Speu rwerkprogramma Thema Duu zame Leefomgeving Bouw en lnfrastructuur Environment & Sustainability Smart Cities

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Speu rwerkprogramma Thema Duu zame Leefomgeving Bouw en lnfrastructuur Environment & Sustainability Smart Cities"

Transcriptie

1 SPEU RWERKPROGRAMMA THEMA DUURZAME LEEFOMGEVING TNO-rapport Speu rwerkprogramma Thema Duu zame Leefomgeving Bouw en lnfrastructuur Environment & Sustainability Smart Cities Gebouwde Omgeving Princetonlaan CB Utrecht Postbus TA Utrecht T F Datum 29 september 2014 Auteu(s) Dr. H.M.E. Miedema Dr. lr. E.L.J.P. Tielemans Dr. M.A.J. Linde Exemplaarnummer Oplage Aantal pagina's 48 (incl. bijlagen) Aantal bijlagen Opdrachtgever Projectnaam Projectnummer Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfìlm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO. lndien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voonruaarden voor opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende tezake tussen de partijen gesloten overeenkomst. Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is 2014 TNO SPEU RWERKPROGRAMMA THEMA DUURZAME LEEFOMGEVING

2 INO-rapport I 1t47 I nhoudsopgave 1 Voorwoord Programma Buildings and lnfrastructure...,.,...3 lnleiding Trends lnnovatiethema's en technologielijnen Programmalijn lnfrastructuur Programmalijn Bouwkwaliteit Programmalijn Energie Gebouwde Omgeving...'lB Samenwerking en strategische partnering...22 Programma Milieu en duurzaamheid en Smart cities,...,.., lnleiding Roadmaps.....3'l Programmalijnen binnen Milieu en Duurzaamheid Smart Cities Ondertekening Bijlage(n) Geen inhoudsopgavegegevens gevonden.

3 ïno-rapport I 2t47 1 Voorwoord TNO richt zich op waarde-creatie in economische en maatschappelijke zin door het versnellen van innovatieprocessen in coöperatie met bedrijven, kennisinstellingen en overheden. De innovaties waarop TNO zich deze strategieperiode ( ) mee bezighoudt, betreffen vijf belangrijke transities voor de Nederlandse samenleving: 1. lndustrie: Van economische stagnatie naar groei in hoogtechnologische industrie 2. Gezond Leven: Van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag 3. Defensie en Veiligheid: Van veelsoortige dreigingen naar beheersbare risico's 4. Leefomgeving: Van knelpunten door urbanisatie naar vitale stedelijke regio's 5. Energie: Van conventionele bronnen naar duurzame energiesystemen Hiervoor zijn roadmaps ontwikkeld. Een roadmap bevat een stappenplan voor het ontwikkelen van een nieuwe waardeketen voor de Nederlandse economie. Een roadmap beschrijft de innovaties (technologisch, sociaal en systeem) per (onderdeel van de) transitie en de rollen van deelnemende partijen. De tijdhorizon beslaat een periode van zo'n tien jaar en de planningshorizon omvat een periode van vier jaar ( ). De TNO activiteiten gericht op de domeinen van het ministerie lenm en het ministerie BZKz n grotendeels geconcentreerd in het TNO thema Leefomgeving met daarin de volgende roadmaps: 1. Logistics & mobility 2. Environment & sustainability 3. Buildings & infrastructures 4. Smart cities Het Meerjarenprogramm a van het Maatschappelijke Thema Duurzame Leefomgeving is onderdeel van het Strategisch Plan TNO en beschrijft de hoofdlijnen van de kennisontwikkeling ten behoeve van een aantal beleidsdomeinen van het ministerie lenm en het ministerie BZK. Het betreft met name beleidsthema's, die spelen op het gebied van milieu, ruimte, infrastructuur en de stad. Het Meerjarenprogramma is dus gericht op twee grotendeels overlappende zaken:. bijdragen aan de realisatie van de TNO-missie en. bijdragen aan de kennisinfrastructuur van de overheid. Het Maatschappelijke Thema Duuzame Leefomgeving is vooralsnog in het verlengde van de vorige strategie periode onderverdeeld in 2 Vraaggestuurde programma's: 1. Buildings and lnfrastucture (v/h Duurzaam Bouwen) 2. Environment and Sustainability; Smart Cities (v/h Stedelijke Ontwikkeling) Het Vraaggestuurde programma Buildings and lnfrastucture is verbonden met de gelijknamige Roadmap Build ings and I nfrastructu re. Het Vraaggestu urde Programma Environment and Sustainability; Smart Cities omvat 2 programmalijnen: Environment and Sustainability en Smart Cities, elk gekoppeld aan de gelijknamige Roadmaps.

4 3l 47 2 Programma Buildings and lnfrastructure 2.1 lnleiding Dit vraaggestuurd programma richt zich op kennisontwikkeling binnen de roadmap Buildings and lnfrastructure. ln het kennisprogramma bij de roadmap Buildings and lnfrastructure worden vier programmalijnen onderscheiden:.lnfrastructuur. Bouwkwaliteit. Energie gebouwde omgeving. Glastuinbouw Dit VP Bouw en lnfrastructuur betreft de eerste drie lijnen. Het kennisprogramma bij de roadmap Buildings and lnfrastructure staat niet op zich, maar is verweven in het totaal aan activiteiten op het desbetreffende gebied. De volgende type activiteiten en producten in het kader van de roadmap zijn te onderscheiden:. lnnovatie van Middelen en Systemen: voor inspectie, monitoring, data management, beslissingsondersteuning en regelprocessen. Deze producten worden onder meer gebruikt door beheerders van infrastructuur en/of gebouwen en in de glastuinbouw, door service providers, of door eigenaren en gebruikers van energiesystemen. lnnovatie van Materialen en Componenten: constructieve materialen, asfalt, coatings, beschermende en reparatiemiddelen, componenten en apparaten voor energiesystemen. Hierin werkt TNO samen met ontwikkelaars en fabrikanten van materialen, producten, en systemen, en met ontwerpers, bouwers en installateurs.. Hoogwaardige Advisering: TNO ondersteunt eigenaren en beheerders van infrastructuur, gebouwen, en kassen, hun service providers, ontwerpbureaus, en bouwbedrijven en hun toeleveranciers met hoogwaardig advies op basis van laboratorium-onderzoek, veldtesten en bureaustudies.. Onderbouwing en ondersteuning bijde invulling van Wetten, Normen en Richtlijnen: TNO levert kennis en expertise voor nationale, Europese, en andere internationale wet en regelgeving, met betrekking tot onder andere veiligheid, levensduur / duurzaamheid, en energieprestatie. Er wordt intensief samengewerkt met autoriteiten in binnen- en buitenland. Bij TNO zijn bij deze activiteiten onderzoek en toepassing nauw met elkaar verweven in opdrachten, of geheel of gedeeltelijk gesubsidieerde activiteiten. Een deel van de (deels) door de Nederlandse overheid gesubsidieerde activiteiten vindt plaats in het kader van Vraaggestuurde Programma's (VP's), die voor een strategieperiode worden vastgesteld. Dit VP Bouw en lnfrastructuur vult voor de strategie de kennisontwikkeling voor de drie aangeduide programmalijnen (lnfrastructuur, Bouwkwaliteit, Energie gebouwde omgeving) grotendeels in.

5 TNO+apport I 4l 47 De roadmap Buildings and lnfrastructure voor de periode is in tot stand gekomen in nauwe afstemming met overheden en marktpartijen in de sector. Kennisontwikkeling is een belangrijk onderdeel van de roadmap. ln dit hoofdstuk worden de daar beschreven innovatiethema's met gestelde doelen en daaraan gekoppelde kennisontwikkeling samengevat in paragraaf 2.3. Eerst worden in paragraaf 2.2 de achterliggende trends voor de keuze van de thema's en doelen beschreven. 2.2 Trends Van ontwerp, nieuwbouw naar prestatie, beheer bestaande voorraad De vervangingswaarde van de Nederlandse civiele infrastructuur is ca. 350 miljard euro [CBS], voor gebouwen is dat ca miljard euro [CBS]. Als gevolg van veroudering van de voorraad gebouwen en infrastructuur wordt de komende decennia een gestaag toenemende onderhouds- en vervangingsopgave verwacht. Dit brengt steeds hogere kosten met zich mee. Om deze kosten beheersbaar te houden groeit de aandacht voor professionalisering van het asset management. Veel van de infrastructurele werken zijn in de jaren van de vorige eeuw aangelegd. Met een (technische) ontwerplevensduur van 70 tot 100 jaar is het de verwachting dat de kosten voor de instandhouding van deze assets in de komende jaren sterk toeneemt. Op het gebied van waterbouwkundige constructies (sluizen en stuwen) is de uitdaging nog groter. De leeftijd is vaak hoger. Daarnaast is de functionele levensduur vaak langer, waardoor de technische levensduur eerder reden is voor vervanging dan bij weginfrastructuur. Naast de weg-, rail-, en waterinfrastructuur ligt er een zeer grote opgave voor onderhoud en beheer van kabels en leidingen. De verwachting is dat totale jaarlijkse kosten voor onderhoud en vervanging van civiele infrastructuur van ca. 6 miljard euro per jaar nu, in 2030 zijn opgelopen tot een veelvoud van dit bedrag. Vanwege het intensieve gebruik van onze infrastructuur en de hoge (maatschappelijke) kosten van verstoringen, is het van groot belang dat ook hinder (indirecte kosten) bij onderhoud en vervanging tot een minimum beperkt wordt. Het grootste deel van de gebouwvoorraad in Nederland is van na Deze is niet alleen gerealiseerd tijdens de wederopbouw, maar ook gedurende de decennia van economische groei daarna. lnmiddels is een flink deel van deze gebouwvoorraad minder bruikbaar vanwege een overschot aan vierkante meters kantooroppervlakte, een aantal gebieden met krimpende bevolking, verouderde installaties, en als consequentie van een teruglopende onderhoudsstaat. De verschuiving van de focus op nieuwbouw naar onderhoud en renovatie vraagt om een integrale benadering van het vastgoed. Om tot een verlenging van de exploitatieperiode van de bestaand bouw te komen, zal de factor levensduur van toegepaste bouwproducten en installaties een essentiële rol gaan spelen. Speciale aandacht is hierbij nodig voor monumentale gebouwen. Productinnovaties en innovatieve tools om bestaande gebouwen en nieuwe onderhouds- en renovatietechnieken te

6 5l 47 beoordelen worden belangrijk om grip te krijgen op onderhoud en renovatie, en voor het optimaal beheersen van het operationele proces Energie-enmateriaalgebruik ln Nederland en veel andere Europese landen is ca. 35% van het primaire energiegebruik, 50% van het grondstoffenverbruik en circa 30% van het vervoer, watergebruik en CO2-uitstoot gerelateerd aan de gebouwde omgeving. Mede gedreven door Europese regelgeving stellen overheden, bedrijven en burgers steeds hogere eisen aan het reduceren van de energieconsumptie, het opwekken van duurzame energie, het sluiten van grondstofketens en het terugbrengen van de CO2-uitstoot. Een kentering is op mondiaal niveau echter nog niet zichtbaar. De ultieme nationale en Europese ambitie ten aanzien van de gebouwde omgeving is een klimaat-neutrale gebouwde omgeving medio deze eeuw en een circulaire economie voor materialen. Het Energieakkoord voor duurzame groei omvat stappen in de richting van een energievoorziening die in 2050 volledig klimaat-neutraal is. Voor 2030 wordt voor gebouwen gestreefd naar ten minste gemiddeld labela. ln het Energieakkoord is het streven voor de gebouwde omgeving voor 2020 om ten minste de doelstellingen uit de Europese energie-efficiëntie richtlijn (EED), de herziening van de richtlijn energieprestatie van gebouwen (EPBD) en de richtlijn Ecodesign te realiseren, en verder: o bestaande bouw: bestaande woningen en andere gebouwen per jaar minimaal twee labelstappen laten maken;. nieuwbouw: bijna energieneutraal vanaf 2020 (en vanaf 2018 reeds voor overheidsgebouwen) conform EPBD-richtlijn;. huur: gemiddeld label B in de sociale verhuur en minimaal label C voor 80% van de particuliere verhuur in 2020; o utiliteitsgebouwen: energiebesparende maatregelen met een terugverdientijd van minder dan vijf jaar dienen uitgevoerd te worden, conform Wet milieubeheer. lnvesteringen in energie-efficiëntere producten, productietechnieken en hernieuwbare energie worden beschouwd als essentieel om de ambities te verwezenlijken. Terugbrengen van het netto primair energiegebruik in de gebouwde omgeving tot (bijna) nul zou Nederland jaarlijks miljarden elrro's besparen die we nu besteden aan kolen, olie en gas. Bovendien zou het tienduizenden nieuwe banen creëren in de bouw en toeleverende industrie. Door fors in te zetten op energiebesparing en een slimme uitrol van hernieuwbare energie worden de energiekosten voor burgers en bedrijven beheersbaar gehouden. Daarbij moetworden bedacht dat de energierekening van een gemiddeld huishouden 5 tot 6 procent van het huishoudinkomen bedraagt (voor huishoudens met een laag inkomen ligt het percentage nog hoger). lnnovatieprogramma Energiesprong, uitgevoerd in opdracht van het Ministerie

7 6t47 van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, heeft met marktpartijen Nul-op-demeter prestatiecontracten afgesloten. Bij een "Nul Op de Meter" nieuwbouwwoning zijn de in- en uitgaande energiestromen voor gebouwgebonden energiegebruik (ruimteverwarming, -koeling, warm tapwater gebruik) en het gebruik van huishoudelijke apparatuur (incl. verlichting) op jaarbasis per saldo nul. Hierbij geldt tevens dat:. Op basis van de EPG norm moet de woning voor het gebouw-gebonden energiegebruik een EPC hebben kleiner dan 0; o Aanvullend daarop levert de woning een minimum hoeveelheid elektriciteit per jaar voor de afdekking van het elektriciteitsgebruik van huishoudelijke apparatuur;. Gebiedsmaatregelen (conform EMG)worden toegepast om tekort aan opwekkingenmogelijkheden voor huishoudelijk verbruik van een individuele woning te compenseren; de externe duurzame energie wordt opgewekt binnen een straalvan 10 kilometer rondom de woning. De prestatiegarantie in de contracten betreft minimaal de energieprestatie volgens bovenstaande definitie. Aanvullend worden prestatiegaranties ven vacht op het gebied van binnenmilieu. Reductie van het energiegebruik en de toenemende inzet van duurzame energiebronnen kan niet los gezien worden van de behoeften van de eindgebruikers in de gebouwde omgeving. De wisselwerking tussen eindgebruiker en gebouw/installatie is een dominante factor voor het uiteindelijke energiegebruik in energiezuinige of energie producerende gebouwen. Essentiële randvoonrvaarde voor een succesvolle transitie is dat het comfort- en gezondheidsniveau in gebouwen toeneemt, of op zijn minst gelijk blijft. De Roadmap to a Resource Efficient Europe stelt dat het bestaande beleid rond energie-etficiëntie en hernieuwbare energie zijn focus moet verbreden en moet evolueren naar een beleid gericht op grondstoffenefficiëntie. Wonen is een van de drie prioritaire sectoren, naast mobiliteit en voedselvooziening. Aanpak van specifieke ketens en afualstromen als die in de bouw en infra, past ook goed in het beleid van het Ministerie van lnfrastructuur en Milieu gericht op Van Afual Naar Grondstof (VANG) De beheerders van infrastructuur volgen de algemene lijn in hun duurzaamheidsdoelstellingen. Het Rijk en de andere overheden in Nederland hebben besloten om duurzaam in te kopen, om zo de markt te stimuleren tot duurzaam produceren. Dit geldt ook voor de GVlAÂ/-sector. Hiervoor zijn ambitieuze doelen vastgesteld. Zo wilde het Rijk in 2010 voor honderd procent duurzaam inkopen. Gemeenten, provincies en waterschappen streven naar honderd procent in Om duurzaamheid binnen de G\ÂM-sector te stimuleren, en ambities te realiseren werken overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen samen in Duurzaam GW^/ Gegevens inwinnen en benutten Er kan steeds meer gemeten en gemonitord worden en de capaciteit om de meetgegevens op te slaan neemt toe, als ook de mogelijkheden om van deze

8 7 147 gegevens gebruik te maken. Werden voorheen metingen met een specifiek doel en voor een specifieke (eenmalige) uitkomst uitgevoerd, tegenwoordig zijn de resultaten van de diverse metingen steeds meer voor iedereen beschikbaar. Er ontstaat een toenemende behoefte om bruikbare gegevens efficiënt in te winnen, te beheren, en deze Ie veftalen naar informatie waarmee betere sturing en besl u itvorm ing be re ikt wordt. De verschuiving die plaatsvindt van ontwerp en nieuwbouw naar prestatie en beheer stelt specifieke eisen op het gebied van monitoring en beheer van data. Door de geschiedenis van constructies en installaties in cijfers beschikbaar te hebben, kunnen betere beslissingen over beheer en onderhoud worden genomen. Zo heeft Rijkswaterstaat inmiddels het Data lnformatie Systeem Kunstwerken (DISK) als het beheer- en informatiesysteem voor de gegevens van kunstwerken (onder andere: bruggen, tunnels, aquaducten, ecoducten en viaducten, duikers, sluizen en stuwen) die Rijkswaterstaat beheert. Efficiênte inwinning van gegevens met meten en monitoren, en koppeling van deze gegevens met modellen die prestaties berekenen kan de kosten van beheer en onderhoud beheersbaar houden en de beschikbaarheid vergroten. Om energiebesparing te realiseren is inzicht nodig in de grote hoeveelheid data die installaties genereren. ln de praktijk blijkt dat een groot deel van de gebouwinstallaties niet het verwachte potentiele rendement levert. Voor verbetering van energieprestatie en controleerbare afspraken hierover is vertaling van meetgegevens naar bruikbare informatie over verlangde prestaties (energieverbruik, comfort) nodig. Daarnaast is met intelligente regeling van het binnenklimaat en lokale energieopwekking en -opslag veel energie te besparen. Met het toenemend belang van monitorings- en regelsystemen wordt het kwetsbare karakter van informatie een punt van aandacht. Naarmate informatiesystemen een grotere en cruciale rol gaan spelen, is hun robuustheid en veiligheid van toenemend belang Veranderderoloverheid De overheid verschuift voor haar kerntaken van'uitvoeren' naar'regie voeren'. Dit leidt tot andere vormen van sturing en contracten, substantiêle overheidskrimp en een afnemend kennisniveau binnen de overheid. Dit geldt voor de rijksoverheid, maar ook lagere overheden hebben te maken met een schaarste aan technisch inhoudelijk personeel. Dit leidt tot toenemende aandacht voor samenwerking met kennisinstellingen voor kennisborging. Sinds enkele jaren stellen overheden verantwoordelijk voor infrastructuur zich in toenemende mate op als netwerkbeheerders. De kennis met betrekking tot het ontwerpen en onderhouden wordt daarbij meer bij de markt belegd en ook de wijze van aanbesteden wordt hierop afgestemd via zogenaamde prestatiecontracten (maintain, DBM, DBFM). Tegelijkertijd moet de overheid haar kerntaken met steeds minder middelen uitvoeren. Asset management stuurt in toenemende mate op de

9 8t47 Life Cycle Kosten (LCC) waarbij prestaties als beschikbaarheid en veiligheid gedurende de gebruiksduur centraal staan. Om te komen tot optimale oplossingen voor aanleg, beheer en onderhoud dienen de risico's die hierbij van belang ztjn te worden gekend en beheerst. lnnovaties bij marktpartijen zijn nodig om de uitdagingen aan te kunnen. Belangrijk voor de acceptatie van innovaties is dat de risico's ervan op termijn zijn te overzien en beheersen. De overheid verzet ook haar bakens voor onderhoud gebouwen. Zij zal niet langer sturend zijn middels regelgeving, maar legt de verantwoordelijkheid bij de bouwkolom zelf. De overheid stuurt erop dat de bouwkolom komt tot een significante verbetering van de bouwkwaliteit en beter luistert naar de wensen van de bouwconsument. ln verband hiermee zal de Nederlandse bouwsector moeten komen tot breed uitgezette innovaties om de kwaliteit van de gebouwvoorraad op het gewenste peil te brengen/houden. Ook op energiegebied verandert de rol van de overheid. Burgers en bedrijven worden ondersteund bij het zelf nemen van maatregelen om woningen energiezuinig te maken en zelf energie op te wekken, waardoor ze hun energierekening kunnen verlagen. Steeds meer mensen nemen het initiatief om zelf energie te produceren, alleen of met anderen in een coöperatie. Ons land telt inmiddels zo'n 300 coöperaties ('energieke samenleving'). 2.3 lnnovatiethema's en technologielljnen Met voorgaande trends als achtergrond, richt TNO zich voor bouw en infra in de periode op twee innovatiethema's: lnstandhouding gebouwen en infrastructuur en Energie en duurzaamheid. Op deze thema's gaat TNO gericht kennis ontwikkelen om haar rol als innovatie- en kennispartner voor de sector (overheid en bedrijven) te versterken, en samen met de sector ambitieuze doelstellingen te realiseren. Daarbij richt TNO zich op de volgende ledrelsslelrae!: 1 "i"?ï,äiåîriir ::f"ffi i:rîtrå en (eners e, componenten, constructies en (energie)systemen lnspectie, monitoring en datamanagement gericht op prestatie (bv veiligheid of energieprestatie) 2. Maken: ontwikkelen van innovatieve materialen, componenten, producten en systemen, inclusief reparatiematerialen en technieken. De kennisontwikkeling voor de genoemde innovatiethema's wordt hieronder op hoofdlijnen toegelicht. De volgende hoofdstukken geven de nadere uitwerking per programmalijn (infrastructuur, bouwkwaliteit, energie gebouwde omgeving, glastuinbouw).

10 9t Innovatiethema 1: lnstandhouding gebouwen en infrastructuur Het verlengen van de technische levensduur van infrastructuur zorgt in het algemeen voor een verlaging van de totale kosten. Omdat de ontwerpfilosofie van infrastructuur gebaseerd is op een conseruatieve voorspelling, wordt het nauwkeuriger modelleren en voorspellen van het gedrag in toenemende mate lucratief. Het aantonen van verborgen sterktes levert een substantiële bijdrage in de verlaging van de levensduurkosten (langere levensduur). Ook het ontwikkelen van degradatiemodellen, inspectie- en monitoring methoden, materialen en methoden voor het voorkomen of vertragen van degradatie, en levensduur-verlengende reparaties helpt bij het terugdringen van de kosten voor zowel infrastructuur als gebouwen. TNO stelt zich tot doel om samen met de stakeholders in de gebouwde omgeving een reductie van de life cycle kosten tot stand te brengen van 20o/o in 2020 en 50% in Om dat te kunnen realiseren zal TNO kennis ontwikkelen met betrekking tot de onderscheiden technologielijnen: Beoordeli ngskaders en bes/issrn g sonde rsteu n i ng Beslissingsondersteunende systemen, waarmee de beslisser op een gebruikersvriendelijke manier toegang heeft tot de gegevens uit monitoring en inspectie, gemanaged via BIM en GIS systemen, via de KP -modellen geanalyseerd en vertaald in actuele en toekomstige prestaties van infra en gebouwen. Modellering Modellen waarmee de belangrijkste prestaties (KPl's) van gebouwen en infrastructurele objecten en systemen kunnen worden voorspeld, als basis voor de planning van onderhoud en beheer. lnspectie, monitoring en datamanagement. Binnen de bestaande onderhoudsaanpakken worden interventies in belangrijke mate gepleegd als reactie op schade-incidenten, op basis van routinematige onderhoudsschema's, of gestuurd door menselijke (visuele) inspecties. Hier kan grote winst worden geboekt door de ontwikkeling en inzet van next generation, geautomatiseerde monitoring en inspectie technologieën. Voor het datamanagement is van belang BIM en GIS systemen, die primair gebruikt worden in de ontwerp- en realisatiefase, door te ontwikkelen tot platforms die ook geschikt zijn voor opslag, beheer en management van monitoring- en inspectiegegevens over de gehele levenscyclus. Maken Meest gebruikte materialen in gebouwde omgeving zijn beton, staal en asfalt. Focus hiervoor is veroudering/langere levensduur van deze materialen, verbeteren van functionaliteiten, en toepassing van alternatieve, secundaire grondstoffen. Daarnaast van belang zijn nieuwe of verbeterde preventie, en reparatietechnieken en -materialen voor het voorkomen of afremmen van degradatieprocessen, en voor levensduur verlenging. Ontwikkeling van versnelde proeven waarmee de levensduur en milieuwinst van innovatieve materialen en producten betrouwbaar kan worden bepaald, kunnen innovaties van materialen versnellen

11 10t lnnovatiethema 2: Energie en duuzaamheid Via energiebesparing, duurzame lokale compacte conversie en opslag van energie en slimme systemen is de CO2 uitstoot gerelateerd aan de gebouwde omgeving fors terug te brengen. De introductie van maatregelen zal voor een groot deel in de bestaande gebouwde omgeving moeten plaatsvinden en gecombineerd worden met onderhouds- en renovatieaanpakken. Dit stelt specifieke eisen aan de inpasbaarheid van oplossingen. De opgave ten aanzien van het sluiten van materiaalkringlopen en energiebesparing z'rjn nauw verweven. De uitdaging is de kringlopen te sluiten met verlaging van het energiegebruik in de levenscyclus van de materialen. TNO stelt zich tot doel om samen met de stakeholders voor de gebouwde omgeving een reductie van 20o/o CO2 tot stand te brengen in 2020 en energieneutrale gebieden in Om dat te kunnen realiseren zal worden ingezet op kennisontwikkeling met betrekking tot de volgende technologielijnen: Beoordel ingskaders en bes/lssrn g sonderste u n i ng Activiteiten gericht op beoordelingskaders kunnen plaatsvinden in verband met de verdere ontwikkeling van energieprestatie regelgeving. Meer specifiek zullen ze gericht worden op planning van energiesystemen in de wijk en op het ontwerp van het klimaatsysteem voor kassen in verschillende regio's van de wereld. Modellering Modellen waarmee de belangrijkste prestaties (KPl's) op het gebied van energie en binnenmilieukwaliteit van gebouwen en milieuprestaties van infrastructuur berekend worden, als basis voor regeling, beheer, onderhoud en renovatie. lnspectie, monitoring en datamanagement Monitorings- en adaptieve regelsystemen in gebouw(-) en kas(installaties) voor optimale (energie)prestaties, en maximale aanpassing aan de (wisselende) gebruikerswensen. Ontwikkeling van BIM en GIS systemen die gebruiktworden in de ontwerp- en realisatiefase van energiesystemen en tevens geschikt zijn voor opslag, beheer en management van monitoringsgegevens tijdens de gebruiksfase en daarop gebaseerde actieve sturing van het energiesysteem. Maken Reduceren van de energievraag in gebouwen (warmte-/koudevraag) door energie efficiëntere en robuuste installaties en door schakelbare gebouwschil (coatings), en reduceren van de energievraag in infrastructuur door beperking van de rolweerstand van het wegdek en embodied energy van materialen. Ontwikkeling van zeer efficiênte en compacte energie-conversietechnologie (thermische zonnecollectoren, efficiënte en compacte warmtepompen voor de bestaande bouw) en van lokale compacte thermische opslag om verschil in energievraag en aanbod in de tijd te kunnen overbruggen. Bij al deze ontwikkelingen is van belang de integratie van energiesysteemcomponenten in gebouwen en in de infrastructuur.

12 'tl I 47 Ontwikkeling van binders voor asfalt en beton op basis van biobased materialen en reststromen uit andere sectoren. Materialen en processen waarmee hoogwaardig hergebruik van bulkmaterialen uit bouw en infra mogelijk wordt en materialen voor verlenging levensduur resulterend in minder materiaalgebruik (bv. additieven, beschermende coatings). Materialen met meer functionaliteit. 2.4 Programmalijn Infrastructuur De kennisontwikkeling in de onderscheiden technologielijnen (zie paragraaf 2.3) wordt in apafte paragrafen beschreven voor (zie onderstaande tabel): kunstwerken, wegen, spoor, en kabels en leidingen. Een algemeen punt zalztjn dat de validatiecyclus voor nieuwe ontwikkelingen zo compleet mogelijk wordt doorlopen. Stappen daarbij kunnen zijn simulaties, tests op lab schaal en veldtesten op ware grootte in praktijkomstandigheden. Kunstwerken (weg, nat, droooì Wegen Spoor Kabels en leidingen o c o '3 o Ê.c, (, o Beoordelingskaderc en besí'sslngson d e rste u n i ng Modelleri ng constructies en netwerken lnspectie, monitoring en datamanagement Maken: materialen, reparatietechnieken en versnelde tests f' ^ö v cv g à f te cv v (\, F (Ð v (v \..E ö {oo ry tr s v OV Kunstwerken (weg, nat, droog) Ontwikkelingen voor kunstwerken zrjn in het bijzonder gericht op constructieve veiligheid. Beoorde li ngskaders en bes/rssrn gsonde rsteu n i ng De bestaande beoordelingskaders voor de prestaties van kunstwerken ten aanzien van veiligheid, duurzaamheid, en levensduur worden op een drietal aspecten doorontwikkeld: o Veiligheidsfilosofie voor (nieuwe en) bestaande constructies, o Nieuwe materialen en constructievormen,. Robuustheid en multi-hazards.

13 12t47 Op het gebied van IIElte-KUIÞbgeIEgII spelen enkele specifieke ontwíkkelpunten:. Beoordeling van de betrouwbaarheid en beschikbaarheid van natte kunstwerken zowel die in primaire keringen, als daarbuiten, rekening houdend met de verschillende kaders (Waterwet / Bouwbesluit) en functies; o Belastingmodellen waarbij ook rekening gehouden wordt met mogelijke klimaatveranderi ngen; o KPI's voor kritische sterkte-eigenschappen van beton- en staalconstructies. Daarnaast is de beoordeling en beslissingsondersteuning voor de tunnelvan de toekomst een specifiek punt van aandacht, met daarbij focus op tunnel{echnische installaties en veiligheidsregimes voor tunnels. Modellering constructies en netwerken. Modellering van vermoeiingsgedrag en dynamische aspecten bij stalen (verkeers- en spoor)bruggen; o Modellering van materiaaldegradatieprocessen zoalswapeningscorrosieen ASR en het effect daarvan op het draagvermogen (veiligheid op termijn);. Ontwikkeling multi-scale aanpak om verschillende tijdschalen te verbinden en zo nodig te verbinden met stappen op de afstandschalen;. Responsmodellering van het vermoeiingsgedrag van constructies (evenals portalen, masten e.d., langs de infrastructuur) en het gedrag bij (extreme) dynamische belastingcondities bij spoor- en verkeersbruggen;. Modellering van de effecten van onderhoudsmaatregelen op de levensduur. o Ontwikkeling probabilistische belasting- en responsmodellen voor constructies blootgesteld aan bijzondere belastingvormen zoals brand en explosies, voornamelijk gerelateerd aan tunnels,. Stochastische belastingmodellen voor'shallow depth, small magnitude earthquakes' (geïnduceerde aardbevingen) in Groningen;. Koppeling van metingen, belastingen en responsemodellering;. Belastingmodellen voor quasi statische (verkeers)belastingen en voor vermoeiing bij bestaande constructies;. Modellering van belasting en respons bij grond-constructie-interactie (MLT);. TUdsafhankelijke modellen en curves voor corrosion fatigue van verschillende materialen bij sluizen en waterkeringen. lnspectie, monitoring en datamanagement Op het gebied van inspectie, monitoring en datamanagement ligt de nadruk op de vertaling van inspectie en monitoring resultaten naar informatie die gebruikt kan worden voor beslissingen over onderhoudsplanning en asset management, bijvoorbeeld door gebruik te maken van geavanceerde data-analyse-technieken gebaseerd op Bayesian Belief Nets: o Gebruik van nieuwe meettechnieken zoals satellietmetingen, metingen uit de lucht en sonar wordt verder geëxploreerd;. Ontwikkeling van waarschuwingssystemen voor dynamische belaste betonnen en stalen kunstwerken;. Ontwikkeling en toepassing van nieuwe inspectietechnieken voor het vaststellen van de actuele staat van natte kunstwerken. ln het bijzonder de

14 13t47 toestand van metselwerken kademuren en moeilijk te bereiken onderdelen in de kunstwerken. Ontwikkeling van proefbelastingconcepten voor bruggen met een kleine overspanningen (combinatie van belasten, monitoren en beoordelen); Faalkansvoorspelling van de hoofddraagconstructies van bruggen voor vermoeiing, gebaseerd op inspectie van verbindingen, en met kwantificering van de invloed van maatregelen; Optimalisatie van inspecties op basis van monitoring bij vermoeiing gerelateerde degradatie van (voorspelling van de restlevensduur van orthotrope rijdekken, met update op basis van de juiste monitor- en inspectiegegevens, en met restlevensduurberekening na reparatie en renovatie); Voorsorteren op integratie met BIM (dataopslag en conversie bruikbare standaarden); Maken: materialen, reparatietechnieken en versnelde tests o Ontwikkeling beton met nieuwe binders en prestatie-gebaseerde beoordelingsmethoden voor de kalibratie van duurzaamheidsmodellen voor betonconstructies; o Ontwikkeling beton met extra functionaliteiten, natuurlijke, zelfhelende, CO2- arme materialen (bijvoorbeeld composieten en alternatieve bindmiddelen); o lnnovatieve reparatietechnieken voor preventie en levensduurverlenging zoals Kathodische Preventie (KP) en electrochock (inclusief een afwegingskader voor de toepassing); o Vezelversterkte materialen voor draailager (slijtvaste, niet corroderende materialen;. Ontwikkeling van richtlijnen voor prestatiebeoordeling van toepassing van bijvoorbeeld vezelversterkte kunststofcomponenten en hoge sterkte beton in natte kunstwerken; o Modellen voor het in rekening brengen van de dynamische component van (hydraulische) belasting gerelateerd aan dynamicamodellen van responsie van constructie; o Snelle toetsing van voorgestelde innovaties Wegen Beoordel ingskaders en bes/rssrn gsonde rsteu n i ng Voor wegen en wegconstructies richten de ontwikkelingen zich voor een belangrijk deel op het beschikbaar krijgen van versnelde beoordelings- en beproevingsmethoden waarmee innovatieve oplossingen in de wegenbouw in een kort tijdsbestek adequaat kunnen worden beoordeeld op kwaliteit, technische prestaties en duurzaamheid (durability en sustainability). Doel is hierbij dat de ontwikkeling en beoordeling van producten van marktpartijen wordt versneld en beter aansluit bij de inkoopstrategie van de (Rijks)overheid. Modellering constructies en netwerken Op constructie- en netwerkniveau wordt ingezet op twee speerpunten. Op de eerste plaats zullen kwantitatieve, probabilistische modellen voor risico gebaseerd asset management worden ontwikkeld voor de bepaling van de invloed van onderhouds-

15 14147 en beheersmaatregelen op de technische eigenschappen en de daaraan gekoppelde prestaties van wegen (hinder, veiligheid, geluid, levensduur, herbruikbaarheid en gezondheid). Daarnaast wordt ingezet op innovatieve ontwikkelingen van nieuwe wegconcepten en -constructies met extra functionaliteit, of betere prestaties (bijvoorbeeld stiller, energie-armer, of met minder onderhoud). I nspectie, monitoring en datamanagement Door de ontwikkeling van next generation inspectie- en monitoringsystemen kunnen eigenschappen en omgevingscondities van asfalt deklagen en bitumineuze voegovergangen momentaan en lokaalworden geregistreerd. De data uit verschillende meet- en datasystemen kunnen worden geïntegreerd in een BIMomgeving, en vertaald naar indicatoren voor conditie, prestatie en kwaliteit. Het doel hierbij is dat die als input benut kan worden voor asset management. Maken: materialen, reparatietechnieken en versnelde tests Ontwikkeling van fysisch-chemische modellen voor de prestaties van asfalt deklagen in de tijd. Deze modellen vormen de basis voor betere voorspellingen van degradatie en levensduur, voor optimalisatie en innovatie van nieuwe mengsels, en voor het creëren van mogelijkheden voor hoogwaardiger recycling. Zij worden ook gebruikt voor de ontwikkeling van asfalt met andere binders en toeslagstoffen (vezels) Spoor Voor spoorbruggen, -viaducten en -tunnels: zie paragraai2.4.1 Voor het spoor richten de ontwikkelingen zich verder vooral op inspectie, monitoren en gegevensvenrverking. lnspectie, monitoring en datamanagement. Voor het spoor is al een grote hoeveelheid van meetgegevens beschikbaar. Een uitdaging is om de bruikbare informatie uit de beschikbare metingen te halen voor integrale beslissingsondersteuning en te identificeren voor welke benodigde informatie nog meetgegevens ontbreken;. Ontwikkeling en realisatie van state-of-the-art systemen voor het monitoren van de railinfrastructuur. Voorbeelden zijn de ontwikkeling van een nieuw meetsysteem dat met hoge snelheid de conditie van de bovenleiding in kaart kan brengen en van de automatische interpretatie van camerabeelden ter ondersteuning en vervanging van visuele inspectie;. Toegankelijk maken van de bruikbare informatie voor de verschillende stakeholders en systemen (in contracten, voor onderhoudsmanager; branche breed informatie uitwisselen). De vereiste data één maal vastleggen en op een gemeenschappelijke manier beschikbaar maken voozien van eenduidige betekenis. De data op een soepele manier vertalen naar toegankelijke informatie, zo nodig op locatie beschikbaar Kabels en leidingen De benodigde ontwikkeling voor kabels en leidingen wordt in de komende jaren verder uitgewerkt, vooral met het oog op efficiënter beheer van de aanwezige assets. De onderhouds- en vervangingsopgaaf is hier bijzonder groot. Op het

16 15147 gebied van water-, gas- en persleidingen worden al enkele initiatieven genomen zoals:. Ondersteuning van besluitvorming over onderhoud en beheer persleidingen; o Modellering degradatie leidingen en beddingen in relatie tot mogelijke faalmechanismes (vaststellen KPI's);. lnspectie, monitoring en datamanagement van water- en gasleidingen. 2.5 Programmalijn Bouwkwaliteit De kennisoniwikkeling in de onderscheiden technologielijnen (zie paragraaf 2.3) wordt eerst voor Bouwkwaliteit algemeen beschreven (paragraaf 2.5.1) en daarna (paragraaf 2.5.2) aangevuld met specifieke aspecten voor (zie onderstaande tabel): woningbouw, utiliteitsbouw, erfgoed en zorgbouw. (, 'å oclt I (' Ê ú, Beoordelingskaders en besíssrngson d e rste u n i ng Modelleing constructies en componenten lnspectie, monitoring en datamanagement Maken: materialen, reparatietechnieken en versnelde tests Woningbouw.r0r Þ q"- {f) cv g Utiliteitsbouw È A) to cv \ cv ttì \ s fù* rv a) a ù Erfgoed Zorgbouw Q (Ð v A) ry \ rä {re ry (r) cv QT 'f) cv \rtì fuë A) cv v Bouwkwal ite it ge nerie k Beoorde lingskaders en bes/nsrn g sonderste u n i ng Binnen de publiek-private regelgeving vindt er een verdere verschuiving plaats van gespecificeerde oplossingen ('sprinklers') naar functionele specificaties ('brandveilig'). Dit vereist een risico gebaseerde aanpak. Belangrijke ontwikkelingsgebieden voor de komende jaren zijn daarbij: aardbevingsbestendigheid, brandveiligheid en onderhoudsvoorspelling. Een consequentie van het functioneel specificeren is dat een koppeling van de prestatie-indicatoren op verschillende abstractieniveaus noodzakelijk wordt. Uit de praktijk blijkt dat er in veel gevallen nauwelijks een verband is tussen de KPI op gebouwvoorraad, op complexniveau en op elementniveau. Specifiek geldt dit voor de onderhoudssector waar integraal gaat worden aanbesteed en voor de zorgsector waar een goed ontworpen zorggebouw tot een wezenlijke optimalisatie van het zorgproces kan leiden.

17 TNO-rapporl I '16 I 47 Model le ri ng constructies en componenten Met een verouderende gebouwvoorraad is het de vraag hoe lang gebouwen en systemen nog mee kunnen.. Aangezien materialen in de tijd degraderen is de ontwikkeling van voorspellingsmodellen voor levensduur en restcapaciteit essentieel. Belangrijke aspecten hierbij zijn kosten en erfgoedwaarde.. De kwaliteit van interventies (reparaties, onderhoud) zal bij een verouderende gebouwvoorraad een belangrijke stempel drukken op de kosten, kwaliteit en risico's van de voorraad. Belangrijk is het effect van interventies te kunnen voorspellen.. Zeer specifiek voor Groningen geldt dat bestaande (verouderende) gebouwvoorraad geconfronteerd wordt met geïnduceerde aardbevingen. Voor aardbevingsschade is het van belang de te venryachten schade te kunnen voorspellen op basis van te venuachten bevingen. Hiervoor zal nog veel kennis ontwikkeld moeten worden over het ontstaan van schade aan gebouwen door een beving, de inschatting van restcapaciteit en de koppeling van deterministische benaderingen met probabilistiek.. Tevens is het van groot belang de gevolgen van interventies (versterkingen) voor het gedrag bijvolgende bevingen te kunnen voorspellen om het juiste maatregelenpakket te kunnen kiezen.. Bestaande gebouwen worden belast door extremer weersomstandigheden dan tijdens h un ontwerp voorzien. Bestaande (utiliteits)gebouwen worden aangepast aan nieuwe gebruikersbehoeften, bijvoorbeeld met extra verdiepingen op het bestaande gebouw, aangepaste (opener) gebouwindeling, en nieuwe gevels (hogere energieprestatie). Nieuwe gebouwen die ingepast moeten worden tussen bestaande gebouwen worden slank ontworpen. Door deze ontwikkelingen neemt de gevoeligheid voor wind en trillingen toe en blijft verdere ontwikkeling van rekenmethodieken op dit vlak een aandachtspunt. lnspectie, monitoring en datamanagement Vanwege het belang om de actuele staat van het gebouwen te weten, neemt de behoefte om te kunnen inspecteren en monitoren toe. Verzamelde gegevens kunnen samen met gebouwdata door middel van BIM/GlS eenvoudig toegankelijk worden gemaakt. Hiermee wordt de mogelijkheid geschapen om (bestaande) prestatiemodellen te voozien van relevante data die voorheen slechts moeizaam te verkrijgen waren. Bij veel bestaande inspectiemethoden is het echter de vraag wat de kwaliteit van het resultaat is van het inspecteren. Zo leveren inspecties bij onderhoud inzicht in de problemen, maar niet de verwachte levensduur. Een belangrijke stap daarmee voor de komende jaren is het komen tot gevalideerde methoden voor het inspecteren en monitoren van de gebouwprestaties. Bouwlnformatie Modellen (BlM), 3D-opnames maar ook allerlei soorten apps maken het op dit moment al mogelijk om op ieder moment in de tijd gebouwinformatie te verzamelen en te venryerken. Belangrijke vraag wordt welke informatie er waar nodig is. Dit betekent dat we van BIM naar BPM (bouwprestatie modellering) gaan waarbij datamanagement, inclusief afspraken over rechten en plichten, centraal komt te staan. Op den duur zal de koppeling van inspectie- en monitoringsinformatie met bouwprestatiemodellen de mogelijkheid doen ontstaan om de prestatie in de tijd te volgen en steeds te voorspellen. Maken: materialen, reparatietechnieken en versnelde tests Door verschuiving naar prestatieafspraken treedt er een interessante ontwikkeling

18 17t47 op bij de grondstof- en toeleveranciers in de bouw. Op dit moment is de productie vaak gericht op maximaalvolume tegen laagste prijs. Door prestatieafspraken is het mogelijk om naar'fit-for-purpose' materialen te gaan. Dit zijn materialen die geoptimaliseerd worden voor een toepassing. Hierdoor is het mogelijk onderscheidende producten en merken te maken, met uiteindelijk een betere business case. De focus ligt enerzijds op de steenachtige materialen (beton, baksteen, gi ps) en anderzijds op oppervlaktebehandelingen (coati ngs, hyd rofobeeren verstevigingsmiddelen, etc. ). Bij het optimaliseren van de materialen wordt gekeken naar de technische aspecten (levensduur, bescherming, energieprestatie, materiaalkringloop), en tevens naar de toepassing (dragend, vormvrij, afbouw, productkringloop) en de business case (TCO, toegevoegde waarde, ketenoptimalisatie). Kennisontwikkeling zal zich onder meer richten op: o Transportmodellen in permeabele media voor de ontwikkeling van beschermingsmaterialen en {echnieken;. Chemisch-fysische modellen van beton in de vormingsfase, naast de verdere ontwikkeling van micro-structuur ontwerp tools voor ontwikkeling van beton met andere basisstotfen of nieuwe additieven; o Versnelde tests voor de evaluatie van technische aspecten Specifieke aspecten woningbouw, utiliteitsbouw, erfgoed en zorgbouw Woningbouw De woningbouw wordt gekenmerkt door een relatief eenvoudige set aan woning typologieën en een belangrijke positie van de woningcorporaties. De grote uitdaging voor deze sector is een optimaal asset management dat aansluit bij de wensen van de eindgebruiker en de woningen betaalbaar/verhuurbaar houdt. Aangrijpingspunten hiervoor zijn het onderhoud in combinatie met het reduceren van het energieverbruik. ln dit verband zal worden gewerkt aan: o Ontwikkelen van een generieke KPI-systematiek gericht op onderhoud met koppeling tussen indicatoren op strategisch, tactische en operationeel niveau;. Ontwikkelen van op actuele prestaties gerichte inspectiemethoden; o Koppeling van prestatiemodellen aan BlM. Daarnaast wordt aan materiaal/systeem in novaties gewerkt gericht op:. Steenachtige materialen op basis van reststromen en met een lager energie- en waterverbruik;. Coatings en mortels met toegevoegde functionaliteit (bescherming, verlenging levensduur, signalering) Utiliteitsbouw Groot probleem van de utiliteitsbouw is de leegstand. Een onderliggende oorzaak is dat de technische levensduur van gebouwen niet overeenkomt met de veel sneller fluctuerende vraag naar een omhulling van een operationeel proces (functionele levensduur). Dat neemt niet weg dat verbetering en kostenbeheersing van onderhoud een belangrijk onderwerp is. Daarbij geldt voor u-bouw (tegenover woningbouw) dat dit om individuele gebouwen gaat (veel verschillende typen en weinig partijen met veel gebouwen in eigendom).

19 18t47 ln dit verband zalworden gewerkt aan:. Koppelen van prestatie-indicatoren op gebouw, component en elementniveau;. Ontwikkelen van risico-gebaseerde gebouwsimulatiemodellen op het vlak van met name brand en onderhoud;. Verdere ontwikkeling van modellen voor windbelastingen en gebouwtrillingen; Ertgoed Bij het fysieke erfgoed liggen de belangrijkste uitdagingen op enerzijds het behoud van het erfgoed met minimale ingrepen (erfgoed waarde) en anderzijds op het benutbaar houden van het gebouw voor veranderende functies. ln dit verband zal worden gewerkt aan:. Voorspellen van de levensduur van bestaand metselwerk en ingrepen met als doel de culturele waarde te behouden, de kosten te reduceren en foutieve ingrepen te voorkomen;. Koppelen en organiseren van digitale informatie op zoweltechnisch vlak (gebruikte materialen), cultureel vlak (historie), alsook gebouwinformatie en beslissingsondersteu n ing. Daarnaast wordt gewerkt aan:. Versnelde degradatieproeven waarmee uitspraken gedaan kunnen worden over de kwaliteit van bestaande en nieuwe reparatiemethoden;. Reparatiemethoden en materialen op het vlak van metselwerk, mortels en oppervlaktebehandelingen Zorgbouw De operationele kosten van een ziekenhuis zijn ordes hoger dan de ontwerp- en bouwkosten. Er valt veel te winnen door bij ontwerp en bouw zeer goed na te gaan hoe het operationele proces gefaciliteerd kan worden door het gebouw. Als voorbeeld: een verkeerde plaatsing van verpleegafdeling ten opzichte van OK leidt tot een substantiële verlenging van de looproute en daarmee de kosten van het personeel en de kans op calamiteiten. ln dit verband zal worden gewerkt aan:. 'Evidence based design': het aantoonbaar goed ontwerpen, gecombineerd met een feedbackloop vanuit het operationele proces;. Risicogebaseerde brandveiligheid door een interactie van bouwkundige, installatietech n ische en organisatorische aspecten ;. Energie-etficiëntie door een koppeling van gebouwaspecten, functionele prestaties en BIM-GlS. 2.6 Programmalijn Energie Gebouwde Omgeving De kennisontwikkeling in de onderscheiden technologielijnen (zie paragraal2.3) wordt in aparte paragrafen beschreven voor (zie onderstaande tabel): o Gebouw en binnenmilieu. Wljk

20 't9 I 47 Het hele onderdeel 'lnstallaties' (Compacte Conversie en Gompacte Opslag) sluit nauw aan bij TKI EnerGO en wordt samen met de meer op productontwikkeling gerichte delen voor Gebouw en binnenmilieu en voor Wijk uitgewerkt in het VP Energie gebouwde omgeving voor de TKI EnerGO. ln het bijzonder de ondenruerpen die sterk gerelateerd zijn aan modelontwikkeling voor energieprestatiebeoordeling en aan energieprestatie gekoppeld met binnenmilieukwaliteit zijn opgenomen in dit vraaggestuurd programma. lnstallaties Gebouw en binnenmilieu Wrjk c,g E I E o Beoordelingskaders en besíssrngson de rcte u n i ng Modellering lnspectie, monitoring en datamanagemenf en control Maken: materialen, componenten en systemen.þ È cv (o (o cv clv \,'lì \.o.o.þ q" d" Gebouw en binnenmilieu ln dit onderdeelworden modellen, methodieken en gebruiksvriendelijke, robuuste venti latiesystemen ontwikkeld om de energ ieprestatie en bin nenm ilieukwaliteit van een gebouw te verbeteren, effectief te monitoren, beter te voorspellen en te regelen. De invloed van de eindgebruiker is hierbij een belangrijke factor. Hierbij wordt zowel aandacht besteed aan de ontwerpfase als de operationele fase van een gebouw. Model le ring energ ieprestatie De effectiviteit van energiebesparende maatregelen, en de daadwerkelijke energieprestatie van een bestaand gebouw en energiesysteem, worden in grote mate beïnvloed door de interactie met de gebruiker, de comfort beleving en het effect op de binnenmilieu kwaliteit. Echter, de huidige (energie)prestatiemodellen houden hier slechts summier rekening mee. Het gevolg is dat de modellen gemiddeld over een groter aantal gebouwen een goede uitkomst geven, maar slechts beperkt bruikbaar zijn om de werkelijke energieprestaties van een individueel gebouw/energiesysteem te voorspellen als functie van de tijd, gebruik, etc.. Dergelijke modellen zijn echter wel nodig om bijvoorbeeld de effectiviteit van energiebesparende maatregelen te bepalen, de energieprestatieregelgeving

TNO. innovation for life. Meerjaren Speurwerkprogramma 2015-2018 F +31 888663010 Thema Duurzame Leefomgeving Bijstelling 2016.

TNO. innovation for life. Meerjaren Speurwerkprogramma 2015-2018 F +31 888663010 Thema Duurzame Leefomgeving Bijstelling 2016. TNO innovation for life TNO-rapport TNO 2015 R11205 Leefomgeving Van Mourik Broekmanweg 6 2628 XE Delft Postbus 49 2600AA Delft www.tno. fl1 T +31 888663000 Meerjaren Speurwerkprogramma 2015-2018 F +31

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

ideego programma 2015

ideego programma 2015 ideego programma 2015 Wijnand van Hooff Programmadirecteur TKI Solar Energy TKI Solar Energy zonnestroomtechnologieën 1. Zonnestroom 2 TKI EnerGO energie in de gebouwde omgeving 2. Warmte en koude 3 TKI

Nadere informatie

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014

TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid. Programmalijnen en speerpunten 2014 TKI Tender en programmalijnen Switch2SmartGrid Programmalijnen en speerpunten 2014 Programmalijnen en aandachtspunten 1. Energiemanagement voor fleibiliteit van energiesysteem 2. Informatie en control

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Hans de Jonge 29 oktober2009

Hans de Jonge 29 oktober2009 Hans de Jonge 29 oktober2009 Strategische doelen Rendement Risico s Monitoring en verantwoording Risico- en lifecycle management Veroudering & lifecycle Besluitvorming en prioritering Operationele werkzaamheden

Nadere informatie

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd

Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Een comfortabel en duurzaam gebouw, gegarandeerd Ministerie van Financiën, Den Haag Manesco helpt gebouweigenaren met comfortverbetering, energiebesparing én, tegen lagere exploitatiekosten. Manesco is

Nadere informatie

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn.

Energiebesparing. Betonkernactivering. Programma. Energiebesparing EPBD. Energy Performance Building Directive. Europese richtlijn. Programma Energiebesparing & Betonkernactivering Energiebesparing Europa Nederland Besparingspotentieel Specialisten gevraagd? Betonkernactivering Publicatie Leergang Kees Arkesteijn 1 2 Energiebesparing

Nadere informatie

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda

Building4life. Wilt u weten hoe? Building4life. Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus 1069 4801 BB Breda Wilt u weten hoe? Ga stap voor stap door onze aanpak: - Kennismaking Building4life - De Building4life werkwijze - Uitgewerkte case Amarant Tilburg Building4life Jan van Polanenkade 26B1 4811 KM Breda Postbus

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel

Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Bijlage 1 Van inspanningsverplichting naar prestatiecontract nieuwbouw MFG Kaatsheuvel Door Sunburst B.V. Ing. Joost de Roij en Ing. Joost Vermeer januari 2014 Inhoudsopgave Blz Inleiding 3 1. Van inspanningsverplichting

Nadere informatie

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO)

Energieke Zorgbouw. 5 oktober 2011. Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Energieke Zorgbouw 5 oktober 2011 Wijnanda Willemse (Agentschap NL) Stefan van Heumen (TNO) Introductie Wijnanda Willemse adviseur NL Energie & Klimaat - Agentschap NL Voorheen SenterNovem Energiebesparing

Nadere informatie

Energiemaatlat voor gebouwen??

Energiemaatlat voor gebouwen?? Energiemaatlat voor gebouwen?? Ervaring met gebouwbeheersystemen en monitoring Home2050 6 oktober 2015 Hans Buitenhuis DWA Bodegraven Indeling Inspanningen en prestaties Prestaties vaststellen en bewaken

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten

Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal. Informatiebijeenkomsten Kantoren vernieuwen naar Energieneutraal Informatiebijeenkomsten Over Energiesprong Praktijkexperimenten voor vernieuwing volkshuisvesting van onderaf Programma s 1. Huren en Kopen 2. Verdichten en Verdunnen

Nadere informatie

Condition Based Maintenance klinkt logisch, maar hoe krijg ik het georganiseerd.

Condition Based Maintenance klinkt logisch, maar hoe krijg ik het georganiseerd. Condition Based Maintenance klinkt logisch, maar hoe krijg ik het georganiseerd. Jan van der Lee 3 november 2011 Onderhoud ProRail, Lightrail en Industrie Bruggen, Tunnels, Sluizen, Rivieroevers, Waterkeringen

Nadere informatie

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu

TECHNISCH BEHEER. Zorgeloze kwaliteit. vandorp.eu TECHNISCH BEHEER Zorgeloze kwaliteit TECHNISCH BEHEER Onze samenleving verandert snel. Waar in het verleden volstaan kon worden met een eenvoudig inspanningscontract voldoet dit veelal niet meer aan de

Nadere informatie

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012

Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Programma van Eisen Frisse Scholen april 2012 Voor u ligt het Programma van Eisen Frisse Scholen. Dit Programma van Eisen dient als leidraad voor opdrachtgevers van nieuw- en verbouw van scholen (schoolbesturen

Nadere informatie

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid

Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Prestatiecontracten sleutel tot duurzaamheid Workshop Prestatiecontracten 7 december 2009 Albert Hulshoff, programma-adviseur adviseur Utiliteitsbouw SenterNovem Albert Hulshoff innovatie, energie, klimaat,

Nadere informatie

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant

De bakens verzetten. Verduurzamen van commercieel vastgoed. Machiel Karels - consultant De bakens verzetten Verduurzamen van commercieel vastgoed Machiel Karels - consultant Het glas is half leeg PROFIT 20-6- 20-6- Meer dan 25% van gebouwgebruikers klaagt over de huisvesting Ziekteverzuim

Nadere informatie

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis

NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis NVN 7125 Berekenen energiebesparende gebiedsmaatregelen als onderdeel van de EPC-eis 11 oktober 2011 Bert Elkhuizen Cofely Energy Solutions Definities NEN 7120: nieuwe norm voor het bepalen van de energieprestatie

Nadere informatie

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing

MJA Workshop Wet & Regelgeving. Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing MJA Workshop Wet & Regelgeving Duurzaamheid, gebouwen en energiebesparing Marco van de Esschert Ministerie van BZK Energieakkoord, Bouwbesluit, Energielabel en BENG MJA Workshop 2014 Marco van de Esschert

Nadere informatie

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015

Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Bepaal je bestemming vóórdat je vertrekt! Kennisdag Grip op Kwaliteit, 10 november 2015 Introductie Bernd Karstenberg, LCC adviseur André van den Hoek, Projectmanager onderwijshuisvesting (o.a. voor Lucas

Nadere informatie

Energy Services heeft nieuws voor u!

Energy Services heeft nieuws voor u! Energy Services heeft nieuws voor u! Mobiele App voor uw Energiezaken Energiebesparende technieken en duurzame energie Nieuwe website, met nog meer informatie Energiebesparing in kantoren, bedrijfshallen

Nadere informatie

Professionalisering van Levensduurverlenging

Professionalisering van Levensduurverlenging Professionalisering van Levensduurverlenging De toegevoegde waarde van VITALE Rob van Dongen 9 februari 2012 Agenda 1 2 3 4 Levensduurverlenging volgens VITALE Het referentiemodel Toepasbaarheid VITALE

Nadere informatie

Gebieden Energie Neutraal

Gebieden Energie Neutraal Gebieden Energie Neutraal Kennismaken met het programma GEN Liesbeth Schipper 27 september 2012 Inhoud Achtergrond Opzet GEN programma GEN Nieuwbouw Energieconcept Ontwikkel en businessmodel Omgeving GEN

Nadere informatie

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag!

Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Aanpak Duurzaam GWW- Aan de slag! Johan van Dalen, ProRail, Cindy de Groot, Provincie Zuid-Holland Esther Veendendaal, RVO 5 juni 2014 Ontstaan van Duurzaam GWW Het begon met Duurzaam Inkopen Nu verder

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw

Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Veranderende informatiebehoefte bij opdrachtgevers in de bouw Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner, Brink Management & Advies mede mogelijk

Nadere informatie

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander

Slimme Netten. Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Slimme Netten Martijn Bongaerts: - voorzitter Projectgroep Smart Grids Netbeheer Nederland - manager Innovatie, Liander Netbeheer Nederland (1) Netbeheer Nederland brancheorganisatie van alle elektriciteit-

Nadere informatie

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE PUE Het is algemeen geaccepteerd dat er iets moet gebeuren om het energieverbruik en de CO2-uitstoot van datacenters terug te dringen. Er is immers nu al sprake van een significant energieverbruik en een

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie!

Spaar het Klimaat. Op naar een gedeelde visie! Spaar het Klimaat Op naar een gedeelde visie! VISIE SPAAR HET KLIMAAT In het begin van de zomer 2013 is tijdens een laatste sessie gesproken over de vernieuwing van de missie en visie van Spaar het Klimaat.

Nadere informatie

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN)

Smart Grids proeftuinen. Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten (IPIN) Smart Grids proeftuinen Innovatieprogramma Intelligente Netten

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

Energie- en prestatiemonitoring

Energie- en prestatiemonitoring Energie- en prestatiemonitoring Onderdeel van integraal gebouwbeheer 9 november 2011 Machiel Karels Agenda 1. Wat willen we? 2. Wat gebeurt er om ons heen? 3. Wat er mogelijk is? 4. Wat we zouden moeten

Nadere informatie

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing

Ervaringen van Duurzaam Beheer en Onderhoud in relatie tot de implementatie nieuwe wetgeving. En dan ook nog duurzame energie en energiebesparing Ervaringen DBO Praktijkseminar Nieuwe wetgeving Duurzame energie en energiebesparing Consequenties voor installateurs en gebouwbeheerders 11 oktober 2011 Ronald van Nattem Hoofd B&O Vastgoed DH Aart de

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

uw portaal voor technisch facilitair management unica online

uw portaal voor technisch facilitair management unica online uw portaal voor technisch facilitair management unica online , Altijd en overal inzicht in uw technische installaties Snel en eenvoudig een storing melden? Inzicht in het energiegebruik van uw installaties?

Nadere informatie

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt

Urgenda ESCo-project. Peter Odermatt Urgenda ESCo-project Peter Odermatt Inleiding Ambitie Urgenda: Vergroten energie efficiency in NL Beter benutting hernieuwbare energie potentieel in NL Verkennen onder welke voorwaarden ESCo s een bijdrage

Nadere informatie

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs

CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie? Jan van Hout OVVIA Van Hout Adviseurs en Installateurs CO2 reductie! OVVIA is een energie diensten leverancier OVVIA investeert in CO2 reductie; oa energiebesparing, hernieuwbare energie

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Trends in duurzaam bouwen

Trends in duurzaam bouwen Trends in duurzaam bouwen De ontwikkeling naar energie neutraal bouwen en duurzaam materiaalgebruik auteur ir. W.D. Wormgoor ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - ROERMOND - DÜSSELDORF - BONN - BERLIJN - PARIJS

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer]

[Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] [Cursus Risicomanagement in onderhoud en beheer] Bestemd voor: Managers die verantwoordelijk zijn voor het onderhoud, het (installatie)beheer of de bedrijfsvoering van technische systemen. Technici die

Nadere informatie

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management?

Inleiding. Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management Wat, waarom en hoe? Asset management? Inleiding Stand van zaken Nederland? Groeiende druk op de buitenruimte Veeleisende burgers Krimpende budgetten en Risico management Planmatig en weinig flexibiliteit en creativiteit; Beheer en onderhoud

Nadere informatie

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten

Conceptoplossingen en samenwerking. Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Conceptoplossingen en samenwerking Albert van Lohuizen Manager Installatieconcepten Waarom bouwen we zoveel muren en slaan we zo weinig bruggen? Brink Climate Systems 1903 Smederij te Assen 2013 Fabrikant

Nadere informatie

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove

Lindenhove. Renovatie & Transformatie. Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove Lindenhove Renovatie & Transformatie Informatie vanuit Renovatieteam Lindenhove ' Duurzaam & Comfortabel Met slimme combinaties van energiebesparende maatregelen en opwekking van duurzame energie komen

Nadere informatie

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN?

GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? GRUNDFOS pump audit HOE EFFICIËNT EN DUURZAAM ZIJN UW POMPEN? Een Grundfos pump audit creëert duidelijkheid Is duurzaamheid één van de doelstellingen in uw organisatie? Steeds meer bedrijven en (semi-)

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower

Besparen met duurzame energie. Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Unica Ecopower Besparen met duurzame energie Dat voor u als eigenaar of beheerder van duurzaam vastgoed de energielevering op duurzame wijze moet geschieden spreekt voor zich.

Nadere informatie

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014

Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 1 Roadmap Smart Grids Mar$jn Bongaerts Frits Verheij 12 februari 2014 Inhoud 2 1. Innovatietafel aanloop naar TKI Switch2SmartGrids 2. Actieplan Duurzame Energievoorziening link naar E-akkoord 3. Toekomstbeelden

Nadere informatie

INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN

INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN INTEGRAAL SAMENWERKEN BINNEN DBFMO-CONTRACTEN Vernieuwing Bouw & Forum Utiliteitsbouw 6 november 2013 Pieter-Jan van Hooijdonk Algemeen directeur Breijer Bouw & Installatie AGENDA Introductie Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

WORKSHOP ENERGIEVISIE

WORKSHOP ENERGIEVISIE WORKSHOP ENERGIEVISIE STELLING 1 Wij werken al vanuit een energievisie WAT ZIT ER IN EEN ENERGIEVISIE Hoe gaan we om met energie in bestaande bouw en in nieuwbouw, in zowel woningbouw als utiliteit en

Nadere informatie

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal

Inhoud. Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures. Uitdagingen richting energieneutraal Inhoud Achtergrond Begrippen en definities Facts and figures Woningen nieuw en renovatie utiliteit: scholen en kantoren als voorbeeld Uitdagingen richting energieneutraal RVO en energieneutrale gebouwen

Nadere informatie

Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie

Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie Prestatiecontracten, de toekomst? Ap Borsje 06-51398334 Koert Meuldijk 06-51398322 Senior consultants exploitatie Quadrance Wat is Quadrance en wie zijn wij? Adviesbureau vastgoed exploitatie: 16 medewerkers,

Nadere informatie

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN

ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN ENERGIE 0 IN DE PRAKTIJK KOSTEN EN OPBRENGSTEN EXACT GEMETEN Wim van den Bogerd HOGERE DOEL Woonwijken met gezonde, energiezuinige en kwalitatief hoogstaande woningen waar het fantastisch wonen is! PROGRAMMA

Nadere informatie

Technologische invulling energie strategie Sciencepark. Jan-Maarten Elias

Technologische invulling energie strategie Sciencepark. Jan-Maarten Elias Technologische invulling energie strategie Sciencepark Jan-Maarten Elias Smartgrid warmte/koude Parkeren Sporthal Matrix IC gebouwen Lab HIER BENT U NU WKO Kantoren FNWI-fac. Kantoren Kassen Datacenter

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

Nul-op-de-Meter. Waardevolle ontwikkeling voor ontwikkelaars. Stroomversnelling

Nul-op-de-Meter. Waardevolle ontwikkeling voor ontwikkelaars. Stroomversnelling Nul-op-de-Meter Waardevolle ontwikkeling voor ontwikkelaars Dr. Ivo J. Opstelten Lector Nieuwe Energie in de Stad Expert PIAF Wonen Hogeschool Utrecht Stroomversnelling Wat betekend COP21/Parijs voor Energieambities

Nadere informatie

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven

Wie zijn we Wat is onze visie Meer informatie. Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Visie aanpak verduurzaming vastgoed gemeente Eindhoven Wie zijn we? Gestart in 1986 Duurzaamheid zit in onze genen Ruim 110 medewerkers Woningbouw, utiliteit, overheid, gezondheidszorg, onderwijs, monumenten,

Nadere informatie

Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling. Dick Middelkoop

Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling. Dick Middelkoop Simulatie op het spoor ProRail Vervoer en Dienstregeling Dick Middelkoop 2 december 2010 Master of Business in Rail systems - 7 mei 2009 Dienstregelingsontwerp en Treindienstsimulatie Agenda Introductie

Nadere informatie

Algemene presentatie

Algemene presentatie Alpheon Energieadvies & Consultancy Algemene presentatie Uw energie, onze zorg Alpheon NL BV Paulus Potterstraat 19 7204 CP Zutphen http://www.facebook.com/alpheonenergie @AlpheonEnergie Auteur: John Hesp

Nadere informatie

De Exergetische Gebouwschil

De Exergetische Gebouwschil De Exergetische Gebouwschil Promotieonderzoek Michiel Ritzen NWO presentatie Michiel Ritzen - afgestudeerd aan de TU Delft, 2004 - architectuur, specialisatie Technologie in Duurzame Ontwikkeling - docent

Nadere informatie

Duurzaam contractmanagement

Duurzaam contractmanagement Duurzaam contractmanagement Samenvatting Hoe wordt de duurzaamheid van de ingekochte producten en diensten ondergebracht in facilitaire contracten en wat betekent dat voor het contractmanagement? Inleiding

Nadere informatie

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking

Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Verkoopbaarheid en verhuurbaarheid van vastgoed verhogen door Duurzame Energieopwekking Erik van der Steen HYS legal 1 HYS Legal Inleiding Triodos Bank: Waarom we graag duurzaam vastgoed financieren Jones

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

Pipingonderzoek WTI2017

Pipingonderzoek WTI2017 Pipingonderzoek WTI2017 Ulrich Förster (Deltares) Peter Blommaart (RWS-VWL) Inhoud Inleiding programma WTI 2017 Doel van de toetsing Verschillende toetslagen Planning cluster toetsen piping Ulrich Förster

Nadere informatie

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse...

http://techniline.sirris.be/s/p.exe/wservice=wo/webextra/prg/olarticleprint?vwebse... Page 1 of 5 Techniline v3 27-08-2010 Mechatronics Machines verbruiken minder energie door slimme keuze elektrische aandrijving (27-08-2010) Nr. 0 Ecologische en economische motieven, zoals nieuwe machinenormen

Nadere informatie

Planon Building Management

Planon Building Management FACTSHEET Planon Building Management Dienstverlening voor integraal technisch vastgoedbeheer Even voorstellen Planon Building Management is een innovatieve dienstverlener die organisaties ontzorgt en in

Nadere informatie

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron

23-10-2009 MiddenBeemster. Aanpak tussen gemeente en huurders. Duurzaam Woonbron 23-10-2009 MiddenBeemster Aanpak tussen gemeente en huurders Duurzaam Woonbron Even voorstellen Jan Willem Croon, ambassadeur duurzaamheid Woonbron Ir. Bouwkunde TU Delft 10 jaar Stork contracting. 10

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen

Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Verduurzamen meerjarenonderhoud bij basisscholen Workshop 8 Gezonde scholen Congres GEZONDRONDOM 15 mei 2013 ir. Henk Versteeg Onafhankelijk advies- en ingenieursbureau te Nieuwegein met veertig jaar ervaring

Nadere informatie

Woning Waarde. Energiesprong 26 Mei 2014

Woning Waarde. Energiesprong 26 Mei 2014 Woning Waarde Energiesprong 26 Mei 2014 Introductie Roland van der Klauw Vanuit NRG031 faciliterend voor Waifer & Wocozon. Voorzitter platform Woningwaarde van Platform 31. NRG031 helpt Nederland met energiebesparing

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen

Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Presentatie Energieplus bouwen Trebbe Groep B.V. Nunspeet, mei 2013 Nico Blaauw hoofd Werkvoorbereiding Technisch adviseur Trebbe Basiswonen Inhoud presentatie Wie is/ wat doet Trebbe? Wat is de Trebbe

Nadere informatie

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO)

Energieprestatie. Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector. Kees Arkesteijn (ISSO) Energieprestatie Energieprestatie van gebouwen en de rol van de installatiesector Kees Arkesteijn (ISSO) Programma 1. Inleiding Energieprestatie gebouwen 2. Methoden bepaling Energieprestatie 3. Wet en

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Rapport energiecijfers kantoren

Rapport energiecijfers kantoren Rapport energiecijfers kantoren Dit rapport is aangemaakt op 08/31/10 om 11:31. De website Energiecijfers van NL Energie en Klimaat levert u actuele gegevens over energieprijzen en alle aspecten van energiegebruik

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken

Ministerie van Economische Zaken DOORBRAAKPROJECT ICT EN ENERGIE Routekaart doorbraakproject ICT en Energie Ministerie van Economische Zaken Rapport nr.: 14-2884 Datum: 2014-10-15 SAMENVATTING ROADMAP Het kabinet wil dat de uitstoot van

Nadere informatie

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids

The green team. Imtech ICT CS. Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids The green team Imtech ICT CS Imtech ICT Communication Solutions ICT Office Smart Buildings / Grids Agenda presentatie 1. Corporate Social Responsibility drijfveer voor Smart X: Wat betekent CSR voor organisaties?

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

ert Harm ten Bolscher

ert Harm ten Bolscher Bent u toeschouwer of doet u mee? ert Harm ten Bolscher 21-3- Inhoud Trends voor de bouw-/ vastgoedwereld? Anders denken Aanpak vanuit F2F-/Citadel-netwerk Wat betekenen trends voor de vastgoed- en bouwwereld?

Nadere informatie

Energy Service Company: een kans voor u?

Energy Service Company: een kans voor u? 1 Energy Service Company: een kans voor u? Stand van zaken provinciale pilot & Kansen voor de installatiebranche Hans van der Heide Pilot provincie Friesland (1) Doel: Ervaring opdoen met het opzetten

Nadere informatie

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed

Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Verduurzaming gemeentelijk vastgoed Toelichting op de aanpak van de gemeente Breda Marcel van Embden (projectleider afdeling Vastgoedbeheer) Inhoud Klimaatnota gemeente Breda Wat is de insteek bij het

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren

Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren White Paper Naar een duurzame school - een stappenplan - Kennis en regie schoolbesturen sleutelfactoren Door: Jeroen Nollet Escoplan Barrel Ripper Matrix Onderwijshuisvesting Wim Fieggen Instituut Voor

Nadere informatie

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal

The Road to Working Capital Excellence. Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The Road to Working Capital Excellence Werken aan structurele verbeteringen door het tussen de oren krijgen van werkkapitaal The road to Working Capital Excellence Vraag Aanpak Toepassing Resultaat Quick

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie