35-jarig jubileum stichting ms research. Spreek je. staat versteld. wat je allemaal kunt bereiken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "35-jarig jubileum stichting ms research. Spreek je. staat versteld. wat je allemaal kunt bereiken"

Transcriptie

1 35-jarig jubileum stichting ms research Spreek je droom uit en je staat versteld wat je allemaal kunt bereiken

2 foto Roy Beusker Zanger Wolter Kroes, ambassadeur Stichting MS Research, overhandigt eerste exemplaar De MS van Tess aan Mikki van der Zwan. De VriendenLoterij feliciteert MS Research MS de wereld uit, dat is het doel van MS Research. Daar werkt de organisatie al 35 jaar met veel toewijding aan en ze heeft in die periode al veel bereikt voor mensen met MS. Dat is een felicitatie waard! Dankzij haar deelnemers steunt de VriendenLoterij het belangrijke werk van MS Research sinds 2004 met een jaarlijkse financiële bijdrage. De Stichting ontving in totaal ruim 3,4 miljoen voor weten schappelijk onderzoek, de ontwikkeling van effectieve therapie en betere zorg aan mensen met MS. De VriendenLoterij wenst MS Research veel succes toe met de voortzetting van haar werk.

3 inhoud 3 deel 3 Inspiratie deel 1 Cognitie en bewegen Het positieve leven van Joy met MS Bij MS Centrum ErasMS is het glas halfvol De mama van Marlon en Danine heeft MS Op bezoek in het Nationaal kinder MS Centrum 32 Energiemanagement leert Pieter beter met zijn energie om te gaan Dansen als medicijn 14 Parki-dancers 15 Flexibiliteit is een must Onderzoekers VUmc dromen en denken groot deel 2 Kinderen en MS Wandelen voor het goede doel Mission Summit; iedereen zijn eigen berg Thomas heeft een duidelijk doel voor ogen deel 4 Voeding Logopedie helpt mensen met MS echt vooruit Is vitamine D het wondermiddel bij MS? Lekkerder in je vel door gezond en smakelijk eten Hulpmiddelen om zelfstandigheid te behouden Benefitdiner voor dochter Yara en verder Column ambassadeur Maartje van Weegen Strik en win! Column ambassadeur Wolter Kroes Column ambassadeurs gebroeders Mulder MS Centrum Noord-Nederland gaat uitdagingen niet uit de weg Kortingsvouchers en aanbiedingen deel 5 Reizen Denemarken ideaal vakantieland voor mensen met MS Voor Tessa is leven beleven en ervaringen maken Op stap met MS-Express

4 4 colofon Colofon Koraal is een speciale uitgave ter gelegenheid van het 35-jarig jubileum van Stichting MS Reseach Eindredactie Dorinda Roos, directeur Stichting MS Research, hoofdredactie Frauke van Hulten, Redactie Patricia Heeremans, Stichting MS Research/ Nieuw Unicum Wink Sabée, Karin Smits, Stichting MS Research Fotografie Foto s zijn aangeleverd door geïnterviewden of komen uit het archief van Stichting MS Research. De coverfoto en de foto op pagina 26 zijn gemaakt door Aldo Allessie, cover V.l.n.r.: Marlon, Miranda en Danine (zie interview pag. 26 en 27) Quote: zie interview pagina 41 vormgeving Pre Press Buro Booij, Maarsbergen Productie Regalis bv, Zeist Oplage exemplaren Voor meer informatie Stichting MS Research Postbus AE Voorschoten Telefoon I In januari 2015 kreeg ik van Stichting MS Research de vraag of ik een magazine wilde verzorgen ter gelegenheid van haar 35-jarig jubileum. Ik wist toen nog weinig van multiple sclerose (MS). Dat is nu wel anders. Een van mijn eerste interviews was met dr. Joost Smolders. Het werd me meteen duidelijk dat MS een moeilijk te doorgronden ziekte is waar nog veel onderzoek voor nodig is om deze beter te begrijpen. Naast verschillende wetenschappers en artsen uit het land, heb ik gesproken met mensen met MS of mensen die nauw betrokken zijn bij mensen met MS. De gesprekken met Pieter en Joy waren voor mij zeer leerzaam. Ik zag dat je kind kunt zijn én blijven ondanks MS. Het gesprek met Miranda, Marlon en Danine heeft mij diep geraakt, omdat het de grimmigheid van de ziekte laat zien. Positiviteit en energie zaten in de gesprekken met Tessa, Thomas en Jacqueline en in de dubbelinterviews met Jan Hein en Niels en Ineke en Jolanda. Ieder op hun eigen manier vertellen ze wat MS betekent in hun leven. Reizen en op vakantie gaan is ook voor mensen met MS een heerlijke manier om te ontspannen, om andere dingen te beleven. Tijdens verschillende gesprekken ging het hierover. Ik heb genoten van een dansles bij Andrew van Dance for Health. Het bezoek en de gesprekken met de professionals van Nieuw Unicum laten de bevlogenheid zien van de mensen die dagelijks werken met mensen met MS. Ik heb de afgelopen maanden veel geleerd. Misschien is de belangrijkste les voor mij geweest dat ik vaker blij mag zijn dat ik gezond ben. Dit is namelijk helemaal geen vanzelfsprekendheid. Ik wil iedereen hartelijk bedanken voor de mooie gesprekken die we hebben gevoerd! Frauke van Hulten

5 voorwoord 5 Koraal DDat de metalen koper 12,5 jaar, zilver 25 jaar en goud 50 jaar symboliseren, wist je waarschijnlijk wel. Maar dat het dier koraal staat voor 35 jaar, wist je dat? Ik niet. Collega Karin wel en bedacht daarmee de titel voor deze jubileumuitgave. Koraal; 35 jaar Stichting MS Research, 35 jaar wetenschappelijk onderzoek naar oorzaak van en oplossing voor MS in Nederland. Wat ik ook niet wist, is dat koralen dieren zijn. Voor mij lijken ze op bloeiende planten. Een soort bloemdieren dus. Prachtige afbeeldingen in vele kleuren en vormvariaties zie ik op internet. Ik lees dat sombere voorspellingen stellen dat in het jaar 2050 alle koraalriffen zijn afgestorven. Koraalrif kan namelijk beschadigd raken door allerlei oorzaken en ook in de onderwaterwereld is vanuit milieuperspectief veel gevaar. Maar is het ook mogelijk om schade aan het koraalrif te herstellen? is de vraag die bij mij onmiddellijk opdoemt. Er blijkt een traditionele methode, namelijk het stekken van koraal. Daarnaast is er ook een nieuwe methode ontwikkeld, lees ik, via voortplanting in een container. Het klinkt je waarschijnlijk net zo verrassend in de oren als mijzelf. Er is veel wat we niet weten. Gelukkig maar. Ik denk aan de overeenkomsten en verschillen tussen koraal en leven met MS; in de afbeeldingen zie ik opvallend veel overeenkomsten. De in de zee uitwaaierende armen lijken op zenuwuitlopers en ik ontdek zelfs een afbeelding die op hersenen lijkt. Kan de schade hersteld worden? is een vraag die ook bij MS centraal staat. Daarbij lopen mensen die leven met MS ook niet aan de veilige kant van de lijn door het chronisch, progressieve karakter van deze zenuwslopende ziekte. En door wetenschappelijk onderzoek zijn er puzzelstukjes van oorzaak en oplossing gevonden, die maken dat de verwachting uitgesproken wordt, dat in 2050 alle vormen van MS wel degelijk goed te behandelen zijn en de puzzel daadwerkelijk gelegd wordt. Er is veel wat we wel weten over en voor MS. Gelukkig. Daarin schuilt een zeer belangrijk, positief verschil met koraal. Voor koraal is 2050 momenteel helaas een inktzwart vooruitzicht, voor MS een zonnige stip aan de horizon, die wel bereikbaar is. Wat koraal en MS ook verbindt, is dat Nederlanders vooraan staan om de oplossing te vinden; een Nederlands bedrijf heeft containers omgetoverd tot koraalkraamkamers over de hele wereld en Nederlandse onderzoekers behoren tot de top van het internationale MS-veld. Veel wat we nog niet weten, maar hopelijk meer wat we al wel weten. Een ding weet ik in ieder geval zeker; alle betrokkenen kunnen hoe dan ook niet zonder elkaar. Werken kan niet zonder collega s, onderzoeken gaat niet zonder elkaar nieuwe en aanvullende inzichten te verschaffen, geen verbetering zonder kennis met elkaar te delen en zo veel meer. Met elkaar onveranderd op weg naar een verbeterd morgen. Op weg, in de hoop dat we als Stichting de edelmetalen goud en platina nooit hoeven te bereiken. Althans niet om MS op te lossen. Dorinda Roos

6 een positief zelfbeeld en een optimistische levenshouding helpen je vooruit.

7 1 Cognitie en bewegen

8 8 cognitie en bewegen Durf te dromen en denk groot! Foto boven: Dr. Hanneke Hulst, neurowetenschapper MS Centrum Amsterdam (MSCA) VVandaag heb ik een afspraak met prof.dr. Jeroen Geurts en dr. Hanneke Hulst, beiden jonge hersenonderzoekers aan het VUmc. We gaan het hebben over cognitie en bewegen in relatie tot MS. Een ingewikkelde materie die Jeroen en Hanneke in Jip-en-Janneketaal weten uit te leggen. Het valt me op met hoeveel energie, optimisme, positiviteit en humor de twee werken aan hun wetenschappelijke droom: MS de wereld uit! De neurowetenschappers Jeroen en Hanneke durven te dromen. Sterker nog, Jeroen is ervan overtuigd dat het begint met dromen! Hij is een van de weinige wetenschappers die durft uit te spreken dat hij gelooft in een medicijn dat MS kan genezen. En niet over honderd jaar, hij denkt het zelfs nog mee te maken. Jeroen: Als je al begint met denken dat iets onmogelijk is, ben je verloren. Ik denk liever dat iets mogelijk is, ook al wordt dit door een meerderheid betwist. Hanneke: In de wetenschap moet je een beetje lef tonen en ambitieus willen zijn. Anders blijft het meer van hetzelfde. Jeroen: Het valt me op dat mensen de lat niet hoog durven te leggen. Het blijft vaak bij veilige vragen stellen. Ik vind veel onderzoeksvragen niet zo interessant, ze dragen wellicht een steentje bij aan het grotere geheel, maar het is te

9 cognitie en bewegen 9 Waarschijnlijk dachten ze ook: dat kan alleen een vrouw bedenken. Maar ik kom niet zo maar met een leuk idee. conservatief. Hanneke: Het is misschien ook wel typisch Nederlands. Je mag je kop niet boven het maaiveld uitsteken, doe maar gewoon dan... je kent het wel. Jeroen: Toen Hanneke wilde onderzoeken of dansen een effect heeft op het verbeteren van de cognitie bij MS-patiënten zag je ze wel denken: typisch iets voor een jonge onderzoeker; een veel te optimistische hypothese, dat kan natuurlijk niet. Hanneke: Waarschijnlijk dachten ze ook: dat kan alleen een vrouw bedenken. Maar ik kom niet zo maar met een leuk idee, ik heb natuurlijk eerst terdege literatuuronderzoek gedaan en een uitvoerige analyse daarop uitgevoerd. Uit onderzoek blijkt dat dansen een gunstig effect heeft op de cognitie bij mensen met Parkinson, dan zou het misschien ook mogelijk moeten zijn bij mensen met MS. Ik vind het ook een mooie gedachte, dat je door te dansen een probleem kunt oplossen. De medischethische toetsingscommissie moet het nog goedkeuren, maar ik hoop in medio 2015 te starten met een pilot. concentratie. Hanneke: Er is eigenlijk niet één hersengebied waar cognitie zit, maar we weten wel dat er bepaalde gebieden zijn waar mensen met MS veel nadeel van ondervinden wanneer ze worden aangetast. Concentratie en geheugen heb je nodig bij je werk, om je gezin draaiende te houden en in het sociale verkeer. We onderzoeken nu of een cognitief trainingsprogramma helpt de cognitie te verbeteren. Prof.dr. Jeroen Geurts, hoogleraar translationeel onderzoek MSCA Laten we beginnen met cognitie en MS. Ik ging er vanuit dat MS een ziekte is van het zenuwstelsel dat vooral invloed heeft op de motoriek van de patiënt. Dit klopt dus niet? Jeroen: Dit klopt half. Het gaat mis in de hersenen. We dachten eerst dat MS de witte stof aantast, de verbindingsbanen in de hersenen; dit leidt voornamelijk tot fysieke problemen bij de patiënt. Het blijkt nu dat ook de grijze stof, de denkcellen, in de hersenschors wordt aangetast en dat leidt tot problemen met de cognitie. Dus problemen met het geheugen, met aandacht en met

10 10 cognitie en bewegen Hoe ziet dat onderzoek eruit? Hanneke: We vragen patiënten zeven weken lang twee keer per week mee te doen aan een game op een laptop, waarbij je in een auto rijdt. Terwijl ze de auto besturen vragen wij ze extra handelingen uit te voeren die steeds moeilijker worden. Ze moeten bijvoorbeeld sommetjes maken, Bewezen is dat bewegen goed is voor het brein; het maakt gunstige stofjes aan. vermogens kunt trainen en dat ze dus beter worden. We doen dit onderzoek bij mensen met MS, waarbij de ene groep kampt met aandachtsstoornissen en de andere groep niet. We streven naar 85 deelnemers. Daarvan krijgen 45 mensen de training en 40 mensen staan op een wachtlijst. We meten alles zowel voor als na de training. Jeroen: Het lijkt erop dat het brein beschadigde of uitgevallen functies ergens anders compenseert. Daarom is het interessant goed uit te zoeken welke systemen worden aangetast door MS. We weten nog steeds niet precies waar MS vandaan komt. Met patiëntenonderzoek, laboratoriumonderzoek en door samenwerking met alle mogelijke disciplines, ook internationaal, gaan we ervoor zorgen dat we antwoorden krijgen op de vragen die nu nog open liggen. vragen beantwoorden, of verschillende landsnamen op alfabetische volgorde zetten. Tegelijkertijd gaat de radio onverwachts aan, of knippert het metertje van de benzine plotseling. Allemaal dingen die een beroep doen op de cognitieve functies. We verwachten dat je cognitieve Dr. Hanneke Hulst Nog even terug naar het dansen? Hoe zit dat precies? Hanneke: Dance for Health (zie ook pagina 11) heeft ons gevraagd te onderzoeken of dansen een positief effect heeft op het geheugen en de concentratie van mensen met MS. Ik wil weten of dansen daadwerkelijk iets verandert in de hersenen. Als we goedkeuring krijgen, starten we in de zomer met een pilot van zeven weken. Hetzelfde als met de gameonderzoeken, testen we de hersenen voor en na de danstraining. Bewezen is dat bewegen goed is voor het brein; het maakt gunstige stofjes aan. Door te werken met een choreografie doet de patiënt bovendien een beroep op zijn cognitieve vaardigheden. Als er daadwerkelijk een verandering in de hersenen is te zien, willen we een veel grootschaliger onderzoek opzetten. Stel je eens voor dat we daadwerkelijk iets kunnen verbeteren aan cognitieve problemen van mensen met MS door te dansen. Een droom wordt dan werkelijkheid: een vorm van behandeling van cognitieve problemen is dan eindelijk mogelijk. p

11 cognitie en bewegen 11 Dance for Health: dansen als medicijn Foto boven: In iedereen schuilt een danser HHet lijkt te mooi om waar te zijn, maar Stichting Dance for Health is overtuigd: dansen heeft een gunstig effect op mensen met MS, Parkinson en reuma. Dance for Health wil meer mensen met een chronische bewegingsbeperking aan het dansen krijgen. Een gesprek met Marc Vlemmix en Ankie Til. Marc en Ankie kennen elkaar als collega s van Danshuis Station Zuid Tilburg, een huis voor eigentijdse professionele danskunst. Als het Rijk in 2012 de subsidiekraan dichtdraait, is dat ook het einde van het danshuis. Maar niet het einde van hun missie om mensen aan het dansen te krijgen. Hun samenwerking krijgt een vervolg kort nadat Marc te horen krijgt dat hij Parkinson heeft. Marc krijgt medicijnen om het ziekteproces en de bijbehorende symptomen te verminderen en wordt doorgestuurd naar een fysiotherapeut. Marc ervaart de zogenaamde witte jassen-omgeving als deprimerend en vraagt zich af of dit niet anders kan. Marc: Op het moment dat ik echt bijna depressief werd, dacht ik ineens:

12 12 cognitie en bewegen dansen. Ik ben nota bene zelf directeur van een danshuis geweest. Mijn hele leven ben ik al met dans bezig. Dat ik daar niet eerder aan gedacht heb! Het lag voor mijn voeten! Ik weet wat dansen met de mens doet, voor zowel het lichaam als de geest. Patiënt uit patiëntrol Marc besluit zijn ziel en zaligheid te leggen in de zoektocht naar de effecten van dans op mensen met fysieke beperkingen door hun ziekte. Hij richt in 2012 Dance for Wij kijken niet naar de ziekte, maar naar de mens en naar zijn mogelijkheden. Bij ons is iedereen danser. Health op, samen met balletmeester Andrew Greenwood, een andere collega bij Danshuis Station Zuid Tilburg. Ze vragen Ankie en Marc s levenspartner Rosan Chinnoe zich bij hen aan te sluiten. Ankie: Toen Marc de diagnose Parkinson kreeg heeft hij eerst Andrew gevraagd hem dansles te geven en zo is stap voor stap een dansmethode ontwikkeld die het lijf soepel houdt. Wij hebben als doel mensen met een fysieke beperking weer lekkerder in hun lijf te laten zitten en daarmee de kwaliteit van leven te bevorderen. En het is inderdaad onvoorstelbaar wat er gebeurt. Je kunt spreken van een transformatieproces van de danser. In de eerste plaats halen we de patiënt uit zijn patiëntrol. Wij werken in een artistieke omgeving, niet in een klinische omgeving. In de tweede plaats kijken we niet alleen naar het fysieke plaatje. We zijn bezig met een holistische benadering. Wij kijken niet naar de ziekte, maar naar de mens en naar zijn mogelijkheden. Bij ons is iedereen danser. Dansen helpt Dance for Health werkt vanuit een positieve benadering. Zo is Andrew, die de lessen geeft, volgens Ankie een enorme inspiratiebron. Andrew straalt positiviteit uit en is enthousiasmerend. Dat maakt ook dat de mensen die meedoen aan de Door te dansen halen we de patiënt uit zijn patiëntrol

13 cognitie en bewegen 13 workshops zich meteen al een stuk vrolijker voelen. Ze zijn onder lotgenoten, ze krijgen daardoor erkenning en herkenning. Dat helpt allemaal mee. De reactie van dansers op de dansworkshops zijn louter positief. Ze voelen zich na een les veel beter. Het lopen gaat beter, het trillen vermindert, er is meer vertrouwen in het lichaam en meer zelfvertrouwen. Ankie: Door de zomerstop hebben we vorig jaar vier weken stilgelegen. De dansers waren allemaal blij dat de lessen weer begonnen. De symptomen als stramheid, stijfheid en trillen waren in die vier weken weer toegenomen. Ik zeg absoluut niet dat fysiotherapie, controle van specialisten en medicijnen niet óók nodig zijn, ik zeg alleen dat dansen en bewegen helpt bij mensen met Parkinson en waarschijnlijk ook bij mensen met MS en reuma. Wetenschappelijk onderzoek Marc ervaart zelf de positieve effecten van dansen op zijn ziekteproces en wil dat voor alle mensen met Parkinson deze danslessen beschikbaar zijn. Omdat hier geld voor nodig is, is wetenschappelijk onderzoek onvermijdelijk. Hij besluit af te reizen naar de VS waar al veel meer onderzoek is gedaan. Hij komt terecht bij de Mark Morris Dance Group die sinds 2001 een samenwerkingsverband heeft met de Brooklyn Parkinson Group. Zij leiden al jarenlang ervaren dansdocenten op om specifiek te werken met mensen met Parkinson. En dat werkt. Inmiddels zijn er zo n honderd dansgroepen in elf landen waar professionele dansers mensen met Parkinson helpen. Marc raakt geïnspireerd en start een pilot in Tilburg en Rotterdam. Inmiddels zijn er in Nederland zeven docenten gecertificeerd en worden binnenkort nieuwe docenten opgeleid. overal in Nederland danslessen te geven aan deze mensen, dan moet je wetenschappelijk bewijs hebben dat het werkt. In Nederland geven we inmiddels in vijftien steden één keer per week een les. De positieve effecten van zo n dansles houden zo n drie à vier dagen aan, dus willen we twee keer per week deze lessen kunnen aanbieden. Er moet dus onderzoek komen. Om die reden is er een samenwerkingsverband ontstaan met de VUmc, het Nationale Ballet en het Balletorkest. Als het VUmc goedkeuring krijgt van de ethische commissie dan gaat ze onderzoeken wat de effecten zijn van dansen op de hersenen van mensen met MS. Er krijgen dan vijftien mensen met MS (dans)les en er is een controlegroep van vijftien mensen, eveneens met MS, die geen (dans)les krijgen. De lessen zullen plaatsvinden bij het Nationale Ballet in Amsterdam. Het Nationale Ballet helpt ons ook met marketing en communicatie. Het wachten is op resultaten die we in het najaar van 2015 hopen te presenteren. Na de inspirerende woorden van Ankie en Marc wordt het tijd om zelf te gaan dansen. Ik heb een afspraak met Andrew p Dansen in een artistieke omgeving het Nationale Ballet Dance for Health wil nu ook onderzoek in Nederland. Ankie: Het is eigenlijk heel simpel, wil je de financiering rondkrijgen om Wil je meer informatie, ga dan naar de website: Bij meer dan 20 aanmeldingen kan er een nieuwe groep worden gestart.

14 14 cognitie en bewegen Parki-dancers Amsterdam! In Amsterdam komt elke vrijdagochtend een groepje mensen bijeen met de ziekte van Parkinson om onder leiding van Andrew Greenwood anderhalf uur te dansen. Andrew noemt de mensen met Parkinson liefkozend the Parki-dancers. Andrew is een balletmeester, en dat is hij ook echt. Je ziet het aan zijn houding, zijn lijf is soepel, hij beweegt gracieus. De lessen zijn in het Engels, maar zeer goed te volgen. Andrew spreekt de dansers alleen toe in positieve, vrolijke bewoordingen. We beginnen in een kring, zittend op een stoel. We maken in navolging van Andrew heen-en-weergaande bewegingen. De schouders losmaken, de heupen, de armen vooruit strekken en weer terug. De muziek is instrumentaal en lekker up-tempo. De Parki-dancers doen volop mee. Andrew blijft herhalen: Your body has thousands muscles working now., Keep on going, feel the music., Everybody is doing great, it s is your body, it s your class. Na drie kwartier gaan de stoelen aan de kant en zijn we genoeg opgewarmd om middenin de zaal te staan en ook de benen en voeten aan het dansen te krijgen. We maken stappen voor- en achteruit terwijl we met onze handen op onze bovenbenen slaan. Make some noise, make some music! We versnellen het tempo en mogen vervolgens de hele zaal gebruiken. Use all the space you need! Be selfish. Just think of yourself! De les wordt afgesloten met een zogenaamde bodyscan, Andrew dimt de lichten. We staan wijdbeens en we zakken wat door onze knieën. We beginnen van boven naar beneden, we maken van kruin tot voet langzame bewegingen. Andrew attendeert ons erop steeds te voelen wat er gebeurt. En hij herhaalt dat we alleen aan onszelf moeten denken. Doe alles wat je kunt. Je kunt het niet fout doen. Be selfish! Your body is so strong and so smart, you cannot imagine! Na de les gaan de Parki-dancers vrolijk naar huis. Een dame vertelt me dat ze na deze les weliswaar doodmoe is, maar dat ze ook weer even positief bezig is geweest. Of ze ook een verbetering ziet van haar klachten weet ze niet zo goed. Je doet van alles hè, dus je komt er niet achter wat nu de meeste invloed heeft. Een andere deelnemer is zeer positief. Hij merkt verschil, na de les voelt hij zich beter in zijn lichaam zitten. Alles trilt wat minder en gaat net wat vloeiender. Is dit nu een goed voorbeeld van een les die ook voor mensen met MS zou kunnen werken, vraag ik aan Andrew. Ik werk met MS-dansers, maar we zijn nog in de opbouwfase. Ik ben nog bezig met het zoeken naar de juiste choreografie. De dansers met MS zijn wat sneller moe en we moeten erop letten dat we het lichaam niet te veel opwarmen. Ik werk nauw samen met de dansers, met professionele dansers en uiteraard met wetenschappers om tot een goede dans te komen. Ik zeg altijd, het lijkt op bewegen op muziek, maar feitelijk heb ik een verborgen agenda. Namelijk dat het verbetering moet brengen in de motoriek van de danser en in de cognitie. Ik zie positieve resultaten. Ik vond het een inspirerende ochtend, een mooi begin van de dag. Eigenlijk zou iedereen zo de dag moeten starten. p

15 cognitie en bewegen 15 NNieuw Unicum is gespecialiseerd in het geven van zorg aan mensen met (progressieve) MS of andere ziekten die meervoudige lichamelijke beperkingen veroorzaken. Nieuw Unicum levert zorg aan zowel in Nieuw Unicum verblijvende cliënten als aan mensen die nog thuis wonen. Voor Nieuw Unicum is het belang van de individuele cliënt het allerbelangrijkste en dat uit zich in plezierig en zo zelfstandig mogelijk kunnen leven. Dr. Helga Harsay is psycholoog bij Nieuw Unicum. Dr. Helga Harsay, psycholoog, Nieuw Unicum Flexibiliteit is een must! nieuw unicum deel 1 MS is een ziekte van het centrale zenuwstelsel. Hierdoor kunnen mensen met MS ook te maken krijgen met cognitie- en stemmingsproblemen. Bij cognitieproblemen gaat het bijvoorbeeld om een algemene vertraging van het denken, moeilijkheden bij plannen en om geheugenklachten. Bij stemmingsproblemen zijn depressies de meest gerapporteerde psychologische klacht. Klachten in het denken en depressies kunnen met elkaar samenhangen. Helga: Tijdige neuropsychologische screenings zijn ontzettend belangrijk; we onderzoeken dan

16 16 cognitie en bewegen het denken en de stemming van cliënten. Hoe eerder en hoe meer we weten over denkvermogen, oplossingsvaardigheden, informatieverwerking en stemming, hoe Onderzoek wijst uit dat mindfulness helpt depressies te verminderen vertrouwen in de eigen bekwaamheid om een probleem op te lossen. Hoe groter het gevoel van zelfeffectiviteit des te beter de gezondheidstoestand. Hier speelt behandeling op in. MS is grillig. De cliënt krijgt steeds opnieuw te maken met óf vooruitgang óf terugval. Dat maakt onzeker. Je staat steeds weer voor nieuwe uitdagingen. Er zijn verschillende manieren die kunnen helpen bij het accepteren en omgaan met deze veranderingen. Ik noem er vier, waarbij ik wil opmerken dat er meer zijn en dat ik uiteraard kijk naar wat het beste aansluit op de mogelijkheden van de cliënt. gerichter we aan het werk kunnen gaan. Als je klachten in het denken en depressies op tijd behandelt, verbetert de kwaliteit van leven. Wensen inventariseren Helga streeft naar een flexibel behandelplan dat begint bij het inventariseren van de wensen van de cliënt. Helga: Door de cliënt actief mee te laten denken, sluit je aan bij het gevoel van autonomie en zelfeffectiviteit. Zelfeffectiviteit is het Compensatiestrategieën Eén manier om met problemen in het denken om te gaan, is compensatiestrategieën herontdekken, aanleren en uitbouwen. Helga: Bij vergeetachtigheid en planningsproblemen kun je een planbord maken of werken met een agenda. Er zijn tegenwoordig ook allemaal geheugensteuntjes in je mobiel te programmeren. Met het aanleren van compensatiestrategieën ben je er echter nog niet. Uit onderzoek blijkt dat de ervaren kwaliteit van leven mede samenhangt met hoe goed iemand erin slaagt zich aan te passen aan veranderingen én in hoeverre iemand een optimistisch en positief zelfbeeld weet te behouden. Hoe kun je dat bereiken? Hoe kan Helga de cliënt daarbij helpen? Oplossingsgerichte therapie Mensen met MS krijgen door hun ziekte te maken met veranderingen. Zij moeten zich steeds aanpassen aan de nieuwe (slechtere) situatie. Dat vraagt veel draagkracht. De tweede manier is oplossingsgerichte therapie. Dat kan helpen bij het leren aanpassen aan de nieuwe situatie. Zoals de naam al zegt, is oplossingsgerichte therapie gericht op het zoeken naar mogelijke oplossingen in plaats van te kijken naar het probleem. Helga: Ik moedig de cliënt

17 cognitie en bewegen 17 aan zich te concentreren op de nu nog denkbeeldige situatie waarin het probleem is opgelost. Een voorbeeld: je trekt je terug, omdat je het lastig vindt te aanvaarden dat je rolstoelafhankelijk bent. We gaan dan samen onderzoeken wat je ziet als je iets aan je situatie zou veranderen. Hoe zou jij je voelen als je wél aanvaardt dat je rolstoelafhankelijk bent? Ervaar je meer rust in je hoofd als je de rolstoel accepteert? Durf je jezelf meer te laten zien? Pak je weer meer plezierige activiteiten op en heb je meer contact met mensen? De cliënt visualiseert als het ware de gewenste situatie, bijvoorbeeld rust in zijn hoofd, en maakt concreet wat hem helpt om deze situatie te bereiken. Mindfulness MS doet steeds een beroep op je flexibiliteit en acceptatie vermogen. Mindfulness is een veel gehoord begrip en de derde manier bij het helpen omgaan met veranderingen waarmee je te maken krijgt als je MS hebt. Mindfulness is een methode waarbij je een veerkrachtige, flexibele houding aanleert die helpt om met tegenslagen om te gaan. Helga: Onderzoek wijst uit dat mindfulness helpt depressies te verminderen. Mindfulness houdt in dat je niet vecht tegen lastige gevoelens, noch dat je je erdoor laat meeslepen. Je gaat anders om met lastige gevoelens en je laat stemmingsklachten niet je leven overnemen. Deze houding is te trainen door onder andere aandachtsoefeningen. Aandachtsoefeningen helpen bij het toestaan van pijnlijke emoties en het openstaan voor plezierige ervaringen. Je leert niet-helpende gedachten niet al te serieus te nemen en te onderkennen waaraan je nu behoefte hebt. Cognitieve gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie gericht op coping-strategieën en helpende gedachten is nóg een manier die helpt om te gaan met MS en de veranderingen die erbij komen kijken. Coping gaat over hoe men omgaat met stress om stress te verminderen. Helga: Er zijn verschillende copingstijlen die we allemaal wel kennen: terugtrekken, er tegenaan gaan, verdoven, vermijden, oplossingen bedenken. Als je door MS fysiek achteruitgaat, werkt bijvoorbeeld je vroegere copingstrategie vermijden niet meer. Dan is het goed dat je meerdere strategieën kent. Mensen met MS hebben al een heel leven achter de rug. Die ervaringen nemen ze mee en zijn ze niet zo maar kwijt. Daar kunnen ze in het hier en nu kracht uit halen. Ze hebben kinderen opgevoed, gewerkt, ze zijn contacten aangegaan en hebben deze verdiept; ze hebben bewezen draagkrachtig te zijn. Mijn rol is hen te begeleiden om moed te vatten en om zichzelf te helpen, eventueel ook door hulp te vragen. Met MS moet je steeds je grenzen verleggen. Maar elk verlies draagt ook een kans in zich. In dit proces kan iemand zich wijzer voelen, een dieper begrip voor zichzelf en anderen ontwikkelen en meer verbondenheid ervaren. Ze kunnen vertrouwen en hulp toelaten en het vermogen tot beleven en genieten verdiepen. p Cognitie trainen door middel van een neuropsychologische test Nieuw Unicum Zandvoortselaan XK Zandvoort Tel en

18 Pieter is verliefd en Joy bekijkt alles van de zonnige kant.

19 2 Kinderen en MS

20 20 kinderen en ms Ik maak nooit misbruik van mijn MS, bijna nooit! Foto boven: Joy en haar hondje Marley zijn onafscheidelijk HHet komt niet vaak voor, maar er zijn helaas ook kinderen met MS. In Nederland is inmiddels bij meer dan 500 kinderen onder de achttien jaar de diagnose MS gesteld. Elk jaar komen er zo n tien bij. Dit overkwam ook de dertienjarige Joy. Ze had een ontsteking in haar oog, maar omdat het de week van de Citotoets was op school en omdat ze niet bijzonder wilde zijn, zei ze niks tegen haar moeder en juf over haar oog. Helaas, de truc mislukte, de ontsteking was dusdanig groot dat Joy scheel keek. Het viel op. En dus moest Joy naar de huisarts. De medische mallemolen begon. Vandaag heb ik een Skype-afspraak met Joy. Ze woont in Apeldoorn en ik in Amsterdam, dus dit was het handigste en het snelste afspreken. Van tevoren heb ik mailcontact gehad met haar moeder Marja. Marja: Ik heb je vraag voor een interview met Joy besproken en bij het woord magazine begon ze te lachen. Haar eerste vraag was of er ook een fotoshoot bij hoort? Dat is dan weer eens wat anders dan een MRI-scan of een longfoto, zei ze. Dus de vraag is, komt er een fotoshoot? Helaas geen fotoshoot. Marja stuurt mij een foto van Joy toe, zodat ik een idee heb wie ik zo voor me heb. Een bloedmooie meid! Marja vraagt me het

35-jarig jubileum stichting ms research. Spreek je. staat versteld. wat je allemaal kunt bereiken

35-jarig jubileum stichting ms research. Spreek je. staat versteld. wat je allemaal kunt bereiken 35-jarig jubileum stichting ms research Spreek je droom uit en je staat versteld wat je allemaal kunt bereiken inhoud 3 deel 1 Cognitie en bewegen 08 11 Dansen als medicijn 14 Parki-dancers 15 Flexibiliteit

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de

MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de MS MS is de afkorting van multiple sclerose. Dat zijn 2 Latijnse woorden. Multiple betekent vele en sclerose verhardingen. Bij iedereen lopen de zenuwen vanuit de hersenen door het ruggenmerg naar de rest

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Fitter en Energieker. met bewegingsprogramma s van Dance for Health

Fitter en Energieker. met bewegingsprogramma s van Dance for Health Fitter en Energieker met bewegingsprogramma s van Dance for Health Dance for Health bewegingsprogramma s Wil jij je fysiek en mentaal lekkerder voelen, maar denk je dat dit niet meer mogelijk is? Dance

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT

WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT WANNEER EEN SPECIAAL IEMAND ALS HEEFT 1 Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Laterale Sclerose heeft. Het is een lang woord en

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Tips voor een goede spreekbeurt

Tips voor een goede spreekbeurt Diabetes?! Een spreekbeurt die je alles vertelt over diabetes: Wat is het? Hoe ontstaat het? En vooral ook: Wat betekent het voor jou, je broer, zus, vader of moeder. Tips voor een goede spreekbeurt Vertel

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli?

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli? INTERVIEW d.d. 28 december 2009 Coeliakiepoli Op het interview-wenslijstje van Nynke en Zara staat Dr. Luisa Mearin. Zij is kinderarts MDL in het LUMC te Leiden en heeft als eerste met haar collega s in

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Pannenkoeken met stroop

Pannenkoeken met stroop Pannenkoeken met stroop Al een maand lang zegt Yvonne alleen maar nee. Heb je je best gedaan op school? Nee. Was het leuk? Nee. Heb je nog met iemand gespeeld? Nee. Heb je lekker gegeten? Nee. Heb je goed

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005)

Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005) Spreekbeurt van Claudia over MS (november 2005) Inleiding Stel je hebt een chronische ziekte, namelijk MS. Je weet dat de ziekte een hoop klachten met zich mee brengt. Je weet alleen niet wanneer je een

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson

Ziekte van Parkinson Ziekte van Parkinson De ziekte van Parkinson is een chronische aandoening van de hersenen die progressief is. In deze folder leest u meer over deze ziekte en over de polikliniek Neurologie van het Havenziekenhuis.

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out

Online Psychologische Hulp Overspanning & Burn-out Online Psychologische Hulp 2 Therapieland 3 Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Overspanning & Burn-out van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering

Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Uit de burn-out Therapiegroep werkstresshantering Albert Schweitzer ziekenhuis mei 2009 pavo 0202 Inleiding Als u last heeft van een burn-out door stress op het werk kunt u de therapiegroep werkstresshantering

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

GEIJSTEREN ONDERWIJSGROEP BUITENGEWOON UITWAAIEN ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ

GEIJSTEREN ONDERWIJSGROEP BUITENGEWOON UITWAAIEN ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ GEIJSTEREN ONDERWIJSGROEP BUITENGEWOON UITWAAIEN ELK TALENT TELT! EEN INKIJK BIJ UIT- WAAIEN Jeroen zit op de bank. Zijn moeder maakt in de keuken een heerlijke pasta. Het is 17.00 uur en hij kijkt TV.

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Nieuwsbrief Januari 2011

Nieuwsbrief Januari 2011 Nieuwsbrief Januari 2011 Eerste nieuwsbrief 2011 Het jaar 2010 is een jaar geweest waarin hard is gewerkt en ook weer veel is gebeurd. Een mens kan veel meer dan hij/zij denkt, als hij/zij vertrouwen heeft

Nadere informatie

Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel

Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel Rouw- en verliesverwerking bij hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel is schade aan de hersenen ontstaan door een ongeval of ziekte. Kenmerkend is de breuk in de levenslijn, wat wil zeggen dat het leven

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk.

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk. 1. Puzzelen Wie er het eerst is! Micha staat bij het schoolhek. Hij krijgt een harde klap op zijn schouder van Ruben, zijn grote broer. Oké. Micha is wel in voor een wedstrijdje. Hij begint meteen te rennen,

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord. Multiple Sclerose en revalidatiebehandeling

UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord. Multiple Sclerose en revalidatiebehandeling UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Multiple Sclerose en revalidatiebehandeling UMCG Centrum voor Revalidatie Locatie Beatrixoord Uw neuroloog, MS verpleegkundige of huisarts informeerde

Nadere informatie

Belangrijk. Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is:

Belangrijk. Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is: MS-Centrum Belangrijk Uw hoofdbehandelaar is neuroloog: Uw MS-verpleegkundige is: Uw revalidatiearts is: Uw uroloog is: 1 Inleiding Heeft u onlangs de diagnose Multiple Sclerose (MS) gekregen? Of bent

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten?

2. Wat is ALS? 3. Welke delen van het lichaam worden aangetast? 4. Hoe kom je erachter? 5. Wat zijn de klachten? Ik doe mijn spreekbeurt over ALS. Ik ga dadelijk uitleggen wat ALS is. Waarom doe ik mijn spreekbeurt over ALS? Mijn opa is aan deze ziekte overleden en daarom wil ik jullie hier iets over vertellen en

Nadere informatie

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling.

Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Disclosure Cognitieve klachten bij MS: een casusbespreking Er is geen sprake van belangenverstrengeling. Tim Vaessen Klinisch neuropsycholoog 4-10-2013 2 Overzicht MS en cognitie - Cognitieve klachten

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen.

Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het lastigste van leven met hiv is voor velen vreemd genoeg niet zozeer de aandoening zelf of de behandeling, maar vooral de reacties van anderen. Het houdt je misschien je leven lang bezig: Wie vertel

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

het begin van dit boek

het begin van dit boek De autisme survivalgids 9 het begin van dit boek Ken je dat gevoel? Je bent een kind. Een jongen of een meisje. Om je heen zijn er heel veel andere kinderen. Allemaal zien ze er net een beetje anders uit.

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven

Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS. Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Emotieregulatie en mindfulness bij adolescenten met ASS Annelies Spek Klinisch psycholoog / Senior onderzoeker GGZ Eindhoven Structuur 1. Autisme 2. Emotieregulatie 3. Emotieregulatie en autisme 4. Mindfulness

Nadere informatie

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen?

Stap 6. Stap 6: Deel 1. Changes only take place through action Dalai Lama. Wat ga je doen? Stap 6. Changes only take place through action Dalai Lama Wat ga je doen? Jullie hebben een ACTiePlan voor het experiment gemaakt. Dat betekent dat je een nieuwe rol en andere ACTies gaat uitproberen dan

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling

Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme. Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme Informatie en behandeling Ziekte van Parkinson en Parkinsonisme De ziekte van Parkinson is een chronische progressieve neurologische aandoening. Bij deze ziekte gaat

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Tilweg 5b. Een tillift thuis

Tilweg 5b. Een tillift thuis Tilweg 5b Tilweg 5b is een project van het programma Thuiszorgtechnologie van ZorgOnderzoek Nederland, waarin met vijftien thuiszorgorganisaties samen aan dit pakket is gewerkt. Tilweg 5b is een huisadres,

Nadere informatie

Workshop Can DO. Astrid Hussaarts en Marco Heerings Trainers Can Do sessie leven

Workshop Can DO. Astrid Hussaarts en Marco Heerings Trainers Can Do sessie leven Workshop Can DO Astrid Hussaarts en Marco Heerings Trainers Can Do sessie leven Leeuwarden 23 april 2015 Diagnose MS Impact: Plaats, datum, tijd, behandelaar Vooronderstellingen t.a.v. Multiple Sclerose

Nadere informatie

Help me, Zoey, zeg ik. Zoey kijkt verbaasd. Waarmee?, vraagt ze.

Help me, Zoey, zeg ik. Zoey kijkt verbaasd. Waarmee?, vraagt ze. 1 Ik wou dat ik een vriendje had. Ik wou dat hij in mijn kast zat. Dan kon ik hem tevoorschijn halen wanneer ik maar wilde. Hij zou naar me kijken alsof ik mooi ben. Zwijgend. Hij zou zijn leren jack uittrekken

Nadere informatie

Mijn loverboy Verloren onschuld

Mijn loverboy Verloren onschuld Mijn loverboy Verloren onschuld in makkelijke taal simone schoemaker 8 Het verhaal van Lisa De dag begint goed. Ik word wakker met een blij gevoel. Yes, ik ben jarig! Ik ben zestien! Mijn moeder feliciteert

Nadere informatie

Hallo Meditatie en Dans Liefhebber!

Hallo Meditatie en Dans Liefhebber! 19 juli 11 Deze nieuwsbrief verschijnt per kwartaal. Je ontvangt deze omdat je een keer mee hebt gedaan aan een workshop of klant bent of omdat je opgaf als abonnee. Opzeggen/wijzigen of aanmelden voor

Nadere informatie

CHATTEN. verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL

CHATTEN. verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL CHATTEN verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL Stotteren Kom op, Roy. Het is allang tijd. De leraar informatica legt een hand op Roys schouder. Maar Roy kijkt niet op of om. Hij zit achter de fijnste computer

Nadere informatie

De puzzel MS oplossen

De puzzel MS oplossen De puzzel MS oplossen Een korte inleiding in MS Wat is het VUmc MS Centrum Amsterdam Wat voor MS-onderzoek wordt er gedaan Wat is MS? Chronische ziekte van het centraal zenuwstelsel Auto-immuunziekte,

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien

Nummer 1 December 2011. Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien Nummer 1 December 2011 Cursusaanbod 2012 Gedeeld verdriet Mindfulness Laat je zelf zien LANDELIJK HEEFT 16% VAN DE JONGEREN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN. Scoop richt zich bij coaching, counseling en training

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie