat men stelt omdat men niet anders kan, bestempeld wordt als verslaving, dan is iedereen meteen verslaafd aan gewoon eten, drinken en slapen. En zo wordt ons concept natuurlijk te hol. Om die reden spreken we af dat levensnoodzakelijke gedragingen nooit voorwerp van verslaving kunnen zijn, tenzij ze in extreme, meer dan natuurlijke, mate gesteld worden. Een voorbeeld ter verduidelijking. 12

13 Iedere mens heeft behoefte aan het opnemen van vocht door bvb water te drinken. Dat is zo door de natuur geregeld. Daarom noemen we iemand die regelmatig water drinkt, niet verslaafd aan water. Stel echter dat iemand zoveel en zo vaak water drinkt, dat dit niet meer te verklaren is door een natuurlijke behoefte, dan kunnen we weer wel van een verslaving spreken. Vanzelfsprekend is de scheidingslijn vaak dun, maar daarover later meer. We kunnen nu dus stellen dat verslaving gaat over het afhankelijk zijn van, het gebonden zijn aan een bepaald gedrag (zoals het nemen van drugs) dat niet levensnoodzakelijk is. 5. Sommigen gaan nog een stapje verder. Zij stellen dat je ook afhankelijk kunt zijn van een ander mens, dat je misschien niet kunt zonder een bepaald iemand. En dus, zegt men, ben je dan ook verslaafd aan die persoon, zeker als de zucht naar hem of haar bovenmatig (geworden) is, zoals bvb bij een verliefdheid. In essentie is er in deze redenering geen speld tussen te krijgen. Toch kiezen we er niet voor om het concept verslaving met deze laatste stap uit te breiden. Dit is gewoon een kwestie van afspraak. De reden hiervoor is dat we redeneren vanuit het drugpreventiewerk. Met deze bril op is de eerder genoemde omschrijving van verslaving meer dan volledig. Verdere uitbreiding leidt enkel tot verzwaring zonder essentiële gegevens toe te voegen. 6. Laten we dan nu een volgende stap zetten. Ter verdere verduidelijking kunnen we stellen dat elke verslaving (dus aan om het even welk gedrag) beantwoordt aan vijf kenmerken. a. Verslavend gedrag heeft iets grenzeloos, iets massaals waarbij als het ware slechts dat bepaalde gedrag centraal staat in iemands leven. Naast dat ontbreken van grenzen (tegenover andere levensdomeinen) draait het bij verslavend gedrag vaak ook om het doorbreken, het overschrijden van grenzen. Dat kan zich zowel op het lichamelijke, geestelijke als sociale vlak uiten. Denk bvb aan het verleggen van lichamelijke grenzen bij de langeafstandsloper, het doorbreken van de gewone psychische barrières bij het nemen van lsd, of het overschrijden van een wettelijke grens door het overdreven snel rijden met de wagen. b. Potentieel verslavend gedrag is (net zoals drugs zelf) nooit uit de samenleving te bannen. Men kan het proberen (en soms blijft men het tot in 13

14 den treurnis volhouden), maar het enige dat soms lukt, is een verplaatsing van het ene gedrag (of drug) naar een ander. Verslavende gedragingen, zoals druggebruik, zijn zo oud als de mensheid zelf. Ze hebben altijd bestaan, in alle culturen. Dat is vandaag nog zo en het is logisch dat dit altijd zal blijven. Het is des mensen. Daarom hoeven we dit alles nog niet goed te keuren of toe te juichen. Uitroeien is echter niet mogelijk. Proberen te beperken en te reguleren is de boodschap. c. Alle verslavend gedrag kan uitmonden in problemen, maar dit hoeft niet noodzakelijk. Het gaat dus om een zeker risico. Elke tijd en elke cultuur had en heeft zijn eigen verslavingen, zijn eigen drugs. Als eenmaal een bepaalde drug of een bepaald gedrag een plaats gevonden heeft in een samenleving, zien we telkens dat de meerderheid van de mensen dit een normale, onschadelijke plaats kan geven in het leven. Blijft overeind dat een (grote of kleine) minderheid allerlei problemen (zoals verslaving) zal ontwikkelen, om het even over welke drug of welk gedrag het gaat. d. Verslavend gedrag beïnvloedt lichaam én geest, en verandert daardoor als het ware ons ik, onze persoonlijkheid. Verslavend gedrag werkt in op ons bewustzijn en beïnvloedt zo onze wijze van denken, voelen en doen. Mensen hebben echter herkenbaarheid en continuïteit nodig. Verslavend gedrag (zoals druggebruik) zorgt dus voor onvoorspelbaarheid en is om die reden moeilijk te tolereren in een samenleving. De mate waarin de onvoorspelbaarheid van (gedrags)verandering toeneemt, is dan ook recht evenredig met de mate waarmee een maatschappij die drug zal verwerpen. De effecten van een werkverslaving (workaholic) zijn beter in te schatten dan die van een alcoholverslaving, die op hun beurt beter te voorspellen zijn dan die van een verslaving aan bvb zware, hallucinogene middelen. Dit kenmerk is ook de reden waarom elke samenleving rituelen kent waarbinnen zelfs middelen die de persoonlijkheid van de gebruiker zwaar beïnvloeden, een plaats krijgen. Tijdens zo n ritueel weet men namelijk dat de gebruiker zich anders zal gedragen en is dat bijgevolg niet langer ongepast. Denk in dit verband zowel aan de sjamaanrituelen bij sommige indianenstammen als aan het zware alcoholgebruik bij ons bvb ter gelegenheid van de jaarlijkse dorpskermis... e. Verslavend gedrag heeft voordelen want anders zou waarschijnlijk niemand spontaan zo n gedrag stellen. Om dezelfde reden noemen we drugs wel eens genotsmiddelen. Het gaat hierbij niet enkel om het genieten (van 0 naar +) in de enge zin, maar eventueel ook om het wegnemen van pijn (van naar 0). Typisch voor een verslaving is bvb het gericht zijn op zuchtverdrijving : een 14

15 verslaafde gebruikt zijn drug, louter en alleen omdat hij zich slecht voelt als hij niet gebruikt. Gebruik levert zo geen extra genot meer op, maar verdrijft enkel een negatief gevoel. Naast deze voordelen zijn er natuurlijk ook nadelen, de bekende schadelijke gevolgen. Deze zijn evenzeer gegarandeerd als de voordelen. Per persoon en per gedrag (of drug) kunnen er natuurlijk wel enorme verschillen zijn. Algemeen is het echter zo dat de voordelen van verslavend gedrag zich tamelijk snel manifesteren en min of meer zeker zijn. De nadelen komen meestal (veel) later en lijken vaak onzeker, zijn hoogstens een risico. Als ik vanavond zwaar doordrink, amuseer ik me zeker. Misschien zal ik morgen wel een kater hebben, maar dat zijn zorgen voor morgen. Als ik nu rook, hoor ik bij de groep, voel ik me stoer. Longkanker? Eer het zover is, ben ik al lang gestopt. Eerst de voordelen en dan pas de nadelen, is een essentieel kenmerk. Als de kater voor de roes zou komen, dan zouden er weinig of geen alcoholisten zijn... Tot hier onze beschouwingen over de definiëring van het begrip verslaving. Zelfs wanneer we nu kunnen stellen dat de inhoud van dit concept min of meer helder is, zijn er onmiddellijk een aantal nieuwe, prangende kwesties die zich opwerpen. 7. De eerste is de delicate bepaling van het moment van verslaving. Wanneer is het zover? Waaraan precies kan men zien dat iemand zo afhankelijk is van een bepaald gedrag dat hij niet meer zonder kan? Er lijkt hier geen echt ijkpunt voorhanden te zijn. Sommigen beweren dat als iemand doorgaat met een bepaald gedrag ondanks manifeste schade, het dan wel duidelijk is dat het gaat om een verslaving. Maar wat is schade, en voor wie? Dit zijn allerminst eenduidig te beantwoorden vragen zoals we verderop nog zullen zien. Uiteindelijk is de enige die een toestand van verslaving kan bepalen de betrokkene zelf! Mensen zullen namelijk, als dat mogelijk is, doen wat ze willen (doen). Stel nu dat iemand vandaag zegt: morgen wil ik stoppen met roken, en de dag nadien vaststelt dat hij toch rookt. Dit betekent dus dat hij die tweede dag opnieuw kiest om te roken, dus wil roken. Zo stelt iemand dus bij zichzelf een fluctuerende wil vast (tussen gisteren en vandaag). En dat is een vervelend gevoel, want mensen hebben nood aan continuïteit in hun beeld over zichzelf. Daarom zal men die veranderende wil verklaren door te stellen ik ben verslaafd (aan roken). 15

16 Vanzelfsprekend kan de omgeving een idee hebben van wat iemand echt wil (bvb dat hij wil stoppen met roken), maar dat is nooit te bewijzen: je kunt nooit de wil van iemand tegenspreken (bvb die zegt dat hij wil blijven roken). Toch is de omgeving van de persoon in kwestie er vaak als de kippen bij om hem als verslaafd te bestempelen, zelfs al is de persoon het daar zelf niet mee eens. Het gaat hem er nu niet om wie gelijk heeft. Wel is het punt dat verslaving, zoals hier omschreven, eenvoudigweg niet door anderen (privé of professioneel) vastgesteld kan worden! Dat neemt niet weg dat die anderen wel een woordje kunnen meespreken over allerhande schade die de verslaafde veroorzaakt. Dit begrip brengt ons dan weer bij een volgend twistpunt. 8. Uit voorgaande beschouwingen omtrent verslaving kan men afleiden dat dit fenomeen in se niet moet samengaan met allerlei problemen of schade. Iemand kan totaal verhangen zijn aan een bepaald gedrag, zonder dat dit enige hinder voor wie dan ook betekent. Jan kan niet zonder zijn dagelijkse avondwandeling, Piet is gepassioneerd door speelgoedtreintjes en Pol eet, jaar in jaar uit, elke dag minstens drie appels. Natuurlijk, deze voorbeelden kunnen ook voor problemen zorgen, maar meestal hoeft dit niet zo te zijn. In al die gevallen zal de samenleving het ook niet hebben over een verslaving (ook al is dit strikt genomen wel zo), maar eerder over een gezonde gewoonte... Het lijkt cruciaal te zijn dat men maar spreekt over een echte verslaving als dit gedrag gepaard gaat met negatieve gevolgen, ofwel: schade teweegbrengt. Als we spreken over drugverslaving is dit meestal ook zo. Deze schadelijke gevolgen kunnen van allerlei aard zijn. Bekendst zijn lichamelijke schade (harten vaatziekten, kanker,...) en negatieve sociale gevolgen (relatieproblemen, werkverlies,...). Daarnaast is ook psychische schade mogelijk. Zo kan er een negatief effect zijn op het zelfbeeld: men kan het erg moeilijk hebben met de loutere vaststelling dat men afhankelijk is van iets, dat men zichzelf moet bestempelen als een verslaafde... En ten slotte is er ook kans op negatieve gevolgen op juridisch en op financieel vlak. Kortom, als iemand verslaafd is en dus vasthangt aan een bepaald gedrag, dat bovendien schadelijke effecten genereert, dan zit die met een probleem. En hoe zwaarder die negatieve gevolgen, hoe meer last de verslaving in kwestie zal veroorzaken. 16

17 Nu, zo eenvoudig is het natuurlijk alweer niet. We zullen het begrip schade eerst verder moeten belichten, vooraleer bovenstaande uitspraken eventueel zo vanzelfsprekend worden als ze op het eerste gezicht lijken. 9. Een eerste stap daarbij is het onderscheid tussen schade aan zichzelf en schade aan anderen toegebracht. Meestal gaan die twee min of meer samen, maar er zijn talloze variaties mogelijk. Iemand die sigaretten rookt, schaadt in de eerste plaats zichzelf. Evenwel, als er anderen in de buurt zijn, kunnen zij ook schade ondervinden door passief mee te roken. Daarentegen, iemand die op zijn eentje cannabis rookt, berokkent niemand anders schade. Of toch: als hij een wet overtreedt, lijdt de maatschappij schade. Of klopt dit niet? Zo zou er geen schade zijn als iemand zich elke avond thuis lazarus drinkt, maar wel als hij cocaïne gebruikt op dezelfde wijze. Maar, ook in het eerste geval kan de samenleving verlies lijden. Zware drinkers riskeren sneller ziek te worden en zo de sociale zekerheid extra te belasten. Bovendien lijken excessieve druggebruikers ook sneller schade te berokkenen aan hun naaste omgeving, denk maar aan allerlei intrafamiliaal geweld, gebroken gezinnen en dergelijke meer. Enfin, zowat alle combinaties zijn theoretisch mogelijk. Maar ondertussen is het hopelijk wel duidelijk geworden dat de ene verslaving de andere niet is. Ook al is in wezen het betreffende gedrag om het even om iemand als verslaafd te definiëren, in de praktijk blijken vooral de schadelijke gevolgen bepalend om een oordeel ter zake te vellen. En dan is differentiëring geboden. Gaat het vooral om schade voor de verslaafde zelf of wordt ook de omgeving belast? En zijn dat dan de directe omgeving (ouders, partner, kinderen), de verdere relaties (zoals vrienden, school, werk, buurt) of eerder de samenleving als geheel? Zoals verder nog zal blijken, zal vooral het antwoord op deze vragen de reactie bepalen van zowel de verslaafde als de maatschappij om iets aan dat probleem te doen. 10. Het begrip schade kan zelfs nog verder ontleed worden. Bepaalde schadelijke gevolgen (of ze nu de persoon zelf of de omgeving betreffen) liggen vast, zijn onveranderlijk gegeven. Roken bvb verhoogt de kans op longkanker, rijden onder invloed de kans op verkeersongevallen. Daar is op zich weinig aan te doen. Andere schadelijke gevolgen zijn echter arbitrair: ze zouden ook anders kunnen zijn, als men dit wil. Juridische gevolgen van druggebruik zijn hiervan een voorbeeld. Een samenleving kan ervoor kiezen om het gebruik van bepaalde drugs te vervolgen of net niet. Het gaat er nu even niet om of een maatschappij daar verstandig 17

18 aan doet. Punt is dat sommige schadelijke gevolgen van verslavend gedrag er evengoed niet zouden kunnen zijn. 11. Daarenboven moeten we nogmaals aanstippen, ook al blijkt het impliciet uit alle voorgaande voorbeelden, dat alle negatieve gevolgen van verslavend gedrag berusten op een risico, nooit op totale zekerheid. Dat betekent vanzelfsprekend dat de perceptie van dat risico bepalend zal zijn voor de inschatting en dus ook voor de appreciatie van de (mogelijke) schade. Onnodig hierbij te vermelden dat zich dan allerlei artefacten kunnen voordoen. Zo is de inschatting ( ik weet het ) meestal iets heel anders dan het aanvoelen ( ik vind het erg ). Verslavend gedrag lijkt soms zo n fixatie op genot op te leveren dat de verslaafde erin slaagt de kennis weg te duwen, af te zonderen, er niet aan te denken (ook al weet hij het). Als men zo geconcentreerd is op het genot, wordt de rest als het ware verdoofd, even vergeten. En als men erin slaagt om niet te denken aan wat men nochtans weet, zal het ook geen invloed hebben op het (niet) stellen van dat gedrag. Enigszins overdreven kan men stellen dat een verslaafde (misschien geholpen door de invloed van het middel) als het ware dissocieert en dus, ook al blijft hij dezelfde persoon, geen rekening houdt met wat hij nochtans perfect kan inschatten. Tijd voor een korte samenvatting. We hebben verslaving omschreven als het afhankelijk zijn van, het niet kunnen zonder, een bepaald gedrag. Dit betreft om het even welk gedrag, zolang het stellen ervan geen door de natuur gegeven noodzakelijke verklaring biedt. Het gaat met andere woorden om een gedrag dat de betrokkene evengoed niet zou kunnen stellen, maar toch, om welke reden dan ook, herhaaldelijk stelt en blijft stellen. Algemeen beantwoordt zo n gedrag (min of meer) aan een vijftal kenmerken. Het gebruik van allerlei drugs is ter zake wellicht het meest bekende verslavende gedrag. Daarenboven is de beoordeling van een verslaving (waarvan de bepaling uiteindelijk enkel door de personen zelf kan gebeuren) sterk afhankelijk van de perceptie van de (risico s op de) negatieve, schadelijke gevolgen die het oplevert, zowel voor de betrokkene zelf, voor zijn omgeving als voor de samenleving in zijn geheel. Hier zijn we aangekomen bij het misschien wel belangrijkste discussiepunt. Verslaving omschrijven of definiëren is één zaak, er een waarde aan toekennen is nog wat anders. En juist daar kan er een enorme discrepantie bestaan tussen wat een verslaving betekent voor de persoon zelf en wat anderen daarvan vinden. Veel eindeloze discussies vinden hier hun oorsprong. Laten we daarom 18

19 proberen om wat licht te werpen op een aantal hardnekkige misverstanden. Daarnaast kan het interessant en uitdagend zijn hier en daar enkele alternatieve hypothesen naar voren te schuiven. Om dicht bij het uitgangspunt van drugpreventie te blijven, kiezen we ervoor om vooral voorbeelden uit die hoek te geven. 12. Om zoiets als drugverslaving te begrijpen, vertrekken de meeste mensen van de betreffende drug. Dat kan gaan over alcohol, tabak, slaapmiddelen, cannabis, amfetamines, of noem maar op. Daarvan vertrekken is op zich niet onverstandig. In elk geval wordt dan onmiddellijk duidelijk, voor wie eerlijk redeneert, dat niet elke gebruiker aan om het even welke drug verslaafd zal worden. Kijk (voldoende ruim) rondom jezelf en stel vast. Toch heeft bijna elke samenleving de neiging om alle gebruikers van een bepaalde drug (in die samenleving) over dezelfde kam te scheren. We vinden bvb alcoholgebruik tamelijk risicovol, maar er zijn zowel grote groepen mensen van wie het leven totaal geruïneerd wordt door alcohol als (nog grotere) groepen die alcohol hun leven lang een onschadelijke plaats kunnen geven. Dit over dezelfde kam scheren neemt nog toe, als het gaat om drugs die nog geen plaats verworven hebben in onze cultuur (zoals cannabis en andere illegale drugs) of die dreigen hun plaats te verliezen (zoals tabak). Globaal kunnen we stellen dat de kijk op verslavend gedrag enorm kan verschillen naargelang het standpunt. Het verslaafde individu heeft vaak een heel ander oordeel over zichzelf dan zijn omgeving heeft. Een belangrijk gegeven is dat we onmogelijk a priori kunnen zeggen wie van beide partijen (meer) gelijk heeft! Of nog: er is een duidelijk verschil tussen problemen hebben met een druggebruiker en (dezelfde?) problemen van die druggebruiker! Hier aangekomen kunnen we dus stellen: los van de schade die een bepaalde verslaving veroorzaakt, kan men die verslaving erg vinden, kan men ze betreuren. En dit laatste kan totaal anders zijn voor de verslaafde als voor zijn omgeving of de maatschappij waarin dit gebeurt. 13. Omdat de meeste mensen (toch wat betreft druggebruik) niet verslaafd zijn, is het waarschijnlijk het meest herkenbaar om van dat standpunt te vertrekken. Wat zien we als we kijken naar een zogenaamde verslaafde? Een beetje karikaturaal gesteld komt het hierop neer: iemand die een activiteit ontplooit (bvb een drug gebruikt) en daarmee blijft doorgaan 19

20 ondanks het feit dat die activiteit manifeste en onontkenbare schade veroorzaakt. We kunnen met andere woorden zo iemand onmogelijk normaal vinden, want wie schaadt nu zichzelf (en anderen) als het ook anders zou kunnen? Omdat we het moeilijk hebben om te functioneren met bizar gedrag in onze leefwereld, zullen we dit gedrag proberen te verklaren. En daarbij komt dan het begrip verslaving bijzonder goed van pas. Die persoon stelt zo n abnormaal gedrag omdat hij nu eenmaal verslaafd (geworden) is. En zo proberen we dan, in het beste geval, dit fenomeen zo coherent mogelijk te beschrijven en te verklaren. Verder ontwikkelen we dan allerlei strategieën om zo n slecht gedrag in de toekomst te voorkomen (dat is dan preventie) en vooral om de mensen die zo n schadelijk gedrag stellen (eventueel tegen hun zin) te helpen om dat niet meer te doen. Over aanbod en gebruik van allerlei behandelingen straks nog meer. Maar wat men ondertussen als samenleving zeker ook gedaan heeft, is (meestal onbewust) een oordeel vellen over het betreffende verslavende gedrag. Als we tijd, geld en energie steken in het voorkomen en behandelen van verslaving, dan betekent dit dat we dat erg vinden. En hier is het perfect mogelijk dat onze mening botst met die van de verslaafde zelf. 14. Waar het voor iedereen overduidelijk is dat het onheil voor bvb de verslaafde druggebruiker veel groter is dan het plezier dat hij eraan beleeft, kan dat voor de betrokkene ook precies andersom zijn. Alle last (bijvoorbeeld het risico om ziek te worden en vroeger te sterven en/of de reactie van politie en justitie en/of...) kan verbleken bij de enorme voordelen die een verslaving biedt. Het hoeft dan zeker niet enkel te gaan om de onmiddellijke fysieke en psychische effecten, ook al kunnen die op zich al zeer krachtig en bekrachtigend zijn. Iedereen die een beetje vertrouwd is met roeservaringen zal dat kunnen bevestigen. Maar daarnaast kunnen nog andere mechanismen meespelen die een licht werpen op het feit dat de verslaafde, bewust of onbewust, meer voor- dan nadelen ervaart bij het stellen van z n verslavende gedrag. En misschien zijn de voordelen wel zo groot, dat de verslaafde inderdaad niet anders kan dan het gedrag te blijven stellen, dat hij als het ware dom zou moeten zijn om dat niet te doen. In dit kader willen we twee, soms gehoorde, hypothesen naar voren schuiven. Het zijn hypothesen, dus veronderstellingen die (nog) niet bewezen zijn en die misschien ook niet echt bewezen kunnen worden. Alleszins lijken ze overweging 20

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

WAT HOUDT U NOG TEGEN?

WAT HOUDT U NOG TEGEN? WAT HOUDT U NOG TEGEN? 2 Tussenoplossingen bestaan niet Rokers die voor het eerst nadenken over stoppen, proberen nog wel eens een tussenoplossing te vinden. Helaas bestaan er geen succesvolle tussenoplossingen.

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag. 26 november 2014 Frank Goijarts

Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag. 26 november 2014 Frank Goijarts Motiverend leidinggeven: invloed op gedrag 26 november 2014 Frank Goijarts Programma Gedragsverandering: wat werkt? Weerstand tegen veranderen Motivatie 3.0 (intrinsiek) Kernpunten Motiverende benadering

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist

Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Gedwongen opname en verslaving Dr Anne Van Duyse - De Sleutel en PC Sint Jan Baptist Deel 1: Wet op de gedwongen opname Deel 2: problematisch middelengebruik Toetsing van de wet bij verslaving Geesteszieke

Nadere informatie

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam

Thije Adams KUNST. Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Thije Adams KUNST Wordt een mens daar beter van? vangennep amsterdam Inhoud Vooraf 5 I. Inleiding 7 II. Wat doen wij met kunst? 9 III. Wat doet kunst met ons? 42 IV. Plato en Rousseau 59 V. Onzekerheid

Nadere informatie

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen

Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? Door: Johan Clarysse, stafmedewerker Tele-Onthaal West-Vlaanderen Adviezen in een hulpverlenend gesprek: zegen of vloek? 1 Advies is vaak iets anders

Nadere informatie

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren!

Reken maar eens uit wat je per week, per maand of per jaar uitgeeft aan het kopen van sigaretten, sigaren of andere rookwaren! Bezint voor ge begint ROKEN Stoppen met roken is niet eenvoudig! Iets afleren is altijd veel moeilijker dan iets aanleren. DAAROM: begin niet met roken! WANT: In tabaksrook zitten heel wat stoffen die

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1

Genotmiddelen. Genotmiddelen. Bron: http://gezondeleefstijl.slo.nl 1 zijn er altijd al geweest en zullen er ook altijd blijven. Veel jongeren experimenteren in de puberteit met roken, alcohol en drugs en een deel laat zich verleiden tot risicovol gedrag. Jongeren zijn extra

Nadere informatie

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan V e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen De Druglijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09 330 35 25 www.sosnuchterheid.org Anonieme Alcoholisten Vlaanderen

Nadere informatie

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com Stoppen doe je zo Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld www.stoppendoejezo.com Illustraties: Caroline van Iersel Redigeren tekst: Conny de Wit isbn: 9789048411955

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Jij als leider!

Hoofdstuk 3: Jij als leider! Kijk eens in de spiegel Hoofdstuk 3: Jij als leider Elke dag als je opstaat, sta je waarschijnlijk een moment voor de spiegel. Misschien let je er niet meer bewust op, maar als je voor de spiegel staat

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand.

Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Gedragsverandering: Doen en blijven doen, Over motivatie en weerstand. Theoretische achtergrond: - Miller en Rollnick De motivering van cliënten en het verminderen van weerstand zijn centrale thema's.

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo

Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo Dé Afkickmethode Eerste druk, augustus 2012 2012 chamo C.C. Paetzhold, C.C.Mozer. Foto s en cover: Hamo isbn: 978-90-484-2558-7 nur: 751 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven

VOORBEELD CASUS. Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven VOORBEELD CASUS Wat is de winst van wachten tot het laatste moment? een socratisch gesprek uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 1 1/2 uur, in 5 stappen. Voor

Nadere informatie

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen

Drugpunt 24 februari 2015. Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen Drugpunt 24 februari 2015 Drugpunt Drugs Druggebruik begrijpen Vroeginterventie Opvallende verschijnselen In de praktijk Vragen DRUGPUNT TEAM Filip Claeys filip.claeys@drugpunt.be 09/381 86 63 of 0498

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 -

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Jaargang 9 nr. 10 ( 3 juni 2008) Non-dualiteit van de ervaring Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Ja, we hebben het hier steeds over het herkennen van non-dualiteit. Het is duidelijk:

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken

Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Probleemgedrag begrijpen en preventief aanpakken Albert Janssens 12.12.2011 Kinderen die probleemgedrag stellen, raken ons in ons werk en in onze persoon. In ons werk: Gevoel van te weinig aandacht voor

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ROKEN 3 GEWOONTEN 3 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID 4 VERSLAAFD AAN

Nadere informatie

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond :

De risico s van roken zijn legio. Hieronder staat een drietal voorbeelden die met onderzoek zijn aangetoond : Wellness Guide Stoppen met roken "Je hoeft niets op te geven. Roken geeft geen echt plezier. Het is slechts een illusie, net zoiets als met je hoofd tegen een muur aan bonken zodat het een opluchting is

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

a) In heel je leven... b) In de voorbije 12 maanden... c) In de voorbije 30 dagen... 1 2 3 4 5 6 7

a) In heel je leven... b) In de voorbije 12 maanden... c) In de voorbije 30 dagen... 1 2 3 4 5 6 7 1. Je bent 1 een jongen 2 een meisje 2. In welk jaar ben je geboren? Jaar 19 3. Welke van de volgende personen maken deel uit van je huisgezin? Kruis aan wat van toepassing is. 1 Vader 1 Stiefvader 1 Moeder

Nadere informatie

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN

HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN HET BELANGRIJKSTE OM TE WETEN OM MEER ZELFVERTROUWEN TE KRIJGEN Gratis PDF Beschikbaar gesteld door vlewa.nl Geschreven door Bram van Leeuwen Versie 1.0 INTRODUCTIE Welkom bij deze gratis PDF! In dit PDF

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN Waarom

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

het Domein patiëntenperspectief

het Domein patiëntenperspectief het Domein patiëntenperspectief omschrijving: Het effect van de behandeling op de levenskwaliteit van de patiënt, gemeten op basis van een combinatie van een objectieve (op basis van meetschalen) en een

Nadere informatie

Leef je Leven met Zin!

Leef je Leven met Zin! Leef je Leven met Zin! Geef zin aan het Leven, dan geeft het Leven zin aan jou Voor veel mensen is werk belangrijk. Niet alleen als bron van inkomen, maar ook als middel om je zelf te ontwikkelen en te

Nadere informatie

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking

Verstandelijke beperking en middelengebruik. Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Verstandelijke beperking en middelengebruik Een folder voor mantelzorgers en begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking Johan woont al enkele jaren zelfstandig. Als begeleider ga jij twee

Nadere informatie

Drugspreventie-beleid

Drugspreventie-beleid Lommel United stelt zich tot doel om voetballers professioneel op te leiden. In kwaliteitsvolle omstandigheden en in een gezonde competitieve én aangenaam constructieve geest wil Lommel United zoveel mogelijk

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST Iedereen heeft wel eens last van angstige gevoelens. De één voelt zich vaker angst ig dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN

OMGAAN MET NEGATIEVE GEDACHTEN OMGAAN MET NEGATIEVE Iedereen heeft wel eens last van negatieve gedachten. De één heeft er vaker last van dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je hoe je ermee kan

Nadere informatie

1 Wat is er met me aan de hand? 11

1 Wat is er met me aan de hand? 11 Leven met een alcoholprobleem 07-03-06 09:25 Pagina 7 Inhoud Voorwoord 1 Wat is er met me aan de hand? 11 Typerend beeld van de kwaal 11 Symptomen 12 Vroege en late symptomen 14 Diagnostiek 14 Een paar

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits

Spiritueel dagboek. Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Spiritueel dagboek Met teksten en inzichten van MORYA zoals opgetekend door Geert Crevits Voorwoord: Een spiritueel dagboek 5 Waarom een spiritueel dagboek? 7 Om bewuster te leven en te handelen Aandachtspunten

Nadere informatie

Genotmiddelen. Omgaan met tabak, alcohol en drugs

Genotmiddelen. Omgaan met tabak, alcohol en drugs Genotmiddelen Omgaan met tabak, alcohol en drugs Genotmiddelen Omgaan met tabak, alcohol en drugs Genotmiddelen als tabak, alcohol en drugs zijn vaak verleidelijk voor tieners. Ze weten dat het niet mag,

Nadere informatie

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training

Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie. Welkom. iri Kruit Voorlichting en training Keuzevak Effectieve Verslavingspreventie Welkom Docent: Siri Kruit s.r.kruit@hr.nl 1 Huiswerkopdracht : Programma les 2 Theorie basis informatie Cannabis -presentatie Voorlichtingsmateriaal -nabespreken

Nadere informatie

ToReachIt. Acceptance is the beginning of change!!!

ToReachIt. Acceptance is the beginning of change!!! ToReachIt Acceptance is the beginning of change!!! Acceptance is the beginning of change! Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 1.1. Wat ontbreekt er in Nederland aan begeleiding voor onze doelgroep volgens

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER

Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER Leerlijnen per drug : ALCOHOL Onderwijsvorm: KLEUTER EN LAGER kleuter 2,5-6j 1 ste graad LO 6-8j 2 de graad LO 8-10j 3 de graad LO 10-12j doelstelling doelstelling doelstelling doelstelling Versterken

Nadere informatie

A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993

A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993 Bijlage A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993 De Voorzitter van de Gezondheidsraad ontving de volgende brief, gedateerd 6 april 1993, nr

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014. Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl

Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014. Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl Uw kind en genotmiddelen Dinsdag 7 oktober 2014 Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl Wat zijn genotmiddelen? Dit zijn stoffen die een verandering van het bewustzijn veroorzaken

Nadere informatie

Doelen Bereiken. Van wens naar doel en van doel naar realiteit in 6 stappen. Greater Potentials Ltd. 2007 Koenraad Rau http://www.zensatie.

Doelen Bereiken. Van wens naar doel en van doel naar realiteit in 6 stappen. Greater Potentials Ltd. 2007 Koenraad Rau http://www.zensatie. Doelen Bereiken Van wens naar doel en van doel naar realiteit in 6 stappen Inleiding: - Doelen Bereiken Van Wens Naar Doel En Van Doel Naar Realiteit In 6 Stappen. In dit programma zal ik je verschillende

Nadere informatie

1.1 Omgaan met verschillen

1.1 Omgaan met verschillen 12 1 Verantwoording Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw besteedt het onderwijs in toenemende mate structureel aandacht aan faalangst. Nadat het begrip faalangst gedefinieerd en uitgewerkt was, volgden

Nadere informatie

Motiverende Gespreksvoering

Motiverende Gespreksvoering Motiverende Gespreksvoering Gert Jan van der Burg Kinderarts - MI trainer Wie ben ik en wat doe ik? Sinds 1988 Kinderarts (Amsterdam, Blaricum, Ede) Driedaagse MI cursus in 2005 Toepassen in de praktijk

Nadere informatie

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP

GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP GEZONDER WORDEN, ZIJN & BLIJVEN MET NLP Voor iedereen die: Gezonder wil eten Wil stoppen met schadelijke verslavingen Meer wil bewegen Minder stress en meer ontspanning wil Inclusief werkboek Leopoldstraat

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

DE NO BLAME-METHODE VOORAF

DE NO BLAME-METHODE VOORAF DE NO BLAME-METHODE VOORAF Omdat mijn school probeert te werken met de No Blame-Methode heb ik deze hier in kaart gebracht. Het is een manier om met kinderen in gesprek te gaan en zo ook de waarheid te

Nadere informatie

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN

LEEFREGELS EN IK-BEN OPVATTINGEN HERKENNEN In deze huiswerkopdracht wordt uitgelegd wat leefregels en ik-ben-opvattingen zijn en het belang ervan bij het doorbreken van gewoontepatronen. Een voorbeeld van Marjolijn illustreert hoe leefregels en

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

Vragenlijst Depressie

Vragenlijst Depressie Vragenlijst Depressie Deze vragenlijst bestaat uit een aantal uitspraken die in groepen bij elkaar staan (A t/m U). Lees iedere groep aandachtig door. Kies dan bij elke groep die uitspraak die het best

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips

Thema. Kernelementen. Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Thema Kernelementen Oplossingsgericht taalgebruik Voorbeeld van communiceren 10 communicatie-tips Tips voor de trainer: Doseer je informatie: less is more. Beoordeel wat je gymnasten doen, niet wie ze

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers

Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers Tips voor Ouders van niet-drinkende pubers 1. Bepaal uw standpunt. Eenduidigheid over de regels bij beide ouders is cruciaal. Tips: Kies als ouders samen regels voor het gezin. Bepaal als ouders vooraf

Nadere informatie

Cover NL tieners opvoeden over alcohol, roken en cannabis

Cover NL tieners opvoeden over alcohol, roken en cannabis Cover NL tieners opvoeden over alcohol, roken en cannabis 1 WERKEN AAN EEN GOEDE BAND Ook kleine kinderen worden groot. Je kind gaat naar het middelbaar. Het komt in een nieuwe leefwereld terecht. Er breekt

Nadere informatie

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN

VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN ADVIES VOORSTEL VAN DECREET VAN MEVROUW SONJA BECQ EN MEVROUW VEERLE HEEREN C.S HOUDENDE REGELING VAN DE THUISOPVANG VAN ZIEKE KINDEREN Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. Voorstel

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3

Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Ontmoetingskerk, Laren NH 8 november 2015 Preek over Job 3 Na 7 dagen en nachten gaat Job klagen. Hij en zijn vrienden hebben al die tijd stil bij elkaar gezeten op de ashoop. Verdoofd. Ze hebben geen

Nadere informatie

Jolan. Jolanda Omvlee (42),

Jolan. Jolanda Omvlee (42), Jolan Jolanda Omvlee (42), getrouwd met Ron (48), moeder van Lise (10) en Emmely (6) is directeur van Compassion. Ze geeft leiding aan 38 personen, haar contacten gaan internationaal. 22 tekst Wieteke

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch)

Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch) pag.: 1 van 6 Vragenlijst leerstijlen (model van Kolb/Juch) Bron: www.fractal.org/bewustzijns-besturings-model/vragenlijsten/vragenlijst-leerstijlen.htm Auteur: onbekend Een leerstijl is de manier waarop

Nadere informatie

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014

Pubers en genotmiddelen. Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Pubers en genotmiddelen Irene Lapajian Gezondheidsbevorderaar GGD HM 6 oktober 2014 Overzicht - Inleiding - (hersen)ontwikkeling pubers - Genotmiddelen: - energiedrank - roken - alcohol - Opvoeding en

Nadere informatie