Neurocognitieve gevolgen van Multiple Sclerose

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Neurocognitieve gevolgen van Multiple Sclerose"

Transcriptie

1 FACULTEIT GENEESKUNDE EN GEZONDHEIDSWETENSCHAPPEN Academiejaar Neurocognitieve gevolgen van Multiple Sclerose Ann MERTENS Promotor: Dr. M. Miatton Scriptie voorgedragen in de 2 de Master in het kader van de opleiding MASTER OF MEDICINE IN DE GENEESKUNDE

2

3 Voorwoord In tekstboeken en wetenschappelijke artikels wordt vaak gesproken over de fysieke gevolgen van MS. De neurocognitieve gevolgen van deze ziekte waren mij echter nog onbekend. Ik ben sinds het begin van mijn studie geneeskunde geïnteresseerd geweest in neurologie. Gezien de grote prevalentie en impact van MS, heb ik deze ziekte gekozen als onderwerp van mijn eindwerk. Ik heb veel bijgeleerd in de voorbije 2 jaar. Ten eerste heb ik geleerd op een efficiënte manier literatuur op te zoeken, te bestuderen en te vergelijken. Toen ik aan de literatuurstudie begon, had ik nog weinig voorkennis over de ziekte MS en al zeker niet over de neurocognitieve gevolgen en de gebruikte testen. Ik werd geconfronteerd met inhoudelijk moeilijke artikels en tegenstijdigheden. Door eerst reviewartikels te lezen en vervolgens elk neurocognitief gevolg apart te bestuderen, kon ik stap voor stap de verschillende neurocognitieve gevolgen in kaart brengen. Ik ben ook steeds meer opmerkzaam geworden voor de cognitieve testen, patiëntenpopulaties, inclusiecriteria en dergelijke die in de studies gebruikt werden. Ik heb geleerd deze literatuur niet enkel efficiënt te verwerken, maar ook kritisch te bestuderen. Ten tweede heb ik ontzettend veel bijgeleerd over de ziekte MS en de grote impact van deze ziekte op het dagelijks leven van MS patiënten. De literatuur heeft mij geleerd dat er voorlopig in de praktijk nog te weinig aandacht geschonken wordt aan de neurocognitieve gevolgen van MS. Hopelijk worden in de toekomst cognitieve disfuncties bij elke MS patiënt opgespoord en behandeld. Vervolgens wil ik graag mijn promotor Dr. Marijke Miatton bedanken voor de uitstekende begeleiding de voorbije 2 jaar. Ze heeft me wegwijs gemaakt in dit onderwerp en steeds tijd vrijgemaakt om mijn vragen te beantwoorden, mijn thesis na te lezen en verbeteringen aan te brengen. Tenslotte wil ik ook mijn ouders en broer bedanken voor het nalezen van deze thesis.

4 Inhoudstafel Abstract Inleiding Multiple sclerose Subtypes van MS Ziekteverloop Relapsing Remitting multiple sclerosis (RRMS) Primary progressive multiple sclerosis (PPMS) Secundary progressive multiple sclerosis (SPMS) Progressive relapsing multiple sclerosis (PRMS) Diagnose Cognitie in Multiple sclerose Methodologie Resultaten Neurocognitieve gevolgen van Multiple Sclerose Cognitieve disfuncties bij MS Criterium cognitief defect Neurocognitieve gevolgen: Informatieverwerkingssnelheid (IVS) Invloed van MS op de informatieverwerkingssnelheid Pathogenese Testen voor de informatieverwerkingssnelheid Neurocognitieve gevolgen: Geheugen Invloed van MS op het geheugen Pathogenese Testen voor het geheugen Neurocognitieve gevolgen: Executieve functies Invloed van MS op de executieve functies Pathogenese Testen voor de executieve functies Neurocognitieve gevolgen: Aandacht... 33

5 Invloed van MS op aandacht Pathogenese Testen voor aandacht Neurocognitieve gevolgen: Taal Invloed van MS op taal Pathogenese Testen voor taal Neurocognitieve gevolgen: Visuele perceptie Invloed van MS op de visuele perceptie Pathogenese Testen voor visuele perceptie Beïnvloedende factoren Demografische factoren Leeftijd Geslacht IQ Opleiding Klinische factoren Leeftijd bij start van de ziekte Initiële cognitieve disfunctie Ziekteduur Ziekteverloop Fysieke handicap Vermoeidheid Depressie Testbatterijen Cognitieve rehabilitatie Discussie Conclusie Referentielijst... 54

6 Abstract Multiple Sclerose (MS) is een chronische, inflammatoire aandoening van het centraal zenuwstelsel die gekenmerkt wordt door diffuse demyelinisatie van de witte stof. Naast de sensoriële en motorische stoornissen vertonen 40 tot 70 procent van de patiënten met MS ook cognitieve symptomen. De aangetaste cognitieve functies zijn informatieverwerkingssnelheid (IVS), geheugen, executieve functies, aandacht, taal en visuele perceptie. De IVS is meestal als eerste aangetast en zou een invloed hebben op de andere cognitieve domeinen. Veertig tot 65 procent van de MS patiënten vertonen aantasting van het geheugen. Deze patiënten hebben meestal moeilijkheden met het langetermijngeheugen, het werkgeheugen en het prospectieve geheugen, terwijl het kortetermijngeheugen, impliciet leren en herkenning wel bewaard blijven. Er bestaat nog discussie over de mate van aantasting van de executieve functies. Eventuele stoornissen van deze executieve functies hebben een grote invloed op de zelfredzaamheid en kwaliteit van leven van MS patiënten. Studies zijn het er wel over eens dat MS patiënten moeilijkheden hebben met opdrachten die veel aandacht eisen. Hierbij zijn zowel de verdeelde aandacht, gerichte aandacht, volgehouden aandacht als aandachtflexibiliteit verstoord. Tenslotte wijzen enkele studies op de invloed van MS op taal en visuele perceptie. Ook voor deze laatste 2 domeinen zijn de resultaten tegenstrijdig en is aanvullend onderzoek noodzakelijk. Verschillende demografische en klinische factoren zijn van invloed op het voorkomen van cognitieve disfuncties. Een oudere leeftijd en progressief ziekteverloop zijn gecorreleerd met een grotere cognitieve achteruitgang. Een hoger IQ en betere opleiding beschermen tegen cognitieve disfuncties. Over de invloed van leeftijd bij de start van de ziekte, cognitieve disfunctie bij de start van de ziekte, ziekteduur, fysieke handicap, vermoeidheid en depressie bestaan nog tegenstrijdige resultaten. Er is nood aan meer gestandaardiseerd onderzoek naar de neurocognitieve gevolgen van MS om de tegenstrijdige resultaten te verduidelijken. Hoewel het belang van deze cognitieve disfuncties duidelijk in de literatuur naar voor komt, wordt in de praktijk bij MS patiënten nog te weinig gescreend naar cognitieve aantasting. De reeds ontwikkelde cognitieve testen moeten beter geïntegreerd worden in het routine neurologisch onderzoek van MS patiënten. Door het vaststellen van cognitieve disfuncties kan men niet enkel de ziekteprogressie voorspellen, maar ook tijdig de geschikte cognitieve rehabilitatie starten. 1

7 1. Inleiding 1.1. Multiple sclerose Multiple sclerose (MS) is een chronische, inflammatoire ziekte van het centraal zenuwstelsel en wordt veroorzaakt door een diffuse demyelinisatie van de witte stof (1). Met de term demyelinisatie bedoelen we het verlies van myeline met relatieve bewaring van de axonen. Axonale degeneratie treedt echter vaak secundair op (2). Ondanks het vele onderzoek naar MS blijft de etiologie onzeker. Men vermoedt dat de ziekte wordt veroorzaakt door een interactie van zowel genetische als omgevingsfactoren. MS wordt vaak beschouwd als een auto-immuun ziekte, maar hiervoor bestaan verschillende tegenargumenten. Verschillende studies wijzen ook op de mogelijke rol van virussen in de etiologie, met in het bijzonder het Epstein-Barr virus en het humane herpes virus 6 (2). MS is één van de meest voorkomende neurologische ziekten en de meest voorkomende ziekte van het centraal zenuwstelsel bij jongvolwassenen (1). MS komt twee keer zoveel voor bij vrouwen als mannen en de patiënten zijn gemiddeld tussen de 15 en de 55 jaar wanneer de eerste symptomen verschijnen (2). Patiënten met MS leven gemiddeld tien jaar minder dan hun gezonde leeftijdsgematchte controles (3). De ziekte wordt gekenmerkt door een groot aantal symptomen waarvan de meest voorkomende zijn: zwakte, paresthesie of focaal sensorieel verlies, optische neuritis, diplopie, ataxie en vertigo. Ook autonome motorische abnormaliteiten van blaas, darm en seksuele functies komen vaak voor. Tenslotte zien we ook vaak pijnlijke spierkrampen, trigeminale neuralgie, vermoeidheid en depressie, cognitieve moeilijkheden, psychiatrische problemen en epileptische aanvallen (2) Subtypes van MS Multiple sclerose is een zeer heterogene ziekte en wordt volgens klinische en pathologische kenmerken ingedeeld in vier belangrijke subtypes: de klassieke vorm, de acute vorm, neuromyelitis optica en concentrische sclerose. De klassieke vorm van multiple sclerose wordt gekenmerkt door plaques van demyelinisatie in de cerebrale cortex, de subcorticale witte en grijze stof, de 2

8 cerebellaire witte stof, de hersenstam en de spinale zenuw. De meest aangetaste gebieden zijn de periventriculaire witte stof, de optische banen en het ruggenmerg. De plaques zijn verschillend van vorm en grootte en kunnen onderverdeeld worden in actieve, inactieve, chronische en schaduwplaques. Acute multiple sclerose of Marburg-type multiple sclerose is een zeldzame, fulminante vorm van MS die vooral kinderen en jongvolwassenen treft. Neuromyelitis Optica of Devic s disease is een variant van MS die gekenmerkt wordt door optische neuritis en acute transverse myelitis. De patiënten vertonen een verlies van zicht en ontwikkelen paraplegie en sensorieel verlies. Deze variant vertoont enkele opvallende verschilpunten met de andere vormen van multiple sclerose: de demyelinisatie is afhankelijk van antilichaam en complement, het cerebrospinaal vocht bevat grote hoeveelheden polymorfonucleaire leukocyten, de typische oligoclonale banden van immunoglobulines worden veel minder gezien en het serum bevat autoantilichamen met hoge specificiteit. Concentrische sclerosis of Balo s sclerosis is een zeldzame variant van MS. Deze vorm wordt gekenmerkt door typische laesies bestaande uit alternerende banden van gedemyeliniseerde en gemyeliniseerde witte stof. Op die manier ontstaan de typische concentrische ringen (2) Ziekteverloop Multiple sclerose kent een zeer wisselend verloop dat gekenmerkt wordt door twee klinische fenomenen. Enerzijds zien we herval van acute neurologische symptomen, gevolgd door partiële of volledige remissie en anderzijds een progressie die leidt tot irreversibele toename van de symptomen. Het herval zou veroorzaakt worden door een acute, verspreide inflammatie van het centraal zenuwstelsel, terwijl de progressie wijst op het chronische, progressieve verlies van axonen. Volgens de huidige consensus beschouwen we vier verschillende subtypes van verloop van MS (4): Relapsing Remitting multiple sclerosis (RRMS) Dit subtype van MS komt voor bij 85 procent van de patiënten met MS en wordt gedefinieerd als een ziekte met herval gevolgd door volledig herstel of residuele defecten. De periode tussen de opstoten vertoont geen ziekteprogressie (5). Handicap bij deze patiënten is het 3

9 gevolg van onvolledig herstel na een opstoot en/of de overgang naar secundair progressief MS en/of cognitieve aantasting. Veertig procent van deze patiënten zal echter nooit een belangrijke fysieke handicap vertonen (6). De gemiddelde leeftijd waarop de ziekte opkomt is 30 jaar en vrouwen worden 2 tot 3 keer meer getroffen dan mannen (5). De meeste patiënten vertonen gemiddeld 1 opstoot per jaar. Deze aanval wordt gekenmerkt door een snelle opkomst van neurologische defecten over een periode van uren tot dagen. Hierbij zien we aantasting van het zicht, de sensorische functies, motoriek en autonome functies van blaas en darmen. De aanval wordt gevolgd door een remissiefase over een periode van dagen tot weken. Gedurende deze periode zien we meestal een nagenoeg volledig herstel van de neurologische defecten. De patiënt keert terug naar zijn toestand voor de aanval. Een dergelijke opstoot van MS vertoont een typisch inflammatoir beeld. Vooral in de witte stof van het centraal zenuwstelsel zien we inflammatoire laesies rijk aan B-cellen, T-cellen en macrofagen. Ook de grijze stof vertoont inflammatie en secundaire degeneratie. Rondom de venules in de aangetaste witte stof accumuleren lymfocyten, vaak in of naast de myeline schede. Dit inflammatoir beeld zien we typisch in de periventriculaire witte stof, de nervus opticus, de hersenstam, het cerebellum en de lange motorische en sensorische banen van het ruggenmerg. De regio s van inflammatie kunnen goed vastgesteld worden door middel van MRI (7). In het cerebrospinaal vocht vinden we een toename in IgG of oligoclonale IgG banden (5). Van alle subtypes van verloop reageert RRMS het best op immunotherapie, zowel wat betreft het aantal hervallen als de ziekteprogressie (8) Primary progressive multiple sclerosis (PPMS) Dit verloop van MS wordt gekenmerkt door een ziekteprogressie vanaf de start van de ziekte. Plateaufasen en kleine, tijdelijke verbeteringen zijn wel mogelijk. PPMS komt voor bij 10 tot 15 procent van de MS patiënten. De leeftijd waarop de eerste symptomen verschijnen is gemiddeld 10 jaar later dan bij RRMS. In tegenstelling tot RRMS zien we bij dit verloop geen voorkeur voor geslacht. We kunnen PPMS onderscheiden van RRMS door te kijken naar het tijdsverloop waarin de symptomen zich voordoen. Bij PPMS nemen de beperkingen langzaam toe, gespreid over een periode van maanden tot jaren. Deze beperkingen zijn irreversibel (5). Tachtig procent van de patiënten vertonen een progressieve spastische paraparese met zwakte van het pyramidaal type, hyperreflexie en spastische toename in spiertonus. De belangrijkste symptomen zijn verminderde mobiliteit, zwakte, stijfheid, onhandigheid en slepen van de benen, meestal asymmetrisch. Andere symptomen zijn urgentie van mictie eventueel gepaard gaande met urgentie incontinentie, erectiele disfunctie, constipatie en faecale incontinentie. 4

10 Daarnaast komen ook abnormale sensoriële responsen voor zoals paresthesieën en dysesthesieën. Andere klinische presentaties van PPMS zijn progressief ataxie syndroom met cerebellaire aantasting en progressieve visuele disfunctie door optische neuropathie. Op vlak van cognitieve functies wijzen studies op aantasting van het aandachtsproces, het werkgeheugen, het verbaal geheugen, ruimtelijke redenering en verbale vlotheid. De verschillen in cognitieve aantasting tussen patiënten met PPMS en RRMS zijn subtiel. Vele studies wijzen er wel op dat het progressieve verloop van MS een slechtere prognose kent dan de relapsing-remitting vorm. Het tempo van aftakeling is gelijk voor zowel de primaire als secundaire vorm van progressieve MS (5). De diagnose van PPMS wordt het best gesteld met behulp van MRI. We stellen typisch minder inflammatoire laesies vast in de witte stof bij patiënten met PPMS dan bij patiënten met RRMS en SPMS. Daarnaast zien we wel diffuus axonaal verlies en microgliale activatie in de normaal uitziende witte stof, corticale demyelinisatie en atrofie en intrinsieke abnormaliteiten in de grijze en witte stof. In het cerebrospinaal vocht vinden we een toename in IgG of oligoclonale IgG banden. De McDonald criteria voor de diagnose van PPMS zijn: Een overeenkomstige progressieve neurologische aandoening van ten minste 1 jaar en 2 van volgende kenmerken: 1. Negen MRI hersenlaesies of ten minste 4 hersenlaesies en abnormale visueel geëvoceerde potentialen. 2. Ten minste 2 MRI ruggenmerglaesies. 3. Oligoclonale IgG banden of een toegenomen IgG index (5). Dit subtype van MS reageert slecht op causale behandeling (8). Tabel : kenmerken RRMS en PPMS (5) 5

11 Secundary progressive multiple sclerosis (SPMS) Dit subtype van MS wordt gekenmerkt door een initiële fase met herval (RRMS) gevolgd door een progressieve fase met of zonder herval, kleine remissies en plateaus (5). De gemiddelde tijd van overgang van RRMS naar SPMS is 19 jaar. Hoe ouder de patiënt bij het begin van de ziekte, hoe sneller hij of zij zal overgaan naar de progressieve fase. Andere factoren die samengaan met het sneller progressief worden van de ziekte zijn ruggenmerg gerelateerde symptomen, incompleet herstel na een opstoot, korte tijdsperiode tussen begin van de ziekte en tweede episode, groter aantal hervallen en hogere handicap score. Er is nog geen consensus in verband met de immunologische karakteristieken van de overgang van RRMS naar SPMS. Bij SPMS vinden we typisch een ongewoon type demyelinisatie met traag uitbreidende plaques met schuimmacrofagen. Verschillende studies wijzen erop dat deze overgang van RRMS naar SPMS gekenmerkt wordt door een toenemend aantal neurodegeneratieve kenmerken ten koste van de inflammatoire karakteristieken. Deze inflammatoire kenmerken blijven wel van belang bij SPMS, maar ze vertonen een ander patroon dan in de RR vorm van MS. Ook voor SPMS is MRI de beste beeldvormingstechniek. De belasting van T2 hyperintense laesies is hoger bij deze patiënten dan bij patiënten met de 2 hierboven vermelde vormen van MS. Sommige studies wijzen op meer hersen- en ruggenmergatrofie bij SPMS dan bij RRMS. Andere studies tonen eerder een verschil van distributiepatroon van atrofie aan, met typisch laesies in de corticale en diepe grijze stof bij SPMS. Kwantitatieve MRI technieken zijn gevoeliger voor de progressie van weefseldegeneratie en mogen in het onderzoek naar SPMS niet ontbreken (9). Dit subtype reageert slechter op immunotherapie dan RRMS, waarschijnlijk door de grotere axonale schade (8) Progressive relapsing multiple sclerosis (PRMS) PRMS komt voor bij ongeveer 5 procent van de MS patiënten en vormt zo de minst voorkomende vorm van MS. Deze vorm wordt gekenmerkt door een progressief verloop vanaf het begin met periodes van acuut herval al dan niet gevolgd door volledig herstel (5, 10). Tussen deze periodes van herval zien we een continue progressie van de ziekte. De achteruitgang bij deze patiënten wordt dus zowel veroorzaakt door de continue graduele aantasting als door het onvolledige herstel na een acute opstoot. Het gemiddeld aantal hervallen per jaar bedraagt 0.6. De leeftijd waarop de ziekte zich manifesteert en de klinische presentatie is vergelijkbaar met PPMS. Deze vorm komt iets meer voor bij vrouwen dan bij mannen (10). 6

12 Soms spreekt men ook nog van een vijfde vorm Transitional MS die gekenmerkt wordt door een geïsoleerde herval voor of na het begin van de ziekteprogressie (4). Naast een indeling volgens het klinisch verloop kunnen we MS ook indelen volgens de ernst van de ziekte. Zo kunnen we twee verschillende types MS definiëren: Benigne MS: ziekte waarbij de patiënt volledig functioneel blijft in alle neurologische systemen 15 jaar na het begin van de ziekte. Maligne MS: ziekte met een snel progressief verloop die leidt tot ernstige handicap in de verschillende neurologische systemen of tot het overlijden van de patiënt in een relatief korte tijdsperiode na het begin van de ziekte (11) Diagnose De diagnose van MS wordt gesteld op basis van een anamnese van ten minste twee verschillende episodes van focale neurologische disfunctie en het bewijs van ten minste twee laesies in de witte stof van het centraal zenuwstelsel die verspreid zijn in ruimte en tijd. De gouden standaard beeldvormingstechniek voor de identificatie van deze laesies is magnetische resonantie imaging (MRI). Standaard maakt men hierbij gebruik van T2, T1 en protondensiteit gewogen beelden, maar ook nieuwere kwantitatieve MRI technieken dragen bij tot de diagnose van MS. Op T2 gewogen beelden zien we de MS laesies als foci met een hoog signaal tegenover de achtergrond van witte stof met een laag signaal. Periventriculaire laesies zijn echter moeilijk zichtbaar op deze beelden, omwille van het hoge signaal van het cerebrospinale vocht. Dit kunnen we oplossen door gebruik te maken van protondensiteit gewogen beelden waarop het cerebrospinaal vocht een laag signaal geeft. Daarnaast kunnen we ook het signaal van het cerebrospinale vocht onderdrukken en het T2 gewogen beeld behouden door gebruik te maken van fluid attenuated inversion recovery sequence. Op T1 gewogen beelden zijn de MS laesies soms zichtbaar als foci met een laag signaal tegenover de normale witte stof. Het typische beeld van zwarte gaten ontstaat. Als deze laesies verdwijnen na verloop van tijd, werden ze veroorzaakt door reversibel oedeem of demyelinisatie. Als ze persisteren, is dit een teken van permanent axonaal verlies. Door een gadolinium chelaat intraveneus in te spuiten voor het nemen van het T1 gewogen beeld kunnen we doorbraak van de bloed-hersenbarrière en actieve inflammatie detecteren (2). Deze conventionele MRI technieken worden primair gebruikt om inflammatie aan te tonen, maar kunnen daarnaast ook de neurodegeneratie kenmerkend voor de progressieve fase van MS evalueren aan de hand van de hersen en ruggenmergatrofie. De nieuwere niet-conventionele 7

13 MRI technieken zoals magnetization transfer imaging, diffusion tensor imaging en magnetic resonance spectroscopy kunnen subtiele veranderingen in de hersenen en het ruggenmerg aantonen die met normale MRI gemist zouden worden (12). MRI is niet enkel een uitstekend diagnostisch middel, maar neemt ook een belangrijke plaats in bij het opvolgen van de laesie activiteit, de laesiebelasting en de respons op behandeling bij patiënten met MS (13). Naast MRI zijn ook andere onderzoeken nuttig bij de diagnose van MS. Bij het neurofysiologisch onderzoek vinden we vertraagde visuele en andere sensorieel-geëvoceerde responsen. Via elektroforese van het cerebrospinaal vocht kunnen we de typische oligoclonale banden van immunoglobulines aantonen (2) Cognitie in Multiple sclerose Naast de sensoriële en motorische stoornissen vertonen 40 tot 70 procent van de patiënten met MS ook cognitieve problemen. Deze zouden veroorzaakt worden door een diffuse schade aan de witte stof met vertraging en onderbreking van de neurale netwerken tot gevolg (1). Deze cognitieve problemen doen zich voor in alle verschillende stadia en types van de ziekte. Ze hebben een enorme invloed op de kwaliteit van leven van patiënten met MS aangezien ze de zelfstandigheid, het sociaal contact, de dagelijkse activiteiten, de medicatietrouw en het omgaan met de ziekte negatief beïnvloeden (1, 14). Vandaar het belang van een tijdige detectie (1). Volgende cognitieve functies zijn het meest aangetast: Informatieverwerkingssnelheid (IVS): De meeste patiënten met MS scoren slecht op testen die de snelheid van informatieverwerking evalueren (14). De patiënten vertonen een langere reactietijd en een vertraging van het scannen van het geheugen (1). We zien een snellere achteruitgang bij deze IVS dan bij de andere cognitieve functies (14). Geheugen: Het geheugen is de meest frequent aangetaste cognitieve functie met 40 tot 65 procent van de MS patiënten die geheugenproblemen vertonen (1, 14). Hiermee bedoelen we het langetermijngeheugen dat instaat voor het leren, opslaan en terug oproepen van nieuwe informatie. Daarnaast is ook het visueel ruimtelijke geheugen aangetast bij MS patiënten (14). Andere aspecten van het geheugen, zoals het kortetermijngeheugen, impliciet leren en herkenning blijven meestal wel bewaard (1). Executieve functies: 17 procent van de MS patiënten kampen met aantasting van de executieve functies. Deze cognitieve functies staan in voor het plannen, doelgericht en probleemoplossend werken (1, 14). Patiënten met aantasting van deze functies vertonen vaak disinhibitie, slechte vlotheid en slechte mentale flexibiliteit (14). 8

14 Studies wijzen er ook op dat MS patiënten meer problemen hebben met ingewikkelde taken die veel aandacht eisen. Dit zou al vroeg in het ziekteproces aangetast zijn (1). De taalfuncties zijn typisch niet aangetast bij MS patiënten. Soms zien we wel lichte problemen met het taalbegrip (14). Tenslotte wijzen sommige studies ook op problemen met de visuele perceptie (14). De ernst van de cognitieve problemen wisselt enorm van patiënt tot patiënt. Daarom is het belangrijk stil te staan bij de verschillende factoren die deze interpatiënt variabiliteit kunnen verklaren (14). Ten eerste is er de cognitieve reserve. Studies hebben aangetoond dat zowel het aantal jaren opleiding als het leesniveau de cognitieve achteruitgang over 5 jaar verbeteren. Ten tweede zien we een geringe relatie tussen de cognitieve functies enerzijds en de ziekteduur en fysieke handicap anderzijds (14). Dit zou te wijten zijn aan verschillen in natuurgeschiedenis en laesie locatie (1). Daarnaast is er ook een associatie tussen het ziekteverloop en de cognitieve aantasting (1). De meest ernstige problemen en de snelste daling van cognitieve functies zien we bij de progressieve fase van multiple sclerose (14). Vervolgens kan ook depressie een negatieve invloed hebben op de cognitieve functies. Ongeveer 50 procent van de patiënten met MS kampt met een zware depressie. Sommige studies beweren dat MS patiënten met depressieve symptomen meer problemen hebben met hun verwerkingscapaciteit en werkgeheugen dan de MS patiënten zonder depressie en de gezonde controles (14). Depressie zou hier echter vooral een verergering van de cognitieve disfuncties veroorzaken en mag dus niet causaal gelinkt worden aan de cognitieve problemen (1). Tenslotte wijzen we nog op het verband met vermoeidheid. De meeste MS patiënten klagen over vermoeidheid. Dit heeft volgens verschillende studies een nadelig effect op de verwerkingssnelheid, herkenningssnelheid en accuraatheid. Daarentegen hebben andere studies geen significante relatie kunnen vaststellen tussen vermoeidheid en objectieve cognitieve testen. De invloed van vermoeidheid op cognitieve functies blijft dus onzeker (14). We kunnen op verschillende manieren trachten deze cognitieve problemen te verbeteren. De informatie op een andere manier weergeven is een eerste mogelijkheid. Dit kan bijvoorbeeld door de patiënten meer tijd te geven om de informatie te verwerken en door 9

15 alleen de essentiële informatie te behouden. Een tweede mogelijke behandeling is cognitieve rehabilitatie. De bewijzen voor deze behandelingsvorm zijn echter inconsistent. Voor de geheugenrehabilitatie maakt men gebruik van computerprogramma s en voor de executieve vaardigheden eerder een directe aanpak met een therapeut. Tenslotte is er nog de symptomatische aanpak met medicatie (14). Hoewel immunomodulerende medicatie het aantal hervallen en nieuwe laesies efficiënt verbetert, wijzen slechts weinig studies op het nut van medicatie bij cognitieve problemen (1). 10

16 2. Methodologie Ten eerste werden artikels gezocht voor de inleiding. Op Pubmed werd de meshterm Multiple Sclerosis met de subheading classifications geselecteerd. Op deze manier werden 444 artikels gevonden. Vervolgens werden de limieten Engels, Frans, Nederlands en artikels van de laatste 10 jaar geselecteerd. Zo werd het aantal resultaten gereduceerd tot 215 artikels. Op basis van de titel, het abstract en beschikbaarheid van het volledige artikel werden de geschikte artikels gekozen. Via related articles werd nog extra informatie opgezocht. Op deze manier werden verschillende interessante artikels over MS, MS subtypes en beeldvormingsresultaten gevonden. Vervolgens werd via Pubmed nog meer informatie opgezocht over de verschillende types van verloop van MS. De zoekterm clinical course of multiple sclerosis werd ingevoerd met dezelfde limieten als de vorige zoekopdracht. Nu werden 276 resultaten gevonden waarvan op basis van het abstract verschillende artikels geselecteerd werden. Omdat de informatie uit de voorgaande artikels nog niet voldoende was, werd besloten elk type van verloop apart in te geven als zoekterm met dezelfde limieten. Op deze manier werden nog 13 artikels geselecteerd. Vervolgens werd informatie opgezocht over de neurocognitieve gevolgen van MS. Hiervoor werd de databank Web of Science geraadpleegd. Als zoektermen werd cognition multiple sclerosis als onderwerp en als publicatiejaar ingevoerd. Zo werden nog verschillende goede artikels gevonden. Er werd steeds nagegaan of de artikels nog geciteerd waren door meer recente artikels. Uiteindelijk werden uit alle voorgaande artikels 14 artikels geselecteerd voor de inleiding. Nadat de inleiding geschreven was, werd gezocht naar onderzoeksartikels over de neurocognitieve gevolgen van MS. Deze werden opnieuw gezocht in de databank Pubmed. Achtereenvolgens werden de zoektermen information processing speed multiple sclerosis, memory multiple sclerosis, executive functioning multiple sclerosis, attention multiple sclerosis, language multiple sclerosis en visual perception multiple sclerosis ingevoerd. De limieten werden telkens ingesteld op Engels, Frans, Nederlands en artikels van de laatste 10 jaar. Tijdens deze zoekopdracht werd opgemerkt dat vele goede artikels afkomstig waren 11

17 uit de tijdschriften Multiple Sclerosis en Neurology. Vervolgens werd ook specifiek bij deze tijdschriften gezocht naar cognitive impairment in multiple sclerosis. Op deze manier werden nog verschillende nieuwe artikels gevonden. Uiteindelijk werden 53 artikels geselecteerd. Alle artikels werden grondig bestudeerd, vergeleken en besproken in het onderdeel resultaten van deze thesis. Toen bleek dat er nog onduidelijkheid was over de test D.KEFS van de executieve functies, werd deze apart als zoekterm ingegeven in Pubmed en werd nog extra informatie toegevoegd aan de hand van een nieuw artikel. Na het afwerken van de resultaten, werden ook de discussie, de conclusie en het abstract geschreven. Tenslotte werden de 54 referenties ingevoerd met behulp van het programma Endnote. 12

18 3. Resultaten 3.1. Neurocognitieve gevolgen van Multiple Sclerose De fysieke symptomen van MS zijn reeds uitvoerig in de literatuur beschreven. Daarnaast heeft men ook steeds meer aandacht voor de neurocognitieve gevolgen van MS. Hieronder zullen eerst de algemene cognitieve disfuncties en de gebruikte criteria voor cognitieve defecten besproken worden. Vervolgens zal per cognitieve functie besproken worden in welke mate deze door MS aangetast wordt, wat de onderliggende pathogenese is en met welke testen de disfunctie kan opgespoord worden Cognitieve disfuncties bij MS Cognitieve functies worden ondersteund door hersennetwerken. Een goede werking van deze hersennetwerken is afhankelijk van de integriteit van lange witte stof banen die de informatiestroom tussen corticale gebieden begeleiden (15). De integriteit van deze banen wordt verstoord bij MS en zo ervaren meer dan de helft van de MS patiënten tijdens hun ziekteproces cognitieve moeilijkheden (16). Studies hebben aangetoond dat deze cognitieve problemen kunnen voorkomen bij elke vorm van MS in elk ziektestadium en zich zelfs kunnen voordoen vooraleer de patiënt fysieke symptomen ontwikkelt (17). Meestal wordt cognitieve snelheid het meest en het eerst aangetast. Andere cognitieve domeinen worden pas later in het ziekteproces en in mindere mate tot niet aangetast (16). Een remissie van cognitieve symptomen is zeldzaam (17). De meeste studies over MS richten zich op de fysieke handicap ten gevolge van de ziekte, maar ook de cognitieve beperkingen hebben een grote invloed op het sociaal leven en de dagdagelijkse activiteiten van MS patiënten (18). MS patiënten met cognitieve disfuncties vertonen meer moeilijkheden met tewerkstelling, zijn minder actief zowel thuis als sociaal en zijn meer kwetsbaar voor psychiatrische aandoeningen dan MS patiënten met alleen fysieke symptomen (19). We kunnen dus niet bij alle patiënten met een milde fysieke handicap spreken van de benigne vorm van MS, aangezien hun dagelijkse activiteiten soms ernstig verstoord worden door hun cognitieve aantasting (18). 13

19 Criterium cognitief defect Er zijn geen absolute regels voor de criteria van een cognitief defect. In de ene studie worden patiënten beschouwd als cognitive impaired (CI) als ze een score hebben van 1.5 standaarddeviatie onder het gemiddelde op ten minste 1 subtest in 2 van de 4 belangrijkste functionele gebieden (psychomotorische snelheid, leren/geheugen, executieve functies en aandacht) (18). In een andere studie worden patiënten beschouwd als CI bij een score van 1 standaarddeviatie onder het gemiddelde op minstens 3 cognitieve testen (17). In een derde studie worden patiënten als CI beschouwd als ze een score behalen op of onder het vijfde percentiel van de controlewaarden (20) Neurocognitieve gevolgen: Informatieverwerkingssnelheid (IVS) Invloed van MS op de informatieverwerkingssnelheid Zenuwen met een dikkere myelineschede kunnen signalen sneller en accurater verwerken. De afbraak van myeline die gezien wordt bij MS, vertraagt de neurale conductie en zou dus een invloed kunnen hebben op de snelheid waarmee problemen worden opgelost (21). In studie (16) werden 31 MS patiënten van de subgroepen RRMS, PPMS en SPMS gedurende 8 jaar opgevolgd en aan het begin en einde van deze periode aan een set van 15 neuropsychologische testen onderworpen. Uit deze studie blijkt dat de patiënten al bij de start van het onderzoek moeilijkheden vertoonden om informatie snel te verwerken, wat erop wijst dat IVS het eerste cognitieve domein is dat wordt aangetast bij MS. Tijdens de follow-up daalde de IVS verder (16). In deze studie werd ook onderzocht of er een verschil was in reactietijd volgens de wijze waarop de stimuli gepresenteerd werden. De visuele reactietijd werd vergeleken met de auditieve reactietijd en hieruit bleek dat de visuele reactietijd opvallend meer aangetast was dan de auditieve reactietijd. Dit verschil nam nog verder toe bij de follow-up. Een mogelijke verklaring voor dit verschil is een grotere kwetsbaarheid van de optische banen. Deze zijn immers groter in lengte en volume dan de auditieve banen. Een andere mogelijke verklaring is dat patiënten met optische neuritis verantwoordelijk zijn voor dit verschil. In deze studie scoorden de patiënten met optische neuritis echter niet slechter dan de andere patiënten. Deze bevindingen wijzen er dus op dat MS primair de visuele cortex aantast. De langere visuele reactietijd zou te wijten zijn aan een centrale cerebrale disfunctie eerder dan een solitaire disfunctie van de optische zenuw (16). 14

20 In studie (22) werden 24 patiënten met PPMS en 25 gezonde controles gedurende 3 jaar opgevolgd door middel van een cognitieve batterij bestaande uit 12 metingen. Aan de hand van deze metingen werd een cognitieve index opgesteld. Dit is de prestatie van de deelnemer tijdens elk jaar van deelname ten opzichte van de basislijnprestatie van de hele populatie die deelnam aan de studie. Uit deze studie bleek dat er een significant verschil was tussen de scores van de patiënten en controles op de testen van IVS. Het verschil tussen patiënten en controles was groter voor IVS dan voor de andere cognitieve domeinen. Daarnaast werd in deze studie ook een significant verschil vastgesteld in de evolutie van de testscores. De MS patiënten vertoonden een grotere achteruitgang in IVS dan de controles. Uit deze studie kunnen we dus besluiten dat een verstoring van de IVS het centrale kenmerk is van de cognitieve achteruitgang bij MS patiënten en dat achteruitgang in cognitieve functie bij MS patiënten het duidelijkst geïndexeerd wordt door veranderingen in IVS (22). In 2002 vergeleken De Sonneville et al. de snelheid en accuraatheid van de verschillende cognitieve processen (encoderen van informatie, zoeken in het geheugen, een beslissing nemen en de respons organiseren) tussen MS patiënten en controles. Hieruit bleek dat de MS patiënten al een tragere responssnelheid vertoonden wanneer ze louter op een stimulus moesten reageren. Hun basisresponssnelheid is dus trager dan die van de controles. Naarmate de taak die ze moesten uitvoeren ingewikkelder werd, namen de verschillen in snelheid van antwoorden tussen de patiënten en controles toe. De verschillen in accuraatheid van patiënten en controles waren veel kleiner. Naarmate de tijdsdruk hoger werd, maakten de patiënten meer fouten, met andere woorden, accuraatheid werd ingeruild voor snelheid. Deze bevindingen wijzen erop dat niet-getimede testen minder sensitief zijn voor het opsporen van cognitieve defecten bij MS patiënten en dat de accuraatheid van patiënten kan verbeteren (en zelfs gelijk worden aan die van controles) als ze genoeg tijd krijgen om hun opdracht te volbrengen. De MS patiënten waren op alle testen behalve de visueel ruimtelijke taak 40% trager dan de controles. Bij de visueel ruimtelijke taak waren ze slechts 20% trager. Het is niet toevallig dat deze laatste taak, die vooral berust op het encoderen van een stimulus, een automatisch proces is, terwijl de overige taken eerder gecontroleerde processen zijn. De automatische verwerking verloopt sneller, vraagt minder mentale inspanning en zou minder vatbaar zijn voor de hersenaantasting bij MS. Impliciete, automatische processen zouden bij MS bewaard blijven, in tegenstelling tot de expliciete gecontroleerde processen (21). 15

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting GENETISCHE EN RADIOLOGISCHE MARKERS VOOR DE PROGNOSE EN DIAGNOSE VAN MULTIPLE SCLEROSE Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg)

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5

Nederlandse Samenvatting. Chapter 5 Nederlandse Samenvatting Chapter 5 Chapter 5 Waarde van MRI scans voor voorspelling van invaliditeit in patiënten met Multipele Sclerose Multipele Sclerose (MS) is een relatief vaak voorkomende ziekte

Nadere informatie

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff)

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Je gaat het pas zien als je het doorhebt. (Johan Cruijff) Chapter 6 NEDERLANDSE SAMENVATTING Nederlandse Samenvatting 6 Nederlandse samenvatting Multiple sclerose (MS) is een neuro-inflammatoire en neurodegeneratieve

Nadere informatie

Summary in dutch / Nederlandse samenvatting

Summary in dutch / Nederlandse samenvatting Summary in dutch / Nederlandse samenvatting 115 Van diagnose tot prognose Multiple sclerose (MS) is een chronische progressieve auto-immuum ziekte met onbekende origine die word gekarakteriseerd door laesies

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting NEDERL ANDSE SAMENVAT TING HET OOG ALS WEERSPIEGELING VAN HET BREIN Optische coherentie tomografie in MS Meer dan een eeuw geleden schreef een van de eerste neurologen die gebruik maakte van de oogspiegel,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011

Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten. 13 september 2011 Multiple Sclerose Neurodegeneratieve ziekten Nederlandse Vereniging voor Farmaceutische Geneeskunde 13 september 2011 Dr. Brigit A. de Jong, neuroloog Medisch Hoofd Radboud MS Centrum Afdeling Neurologie

Nadere informatie

De puzzel MS oplossen

De puzzel MS oplossen De puzzel MS oplossen Een korte inleiding in MS Wat is het VUmc MS Centrum Amsterdam Wat voor MS-onderzoek wordt er gedaan Wat is MS? Chronische ziekte van het centraal zenuwstelsel Auto-immuunziekte,

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE

HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE HERSENATROFIE GEMETEN MET BEHULP VAN MRI BIJ MULTIPELE SCLEROSE Samenvatting 193 Het doel van dit proefschrift was het onderzoeken van de waarde van hersenatrofie gemeten met behulp van MRI voor het vervolgen

Nadere informatie

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting

Chapter 11. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 129 Multiple Sclerose (MS) is een chronisch aandoening van het centraal zenuwstelsel, welke gekenmerkt wordt door inflammatoire demyelinisatie en axonale degeneratie. Alle huidige

Nadere informatie

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvatting. Chapter 7

Summary in Dutch / Nederlandse Samenvatting. Chapter 7 Summary in Dutch / Nederlandse Samenvatting Chapter 7 Chapter 7 3D en Subtractie MRI bij MS: Verbeterde detectie van spatiotemporele ziekteactiviteit Multiple sclerosis (MS) is een inflammatoire, demyeliniserende

Nadere informatie

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting

Hoofdstuk 8. Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting Inleiding Schizofrenie is een ernstige psychiatrische ziekte, met afwijkingen in denken, taal, waarneming, gedrag, emotie, motivatie en cognitie (verwerking van informatie).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Sinds de eerste pathologische beschrijving van multiple sclerose (MS) door Jean-Martin Charcot (1868) zijn er bijna twee eeuwen gepasseerd. Vandaag de dag worden patiënten en artsen

Nadere informatie

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad

Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad Het Multipele Sclerose Formularium een praktische leidraad NB: Het voorschrijven van geneesmiddelen geschiedt onder de exclusieve verantwoordelijkheid van de behandelend arts. Voor uitgebreidere informatie

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20183 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Rooden, Stephanie Maria van Title: Clinical patterns in Parkinson s disease Date:

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Samenvatting 9 122 Chapter 9 Diabetes mellitus is geassocieerd met langzaam progressieve veranderingen in het brein, een complicatie die diabetische encefalopathie genoemd wordt. Eerdere studies laten

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift was om de klinische nut te evalueren van een aantal biologische markers, gemeten met behulp van MRI en in lichaamsvloeistoffen, voor ziekteprogressie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis

Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Proefschrift Jeroen Geurts MR imaging and histopathology studies of the grey matter in multiple sclerosis Multiple Sclerose (MS) is een aandoening van het centrale zenuwstelsel (CZS), die over het algemeen

Nadere informatie

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven

Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Multiple sclerose en Kwaliteit van Leven Dokter op Dinsdaglezing 24 september 2013 Dr. Brigit de Jong, neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis en UMC St Radboud Programma + MS + Verschijnselen van MS + Medicamenteuze

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

Clinical Patterns in Parkinson s disease

Clinical Patterns in Parkinson s disease Clinical Patterns in Parkinson s disease Op 28 november 2012 promoveerde Stephanie van Rooden aan de Universiteit van Leiden op haar proefschrift Clinical Patterns in Parkinson s disease. Haar promotor

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie

Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 00 Multiple sclerose (MS) Poli Neurologie 1 Inleiding U heeft MS. Deze woorden veranderen in één keer je leven. Gevoelens van ongeloof, verdriet en angst. Maar misschien ook opluchting, omdat de vage klachten

Nadere informatie

Sam envatting en conclusies T E N

Sam envatting en conclusies T E N Sam envatting en conclusies T E N Samenvatting en conclusies Samenvatting en conclusies Sinds de zeventigerjaren van de vorige eeuw zijn families beschreven met dominant overervende herseninfarcten,dementie

Nadere informatie

MULTIPLE SCLEROSE MEERWAARDE EN KRACHT VAN MULTIDISCIPLINAIRE AANPAK PROF. DR BART VAN WIJMEERSCH

MULTIPLE SCLEROSE MEERWAARDE EN KRACHT VAN MULTIDISCIPLINAIRE AANPAK PROF. DR BART VAN WIJMEERSCH MULTIPLE SCLEROSE MEERWAARDE EN KRACHT VAN MULTIDISCIPLINAIRE AANPAK PROF. DR BART VAN WIJMEERSCH BESCHRIJVING VAN TOEN Generally one of the lower limbs is first and solely affected. The other limb is

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen.

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 148 CHAPTER 9 De kans dat een kind kanker overleeft, is de laatste decennia sterk gegroeid. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was kinderkanker meestal fataal,

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Titel: Cognitieve Kwetsbaarheid voor Depressie: Genetische en Omgevingsinvloeden Het onderwerp van dit proefschrift is cognitieve kwetsbaarheid voor depressie en de wisselwerking

Nadere informatie

CHAPTER 8. Samenvatting

CHAPTER 8. Samenvatting CHAPTER 8 Samenvatting Samenvatting 8. Samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene introductie. Doel van dit proefschrift is om de kosten en effectiviteit van magnetische resonantie (MR) te evalueren indien

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam ErasMS

pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam ErasMS MS pathogenese en beloop Rogier Hintzen, neuroloog-immunoloog Erasmus MC, Rotterdam MS lesie ruggenmerg stoornissen bij MS gevoel motoriek zien oogbewegingen cognitie continentie moeheid pijn wat hoort

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Marianne van Walderveen. Hypo-intense laesies ( Black holes ) op T 1 -gewogen SE MR-beelden in multipele sclerosis

Marianne van Walderveen. Hypo-intense laesies ( Black holes ) op T 1 -gewogen SE MR-beelden in multipele sclerosis Marianne van Walderveen Hypo-intense laesies ( Black holes ) op T 1 -gewogen SE MR-beelden in multipele sclerosis Magnetic resonance imaging (MRI) is sensitief voor het visualiseren van de afwijkingen

Nadere informatie

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012

INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 INHOUD Dit protocol is gebaseerd op de NVN richtlijn 2011 Prognose van post-anoxisch coma. 1 september 2012 Inleiding: Een post-anoxisch coma wordt veroorzaakt door globale anoxie of ischemie van de hersenen,

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds

Primair-progressieve. Primair-progressieve multiple sclerose. Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Primair-progressieve Primair-progressieve multiple scerose multiple sclerose Dit is een uitgave van het Nationaal MS Fonds Wagenstraat 25 3142 CR Maassluis telefoon: 010-591 98 39 fax: 010-592 86 86 e-mail:

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD.

LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. MS en COGNITIE LEZING VOOR DE THEMA-AVOND VAN DE MULTIPLE SCLEROSE VERENIGING NEDERLAND, REGIO ZUID-HOLLAND-NOORD. WOENSDAG 12 OKTOBER 2011, DIACONESSENHUIS, LEIDEN. Mw. drs. M.W. Pleket Gz-/neuropsycholoog

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Chapter 15. Samenvatting

Chapter 15. Samenvatting Chapter 15 Samenvatting Chapter 15 316 Samenvatting Deel I In Nederland worden ieder jaar ongeveer 14.000 kinderen te vroeg (prematuur) geboren, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur van minder dan

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts Inhoud Multipele sclerose Overzicht behandelmogelijkheden Multidisciplinair revalidatieplan Casus Conclusie 1 Wat is MS? Typen MS Relapsing-Remitting

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Samenvatting g ttin a v n e m a S

Samenvatting g ttin a v n e m a S Samenvatting Samenvatting Sam envatting Samenvatting Veroudering is een onvermijdelijk biologisch proces dat na de geboorte begint en onomkeerbaar doorgaat tot aan de dood. In tegensteling tot wat algemeen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal studies naar de klinische toepassing van hoog veld MRI in Multiple Sclerose. Daarbij is vooral gekeken naar sequenties die waardevol bleken

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit hoofdstuk vat de in dit proefschrift beschreven onderzoeken samen. Na de samenvatting van de studies volgen de methodologische overwegingen en klinische implicaties. De ziekte

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 249 Migraine is een ernstige en veelvoorkomende hoofdpijnaandoening met grote impact op het leven van patiënten en hun familieleden. Een migraineaanval wordt gekenmerkt door matige tot ernstige hoofdpijn,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting nederlandse samenvatting Algemene inleiding Primair bot lymfoom is een zeldzame aandoening. Het is een extranodaal subtype van het grootcellig B non Hodgkin lymfoom, dat zich

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE

Met MRI kijken naar neuropsychiatrische SLE Prof. dr. Tom Huizinga (l) en prof dr. Mark van Buchem leiden al jaren het onderzoek naar NPSLE Martijn Steenwijk, Bsc; prof. dr. Mark van Buchem, neuroradioloog; drs. Margreet Steup-Beekman, internist-reumatoloog;

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21978 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Goeij, Moniek Cornelia Maria de Title: Disease progression in pre-dialysis patients:

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Echoes of pathology. Quantitative Magnetic Resonance Studies of the Normal-Appearing White and Grey Matter in Multiple Sclerosis

Echoes of pathology. Quantitative Magnetic Resonance Studies of the Normal-Appearing White and Grey Matter in Multiple Sclerosis Echoes of pathology. Quantitative Magnetic Resonance Studies of the Normal-Appearing White and Grey Matter in Multiple Sclerosis Hugo Vrenken ADC Cr DTI FA MRI MS MTI MTR NAA NAGM NAWM PPMS RRMS SPMS TR

Nadere informatie

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004)

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Dia 1 Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen Een reactie van Bibi Huskens Dia 2 Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Problemen in: Planning Inhibitie Schakelvaardigheid

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Introductie Dit proefschrift geeft het theoretische en experimentele werk weer rondom de auditieve en cognitieve mechanismen van het top-down herstel van gedegradeerde spraak. In het dagelijks

Nadere informatie

Dutch summary. Nederlandse samenvatting

Dutch summary. Nederlandse samenvatting Dutch summary Nederlandse samenvatting 127 Kinderen die te vroeg geboren worden, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken, worden prematuren genoemd. Na de bevalling worden ernstig

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De nadelige gezondheidsrisico s/gevolgen van roken en van depressie en angststoornissen zijn goed gedocumenteerd, en deze aandoeningen doen zich vaak tegelijkertijd voor. Het doel

Nadere informatie

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis

Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Cognitief functioneren en de bipolaire stoornis Dr. Nienke Jabben Amsterdam 5 november 2011 Academische werkplaats Bipolaire Stoornissen GGZ ingeest n.jabben@ggzingeest.nl Overzicht Wat is cognitief functioneren?

Nadere informatie

Meer mensen met MS, beter helpen

Meer mensen met MS, beter helpen Meer mensen met MS, beter helpen De progressie van de zenuwslopende ziekte multiple sclerose (MS) stoppen door het voorkomen van beschadiging aan de hersencellen bij mensen MS. Achtergrond MS werd tot

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Een dwarslaesie is een gehele of gedeeltelijke beschadiging van het ruggenmerg en leidt tot vermindering van spierkracht, sensibiliteit en dysfunctie van het autonome zenuwstelsel.

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan?

Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wetenschappelijk onderzoek in het VUmc: wat heeft u eraan? Diabetesbijeenkomst Wat doet diabetes type 1 met het brein? Drs. Eelco van Duinkerken Cognitieve klachten http://www.youtube.com/watch?v=rgwbxe8zdc4&feature=related

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 100 Samenvatting Cognitieve achteruitgang en depressie komen vaakvooropoudere leeftijd.zijbeïnvloeden de kwaliteit van leven van ouderen in negatieve zin.de komende jaren zalhet aantalouderen in onze maatschappijsneltoenemen.het

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Chapter 8. Nederlandse samenvatting

Chapter 8. Nederlandse samenvatting Chapter 8 Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Angst is een menselijke emotie die iedereen van tijd tot tijd wel eens ervaart. Veel mensen voelen zich angstig of nerveus wanneer ze bijvoorbeeld

Nadere informatie

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Samenvatting presentatie Expertisebijeenkomst Executieve Functies Koers-VO; Capelle a/d IJssel; 3 december 2012

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %)

Pijn en MS in de medische literatuur. Omschrijving probleem. Prevalentie. Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) Pijn en MS in de medische literatuur Roger Haenen, Revalidatiearts Orbis Medisch Centrum Sittard - Geleen Omschrijving probleem Prevalentie 63 % (nl populatie 19 %) RRMS 50% PPMS 70% SPMS 70 % 25 % ervaart

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg

Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg Screening van cognitieve stoornissen in de verslavingszorg aan de hand van de Montreal Cognitive Assessment (MoCA-D) Carolien J. W. H. Bruijnen, MSc Promovendus Vincent van Gogh cbruijnen@vvgi.nl www.nispa.nl

Nadere informatie

Dokter, is het M(i)S?

Dokter, is het M(i)S? Dokter, is het M(i)S? Jan Meilof, neuroloog Martini Ziekenhuis UMC Groningen MS: Multiple Sclerose casus Man, 38 jaar Blanco voorgeschiedenis Last van aanvallen: Plots moeite met praten/zingen en gebruik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kanker van de dikkedarm en endeldarm (darmkanker of colorectaal carcinoom) is een zeer belangrijke doodsoorzaak in de westerse wereld. Jaarlijks worden in Nederland meer dan 12.000

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY

NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY Introductie De ziekte van Parkinson werd als eerste beschreven door James Parkinson in 1817. Inmiddels is er veel onderzoek gedaan naar de ziekte van Parkinson, maar

Nadere informatie

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING Navigating Social Life Samenvatting Sociale cognitie ligt ten grondslag aan succesvol sociaal functioneren.

Nadere informatie

WORM WORking Memory training een onderzoek naar de effecten van Werkgeheugentraining bij kinderen met ADHD 19 januari 2009 Martine van Dongen¹², Marieke Lansbergen¹, Sascha Roos², Kina Potze², Nadine Schalk²,

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie