Enkele overdenkingen na 35 jaar actief werken in en 55 jaar ervaring met de houtverwerkende sector

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Enkele overdenkingen na 35 jaar actief werken in en 55 jaar ervaring met de houtverwerkende sector"

Transcriptie

1 Enkele overdenkingen na 35 jaar actief werken in en 55 jaar ervaring met de houtverwerkende sector Het Surinaamse Bos en zijn Hout Cees Dilweg Randoe Suriname N.V. Waarom hout? Of zoals vroeger op Moll s zagerij, Houdt U bij Hout stond. Wel, omdat hout er altijd zijn zal. Mits we er op een verantwoorde manier mee om gaan is hout is een altijd aanwezige grondstof uit hernieuwbare bron: ons bos als renewable resource! Bij mijn tochten door de Caribische regio werd en word ik dan ook nog steeds geconfronteerd met hardhoutproducten waar Suriname Caricom beroemd mee werd. Vanwege wetenschap, vakmanschap, kunde en doorzettingsvermogen van LBB, Bruynzeel, Wijma, en tal van anderen is veel bekend over hout en de houtverwerking in Suriname. Monsanto, Busropan, de Vries, Vergo, Randoe en Peet, stuk voor stuk mensen en bedrijven die met hout eindproducten maakten en maken, geschoeid op industriële leest. Vooral Geurt Peet, als enige meester-meubelmaker in Suriname, had veel invloed binnen de Stichting Industriele ontwikkeling Suriname (SIOS), Randoe en natuurlijk zijn eigen bedrijf. Het wilde wel lukken met het werken met hout en de kansen ook, maar samenwerking ontbrak het aan op een echt Surinaamse wijze werd de weg naar samenwerking niet gevonden. Samen inkopen, scholing en dus kennisoverdracht ontbrak helemaal! Welke weg bewandelde men in de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw met als gevolg onze beroemdheid in eigen regio en waarom de neergang in de jaren erna? Om dit proces goed te begrijpen laat ik de lezer eerst kennismaken met de technische aspecten van houtinkoop, -verwerking en meubelfabricage. Houtbeschrijving Om de dynamiek van planken te begrijpen dien je te weten hoe een boom groeit. De ankers zijn de wortels die de boom rechtop houden, diep de grond ingroeien en mineraal vocht absorberen. Dit sap wordt omhoog gezogen door de buitenste laag van het hout, het cambium dat net onder de schors zit, naar de bladeren waar het vocht verdampt. De bladeren absorberen kooldioxide en met behulp van de zon vormen zij die om tot voedingsstoffen. Dit proces kennen we als fotosynthese. Kenmerken van ons hout De cellen in het cambium transporteren de eerste jaren sap en daarna worden zij getransformeerd tot de ruggengraat van de boom. Het zijn eerst met elkaar verbonden buisjes die later verharden, als naar buiten toe nieuw cambium gevormd wordt, tot kernhout, waarin ook weer dwars, straalcellen om alles te voeden. De verhouding spint en kernhout blijft vrijwel het hele leven van de boom gelijk. In de kern kunnen delen afsterven en de boom doen sterven of vergroeiingen geven, die het hout zo karakteristiek maken. Niemand wil spint en dat maakt dat bomen netto voor meer dan 50% afval kunnen zijn. Samen met het water in de cellen komt dan per ton (1.000 kg.) nat hout slechts tussen de 100 tot 300 kilo bruikbaar hout bij de meubelmaker. Het voert te ver om nerf, nerftextuur, nerfconsistentie, nerfrichting en tekening te bespreken in dit kader. Wel zijn zij allemaal deel van de gewildheid of de functionaliteit van de planken die we uit de stammen hebben gezaagd. 1

2 Hoe droogt hout Gelukkig leeft hout niet meer nadat het gezaagd is, maar het werkt wel. Ook weer gelukkig, krimpt het niet noemenswaardig in de lengterichting, maar wel in de dikte en in de breedte, maar ook hier weer niet in gelijke mate. Het werken van het hout, of dat nu buigen, krimpen of zwellen is, komt door het aanpassen aan de omgeving waarin dat hout zich bevindt. Hout houdt zich namelijk consequent aan de biologie en de natuurkunde eigenschappen die het heeft, altijd! Weinig mensen weten dat al eeuwen lang bosbouwers met hun houtblokken in feite vooral veel water naar de zaagmolen dragen. Hout kan namelijk meer dan 100 % water bevatten t.o.v. het totaal gewicht en een gemiddelde stam van kg. gemakkelijk 1½ ton ofwel liter water. Voor het verder verwerken van het hout is dat water erg lastig. Hout moet daarom altijd eerst drogen voordat het, volgens norm, verder verwerkt kan worden. Vroeger zag je dan ook stapels hout staan naast het Saramaccadoorsteek kanaal, bij Bruynzeel en anderen. Vandaag de dag is dit een heel zeldzaam gezicht geworden. Hout buiten of afgedekt laten drogen in de wind (AD = Air Dry) is een kapitaalsintensieve handeling. Zeker als je bedenkt dat van dit hout slechts 40 tot 35 % benut kan worden voor genormeerde houtverwerking of meubelfabricage. Toch is het drogen van hout voor verdere verwerking noodzakelijk, waarbij AD drogen vaak zelf onvoldoende is. Het drogen in de buitenlucht wordt dan ook vaak gevolgd door het geforceerd drogen van hout in droogkamers (KD = Kiln Dry). Dit resulteert in het zogenaamde KD hout met een relatieve vochtigheidsgraad van 12 tot 8 %. In het vochtige Surinaamse klimaat komt de droging meestal niet onder de 16 tot 18 %. Krimp, sterkte en zwelling Nu krijgen wij kort met biologie en natuurkunde te maken en ook een beetje chemie voor de geïnteresseerde. Bruynzeel had, net als de anderen, bovenop de met stapellatten voor tussenruimte, om verdamping te bevorderen, gestapelde pakketten hout, zware gewichten. Eronder stond het hout op kolommen of neuten om de lucht onderaan af te voeren. Hiermede werd een relatief goedkoop natuurkundig, biologisch drogingproces op gang gebracht. De lucht speelt tussen de planken en neemt vocht in zich op, waardoor die lucht zwaarder wordt en omlaag zakt en onderaan weg kan, omdat het daar open is. Nieuwe lucht wordt aangezogen en het proces gaat dag en nacht, maar overdag sneller, door, tot het hout en de lucht een evenwicht ofwel Equilibrium hebben bereikt met de omgeving. In Suriname is het hout zo, afhankelijk van de houtsoort, op constructie doeleinden rijpheid, na 4 tot 7 maanden. De krimp zal dan bij bouwen minimaal zijn, de sterkte op redelijk niveau en zwelling ook weer minimaal zijn. En nog belangrijker, je werkt volgens de landelijke normen van het bouwbesluit. Bij een controle kan het ministerie van Openbare Werken bouwactiviteiten stopzetten bij een controle stopzetten, indien onder de norm met het aangewend hout wordt gewerkt. Nu wordt hout vaak nat uit de zagerij gezaagd, kletsnat getransporteerd, opgestapeld, en niet opgelat, waardoor het niet goed kan drogen en smoort, schimmelwerking krijgt en rot of op zijn minst zwakker blijft dan nodig. Bovendien gaat het bij gebruik krimpen, gemakkelijk rotten en is het hout, nat als het is, een lekkernij voor schimmels, zwammen, insecten en termieten. Een van de redenen waarom goed onderhouden pakketwoningen van Bruynzeel uit de jaren 50 en 60 nu nog steeds staan in Suriname en op tal van de Eilanden is dat er gewerkt is met goed gedroogd hout. Het hout was met zorg verwerkt, gedroogd, eventueel kamergedroogd en dan geschaafd en daardoor dus ook veel sterker. Gedroogd hout kan meer dan 2 keer zo sterk worden op buig en breekkrachten door de verdichting die bij droging en kunstmatige droging optreed. Chemie 2

3 AD of lucht gedroogd hout, als bovenomschreven, is niet klaar voor binnengebruik of gebruik in Air Conditioned omstandigheden. Ruik je hout, dan is het nat en komen water met chemische houtbestanddelen nog vrij in de lucht. Hout dat nog naar hout ruikt, mits geen vernis of verf lucht, is te nat! Daarvoor moet het nog kamer gedroogd of kunstmatig gedroogd worden! Een nog zorgzamer proces waarvoor in Suriname in diverse sessies tientallen mensen werden opgeleid in de achter ons liggende jaren via de EU en haar Centre for Development of Enterprises (CDE). Of die chemie gewerkt heeft is onduidelijk, maar bij het drogen moet het hout in een, met een groot woord, hout laboratorium, in een oventje, haar nat en drooggewicht vastgesteld worden. Dit moet met elke partij of batch te drogen hout vrij nauwkeurig gebeuren waarbij de waarden, zonder de chemische bestanddelen van het hout aan te tasten, bepaald worden. Een kort maar erg belangrijk proces! Verhit men de chemische bestanddelen ook weg uit het hout dan is de meting van onwaarde, omdat men het water, liever nog, het vochtgehalte van het hout, naar een bepaald percentage wil brengen en niet natter, noch droger dan nodig. Is het te nat dan geeft lijmen en vernissen zeker problemen, bovendien zal het hout krimpen en lijmverbindingen gaan daardoor los of nog erger het hout zal scheuren. Bovendien trekt het schimmel en fungus aan die op hun beurt weer insecten aantrekken, die hout en doen rotten en het opvreten. Te droog of te snel gedroogd en men vermorst energie, het hout kan versponzen of te ver drogen, met onnodige krimp en droogscheuren tot gevolg. Bij gebruik zal het kunnen opzwellen waardoor er ernstige problemen met het hout zullen ontstaan. Bijgaand plaatje van gezwollen te droog hout voor de omgeving. De eis van de directie lag daar te hoog. Zwelt het in een vochtiger omgeving of klimaat op dan dat waarin het gefabriceerd is, dan vallen de samengestelde delen snel weer uit elkaar in losse delen door de krimp of zwelkrachten, die onherroepelijk ontstaan. Zo wordt goedkoop duurkoop. Schadelijke stoffen Bij het verwerken van hout zijn er schadelijke stoffen in het hout die vrijkomen bij zagen, schaven en verdere verwerking. De deskundige en de ervaringsdeskundigen weten welke stoffen en chemische bestanddelen irriteren. Kwasibita zagen en schuren is een voorbeeld van irriterende stoffen in hout. Na sealen met lak of verfstoffen is de toplaag vergrendeld en heeft de consument, bij het juiste relatieve vochtpercentage, er geen last van. Nogmaals, hout dat je ruikt, is niet geschikt voor binnengebruik, want het is te nat en dampt water en chemische bestanddelen uit. De houtkap Er is reeds in diverse publicaties geschreven over concessies en duurzame houtkap en wij gaan er dan ook vanuit dat dit toen en nu goed gemonitored blijft en niet wishful thinking is. Het houtkap gebeuren zal, anders dan vroeger, een duurzaam karakter moeten hebben, zodat hout voor altoos te verkrijgen is en roofbouw, zoals o.a. op Virola, (dat trouwens ook veel verbrandde, in de jaren 60 door zwampbranden in het droge veen) voor tri-, en multiplex en Bruinhart voor palen, waardoor die bomen niet uit konden groeien tot volle wasdom en zeer schaars zijn geworden. Duidelijk is dan ook dat voor de prospector en de bomen selectie van de te kappen stammen landschap en machinekennis noodzakelijk is om te weten wat voor opstanden aan hout men kan verwachten in ons zeer heterogene bos. Er kunnen van een bepaalde houtsoort soms, en dat is biologisch natuurlijk, 3 of 4 bomen van die houtsoort, op een hectare staan. Het tropenbos staat vol bomen, maar niet vol bomen van een bruikbare, laat staan van één zelfde soort. Niet elk landschap leent zich voor elk type trekker of skidder en houtloaders en trucks, waardoor er verschillende manieren van uitsleep en transport zijn om zodoende bodemcompactie en erosie te voorkomen in de dunne tropenbos topsoil. Het zorgvuldig laden van de vrachtauto s om de veiligheid en de vernietiging van wegen te voorkomen was en is altijd, breed sociaal, actueel. 3

4 De houtzagerij Een houtzagerij is weer een aparte discipline binnen het houtgebeuren, dat een speciaal eigen artikel waard is. In het kort komt het erop naar dat elke houtzagerij een schone en gedisciplineerde indruk dient te maken. Een smerig ziekenhuis duidt op slechte leiding en niet voorbeeldige zorg, net zoals een vieze kazerne, duidt op een slechte discipline. Oud heeft per definitie niets te maken met slecht onderhoud of verwaarlozing. Het product uit een schone omgeving is veel beter dan dat uit een vuile opslag of slecht onderhouden werkplaats of fabriek. Blokkennis bij het zagen Kort gezegd; hoe de spanning uit het blok te zagen en hoe de mooiste en meest rendabele zaagwijze te plegen. Door ervaring zien wat de beste zaagwijze is van een aangeboden blok hout. Zaagkennis Raamzagen die alleen dosse zagen of bandzagen die makkelijk of minder makkelijk het blok omgooien waardoor geheel dosse, gewoon, radiaal, kwartiers of biljet-gezaagd kan worden, ten slotte kan ook gekozen worden voor het wat duurdere zagen voor maximaal radiaal oppervlak. Sawdoctors De mensen die de zagen beheren, opspannen, slijpen of opnieuw vertanden. De kwaliteit van het gezaagde hout ligt bij hun betrokkenheid en bij de staat waarin de machines verkeren die dat slijp en laswerk moeten doen. Het belangrijke werk dat zij doen heeft ook met de veiligheid van de operatie te maken. Nauwkeurigheid en constante werkwijze met schone, goed onderhouden machines is noodzakelijk om goede kwaliteit te hebben en te houden. Voor- en na opslag Telkens is de voor- en na opslag van de stam en het gezaagde hout van groot belang om aan de eerder omschreven kwaliteit van het hout te blijven werken. Het gebrek hieraan maakt dat veel houthandelaren ervoor kiezen om rondhout te verschepen en de werkgelegenheid en deskundigheid daar te houden. Hiermede het bronland een ontwikkeling onthoudend of omdat het bronland de interesse, die meer investering kost in mens, materiaal, gebouwen en machines niet wil of kan stimuleren. Kort, nog voor de volledigheid, de volgende zeer belangrijke voor zich sprekende zaken. Hygiëne en hout Hout gaat rotten en trekt insecten aan als het nat is, net als een hamburger met cola, mensen. Droog is het als droge beschuit eten en krijgen schimmels en insecten geen natte smering erbij, dus laten zij het staan en gaan opzoek naar natter hout. Overigens is hygiëne in huis ook van doorslaggevend belang voor kwaliteitsresultaat. Te vaak wordt gedacht dat het weten ook maakt dat het gebeurt. Niets is minder waar, dan dat het een levenslang durende controle op disciplinair handhaven van hygiëne en zorg voor schoonheid en kwaliteit blijft! Handel en opslag in gezaagd hout De handel gooit maar al te vaak het hout op een hoop en geeft daarmee onbewust te kennen dat het hout geen waarde heeft, sterker nog het hout wordt al liggend steeds minder waard, want het deformeert door vocht, schimmel en insecten op de plek waar het ligt. Nog sneller als het gewoon in het zand vol met allerlei kansen op aantasting ligt! Het is onbegrijpelijk dat bij zo veel ondernemingen het hout ligt te vergaan voor het verwerkt wordt door onwetendheid of veel erger niet willen weten, dat iets meer aandacht kwaliteit betekent voor het eindproduct. 4

5 De houtverwerking De groeiwijze maakt het hout. De nerfrichting, de zaagwijze, alsmede de droging zorgen voor vormvastheid. De planken moeten recht geschaafd worden en dat kan alleen door, na goede droging, goed te vlakken. De vlakke planken kunnen daarna door elke machine op vorm gebracht worden. Niet gevlakte planken zijn meestal heel even krom en als er niet gevlakt wordt weet elke houtboer, dat elke bewerking daarna de kromheid door laat blijven bestaan. Is het hout niet goed droog dan kan het ook daarna nog krom trekken op vier manieren: scheuren, komvormig, bolvormig of als een propeller gebogen. Dit kan sterk of nauwelijks waarneembaar zijn, maar het maakt wel de verbindingen of het oppervlak minder degelijk. Houtkennis Weten van en over hout komt met de jaren. Een leergierig mens kan er trouwens zijn hele leven mee bezig zijn en ontdekt dan steeds lang niet alles te weten over hout. Herkenning van hout en determineren zijn twee verschillende zaken. Ceder en witte ceder en Don ceder van elkaar onderscheiden is ervaring maar ook kennis. De leek zal het nooit zien. Het vertrouwen is op de leverancier gesteld en die dient wel te weten wat hij of zij aanbied. Verwerkingskennis Waneer is het vlak en recht en goed droog? Wanneer is het kwartier, dosse, wardraad of rustig of nerveus hout? Nerveus een uitdrukking voor hout dat onmiddellijk reageert op omgevingsveranderingen door te trekken. Welke houtsoort is bij welke relatieve vochtigheidsgraad wel of niet te verven of te vernissen. Normering Normen volgens Caricom regulering komen eraan en normen hebben in het bouwbesluit altijd al bestaan. Houden wij ons eraan of is het voor het nageslacht en niet voor ons. Duurzaam GROEN en milieu vriendelijk komen niet uit de lucht vallen maar is een langzaam proces. ENKELE CONCLUSIES In tegenstelling tot overige grondstoffen is hout een uniek product. Hout lééft en is daarmee de enige grondstof die we oneindig kunnen oogsten vanuit een zichzelf steeds weer vernieuwende natuurlijke hulpbron, het bos, mits we dit op een verantwoorde en duurzame wijze exploiteren. Echter, juist omdat hout lééft is het een materiaal met bijzondere en soort-specifieke eigenschappen. Werken met hout vereist dan ook veel vakmanschap en ervaring. Slechts enkelen hiervan zijn genoemd in dit artikel. Over de 55 jaar erin, en de 35 jaar ermee werkend, valt natuurlijk nog veel meer te schrijven. Echter, nog meer schrijven zal niet alleen de omvang van dit artikel te buiten gaan, ook zal het ons verlies aan houtvakmanschap verder bevestigen. Houtvakmanschap en ervaring, welke in het Suriname van vandaag zeldzaam zijn geworden. Hoe komt het toch dat ons Surinaamse hout haar eens zo prominente positie in de regio is verloren? Wat ging er mis? Zoals in dit artikel beschreven, hebben veranderende inzichten en technische ontwikkelingen rondom houtoogst, transport, opslag, drogen en verwerking zich in rap tempo opgevolgd. Suriname heeft hiervan onvoldoende kunnen profiteren. Terwijl dit voor een belangrijk deel te verklaren is door een gebrek aan grondstof, hout, ten tijde van de binnenlandse onrust, hebben we die periode (tot 1994) inmiddels toch alweer ver achter ons gelaten. Waarom is het ons niet gelukt om in de 15 jaren (na 1995) onze leidende positie in de regio weer te heroveren? 5

6 Ik denk dat één van de belangrijkste redenen hiervan is dat het herstel van de houtsector zich vanaf het midden van de jaren 90 vooral heeft gericht op de grootschalige oogst van rondhout. Suriname had behoefte aan snel en gemakkelijk geld verdienen, liefst dollars. De toenmalige regering zag hiertoe mogelijkheden middels het uitgeven van grote houtkapvergunning (concessies) aan van origine Aziatische houtkapbedrijven. Zij richtten zich volledig op de oogst en export van rondhout. Gedachte hierachter was dat dit snelle geld niet kon worden verdiend door de Surinaamse houtindustrie, zij misten immers het kapitaal voor spoedig herstel van hun bedrijvigheid en infrastructuur. Echter, niet alleen werden hiermee de eigen Surinaamse houtoogst bedrijven buiten spel gezet maar ook de volledige houtverwerkende bedrijven. Gevolg van dit gevoerde beleid is dat veel kennis en kunde van hout verloren zijn gegaan waardoor niet alleen het Surinaamse vakmanschap is verdwenen, maar waardoor ons hout ook z n leidende positie kwijt is geraakt in de Caribische regio.. en herstel is nog niet in zicht. Natuurlijk zijn er initiatieven van zowel individuele bedrijven als organisaties, zoals het eerder genoemde CDE, gericht op het herstel van vakmanschap binnen de sector. Maar dergelijke initiatieven zijn absoluut onvoldoende en slechts een druppel op een gloeiende plaat als niet gelijktijdig het overheid beleid de houtsector steunt in haar herstel. Nu de Caribische regio samenwerkt in de Caricom Single Market Economy (CSME) zou Suriname zich weer zonder handelsbelemmeringen de positie moeten kunnen verwerven die zij eens had als hét houtland in de regio. Bos en hout zijn er immers nog steeds Waar een wil is, is een weg! Wel kan geconcludeerd worden dat de houtsector telkens onvoldoende kan scoren doordat de knowhow te sporadisch voorkomt, de techniek beter aangestuurd kan en zou moeten worden, maar dat geldt eigenlijk voor veel sectoren. Als het wel kon in de tijd van Bruynzeel, Wijma en vele anderen, die Suriname in, wat nu de Caricom heet, de beste naam op houtgebied wisten te geven, zal nu met incentives aan deze sector de export weer opgang moeten zijn te krijgen want het is een renewable grondstof en niet zoals goud, olie en bauxiet een eindige delfstof. In Europa en de VS is hout goud. Waarom? Het is mooi, het zal er altijd zijn, maar vereist houttechnologie en deskundigheid. Doorzettingsvermogen en geen hossel mentaliteit. Azië en Afrika zijn bijna leeg gezaagd! Zuid Amerika kan de wereld niet van stammen maar van producten voorzien, gemaakt van hout, waarvan de meerwaarde hier eraan kan en moet worden toegevoegd, zoals dat al decennia eerder gebeurde. Het gebeurde in de schaduw van delfstoffen en aardolie, maar met enige goede wil zal het nu wel weer moeten en kunnen. Dat kan de hosselaar te lang duren, maar de planologen en duurzame werkers, met een serieuze instelling, zullen er, zoals ook nu het geval is honderden jaren lang mee kunnen werken op een winstgevende wijze. BSH bestond 50 jaar. Randoe nu al bijna 10 jaar langer en met volharding is het een bron van werk en inkomsten voor onafzienbare tijd. Weer...Waar een wil is, moet toch ook een weg zijn? 6

Hygroscopische eigenschappen

Hygroscopische eigenschappen 2013/12 Hout Hygroscopische eigenschappen Hout en vocht Hout is een natuurproduct dat na droging en verwerking gevoelig blijft voor vocht. Dit betekent dat het kan uitzetten en krimpen. Gebeurt dit ongelijkmatig,

Nadere informatie

Echt #vanhout is toch het mooist

Echt #vanhout is toch het mooist Echt #vanhout is toch het mooist HOUT0006-Brochure A5.indd 1 Dit is een uitnodiging om uw ogen te openen. Kijk om u heen. Zoek het hout in uw omgeving. Heel goed mogelijk dat uw tafel of bureau van hout

Nadere informatie

Robbert Wijers 23 mei 2011

Robbert Wijers 23 mei 2011 Cursus inkoop en drogen van hout voor houtverwerkers Robbert Wijers 23 mei 2011 1) Inleiding 2) Onze practische expertise bestaat uit: - Houtkwaliteit van bomen - Relatie tussen de kwaliteit van hout en

Nadere informatie

Bos & milieu. Bomen 2013/12

Bos & milieu. Bomen 2013/12 2013/12 Bos & milieu Bomen In een boom speelt zich een aantal levensprocessen af die zorgen voor de groei. Dit verschijnsel heet fysiologie en komt bij alle levende organismen voor. De belangrijkste levensprocessen

Nadere informatie

Informatie reader. Over bomen

Informatie reader. Over bomen Informatie reader Over bomen Bron: een selectie uit folders van de bomenstichting Hoe groeit een boom? blz. 1 t/m 4 Bomen en mensen blz. 5 t/m 7 Bomen en feesten blz. 8 t/m 10 Bomen en medicijnen blz.

Nadere informatie

Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren.

Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren. MATERIALEN VOOR FRONTEN ACRYL Eigenschappen acryl Acryl hoogglans wordt aangeboden als prijsalternatief voor de gepolierde hoogglans lakdeuren. Acryl hoogglans is een kunststof en kan enkel als vlakke

Nadere informatie

Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren?

Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren? Hoe kunnen we de kwaliteit van onze houtchips verbeteren? 1. Het chippen van het hout: Zorg dat het hout kan voordrogen, leg het hout enkele maanden op een stapel op een plek waar de wind er goed bij

Nadere informatie

Onderstaande tabellen geven de meest voorkomende afmetingen van hout in België verhandeld.

Onderstaande tabellen geven de meest voorkomende afmetingen van hout in België verhandeld. Afmetingen van handelshout Onderstaande tabellen geven de meest voorkomende afmetingen van hout in België verhandeld. De afmetingen van het hout worden beïnvloed door het vochtgehalte (krimpen, zwellen),

Nadere informatie

Houtaantasting onder water -stopt het ooit-

Houtaantasting onder water -stopt het ooit- Houtaantasting onder water - stopt het ooit - René Klaassen 17 januari 2012 7 de nationale houten heipalendag Inleiding-1, tekst Beste mensen, Op de nationale houten heipalendag is houtaantasting natuurlijk

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Het Regenwoud in Amazonië

Het Regenwoud in Amazonië Het Regenwoud in Amazonië A. Situering B. Klimaat en vegetatie Warm en altijd nat. Tropisch regenwoud 1. Kenmerken van het tropisch woud Woudreuzen: 40 m hoog en kunnen vrij van de zon en lucht genieten.

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Derlage Junior Hout V.O.F. Tel.: 00 31 297 261012 Schoutenstraat 30, Fax: 00 31 297 264617. ND/MD Vinkeveen, April 2001. GUARIUBA

Derlage Junior Hout V.O.F. Tel.: 00 31 297 261012 Schoutenstraat 30, Fax: 00 31 297 264617. ND/MD Vinkeveen, April 2001. GUARIUBA ND/MD Vinkeveen, April 2001. GUARIUBA Bot. Naam : Clarisia Racemosa, Spp. Familienaam : Moraceae. Handelsnamen : GUARIUBA, MURURE, Gameleiro, Guariuba Amarela, Oiti, Oiticia, Aji. Groeigebied Bomen : Voorkomend

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

4. Wanneer zal de woningbehoefte even hard groeien als de woningvoorraad? Antwoord. Na 6 jaar.

4. Wanneer zal de woningbehoefte even hard groeien als de woningvoorraad? Antwoord. Na 6 jaar. Onderwerpen Onderwerp 1. Ruimtelijke ordening In een gemeente met 30 000 inwoners staan 10 000 woningen. De gemeente schat dat het gemiddeld aantal bewoners per woning gelijk blijft aan drie, en bouwt

Nadere informatie

Frank Treuren BV Burg. Sloblaan 36 4231 AC Meerkerk tel: 0183 35 18 89 fax: 0183 35 11 91 info@franktreuren.nl www.frantreuren.nl

Frank Treuren BV Burg. Sloblaan 36 4231 AC Meerkerk tel: 0183 35 18 89 fax: 0183 35 11 91 info@franktreuren.nl www.frantreuren.nl www.frantreuren.nl van de Arrondissementsrechtbank te Tiel en ten kantore van de Kamer van Koophandel en Fabrieken aldaar. Desgewenst zullen u gaarne een exemplaar van deze voorwaarden doen toekomen. 2

Nadere informatie

houtlesbrief Hout, een natuurlijke grondstof Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes

houtlesbrief Hout, een natuurlijke grondstof Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes De Hout, een natuurlijke grondstof Doelgroep Lagere school Bovenbouw 10 12 jaar Inhoud Een handleiding voor de leerkracht bijkomende ideetjes Een invulfiche voor de leerlingen Inleiding In oktober 2002

Nadere informatie

Voor de toepassing van : Isomar Eurokoumé multiplex Isogarant 20 jaar Eurokoumé multiplex Isoprime Eurokoumé multiplex Isopaint 20 jaar Eurokoumé

Voor de toepassing van : Isomar Eurokoumé multiplex Isogarant 20 jaar Eurokoumé multiplex Isoprime Eurokoumé multiplex Isopaint 20 jaar Eurokoumé Hl Voor de toepassing van : Isomar Eurokoumé multiplex Isogarant 20 jaar Eurokoumé multiplex Isoprime Eurokoumé multiplex Isopaint 20 jaar Eurokoumé multiplex INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1 - Opslag pag. 3

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Handleiding werken met een mal Handleiding Het werken met een polyester mal.

Handleiding werken met een mal Handleiding Het werken met een polyester mal. Handleiding Het werken met een polyester mal. Hoekseize 3 8711 HR WORKUM tel.: 0515-543556 info@polymat.nl www.polymat.nl. Het werken met een polyester mal. 1. Info vooraf 2. Mallen bouw en plug. 3. het

Nadere informatie

Fiche Houtsoorten / Padoek Afrikaans Belgian WOODFORUM

Fiche Houtsoorten / Padoek Afrikaans Belgian WOODFORUM Fiche Houtsoorten / Padoek Afrikaans Belgian WOODFORUM Wetenschappelijke naam Pterocarpus soyauxii Taub. Familie Leguminosae - Fabaceae Herkomst Midden- en West- Afrika Houtbeschrijving Spinthout: crème

Nadere informatie

Amerikaanse pinda s. European Marketing Director Tel: +44 20 7828 0838 lmckerchar@peanutsusa.org.uk

Amerikaanse pinda s. European Marketing Director Tel: +44 20 7828 0838 lmckerchar@peanutsusa.org.uk Amerikaanse pinda s Contact: Louise McKerchar European Marketing Director Tel: +44 20 7828 0838 lmckerchar@peanutsusa.org.uk Amerikaanse pinda s worden gepland na de laatste vorst in april of mei als de

Nadere informatie

Extra -Laat de kinderen eventueel op internet zoeken naar gezonde en ongezonde bomen

Extra -Laat de kinderen eventueel op internet zoeken naar gezonde en ongezonde bomen Bomen van binnen Lesduur: 60 tot 90 minuten Bestemd voor groep 6 t/m 8 Sluit aan bij kerndoelen: 37, 39, 40, 41 Inleiding Korte omschrijving van de les: Lengtegroei en diktegroei, de lagen van een boom,

Nadere informatie

workshop van 1 lesuur rond de weg van duurzaam tropisch hout (o.a. certificering, transport)

workshop van 1 lesuur rond de weg van duurzaam tropisch hout (o.a. certificering, transport) Binnen het kader van de campagne Stoel zoekt Lief bieden wij u leerkracht van de eerste graad in het middelbaar onderwijs drie kant-en-klare workshops aan rond duurzaamheid en Noord-Zuidsolidariteit. BOS+

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

VErLIEfD. tintelend. fase

VErLIEfD. tintelend. fase fase tintelend VErLIEfD urenlang lig je naar elkaar te staren. je ogen dwalen langzaam af langs zijn stengels; elke dag ontdek je nieuwe nerven die je nog mooier, liever en aandoenlijker vindt. jullie

Nadere informatie

Capillaire werking van Hout

Capillaire werking van Hout Capillaire werking van Hout Arrangement Geveltimmerwerk Opdracht: Leg het begrip capillaire werking uit. Onderzoek het begrip Leg het begrip uit aan VMBO leerlingen Ondersteun de les d.m.v. didactische

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid.

p V T Een ruimte van 24 ºC heeft een dauwpuntstemperatuur van 19 ºC. Bereken de absolute vochtigheid. 8. Luchtvochtigheid relatieve vochtigheid p e 100 % p absolute vochtigheid = dichtheid van waterdamp dauwpuntstemperatuur T d = de temperatuur waarbij de heersende waterdampdruk de maximale dampdruk is.

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Droge ogen. Informatie over klachten, oorzaken, diagnostiek, behandeling en adviezen bij/van droge ogen

Patiënteninformatie. Droge ogen. Informatie over klachten, oorzaken, diagnostiek, behandeling en adviezen bij/van droge ogen Patiënteninformatie Droge ogen Informatie over klachten, oorzaken, diagnostiek, behandeling en adviezen bij/van droge ogen Droge ogen Informatie over klachten, oorzaken, diagnostiek, behandeling en adviezen

Nadere informatie

NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA. Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE

NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA. Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE NATIONAAL RIJSTPROGRAMMA Project: 9ACP RPR006 INFOFOLDER POST-HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE Februari 2008 INFOFOLDER POST HARVEST TECHNOLOGIE DROGEN VAN PADIE DOELSTELLING Vooruitlopend op te verzorgen

Nadere informatie

De kwaliteit van Goshy Nutrition.Fundamentals. Goshy Nutrition.

De kwaliteit van Goshy Nutrition.Fundamentals. Goshy Nutrition. De kwaliteit van Goshy Nutrition.Fundamentals. Goshy Nutrition. Het grote aanbod aan supplementen maakt het voor de consument niet eenvoudig om een keuze te maken. Hoe weet je dat je een kwalitatief hoogwaardig

Nadere informatie

verwerking : wat is een bos?

verwerking : wat is een bos? verwerking : wat is een bos? Leven vestigt zich op plaatsen waar het goed is om te leven. Er zijn verschillende factoren die de leefomgeving vorm geven : levende factoren, niet-levende factoren en menselijke

Nadere informatie

Xylamon Houtwormdood. Algemene informatie Pagina 2. Technische informatie Pagina 4. Veiligheid informatie Pagina 5-6.

Xylamon Houtwormdood. Algemene informatie Pagina 2. Technische informatie Pagina 4. Veiligheid informatie Pagina 5-6. Xylamon Houtwormdood Algemene informatie Pagina 2 Gebruiksaanwijzing Pagina 3 Technische informatie Pagina 4 Veiligheid informatie Pagina 5-6 Houtverduurzaming Algemene informatie Voorkomt en bestrijdt

Nadere informatie

Prijslijst 2014. Schaverij Eikelboom. Ceintuurbaan 10. 8024 AA Zwolle. Telefoon: 06 53734941. Email: info@schaverij-eikelboom.nl

Prijslijst 2014. Schaverij Eikelboom. Ceintuurbaan 10. 8024 AA Zwolle. Telefoon: 06 53734941. Email: info@schaverij-eikelboom.nl Prijslijst 2014 Schaverij Eikelboom Ceintuurbaan 10 8024 AA Zwolle Telefoon: 06 53734941 Email: info@schaverij-eikelboom.nl Internet: www.schaverij-eikelboom.nl Eiken Tapis 6mm Eigen productie Prijzen

Nadere informatie

RAPPORTAGE BOOMVEILIGHEID

RAPPORTAGE BOOMVEILIGHEID RAPPORTAGE BOOMVEILIGHEID t.b.v. FREULESPOOR DIEPENHEIM Adviseur Henk Jansen I 07-07-2014 2 RAPPORTAGE BOOMVEILIGHEID. DIEPENHEIM. 07-07-2014 RAPPORTAGE BOOMVEILIGHEID T.B.V. FREULESPOOR DIEPENHEIM Henk

Nadere informatie

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne

Europa 14 juni 1993: hygiënerichtlijn 93/94/EEG. België 7 februari 1997: KB inzake de algemene voedingsmiddelenhygiëne WAAROM? Voor VEILIGHEID van de consument Jaarlijks 1.5 miljoen vergiftigingen in Nederland 1993 Duitsland: > 1000 mensen ziek na eten van chips (salmonella) 1996 15- jarige jongen sterft door botulisme

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER Wie aan duurzaamheid denkt, denkt misschien niet direct aan papieren handdoekjes en toiletpapier. In breder perspecfief

Nadere informatie

YERSEKE HANDEL WEG- EN WATERBOUW

YERSEKE HANDEL WEG- EN WATERBOUW Van rondhout tot bestekhout Hout heeft een eigen karakter, is vriendelijk en past daarom uitstekend in ons leefmilieu. Stammen Azobé en Billinga met een diameter van 1.0-1.7 meter, afkomstig uit tropisch

Nadere informatie

Product catalogus: GARSY Contour edging www.garsy.com

Product catalogus: GARSY Contour edging www.garsy.com Stalen edging Product catalogus: GARSY Contour edging 2 Garsy edging...de voordelen zijn overduidelijk Snel en makkelijk te vormen curves Ook perfect voor strakke lijnen Werkt voor alle types ondergrond

Nadere informatie

DW-CLEANING TURNHOUT

DW-CLEANING TURNHOUT SPECIALIST IN REINIGEN VAN: - ZONNEPANELEN, - DAKEN, - DAKGOTEN, - OPRITTEN, - PANELEN, - DAKGOTEN - GEVELS - SCHOORSTENEN COATING VAN DAKEN,.. DW-CLEANING TURNHOUT VOOR VRIJBLIJVENDE OFFERTE TEL: 0497/O7.65.02

Nadere informatie

WERKBLAD mijn landschap

WERKBLAD mijn landschap WERKBLAD mijn landschap Hoe zie jij het landschap? Wat vind je mooi of belangrijk? Ga alleen of in groepjes aan de slag en maak - een presentatie op papier of digitaal - een gedicht, een verhaal of een

Nadere informatie

Bos en klimaatverandering

Bos en klimaatverandering Bos en klimaatverandering 19/08/2009 De mondiale trend van klimaatverandering brengt vele klimaateffecten met zich mee. Temperatuurstijging, de verandering van regenvalpatronen, hiervan kunnen we in Suriname

Nadere informatie

www.houtcompagnie.nl

www.houtcompagnie.nl www.houtcompagnie.nl Houtinkoop voor bijzondere afmetingen: Wie en wat zijn wij: Nick Faber, ik ben Directeur/eigenaar van Houtcompagnie Almenum BV in Harlingen. Wij zijn een houthandel/zagerij. Ik ben

Nadere informatie

Wateropnamecapaciteit

Wateropnamecapaciteit Wateropnamecapaciteit Bob Mats is sinds 1989 actief in de verkoop, ontwikkeling en productie van binnen en buitenmatten met en zonder logo. Door het ontwikkelen van producten hebben wij veel kennis opgedaan

Nadere informatie

Verhalen uit een ander rijk

Verhalen uit een ander rijk Verhalen uit een ander rijk Ana-Magdalena Zainea www.anderssamen.nl www.ana-magdalena.nl Titel: Verhalen uit een ander rijk Auteur: Ana-Magdalena Zainea Correctie: Bart Renaer en Dorien Ruben Illustraties

Nadere informatie

Bouwmaterialen door de eeuwen heen

Bouwmaterialen door de eeuwen heen Bouwmaterialen door de eeuwen heen 1. Kies bouwmaterialen voor jouw huis Stel dat jij op een dag de kans krijgt om zelf een huis te verbouwen of te bouwen. Welke materialen zou jij kiezen voor de constructie

Nadere informatie

BUITENPLANKEN. ipodeck

BUITENPLANKEN. ipodeck BUITENPLANKEN ipodeck WAAROM IPODECK? Amorim Wood Supplies introduceert een innovatief systeem voor het gebruik van hout in verschillende natuurlijke omgevingen zoals tuinen, zwembaden, voetgangersbruggen

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken.

Spekkoek. Op de terugweg praat zijn oma de hele tijd. Ze is blij omdat Igor maandag mag komen werken. Spekkoek Oma heeft de post gehaald. Er is een brief van de Sociale Werkplaats. Snel scheurt ze hem open. Haar ogen gaan over de regels. Ze kan het niet geloven, maar het staat er echt. Igor mag naar de

Nadere informatie

HANDLEIDING KARSTEN TUNNELTENT

HANDLEIDING KARSTEN TUNNELTENT HANDLEIDING KARSTEN TUNNELTENT Type 2800 en 3600 Gefeliciteerd met uw Karsten Tunneltent, een ambachtelijk kwaliteitsproduct van Karsten Tenten B.V. Voor optimaal kampeerplezier raden wij u aan om deze

Nadere informatie

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel ventileren goede ventilatie... voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel is beter voor uw gezondheid bespaart energie Ventilatie is: gebruikte lucht eruit en frisse lucht erin. Goed ventileren

Nadere informatie

Stoken met hout. Robbie Goris

Stoken met hout. Robbie Goris Stoken met hout Robbie Goris Inverde hout = recent opgeslagen zonne-energie energie stoken met hout = koolstofneutraal t l hout juist stoken = milieuvriendelijk Koolstofcyclus Wat is hout? cellulose &

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Landhekken voor de centrale as. Regio de Walden / Fryslân

Landhekken voor de centrale as. Regio de Walden / Fryslân Landhekken voor de centrale as Regio de Walden / Fryslân 1.1 Samenvatting De Centrale As http://www.decentraleas.nl/ http://www.decentraleas.nl/ De verenging De Noardlike Fryske Wâlden heeft in samenwerking

Nadere informatie

MAkustik MA 20 Fine MONTAGERICHTLIJNEN. Controle van de levering

MAkustik MA 20 Fine MONTAGERICHTLIJNEN. Controle van de levering MAkustik MA 20 Fine Controle van de levering Niettegenstaande de goederen goed ingepakt worden, is voorzichtigheid geboden bij het lossen van de palletten. De palletten worden steeds als niet stapelbaar

Nadere informatie

Het geheim van de Kolibriwerf

Het geheim van de Kolibriwerf Het geheim van de Kolibriwerf Vanaf de straatkant verwacht je niet dat achter die kleine huisjes een werf staat. Deze werf is in 1990 door het bedrijf zelf ontworpen en gebouwd. Pim, mister Kolibri, ligt

Nadere informatie

Brug bouwen. 1 krachten 2 krachten in materialen 3 materialen 4 bruggen

Brug bouwen. 1 krachten 2 krachten in materialen 3 materialen 4 bruggen Brug bouwen 1 krachten 2 krachten in materialen 3 materialen 4 bruggen 4. Bruggen Een bekend voorbeeld van een constructie is, zeker in waterrijk Nederland, de brug. Er bestaan zeer veel verschillende

Nadere informatie

Het maken van traditionele pijlen - Hans V. http://home.planet.nl/~nieuwefletcher

Het maken van traditionele pijlen - Hans V. http://home.planet.nl/~nieuwefletcher Het maken van traditionele pijlen - Hans V. Het maken van traditionele pijlen - Hans V. Het maken van traditionele pijlen begint met de aanschaf van de benodigde materialen. Natuurlijk zijn er ook wat

Nadere informatie

Hout: Duurzaam zonder chemische verduurzaming

Hout: Duurzaam zonder chemische verduurzaming Houtconstructies zonder chemische verduurzaming Omgaan met grondstoffen en tekorten (Bron : ovam) Preventieve chemische verduurzaming Impregnering van het hout met pesticiden om de levensduur te verlengen

Nadere informatie

4 verschillende kweekmethoden

4 verschillende kweekmethoden 4 verschillende kweekmethoden Kweken met turfpotjes Turfpotjes zijn gemaakt van een samengeperst mengsel van houtvezels, turf en kalkzandsteen (natuurlijke voedingsstoffen). Deze zijn biologisch afbreekbaar

Nadere informatie

Vitamientje op zoek naar het Witte Goud

Vitamientje op zoek naar het Witte Goud Vitamientje op zoek naar het Witte Goud Het begin van de maand april is elk jaar weer een bijzonder moment We kunnen dan namelijk steeds meer van het mooie en zonnige weer genieten En met het stijgen van

Nadere informatie

Onderwerp: Oorzaak van een beschadiging.

Onderwerp: Oorzaak van een beschadiging. Onderwerp: Oorzaak van een beschadiging. Met de regelmaat van de klok krijgen wij eens aanvragen binnen waarvan iedereen weet dat dit geen garantie is. Als men het niet eerst eens probeert weet U niet

Nadere informatie

vacurex het einde van uw erectieprobleem handleiding elektrische pomp Gebruiksvriendelijk en succes verzekerd! vacuüm erectie systemen

vacurex het einde van uw erectieprobleem handleiding elektrische pomp Gebruiksvriendelijk en succes verzekerd! vacuüm erectie systemen het einde van uw erectieprobleem Gebruiksvriendelijk en succes verzekerd! handleiding elektrische pomp hoe gebruikt u de Vacurex elektrische pomp? Lees voor gebruik de handleiding goed door Inhoud van

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-13-2-b Tropische regenwouden Lees eerst informatie 1 tot en met 3 en beantwoord dan vraag 41 tot en met

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

HUIDVERZORGING - 1 -

HUIDVERZORGING - 1 - HUIDVERZORGING - 1 - INDEX - Huidbescherming pagina 1 - Handenreiniging pagina 2-4 - Huidverzorging pagina 4 - Doseersystemen pagina 5 HUIDBESCHERMING Onze handen staan dagelijks bloot aan vele schadelijke

Nadere informatie

Kangoeroe Mvr. Florijn

Kangoeroe Mvr. Florijn Kangoeroe Mvr. Florijn A D Ik ben het wapendier van de minister van financiën. Met een lege buidel maak in ook nog grote sprongen!!! E Werkblad E Werkbladen kunt u gratis downloaden www.aduis.nl Naam:

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Apenheul Geschiedenis Apenheul ging voor het eerst open in 1971. Het eerste en enige park ter wereld waar apen vrij in het bos leefden en vrij tussen de bezoekers konden lopen. Het begon met wolapen, slingerapen

Nadere informatie

ThreeC - verpakkingen. Lessenserie

ThreeC - verpakkingen. Lessenserie ThreeC - verpakkingen Lessenserie Opzet van het project Lesblok1 Maandag 16 maart Lesblok 2 Donderdag 19 maart Lesblok 3 Vrijdag 20 maart Introduc>e op het onderwerp Uitwerken oplossing Posterpresenta>e

Nadere informatie

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2

Elementen Thema 1 MAterialen. de kringloop tussen mens / dier en plant uiteggen mbv CO2 en O2 Toetstermen Hout (H1) Stofeigenschappen 5 soorten hout onderscheiden in kleur, structuur en toepasbaarheid 5 verschillende houtsoorten herkennen 5 verschillende houtsoorten - wisselw. mens, dier Gebruik

Nadere informatie

Lijm & Kit. Nummer 24

Lijm & Kit. Nummer 24 Nummer 24 Art.nr. 912689 Lijmen en kitten indelen naar gebruiksdoel is nauwelijks mogelijk, want iedere moderne lijm of kit heeft een veelheid aan gebruiksdoelen. Welke lijm bij uitstek geschikt is voor

Nadere informatie

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan

Koffie. Inhoud. 1.Waar komt koffie vandaan. 1. Waar komt koffie vandaan Koffie Inhoud 1. Waar komt koffie vandaan 2. Hoe groeit koffie 3. Oogsten 4. Het mengen en branden 5. 10 uur koffietijd 6. Volksdrank 7. De verpakking 8. Cafeïne en cafeïnevrije koffie 9. Koffiemolens

Nadere informatie

Het lezen van de etiketten

Het lezen van de etiketten Terug naar vorige hoofdstuk Terug naar inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk Het lezen de etiketten De inhoud dit hoofdstuk: Vergelijkende voedsel analyses Wat er in de wet staat - en wat niet Mineralen

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel

Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Opleiding Duurzaam Gebouw: Duurzame materialen: hoe kiezen? Leefmilieu Brussel Duurzaam materiaalgebruik: problematiek en uitdagingen Liesbet TEMMERMAN cera a asbl Doelstellingen van de presentatie Stilstaan

Nadere informatie

DE ORANG OETAN. Bosmens

DE ORANG OETAN. Bosmens DE ORANG OETAN Bosmens Sommige mensen hebben last van hoogtevrees. Dit langharige bosmens heeft het omgekeerde. Hoog in de bomen van het tropische regenwoud zoekt hij naar rijp fruit om te eten. Hij komt

Nadere informatie

A HECHTINGSPROEFKIT (HPK) WWW.ONDERHOUDNL.NL/HPK

A HECHTINGSPROEFKIT (HPK) WWW.ONDERHOUDNL.NL/HPK A HECHTINGSPROEFKIT (HPK) WWW.ONDERHOUDNL.NL/HPK Bepaling van de hechting van verf op hout : de HPK (HechtingsProefKit) versie 2015 1. Voorwoord Dit document is opgesteld door de Commissie Verf op Hout.

Nadere informatie

Douglas Overkappingen STANDAARD EN MAATWERK UIT EIGEN PRODUCTIE

Douglas Overkappingen STANDAARD EN MAATWERK UIT EIGEN PRODUCTIE Douglas Overkappingen STANDAARD EN MAATWERK UIT EIGEN PRODUCTIE vanaf de vroege voorjaarzon Douglas Platdak Overkapping Mooie platdak overkapping van duurzaam Douglas hout. Geschikt om in te richten als

Nadere informatie

Contopp Versneller 10 Compound 6

Contopp Versneller 10 Compound 6 DIN EN 13813 Screed material and floor screeds - Screed materials - Properties and requirements Contopp Versneller 10 To e p a s s i n g s g e b i e d e n Contopp Versneller 10 is een pasteuze hulpstof,

Nadere informatie

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing?

Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? Lessenplan C2C, dé duurzame oplossing? (gebaseerd op lessen van 50 minuten) Les 1 en 2: Bekijken van de DVD Afval is Voedsel (Vpro Tegenlicht 6 oktober 2006) Maken van de verwerkingsopdrachten. De DVD

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

Waarom en op welke manier maken wij zelf een achterwand.

Waarom en op welke manier maken wij zelf een achterwand. Waarom en op welke manier maken wij zelf een achterwand. Waarom? Tja dat is een korte vraag, maar met een lange uitleg. Waarom ik deze zelf gemaakt hebt? Om de simpele reden dat ik een buitenmaat van aquarium

Nadere informatie

Service en onderhoud. Eén telefoontje is genoeg.

Service en onderhoud. Eén telefoontje is genoeg. Service en onderhoud Onze projectmatige werkwijze garandeert snelle en adequate oplossingen. HB Group voert wereldwijd, 24 uur per dag, 7 dagen per week, service en onderhoud uit. Eén telefoontje is genoeg.

Nadere informatie

Is er een maximumbreedte of dikte voor de vloerplanken? Kies het juiste verwarmingssysteem

Is er een maximumbreedte of dikte voor de vloerplanken? Kies het juiste verwarmingssysteem Een Lalegno meerlagenparket is door zijn opbouw en samenstelling beter geschikt voor gebruik met vloerverwarming dan massief parket. Een parketvloer opgebouwd uit twee of meer lagen is immers stabieler

Nadere informatie

Inhoud 1/2. Kachelbouw varianten. Warmte afgifte KACHELBOUWER

Inhoud 1/2. Kachelbouw varianten. Warmte afgifte KACHELBOUWER VERWARMEN MET SFEER 01 Inhoud 1/2 Kachelbouw varianten Warme lucht kachel Warme lucht met massa op de kachel Warme lucht met massa naast de kachel Warme lucht kachel hypocaust Massa kachel, systeemkachel,

Nadere informatie

ERVARINGEN MET HET NIEUWE TELEN

ERVARINGEN MET HET NIEUWE TELEN ERVARINGEN MET HET NIEUWE TELEN Lezing door Barend Löbker VORTUS bv Programma: Klimaat Praktijkervaringen nieuwe telen Vragen/discussie Introductie Vortus BV: 2007 25 jaar geleden door Simon Voogt opgericht

Nadere informatie

Referentieprojecten zie ook onze website www.bia-systeemwanden.nl/referenties

Referentieprojecten zie ook onze website www.bia-systeemwanden.nl/referenties BIA RETAIL WANDEN Referentieprojecten zie ook onze website www.bia-systeemwanden.nl/referenties 1 RETAIL ASSORTIMENT MDF BLANK 12 MM MESS/GROEF AFDEKLAT WIT TELESCOOP ANTENNE met Grid METALEN S-CLIP MDF

Nadere informatie

HET PLAATSEN VAN DUBBELE BEGLAZING :

HET PLAATSEN VAN DUBBELE BEGLAZING : HET PLAATSEN VAN DUBBELE BEGLAZING : Het plaatsen van dubbele beglazing moet voldoen aan bepaalde normen, zoals NEN3576 en NPR3577. Dit zijn normen ( eisen ) waarin precies omschreven wordt hoe dubbele

Nadere informatie

Herfstwerkboekje van

Herfstwerkboekje van Herfstwerkboekje van Herfst werkboekje groep 5 1 De bladeren aan de bomen worden bruin en rood en vallen naar beneden, het is weer herfst! September wordt herfstmaand genoemd, dit omdat op 22 september

Nadere informatie

Leidraad voor onderhoud van ramen en deuren!

Leidraad voor onderhoud van ramen en deuren! Leidraad voor onderhoud van ramen en deuren! Zeer gewaardeerde klant, van harte gefeliciteerd! U heeft gekozen voor houten ramen en deuren. Daarmee heeft u niet alleen rekening gehouden met het milieu,

Nadere informatie

WHITEPAPER DE LIEFDE TUSSEN MENS EN MASSIEF HOUT

WHITEPAPER DE LIEFDE TUSSEN MENS EN MASSIEF HOUT WHITEPAPER DE LIEFDE TUSSEN MENS EN MASSIEF HOUT Inhoudsopgave Inleiding 2 Hout is volledig organisch 4 Oneindige bron van grondstoffen 4 Liefde voor hout 5 Duurzaamheid 6 Recyclebaar en een gunstige CO

Nadere informatie

Sansin, natuurlijke perfectie in houtbescherming

Sansin, natuurlijke perfectie in houtbescherming Sansin, natuurlijke perfectie in houtbescherming Leegwater keert de keerzijde van hout Hout is een natuurlijk en gemakkelijk te verwerken materiaal dat door z n warme karakter en vele toepassingsmogelijkheden

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie