In-vitrofertilisatie. trends in. chemo & kraamtijd. mindfulness. Workshops & programma. geruststellende feiten. zorg met aandacht.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In-vitrofertilisatie. trends in. chemo & kraamtijd. mindfulness. Workshops & programma. geruststellende feiten. zorg met aandacht."

Transcriptie

1 vakblad voor babyprofessionals Workshops & programma Kraamcafé chemo & kraamtijd geruststellende feiten mindfulness zorg met aandacht trends in In-vitrofertilisatie Regina Romeijn na de bevalling goed werk in Gambia borstvoedingsobstakels jaargang 13 - nummer

2 redactioneel Laura Jansma (41), hoofdredacteur Kraamzorg a.i. whysboeken.nl de online boekwinkel van je vakblad! Vakliteratuur, een cadeau voor een collega of een tip voor je kraamgezin? Een greep uit de selectie van onze gloednieuwe online boekenwinkel. handboek De grote geboortegids 24,95 (gratis thuisbezorgd) Hét nieuwe standaardwerk over zwangerschap, bevalling en kraamtijd, geschreven door gynaecoloog Joris van der Post en verloskundige Mariel Croon. In een tijd van tegenstrijdige berichtgeving is dit boek een betrouwbare vraagbaak. Uitgeverij Thoeris, 2011 ISBN kraamvrouw Vet man, zo n baby! 16,95 (gratis thuisbezorgd) In 100 dagen na de bevalling je oude lichaam terug. Lees het interview met auteurs Regina Romeijn en Guy van der Reijden op pagina 46. vak/literatuur Het ziet er allemaal goed uit 16,95 (gratis thuisbezorgd) Anke vermoedt tijdens de zwangerschap dat er iets mis is met haar baby. Als ze bevalt van een dochter met een zeldzame maagafwijking wordt ze door de artsen en het verplegend personeel aan haar lot overgelaten. Een pleidooi voor meer empathie in de zorg. the house of books 2012 ISBN vak Bekkenpijn tijdens en na de zwangerschap 49,50 (gratis thuisbezorgd) De effectieve aanpak van orthopedisch manueel therapeut Cecile Röst. Voor therapeuten en professionals, mét dvd. Thuisbevalling heeft wind in de zeilen Mijn eerste bevalling was in het ziekenhuis, de tweede thuis. Op beide bevallingen kijk ik positief terug, met dank aan de prima zorgverleners. Nederland heeft een uniek verloskundig systeem. De tijd dat we daar trots op waren, leek echter al een tijdje achter ons te liggen. Er was veel negatieve en ongenuanceerde berichtgeving over de thuisbevalling. En: welke vrouw durft nog thuis te bevallen als de media telkens een verband leggen met babysterfte? Thuisbevalling in gevaar was op 21 september te lezen op Nu.nl. Op dit moment bevalt nog ongeveer twintig procent van de vrouwen thuis, in de jaren 90 was dit 35 procent. Rafael van Crimpen, verloskundige en directeur van de Academie Verloskunde, luidt de noodklok. Als het percentage vrouwen dat thuis bevalt onder de tien procent komt, verliezen de verloskundigen hun expertise. Zij vreest dat vrouwen over tien jaar alleen nog maar in het ziekenhuis kunnen bevallen. Het bericht op Nu.nl schetst een somber beeld. Tegelijk laat het zien dat het tij keert. Er gaan steeds meer stemmen op voor het behoud van de thuisbevalling. Net als Van Crimpen pleit men ervoor dat vrouwen in Nederland vrij kunnen blijven kiezen waar zij willen bevallen. Miss Brabant 2012, een pas afgestudeerde verloskundige, gebruikt haar titel om het Nederlandse verloskundige systeem te promoten. Stichting Het Ouderschap startte de petitie Baas over eigen bevalling en gaat daarmee volgende maand naar minister Schippers. Ook is er positief nieuws uit wetenschappelijke hoek. Het gerenommeerde Cochrane-instituut stelt dat een geplande thuisbevalling net zo goed is als een ziekenhuisbevalling, en soms zelfs beter. Om een maatschappelijke discussie op gang te brengen, hield de Academie Verloskunde Maastricht een landelijk debat over de thuisbevalling. En om ook eens de vrouwen zelf aan het woord te laten, lanceerde de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie & Gynaecologie (NVOG) de campagne Hoe wil jij bevallen. Natuurlijk doet ook de KNOV een duit in het zakje met haar streven naar continue begeleiding van de barende. Op het Kraamcafé hoor je hier meer over en kun je ook je eigen bijdrage leveren. A.W. Bruna Levboeken 2012 ISBN Deze en nog andere boeken zijn vanaf nu te koop op whysboeken.nl Bestel nu op whysboeken.nl Reed business, 2012 ISBN Voor uur besteld, morgen in huis! kraamzorg 3

3 inhoud draaiboe kraamzorg Kraamvrouwen zijn vaak nog gespannen als ze hun kind gaan voeden. Een hand op haar schouder helpt al haar eraan te herinneren: o ja, eerst even bij mezelf komen Djoke ten Kate, kraamverzorgende, past mindfulness toe kraam café In dit nummer Kraamzorg nummer 05 jaargang 13 vruchtbaarheid 50 de trends in in-vitrofertilisatie actueel 18 mindfulness in de geboortezorg borstvoeding 42 fopspeen en korte tongriem: obstakels om goed te starten jij & je vak 24 chemotherapie in de kraamtijd 33 kom naar het Kraamcafé! 60 collega in Gambia columns 16 column borstvoedingscentrum Myrte over tepel-speenverwarring 41 Marjon Logtenberg, manager kraamzorg van Zin Kraamzorg, over vertrouwde kraamzorg 56 Siska over zure tantes en feestende dames en verder 14 Draaiboek Kraamzorg word abonnee 66 colofon Meld je nu aan! boek&kraam 46 hoe Regina Romeijn na de zwangerschap haar figuur terugkreeg vaste prik 09 kort en klein: onderzoek & wetenschap 28 prikbord: nieuws uit de kraamwereld Bestel bij de online boekenwinkel van je vakblad 4 kraamzorg kraamzorg 5

4 xxs kraamzorg advertenties NIEUW! béaba Biboz zuigfles De Biboz zuigfles van Béaba heeft een siliconen My Flow speen, die er voor zorgt dat er alleen vloeistof uitkomt als de baby zuigt. Zo kan de baby, net als bij de moederborst, zelf het zuigritme bepalen. De Biboz is daarom uitermate geschikt om te gebruiken in combinatie met borstvoeding. De speen is voorzien van de Make it simple zuigklep, die voorkomt dat de baby lucht binnen krijgt. Door de ergonomische vorm ligt de fles prettig in de hand. Uiteraard is de Biboz geheel BPA-vrij. Verkrijgbaar in verschillende kleuren. Vitamine K en D advies Het gebruik van extra vitamine K wordt na de twaalfde week gestopt, extra vitamine D suppletie blijft van belang tot het 4e jaar. Een combinatieproduct vitamine D+K bij zuigelingen heeft om deze reden niet de voorkeur. Lees meer over de producten van Davitamon: davitamon.nl like vakblad Kraamzorg op facebook en maak kans op één van de 5 gratis kaarten voor het Kraamcafé! nieuw Voorkom vaginale huidairritatie met Sanature inlegkruisjes en maandverband Voor de meeste vrouwen is de menstruatieperiode een normaal onderdeel van het leven. Echter voor sommige vrouwen gaat deze periode gepaard met vaginale klachten zoals jeuk, een branderig gevoel of zelfs pijn*. Vaginale huidirritatie kan hier een oorzaak van zijn. Geen irritatie maar wel een optimale bescherming. Sanature inlegkruisjes en maandverband zijn geproduceerd van 100% katoen en zijn hypoallergeen, ph-neutraal en dermatologisch getest. Sanature is zonder recept te koop bij de betere drogist of bij de apotheek. Kijk voor meer informatie of een gratis proefverpakking op Sanature is een medisch hulpmiddel. Lees voor gebruik de gebruiksaanwijzing. *Marktonderzoek, Initialconcept, december 2010 KOAG-KAG nr illustratie: Studio Ping

5 advertentie kort & klein pijnbestrijding veilig met gas Di-stikstofoxide (lachgas) en fluranegas werken goed als pijnbestrijding bij vrouwen met ontsluitingsweeën. Gas kan makkelijk worden toegediend via een gezichtsmasker, snel worden gestart en werkt binnen een minuut. De pijn vermindert terwijl de moeder wakker blijft en normaal kan blijven slikken. Dat blijkt uit onderzoek van de afdeling midwifery science van het VUmc. Fluranegas werkt krachtiger en geeft minder bijwerkingen, maar kan alleen door een geschoolde anesthesiehulpverlener worden toegediend, terwijl lachgas ook door verloskundigen of artsen kan worden gegeven. Waarschijnlijk is dit de voornaamste reden waarom fluranegas niet vaak wordt gebruikt en waarom er weinig onderzoek is gedaan naar deze vorm van pijnbestrijding bij de bevalling, zegt onderzoeker Trudi Klomp. Bron: VUmc gezinswijzer van het NJI Heel jonge ouders, een alleenstaande moeder, een ouder met verstandelijke beperking, een migrantengezin, een gezin waarin je partnergeweld vermoed Elke situatie kan je voor nieuwe vragen stellen. De Gezinswijzer van het Nederlands Jeugdinstituut helpt je vast en zeker verder. Deze bevat diverse gezinsdossiers waarin je informatie vindt over opvoeden, cijfers en trends, beleid en interventies. De dossiers zijn onderverdeeld in vier thema s: gezinsvorming, gezin en opvoeding, gezin en werk en gezin en omgeving. Ga naar en zoek op Gezinswijzer. Bron: NJI bezoek ons op Kamervragen over ruggenprik De afgelopen tien jaar is het aantal ruggenprikken toegenomen van 3,22% in 2000 naar 10,23% in 2009, zowel bij bevallingen die in de eerste lijn starten als bij bevallingen die in de tweede lijn starten. In 1,77% van de bevallingen met een start in de eerste lijn vindt er vanwege pijnbestrijding overdracht plaats naar de tweede lijn. Deze toename kwam aan de orde door Kamervragen van het Kamerlid Arib (PvdA) over de eigen bijdrage voor bevallen in het ziekenhuis of geboortecentrum. Demissionair minister Edith Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport antwoordde hierop eind augustus, dat de toename het gevolg is van de richtlijn pijnbestrijding tijdens de bevalling geschreven in 2008 door de gezamenlijke beroepsgroepen NVOG, KNOV en NvA. In deze richtlijn is epidurale pijnbestrijding gekwalificeerd als een effectieve en veilige vorm van pijnbestrijding. Dit heeft in de ziekenhuizen tot een verhoogde beschikbaarheid geleid. Bron: Rijksoverheid Kamerstukken kraamzorg 9

6 advertentie kort & klein zorg om dikke baby s bezoek ons op Informeer ons over jouw ervaringen met BoekStart en ontvang een BoekStartkoffertje cadeau. Bijna alle kraamverzorgenden praten intuïtief tegen hun baby s, beantwoorden hun lichaamstaal, zingen voor ze. Voor ouders die dat nog onwennig vinden en volgens jullie zijn dat er best veel! is voorlezen een prachtig hulpmiddel. Voorlezen bevordert het contact tussen ouder en kind en stimuleert de taalontwikkeling van de baby. Tweederde van de kraamverzorgenden vindt het dan ook een goed idee dat ouders daar al in de eerste drie maanden mee beginnen. Om die ouders een beetje op weg te helpen is er BoekStart.nl. Deze site geeft naast uitleg over BoekStart veel lees- en boekentips. Op de site vind je ook het antwoord waarom voorlezen aan jonge kinderen zo belangrijk is. Wat is BoekStart? Cadeau van de bibliotheek Waar is BoekStart? aandacht voor vrouwenrechten Eind september kwam de film Freedom for Birth uit. In deze film wordt aandacht gevraagd voor de schending van de vrouwenrechten tijdens bevallingen over de hele wereld. Hoofdpersoon is de Hongaarse vroedvrouw Agnes Gereb, die tot gevangenisstraf werd veroordeeld omdat ze vrouwen begeleidde bij hun thuisbevalling. Eén van haar moeders vocht het arrest aan voor het Europese hof voor de Rechten van de Mens en won. Hiermee schiep zij een precedent voor de rechten omtrent geboorte wereldwijd: elke vrouw moet vrij kunnen kiezen waar en hoe ze wil bevallen. Bron: knov.nl Turks- en Marokkaans-Nederlandse kinderen hebben op tweejarige leeftijd twee tot drie keer vaker overgewicht dan andere Nederlandse kinderen. Dat blijkt uit het promotieonderzoek van Marieke de Hoog aan de Universiteit van Amsterdam. Oorzaak van het overgewicht is een snellere gewichtstoename in de eerste zes levensmaanden. Er is weinig bekend over hoe dat komt. Het heeft niet te maken met de keuze voor borstvoeding of flesvoeding. Een tweejarige met overgewicht is meestal met vijf jaar ook te dik. Dit onderzoek is onderdeel van een omvangrijke studie van de GGD en het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Daarin wordt sinds 2003 de relatie onderzocht tussen leefgewoonten tijdens de zwangerschap en (pasgeboren) kinderen in Amsterdam. Bron: Universiteit van Amsterdam Thuisbevalling aanbevolen Het gerenommeerde instituut Cochrane concludeerde na onderzoek dat alle landen moeten overwegen om een goede thuisbevalling mogelijk te maken. In veel landen wordt aangenomen dat bevallen in het ziekenhuis altijd de veiligste wijze van bevallen is voor vrouwen. Uit onderzoek in Denemarken blijkt echter dat gepland thuisbevallen vaak net zo goed en soms zelfs beter is en minder interventies en minder complicaties oplevert. Wereldwijd moet daarom thuis bevallen een aantrekkelijke en veilige optie zijn voor zwangere vrouwen, aldus Cochrane. De service rond de thuisbevalling moet dan wel een geïntegreerd onderdeel zijn van de gezondheidszorg, wat in veel landen niet zo is. Bron: Cochrane Nieuws! Tips Waarom voorlezen? 10 kraamzorg kraamzorg 11

7 Met Nutrilon Omneo-Comfort heeft 79% van de baby s minder krampjes 1 bezoek ons op advertentie voorkomen blindheid Jaarlijks worden te vroeg geboren baby s van minder dan 32 weken of met een geboortegewicht van minder dan gram onderzocht op ROP (Prematuren Retinopathie). Dit is een netvliesafwijking bij te vroeg geborenen en de meest voorkomende oorzaak van blindheid bij kinderen. Voor 200 baby s is behandeling vervolgens noodzakelijk. Voor de screening op ROP moeten deze jonge couveusebaby s vaak naar een academisch ziekenhuis worden vervoerd, met alle risico s van dien. Daarom gaat het Oogfonds vijf ziekenhuizen voorzien van netvliescamera s om baby s ter plekke te kunnen onderzoeken. Een deel van het benodigde geld kwam van de Vriendenloterij. In aanwezigheid van Koningin Beatrix, beschermvrouwe van het Oogfonds, kon het Medisch Centrum Alkmaar op 3 oktober de eerste netvliescamera in ontvangst nemen. Bron: Oogfonds.nl kort & klein Twee keer zoveel kans Kraamvrouwen die zelf te vroeg werden geboren, hebben tweemaal zoveel kans op complicaties tijdens hun zwangerschap, zoals hoge bloeddruk en zwangerschapsdiabetes. Dat melden onderzoekers uit Montreal in het Canadian Medical Association Journal. Hun onderzoek betrof bijna vrouwen die tussen 1976 en 1995 te vroeg werden geboren. Deze kregen minimaal één kind tussen 1987 en Een op de vijf vroeggeboren moeders had complicaties tijdens de zwangerschap. Bij moeders die zelf op tijd werden geboren, was dit een op de tien. Hoe eerder vroeggeboren vrouwen ter wereld waren gekomen, des te meer kans zij hadden op complicaties tijdens hun eigen zwangerschap. Steeds meer vroeggeboren baby s blijven leven. Het is dus belangrijk om meer te weten over de risico s die zij lopen in hun verdere leven. Bron: NU.nl Nutrilon Omneo-Comfort heeft een unieke samenstelling en is bewezen effectief bij krampjes Meer weten? Nutrilon Omneo-Comfort is een dieetvoeding en moet onder medisch toezicht worden gebruikt. 1 Savino F et al. (2003) Acta Pediatr Suppl 91 (441), minder tienermoeders dan ooit Het aantal tienermoeders is momenteel lager dan het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) ooit waarnam. Vorig jaar kregen in Nederland meisjes onder de 20 jaar een kind. Er zijn wel grote verschillen tussen de herkomstgroepen. Bij in Nederland geboren Antilliaanse meisjes onder de 20 is het aantal tienermoeders ruim zes keer zo hoog als bij autochtone meisjes. In Nederland geboren Turkse tienermeisjes daarentegen krijgen minder vaak al een baby dan autochtone tienermeisjes. De afgelopen decennia is het aantal tienermoeders in Nederland sterk gedaald. Veertig jaar geleden ging het om 22,3 per duizend meisjes. In 2011 waren het er 4,8 per duizend. In vrijwel geen enkel ander Europees land is het geboortecijfer onder tieners nu zo laag als in Nederland. Bron: CBS kraamzorg 13

8 draaiboek kort & klein intensive care kan beter Hij is er weer! draaiboe 2013 kraamzorg Op de intensive care afdelingen voor te vroeg geboren baby s gebeurt de intraveneuze toediening van zuurstof en van voeding en medicatie niet op een constante voorgeprogrammeerde snelheid. Dat is potentieel gevaarlijk en kan beter. Aldus Anne van der Eijk, die 24 september promoveerde aan de TU Delft. Extra zuurstoftoediening is vaak nodig, maar kan ook negatieve bijwerkingen hebben, zoals een ernstige oogziekte. Om dat te voorkomen worden de zuurstofwaarden in het bloed van de baby s continu gemeten en eventueel handmatig aangepast. Dit zou meer gestandaardiseerd en veiliger gedaan moeten worden. Van der Eijk pleit onder meer voor een protocol voor zuurstof-therapie met antwoorden op vragen als: wanneer passen we de hoeveelheid toegediende zuurstof aan, met welke stapgrootte, en vooral op basis waarvan? Bron: TUdelft.nl Gratis bij dit nummer: het Draaiboek Kraamzorg Een agenda die tegelijk veel meer is dan dat. Je kan er je afspraken in plannen, overzichten in bijhouden en informatie in opzoeken. Kortom: een praktisch steuntje in de rug dat je helpt om je werk te organiseren en adviezen te geven in je gezinnen. Een onmisbaar werkinstrument voor elke kraamverzorgende! Praktis ringban che d voor Extra veel ruimte week mei Ruimte voor gegevens van twee gezinnen per dag 22 es eigen (privé)notiti periode: maandag 27 naam adres plaats telefoon begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd naam adres plaats telefoon begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd km km *en ook vandaag t enkor binn naam s l a adres k o oplaats ajepmpobiel telefoon *en ook vandaag naam adres plaats telefoon naam adres plaats telefoon Registratie van gewerkte uren en onkosten per dag begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd km km *en ook vandaag dinsdag 28 naam adres plaats telefoon M week: woensdag 29 begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd donderdag 30 km km naam adres plaats telefoon begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd naam adres plaats telefoon begintijd eindtijd aantal uren afstand reistijd km km *en ook vandaag voor ijgbaar verkr mei draaiboek 2013 En ook: * Overzichten per maand met ruimte voor aantekeningen * Lijst van feestdagen en schoolvakanties * Handige tips en weetjes * Uitgebreide adressenlijst * Ruimte voor eigen adressen Het Draaiboek 2013 wordt je aangeboden door de NBvK en het vakblad Kraamzorg. 14 kraamzorg inder roken door borstvoeding Kraamvrouwen die gestopt zijn met roken, houden dat beter vol als ze borstvoeding geven. Dat concluderen Italiaanse onderzoekers, die over dit onderwerp vrouwen interviewden, enkele dagen na de geboorte en drie, zes en twaalf maanden later. Roken tijdens en na de zwangerschap kwam vaker voor bij vrouwen die lager waren opgeleid, alleenstaand waren, geen zwangerschapscursus volgden, werkten en geen borstvoeding gaven. Wanneer vrouwen gestimuleerd worden om borstvoeding te geven, worden zij indirect dus ook aangemoedigd om te (blijven) stoppen met roken. Bron: Scientific World Journal geordende darmflora door borstvoeding Onderzoek uit de Verenigde Staten laat zien waarom borstvoeding baby s beter beschermt tegen ziektes. Wetenschappers van het Duke Universitair Medisch Centrum ontdekten dat de darmflora van een zuigeling die moedermelk drinkt, veel beter geordend is dan de bacteriën in de darmen van een baby die kunstmatige melkvoeding krijgt. Zij bestudeerden de groei van twee varianten van de belangrijke darmbacterie E. coli, onder invloed van kunstmelk, koemelk en (volledige) moedermelk. De micro-organismen bleken zich in alle voedingsmiddelen even snel te ontwikkelen. Maar waar in koemelk en kunstmelk geen orde te ontdekken viel, bleken de bacteriën in de moedermelk aan elkaar te kleven en zo een biofilm te vormen. Dit is een dunne laag bacteriën, die dient als schild tegen ziekteverwekkers (pathogenen) en infecties. Bron: NU.nl kraamzorg 15

9 column borstvoedingscentrum baby in verwarring De borst boeide Jaylen niet, maar op de hoed ging hij aan de gang. Tot de eerste toeschietreflex uitgelopen was, dan wist hij het niet meer. Spenen kunnen het borstvoedingsproces verstoren. Op pagina 42 lees je wat de Multidisciplinaire Richtlijn Borstvoeding over speengebruik zegt. Het verhaal van Jayden laat zien waarom de overgang van fles naar borst voor een baby verwarrend is en wat je kunt doen om dit te voorkomen. tepel, speen of borst? tekst: Myrte van Lonkhuijsen Bestaat tepel-speenverwarring nu wel of niet, vroeg Jaylen s moeder me. Al kort na de geboorte had hij bijvoeding gekregen, omdat hij erg zwaar was. En Jaylen was er goed op gegroeid. Als een prins lag hij in zijn moeders armen, tien dagen oud en honderd gram boven zijn toch al hoge geboortegewicht. Aan de borst deed hij niet veel. Wanneer Marissa hem aanlegde, deed hij braaf zijn mondje een beetje open, hapte eventjes ( au!, zei Marissa) en liet meteen weer los. Zo ging het steeds vaker. Dan ging ze maar kolven, melk was 16 kraamzorg er genoeg. Ze legde inmiddels nauwelijks meer aan. Hij leek niet te snappen wat hij moest doen aan de borst. Als test keken we wat hij deed op een tepelhoedje. En - jawel - bij siliconen werd hij gelijk actiever. Hij ging enthousiast op zoek en begon bij aanhappen meteen te zuigen. Hij dronk lekker actief. Maar toen Marissa daarna nog een paar keer zelf aanlegde, viel Jaylen binnen een paar minuten stil. Hij lag lief aan de borst, maar deed niet zo veel meer. Daarna liet hij los en begon te huilen. Toen we de andere borst aanboden, gebeurde hetzelfde. Heleen Hilgers en Myrte van Lonkhuijsen zijn beiden lactatiekundige IBCLC en runnen het Borstvoedingscentrum Amsterdam. In deze rubriek gaan ze in op borstvoedingsproblemen die door jouw inzet verholpen of voorkomen kunnen worden. fotografie: Marcel Visser Inderdaad leek hier sprake van tepel-speenverwarring. Zelfs op verschillende manieren: Jaylen wist niet wat te doen met de zachte borst van zijn moeder, maar wel met de stevige siliconenspeen. Jaylen opende zijn mond nauwelijks nog, waarom zou hij ook aan de fles? Maar aan de borst zorgde dat kleine hapje ervoor dat hij de melk stroom afklemde en zijn moeder pijn deed. Hij verwachtte inmiddels dat melk blijft stromen. Die ver wachting klopt met de fles: zolang er melk is, stroomt het spontaan het mondje binnen. Als er geen melk meer komt, is het eten op. De borst werkt anders: als je niet drinkt, krijg je geen melk, al is er nog vol doende. Zodra de melkstroom afnam, stopte Jaylen daarom met drinken hoewel er nog wel melk was. Hij moest alleen iets doen. Jalylen had ook geen idee meer van Eten-omdat-je-honger-hebt. Het eten was hem de eerste dagen opgedrongen om te lage bloedsuikers te voorkomen. Marissa was daar trouw mee doorgegaan. Maar waarom zou je nog je best doen om te eten als je niet echt honger hebt? Marissa en haar man hadden ook een probleem: zij vonden het inmiddels eigenlijk maar eng om Jaylen aan de borst te voeden, want met de fles wisten ze tenminste precies hoeveel hij dronk. dan wordt alleen al daardoor borstvoeding een stuk lastiger. Nog mooier is de techniek van Early Feeding Skills, waarbij de fles wordt gegeven alsof het de borst is: liggend op de zij. Bij te vroeg geboren kinderen leidt dat tot minder voedingsproblemen dan gewoon de fles geven. Maar of het ook de overgang tussen borst en fles makkelijker maakt, is nog maar de vraag. en Jaylen? happen naar de fles Je kunt het aanduiden als tepelspeenverwarring of als zuigverwarring, en je kunt de verwarring herleiden tot de speen of tot de melkstroom. Hoe dan ook, ervaring leert dat sommige kinderen na de fles echt niet meer goed weten hoe ze kunnen drinken bij hun moeder. En dat is jammer. Als de fles echt onvermijdelijk (b)lijkt, laat de baby dan in elk geval op dezelfde manier naar de fles happen als naar de borst gebeurt: raak de bovenlip aan, laat de baby even zoeken, wacht op een wijde hap en geef pas dan de fles. Als een baby met wijde hap blijft beginnen, blijft de borst binnen bereik. Maar heeft hij eenmaal aangeleerd de fles naar binnen te slurpen, Het was nog een hele klus om Jaylen weer te laten drinken bij zijn moeder. Gelukkig had ze begrip voor de verwarring bij haar zoon, en genoeg zelfvertrouwen en gevoel voor humor om met haar eigen onzekerheid om te gaan. We zijn begonnen met tepelhoedje, en een combinatie van borst en fles per voeding. Langzamerhand kreeg Jaylen minder fles en kon hij ontdekken dat honger overgaat als je eet. En dat zelf eten prettiger is. De borst is niet moeilijker dan de fles, bepaald niet zelfs. Maar je krijgt iets zachts in je mondje en je mag zelf actief eten. En je moet wel op zijn minst je mond wijd open doen. Dankzij het geduld van zijn moeder kreeg Jaylen het toch nog door kraamzorg 17

10 inspiratie Aandacht, aandacht Mindfulness verovert de kraamkamer Je kan er niet meer omheen. Mindfulness is overal. Ook binnen de geboortezorg duikt de term steeds vaker op. Modeverschijnsel of wondermiddel? Geen van beide, zeggen drie zorgverleners die mindfulness toepassen in hun praktijk. Maar één ding weten ze wel: het verandert wezenlijk hoe je in het leven staat. En dus ook hoe je bevalt, je kind opvoedt of je kraamgezinnen begeleidt. Voor kraamverzorgende Djoke ten Kate staat mindfulness gelijk aan werken met aandacht en rust in het gezin. De smartphone aan de kant, even bewust op de ademhaling letten vóór het aanleggen, voeden met complete focus op de baby. Ruimte geven aan gevoelens die misschien niet altijd die zijn uit de boekjes, maar die er óók mogen zijn. Door zelf mindful in haar werk te staan, wil ze de ontspanning overdragen op de ouders. Zo wordt het ook voor hen van lieverlee een tweede natuur. je eigen stripverhaal Wat is mindfulness nu precies? Dat is lastig in woorden te vatten. Je moet het eigenlijk ervaren, zegt Lilian Walhof. Volgens de voormalig fysiotherapeut, nu mindfulnesstrainer bij onder andere Geboortecentrum Wonderwereld, is het zoiets als jezelf betrappen op je automatische piloot. Mindfulness is aandachtstraining. Je leert met al je zintuigen waarnemen wat er is op dit moment - zonder er meteen een oordeel aan te verbinden. Natuurlijk komen er vanzelf gedachten en gevoelens op. Maar in plaats van daar naar te handelen, leer je ze nieuwsgierig te bekijken en weer los te laten. Gaandeweg leer je je eigen patronen herkennen, zodat je er afstand van kan nemen en er bewust voor kan kiezen om het anders te doen. Een voorbeeld? Stel dat je even heel rustig in een kamer zit, te luisteren naar een zacht muziekje. Ineens dendert er buiten een vrachtwagen voorbij. Daar kun je je aan ergeren, wat je energie kost. Of je kunt gewoon rustig blijven zitten en je gevoel van een afstandje bekijken: goh, ik hoor lawaai, dat vind ik blijkbaar niet prettig. Zo vat je als het ware je gedachten en gevoelens in een tekstballonnetje, als in je eigen stripverhaal, en vervolgens laat je die wolkjes wegdrijven. aanvaarding De essentie van mindfulness is: aanvaarden wat er is op dit moment. Ook al is dat niet prettig, beschrijft Franca Warmenhoven, voorzitter van de Vereniging voor Mindfulness. Ze is arts, doet Hoewel mindfulness vooral de afgelopen jaren enorm in opmars is, is het beslist niet nieuw. Het vindt zijn oorsprong in de boeddhistische traditie en is eind jaren zeventig ontwikkeld door de Amerikaanse moleculair bioloog Jon Kabat-Zinn. Hij onderzocht, in zijn Stress Reduction Clinic aan de Universiteit van Massachusetts, de effecten van aandachtstraining bij patiënten met chronische pijnklachten. Hij ontwikkelde een trainingsprogramma dat hij Mindfulness Based Stress Reduction (MBSR) noemde. In de jaren negentig werd dit programma gecombineerd met inzichten uit de westerse psychologie en als Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT) aangeboden aan mensen met terugkerende depressieve klachten. Met uitstekende resultaten. De huidige mindfulnesstrainingen zijn op deze twee programma s gebaseerd. Er is een exponentieel groeiend aantal onderzoeken naar de effecten en mindfulness wordt in steeds meer takken van de gezondheidszorg toegepast. tekst Lara Geeurickx 18 kraamzorg kraamzorg 19

11 inspiratie De essentie van mindfulness is: aanvaarden wat er is op dit moment, ook al is dat niet prettig onderzoek naar de effecten van mindfulness en geeft mindfulness-trainingen aan mensen die met kanker te maken krijgen. Aanvaarding betekent niet dat je zomaar alles lijdzaam ondergaat. Integendeel. Het betekent dat je ophoudt je te verzetten. Je stapt uit het zinloze cirkeltje van angst en piekeren, en daardoor ontstaat er ruimte om bewust actie te ondernemen. Wie een barende vrouw de strijd tegen de weeën heeft zien opgeven, weet precies hoe dit werkt. Lilian: Als je angstig bent voor de pijn, werk je het baringsproces tegen. Als je accepteert dat het erbij hoort wordt de pijn niet minder, maar je raakt er niet zo door overspoeld. Dat klinkt een beetje als deze wee komt nooit meer terug voor gevorderden. Niet zo vreemd dus dat steeds meer vrouwen, in plaats van voor de traditionele pufcursus, kiezen voor een mindfulnesstraining. bodyscan Een belangrijk onderdeel van de training is de bodyscan, legt Lilian uit. Daarbij loop je met aandacht je hele lichaam langs: wat valt me op aan mijn lichaam, hoe ligt mijn hand, waar voel ik ongemak? Behalve de ontspanning die de sessie zelf oplevert, blijkt er ook een ander, blijvend effect te zijn. Franca: Op hersenscans is te zien dat er na acht weken mindfulness oefenen wezenlijk iets verandert in de werking van de hersenschors, in vergelijking met mensen die niet hebben deelgenomen aan de training. Mede dankzij resultaten uit hersenonderzoek kon mindfulness uitgroeien tot meer dan een techniek die toch een beetje zweverig klinkt. Je wordt er dus letterlijk een ander mens van? Je ziét het ook. Sommige deelnemers vertellen mij dat ze reacties krijgen uit hun omgeving: wat is er met jou gebeurd, je bent zo rustig? Wat is het effect bij zwangere vrouwen? Bij de bevalling heeft de een er meer aan dan de ander. Het is geen wondermiddel, zegt Lilian. Maar je merkt wel dat vrouwen na de training minder onzeker zijn en minder angst hebben voor de pijn. Ze hebben er meer vertrouwen in dat hun lichaam het zelf aankan. Dat zou wel eens kunnen leiden tot minder pijnbestrijding en een kleiner percentage vrouwen dat ingestuurd moet worden tijdens de bevalling, vermoedt Franca. Maar er is nog veel meer onderzoek nodig naar de effecten van mindfulness op de baring en op moeder en kind. In enkele onderzoeken is wel al aangetoond dat de aangeleerde vaardigheden blijven doorwerken, ook na de geboorte van de baby. stevig fundament Dat is pure winst, vindt Djoke. Er speelt ineens zoveel als je een kind krijgt. En vaak kun je de situatie niet veranderen. Je moet vijf keer uit bed terwijl je al zo moe bent, je baby blijft huilen, je peuter eist je aandacht op terwijl je de baby voedt... de stress die daarover kan ontstaan, breekt ouders op den duur op. Moeders melden zich ziek; de opvoedbureaus schieten uit de grond. We moeten ouders een steviger fundament kunnen bieden voor, tijdens en na de bevalling. Mindfulness kan daarin heel waardevol zijn. De maatschappelijke druk op jonge gezinnen is zeker een belangrijke reden voor de toenemende populariteit van mindfulness, denkt Franca. Zwangere vrouwen en jonge ouders mogen niet meer klagen over kwaaltjes of stress ze hebben er toch zelf voor gekozen? Ze hebben er behoefte aan dat iemand zegt het hoort erbij, het mag. Bovendien, zegt ze: In onze samenleving koesteren we de illusie van maakbaarheid. Maar vroeg of laat loopt iedereen daar een keer op stuk. Mensen worden nu eenmaal ziek, krijgen een ongeluk of sterven. En ook als hulpverlener kom je situaties tegen waar je niets aan kunt veranderen. Mindfulness leert ons, kortom, weer om te gaan met de onvoorspelbaarheid die hoort bij het leven. Het klinkt als deze wee komt nooit meer terug voor gevorderden Meer weten over mindfulness? Kijk dan op de websites van de Vereniging voor Mindfulness (www.verenigingvoormindfulness.nl), de Vereniging mindfulness based trainers in Nederland en Vlaanderen (www.vmbn.nl), Franca Warmenhoven / SeeTrue (www.mindfulness-trainingen.nl), Lilian Walhof (www.le-e-f.nl) en Djoke ten Kate (www.djoke.nl) mindfulness in je werk Ik ben van nature absolúút geen rustig type, zegt kraamverzorgende Djoke ten Kate. Ik zou het liefst twintig dingen tegelijk doen. Ik moet er dan ook altijd een beetje om lachen als mensen mij zo ontspannen vinden. Door mindfulness ben ik in staat om de gezinnen te geven wat ik het belangrijkste vind: rust. Zélfs als we tijdens de bevalling in allerijl naar het ziekenhuis moeten. Nog een mooi voorbeeld: Kraamvrouwen zijn in het begin vaak gespannen als ze hun kind gaan voeden: houd ik hem goed vast, zal het pijn doen, kan hij wel goed drinken? Dan zie je de moeder al verkrampen. Een hand op haar schouder kan al genoeg zijn om haar er aan te herinneren: o ja, eerst even bij mezelf komen. Daarmee geef je een stukje bewustwording mee die ook daarna nog doorwerkt. Ik noem mindfulness niet in mijn gezinnen. Het is gewoon onderdeel van wat ik doe, net zoals massages en ademhalingsoefeningen. Ik ben er ook nog lang niet, ik leer nog elke dag bij. Maar ik heb wel, op mijn 54e, mijn talent ontdekt: rust scheppen in de chaos. Niet zozeer door wat ik doe, maar door hoe ik het doe. En het mooie is: het kost me geen energie, ik krijg er steeds meer energie van. 20 kraamzorg kraamzorg 21

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

checklist borstvoeding

checklist borstvoeding checklist borstvoeding Inleiding U gaat binnenkort bevallen, of u bent bevallen en verblijft samen met uw kind in het OLVG (op de kraam- of kinderafdeling). U heeft besloten borstvoeding te gaan geven.

Nadere informatie

Leren drinken. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar

Leren drinken. Moeder en Kind Centrum. Beter voor elkaar Leren drinken Moeder en Kind Centrum Beter voor elkaar 2 Inleiding U krijgt deze informatie omdat uw kind nog wat moeite heeft met leren drinken. Goed kunnen drinken vraagt een goede coördinatie van zuigen,

Nadere informatie

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis

Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Borstvoeding in het TweeSteden ziekenhuis Het TweeSteden ziekenhuis wil kwalitatief goede zorg bieden ten aanzien van de borstvoeding. U kunt rekenen op de juiste begeleiding bij het aanleggen en het kolven.

Nadere informatie

Zwanger zijn en bevallen

Zwanger zijn en bevallen Zwanger zijn en bevallen PRAKTISCHE TIPS IN GEWONE TAAL MARJA VAN DEURSEN & WILMA VAN OS 6 ZWANGER ZIJN EN BEVALLEN Inleiding Gefeliciteerd. Je bent zwanger! Het is fi jn om zwanger te zijn. Maar je hebt

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Tips en adviezen voor de kraamperiode. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Tips en adviezen voor de kraamperiode. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Tips en adviezen voor de kraamperiode Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Herstel Thuis zult u geleidelijk verder gaan herstellen. De tijd die nodig is voor het herstel na een bevalling is voor ieder persoon

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS

UMC St Radboud. Mindfulness voor mensen met MS UMC St Radboud Mindfulness voor mensen met MS Patiënteninformatie De diagnose MS is ingrijpend voor u en uw omgeving. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat bij ziekte angst, depressie en andere psychologische

Nadere informatie

Gelre Kraamzorg. Liefdevol begin. Je kunt er voor kiezen om je kind geboren te laten worden:

Gelre Kraamzorg. Liefdevol begin. Je kunt er voor kiezen om je kind geboren te laten worden: Gelre Kraamzorg Liefdevol begin De kraamverzorgenden van Gelre Kraamzorg bieden persoonlijke en professionele zorg zodat jij en je gezin tijdens de kraamtijd onbezorgd kunnen genieten van een liefdevol

Nadere informatie

Welke voeding gaat u uw baby geven?

Welke voeding gaat u uw baby geven? Welke voeding gaat u uw baby geven? Inleiding Nu u zwanger bent, heeft u veel keuzes te maken. Zo gaat u bijvoorbeeld kiezen welke voeding u aan uw baby gaat geven. De beste voeding voor uw baby is borstvoeding.

Nadere informatie

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind Ouderschap vanuit je hart ouderschap dragen van je kind Een natuurlijke visie op slapen borst(op)voeding voedselallergie en vele andere onderwerpen Lida van Ruijven-Bank Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker

UMC St Radboud. Mindfulness voor vrouwen met borstkanker UMC St Radboud Mindfulness voor vrouwen met borstkanker Patiënteninformatie De diagnose borstkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op, niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten.

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s. Adviezen voor ouders en verzorgers. www.nwz.nl

Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s. Adviezen voor ouders en verzorgers. www.nwz.nl Borstvoeding bij te vroeg geboren baby s Adviezen voor ouders en verzorgers www.nwz.nl Omdat uw kindje te vroeg geboren is, is het opgenomen op de afdeling neonatologie van de Noordwest Ziekenhuisgroep

Nadere informatie

In verwachting. momenten en herinneringen. Daarom luisteren we eerst naar jullie wensen en vullen daarna in overleg de kraamzorg

In verwachting. momenten en herinneringen. Daarom luisteren we eerst naar jullie wensen en vullen daarna in overleg de kraamzorg Kraamzorg In verwachting Hartelijk gefeliciteerd met je zwangerschap! Een spannende tijd is aangebroken waarin veel verandert. De geboorte lijkt nog ver weg, maar het is nu tijd om een aantal praktische

Nadere informatie

Kinder- / jeugdafdeling. Naar huis, hoe verder..

Kinder- / jeugdafdeling. Naar huis, hoe verder.. Kinder- / jeugdafdeling Naar huis, hoe verder.. 1 Naar huis, hoe verder De arts of de verpleegkundige heeft u verteld dat uw baby naar huis mag. Het verblijf op de kinderafdeling zit er op. Om de overgang

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U bent zwanger en halverwege de zwangerschap krijgt u te horen dat u diabetes heeft. Er komt dan veel op u af. U wilt weten wat zwangerschapsdiabetes precies

Nadere informatie

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat

Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat VERZORGING Over slapen, (teveel) huilen en regelmaat voor ouders met een baby tot 3 maanden 2 Waarom huilt een baby? Alle baby s huilen en dat is een gezonde zaak. Het is normaal. Huilen hoort bij de ontwikkeling

Nadere informatie

Als drinken niet vanzelf gaat

Als drinken niet vanzelf gaat Als drinken niet vanzelf gaat Inleiding Drinken gaat niet elke baby even makkelijk af. Het is een vaardigheid waarbij zuigen, slikken en ademhalen op elkaar afgestemd moeten worden. Als dit voor een baby

Nadere informatie

Bijlage 2. Informatie over kunstmatige zuigelingenvoeding

Bijlage 2. Informatie over kunstmatige zuigelingenvoeding Verloskunde. Informatie over kunstmatige zuigelingenvoeding Inhoud Kunstmatige zuigelingenvoeding 3 Het geven van een flesvoeding 3 Het klaarmaken van een flesvoeding 3 Hoeveelheid voeding 4 De speen 5

Nadere informatie

Borstvoeding geven aan een meerling

Borstvoeding geven aan een meerling Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling verloskunde Over Alrijne Zorggroep Het Diaconessenhuis Leiden en Rijnland Zorggroep (Rijnland Ziekenhuis en de verpleeghuizen Leythenrode en Oudshoorn) zijn

Nadere informatie

Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding.

Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding. Contents Wat je moet weten over het geven van borstvoeding.... 2 Moedermelk is niet alleen de beste voeding voor je kindje, het is ook altijd beschikbaar, kan niet bederven en geeft geen afval.... 2 De

Nadere informatie

Behandeling met Samarium-153 (Quadramet )

Behandeling met Samarium-153 (Quadramet ) Behandeling met Samarium-153 (Quadramet ) In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten een behandeling met radioactief Samarium-153 te ondergaan op de afdeling Nucleaire Geneeskunde van het Radboudumc

Nadere informatie

Zwanger, bevallen en je baby

Zwanger, bevallen en je baby Cursussen en diensten de Zorgboog Telefoon 0492-504 821 cursussendiensten@zorgboog.nl Zwanger, bevallen en je baby Cursusaanbod Cursussen en diensten de Zorgboog heeft geen winstoogmerk en is onderdeel

Nadere informatie

Pijnbestrijding tijdens de bevalling

Pijnbestrijding tijdens de bevalling Pijnbestrijding tijdens de bevalling Inhoudsopgave 1 Inleiding... 1 2 Hoe ontstaat pijn?... 1 3 Invloed van pijn... 2 4 Hoe kan de pijn worden bestreden?... 2 5 Pijnbehandelingen met medicijnen... 3 Ruggenprik

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

MEDICAMENTEUZE PIJNBESTRIJDING TIJDENS DE BEVALLING cliënteninformatie

MEDICAMENTEUZE PIJNBESTRIJDING TIJDENS DE BEVALLING cliënteninformatie VSV ACHTERHOEK OOST MEDICAMENTEUZE PIJNBESTRIJDING TIJDENS DE BEVALLING cliënteninformatie 1. Inleiding 2. Hoe ontstaat pijn tijdens de bevalling? 3. Invloed op de pijn 4. Hoe kan de pijn worden bestreden?

Nadere informatie

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8

Huilen & troosten. Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 Huilen & troosten Folder: 1106 Dit is een uitgave van het Flevoziekenhuis Afdeling Verloskunde September 2015 1-8 2-8 Huilen en troosten Alle baby s huilen. Huilen hoort bij baby s. Maar waarom huilen

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Borstvoeding geven met een tepelhoedje

Borstvoeding geven met een tepelhoedje Borstvoeding geven met een tepelhoedje kraamafdeling en kinderafdeling Per 1 januari 2015 zijn Rijnland Ziekenhuis en Diaconessenhuis Leiden gefuseerd en gaan samen verder onder de naam: Een tepelhoedje

Nadere informatie

Flesvoeding. Vrouw-kindeenheid

Flesvoeding. Vrouw-kindeenheid 1/5 Vrouw-kindeenheid Flesvoeding Inleiding In deze folder kunt u meer lezen over het contact met uw baby als u flesvoeding geeft, (speciale) flesvoeding en het schoonmaken van de fles en speen. Verder

Nadere informatie

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding Betrouwbare zorg betekent voor een babyvriendelijk ziekenhuis dat 1. het een beleid heeft over zuigelingenvoeding volgens de internationale borstvoedingsrichtlijnen

Nadere informatie

sedatie met lachgas bij kinderen

sedatie met lachgas bij kinderen patiënteninformatie sedatie met lachgas bij kinderen Binnenkort ondergaat uw kind een behandeling en wordt met lachgas in een lichte slaap gebracht. Wat is lachgas en hoe werkt het? Hoe bereidt uw kind

Nadere informatie

1 Flesvoeding... 1. 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1. 3 Welk merk?... 1. 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1

1 Flesvoeding... 1. 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1. 3 Welk merk?... 1. 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1 Flesvoeding Inhoudsopgave 1 Flesvoeding... 1 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1 3 Welk merk?... 1 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1 5 Krijgt je kind genoeg?... 2 6 Extra vitamines?... 2 7

Nadere informatie

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN

Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN Borstvoeding is... INFORMATIE VOOR PATIËNTEN 2 INHOUDSTAFEL 1. Beste ouders 4 2. Waarom kiezen voor borstvoeding? 5 3. Prenatale lessen over borstvoeding 5 4. Op het Verloskwartier 6 5. Op de Kraamafdeling

Nadere informatie

Pijnbestrijding tijdens de bevalling

Pijnbestrijding tijdens de bevalling Pijnbestrijding tijdens de bevalling Inhoud 1. Inleiding 2. Hoe ontstaat pijn tijdens de bevalling? 3. Hoe kan de pijn worden bestreden? 4. Pijnbehandelingen met medicijnen 5. Wat is een goede medicamenteuze

Nadere informatie

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten

Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Wat je moet weten over roken voor, tijdens en na de zwangerschap Longziekten Beter voor elkaar 2 Roken als je zwanger probeert te worden Minder vruchtbaar Roken maakt vrouwen en mannen minder vruchtbaar.

Nadere informatie

Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw

Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw Leefregels en adviezen voor de kraamvrouw 2 Van harte gefeliciteerd met de geboorte van uw dochter of zoon. Voor het optimaal genieten van uw kraamperiode en voor een goed herstel van uw lichaam na de

Nadere informatie

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige Chemotherapie De chirurg heeft met u overlegd welke behandeling u krijgt in verband met borstkanker. Een mogelijke behandeling is chemotherapie. Aangezien het nog enige tijd kan duren voordat u een gesprek

Nadere informatie

Serotiniteit BEHANDELING

Serotiniteit BEHANDELING Serotiniteit BEHANDELING Serotiniteit In deze folder lees je meer over serotiniteit. Dit is de medische term voor overdragenheid. Dit wil zeggen dat een zwangerschap langer duurt dan 42 weken. In deze

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

UMC Kraamzorg. De zorgverzekering voor universitair medische centra

UMC Kraamzorg. De zorgverzekering voor universitair medische centra UMC Kraamzorg De zorgverzekering voor universitair medische centra De zorgverzekering voor universitair medische centra 3 Bij een speciale gebeurtenis hoort speciale zorg UMC Zorgverzekering feliciteert

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram)

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) De afspraak voor de mictiecystogram Het onderzoek van je blaas en urinewegen vindt plaats op: Datum:.. Dag/tijdstip: dag. uur Je wordt verwacht

Nadere informatie

Scholingsplan en draaiboek symposium Borstvoeding Verbindt Regio Maasland/Uden-Veghel & Land van Cuijk januari 2015

Scholingsplan en draaiboek symposium Borstvoeding Verbindt Regio Maasland/Uden-Veghel & Land van Cuijk januari 2015 Scholingsplan en draaiboek symposium Borstvoeding Verbindt Regio Maasland/Uden-Veghel & Land van Cuijk januari 2015 AANLEIDING Op initiatief van het Verloskundig Samenwerkingsverband (VSV) Maasland/Uden-Veghel

Nadere informatie

Flesvoeding. Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1145

Flesvoeding. Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1145 Flesvoeding Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1145 Inleiding De beste voeding voor uw baby is borstvoeding. Kunt of wilt u geen borstvoeding geven, dan is flesvoeding goed alternatief. In

Nadere informatie

Bijvoeding. Gezond aan de slag met de eerste hapjes. Eigenwijs in Voeding en Gezondheid. www.groenevrouw.nl

Bijvoeding. Gezond aan de slag met de eerste hapjes. Eigenwijs in Voeding en Gezondheid. www.groenevrouw.nl De Groene Vrouw Eigenwijs in Voeding en Gezondheid www.groenevrouw.nl Bijvoeding Gezond aan de slag met de eerste hapjes Wanneer starten? Wat geef ik? Voeren of zelf eten? Alle antwoorden! 1 Inhoud 2 Inhoud

Nadere informatie

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Gefeliciteerd met je zwangerschap. Als je zwanger bent verandert er veel in je lichaam, maar ook in je leven. Het is een leuke en

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Het geboorteplan. Informatie voor zwangeren. April 2010. Wat is een geboorteplan?

Het geboorteplan. Informatie voor zwangeren. April 2010. Wat is een geboorteplan? Het geboorteplan Informatie voor zwangeren April 2010 Wat is een geboorteplan? In een geboorteplan beschrijf je jouw wensen rondom de bevalling. Sommige vrouwen vinden het fijn om zich zo alvast voor te

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte

Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte Huid-op-huid contact; baby en borst rond de geboorte Annet Helmsing lactatiekundige IBCLC verschil Huid-op-huidcontact Stichting Zorg voor Borstvoeding: Vuistregel 4: dat moeders binnen een uur na de geboorte

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Met uw baby naar huis

Met uw baby naar huis Gefeliciteerd, uw baby mag naar huis! Na een verblijf op de couveuseafdeling vindt u het natuurlijk prettig om uw kind mee naar huis te nemen. Maar er komt ook veel bij kijken. Daarom biedt deze folder

Nadere informatie

Het verzorgen van de baby

Het verzorgen van de baby Het verzorgen van de baby Inleiding Binnenkort mag u met uw baby naar huis. Waarschijnlijk voelt u zich in het begin nog een beetje onwennig bij het verzorgen van uw baby. In deze folder geven wij u daarom

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3 Patiëntenvoorlichting Verloskunde Roken en zwangerschap Inhoudsopgave Als je zwanger probeert te worden 2 Als je zwanger bent 3 Na de zwangerschap 5 Stoppen met roken 6 Tips om te stoppen 7 Hulp bij het

Nadere informatie

10 e Post O.N.S. Meeting

10 e Post O.N.S. Meeting 10 e Post O.N.S. Meeting Jeroen-Martijn Plette oncologie verpleegkundige Gelre Apeldoorn Mindfulness en stressreductie in de oncologische zorg 10 e Post O.N.S. meeting Mindfulness Based Stress reduction

Nadere informatie

Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken

Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken Zwanger? Een goed moment om te stoppen met roken Je bent in verwachting! Een nieuwe periode in je leven begint. Je wilt het beste voor je kindje. Stoppen met roken hoort daarbij. Het is goed voor je eigen

Nadere informatie

Lumbaalpunctie (ruggenprik)

Lumbaalpunctie (ruggenprik) Sophia Kinderziekenhuis Uw kind moet een lumbaalpunctie (ruggenprik) ondergaan. In deze folder geven wij u graag antwoord op de 10 meest gestelde vragen over de puntie. Achter in de folder vindt u ook

Nadere informatie

Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding. Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde

Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding. Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde Borstvoeding Informatie over lactatiekundige begeleiding Afdeling Gynaecologie / Kindergeneeskunde Borstvoeding is de meest natuurlijke voeding, speciaal aangepast aan uw kind. Door de juiste informatie

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Pijnbehandeling bij de bevalling

Patiënteninformatie. Pijnbehandeling bij de bevalling Patiënteninformatie Pijnbehandeling bij de bevalling Pijnbehandeling bij de bevalling Polikliniek Verloskunde/ Gynaecologie, route 2.2 Telefoon (050) 524 5840 Inleiding Dit is de informatiefolder van de

Nadere informatie

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst

ALLES DUBBEL. Survivalgids. voor startende tweelingmama s. Denise Hilhorst Voorproefje ALLES DUBBEL Survivalgids voor startende tweelingmama s Denise Hilhorst Inhoud Dubbel van start 7 Dubbel ervaren 8 Dubbel zwanger 10 Dubbel voorbereiden 19 Dubbel bevallen 25 Dubbel voeden

Nadere informatie

Inleiding Soort voeding Starten met de voeding

Inleiding Soort voeding Starten met de voeding FLESVOEDING 1186 Inleiding In deze folder leest u informatie en adviezen over flesvoeding. Borstvoeding is de beste zuigelingenvoeding. Er kunnen echter verschillende redenen zijn waarom ouders kiezen

Nadere informatie

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee

Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Afdeling verloskunde Patiënteninformatie Borstvoedingsbeleid MC Zuiderzee Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Vuistregels 3 Vragen 4 Nog even op een rijtje 1 Inleiding Deze folder

Nadere informatie

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders

Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Baby s die veel huilen Informatie voor ouders Albert Schweitzer ziekenhuis november 2014 pavo 1177 Inleiding Als uw baby veel huilt gaat u van alles proberen om de oorzaak te vinden. Zeker als uw baby

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Flesvoeding

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Flesvoeding Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Flesvoeding U hebt besloten om flesvoeding aan uw baby te geven. In deze brochure krijgt u allerlei tips over onder andere het

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Informatie over het geven van flesvoeding

Patiënteninformatie. Informatie over het geven van flesvoeding Informatie over het geven van flesvoeding Patiënteninformatie Informatie over het geven van flesvoeding Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Benodigdheden 3 Klaarmaken voeding 4 Hoeveelheid voeding 5 Voedingsschema

Nadere informatie

Signalen dat het kind niet goed is aangelegd Voeden: hoe lang en wanneer

Signalen dat het kind niet goed is aangelegd Voeden: hoe lang en wanneer Borstvoeding Als de baby zijn voeding uit de borst krijgt, noemen we dit borstvoeding. De voedingsstoffen in borstvoeding zijn precies afgestemd op wat de baby nodig heeft. Borstvoeding beschermt de baby

Nadere informatie

Leren drinken bij te vroeg geboren baby s

Leren drinken bij te vroeg geboren baby s Leren drinken bij te vroeg geboren baby s 2 Inleiding Wanneer uw baby te vroeg geboren is (prematuur), of met een te laag geboortegewicht (dysmatuur), kan hij/zij vaak niet meteen zelf (alles) drinken.

Nadere informatie

Fotoboek kinderafdeling

Fotoboek kinderafdeling Fotoboek kinderafdeling couveusekamer & babykamer IJsselland Ziekenhuis KIN.023 / 160914.BS Inhoudsopgave Inleiding 2 1. Opname op de Kinderafdeling 3 2. De couveusekamer 4 Hygiënevoorschriften 6 Contact

Nadere informatie

De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg

De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg Belangrijke telefoonnummers Het afsprakentelefoonnummer Vragen over afspraken (verzetten, afzeggen en dergelijke) en alle

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Kraamafdeling. Vroegtijdige weeën. gebroken vliezen en vroeggeboorte

Kraamafdeling. Vroegtijdige weeën. gebroken vliezen en vroeggeboorte Kraamafdeling Vroegtijdige weeën gebroken vliezen en vroeggeboorte In deze folder leest u over de oorzaak, gevolgen en behandeling van vroegtijdige weeën. Een zwangerschap duurt gemiddeld 40 weken, maar

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

MRSA positief: wat betekent dat?

MRSA positief: wat betekent dat? MRSA positief: wat betekent dat? Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl

Nadere informatie

Zindelijk worden. De hele dag droog blijven. Positief opvoeden Drenthe

Zindelijk worden. De hele dag droog blijven. Positief opvoeden Drenthe Zindelijk worden De hele dag droog blijven Positief opvoeden Drenthe Zindelijk worden De hele dag droog blijven Elke ouder is blij als er geen luiers meer op het boodschappenlijstje staan. Het betekent

Nadere informatie

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is:

Gefeliciteerd. De allerbelangrijkste regel als we het hebben over kinderen en honden is: Gefeliciteerd. Je bent zwanger en je hebt één of meerdere honden. Het wordt jullie eerste kind. Je bent net bij de verloskundige geweest, het gaat goed met je kindje, en je hebt deze folder meegekregen.

Nadere informatie

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Omdat jij in je zwangerschap begeleid wordt door een gynaecoloog van

Nadere informatie

Borstvoeding opbouwen, bijvoeding afbouwen

Borstvoeding opbouwen, bijvoeding afbouwen Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Borstvoeding opbouwen, bijvoeding afbouwen z Uw baby heeft in het ziekenhuis bijvoeding gekregen, dat wil zeggen, flesvoeding

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Flesvoeding

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Flesvoeding Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Flesvoeding z U hebt besloten om flesvoeding aan uw baby te geven. In deze brochure krijgt u allerlei tips over onder andere

Nadere informatie

BIJSLUITER Atosiban Devrimed 6,75 mg/0,9 ml

BIJSLUITER Atosiban Devrimed 6,75 mg/0,9 ml BIJSLUITER Atosiban Devrimed 6,75 mg/0,9 ml 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Atosiban Devrimed 6,75 mg/0,9 ml oplossing voor injectie Atosiban Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

Geniet in alle rust van je baby.

Geniet in alle rust van je baby. Geniet in alle rust van je baby. Volle Maan. De dienst kraamzorg van Familiehulp. Kraamzorg Volle Maan. Extra thuiszorg voor jou en je baby. Ben je in blijde verwachting? Of ben je net de trotse ouder

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP

NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP NVOG Voorlichtingsbrochure GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP GROEP B STREPTOKOKKEN EN ZWANGERSCHAP 1. Inleiding 2. Wat zijn groep B streptokokken (GBS)? 3. Hoe vaak komen GBS voor bij zwangeren? 4.

Nadere informatie

Zwanger van een tweeling

Zwanger van een tweeling Zwanger van een tweeling Informatie voor patiënten F0532-3415 oktober 2015 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Dagboek voor 9 maanden NÁ de bevalling. Roze wolk STINK LUIERS EN VERGEETACHTIG PFF... MOE. Een uniek dagboek voor mama!

Dagboek voor 9 maanden NÁ de bevalling. Roze wolk STINK LUIERS EN VERGEETACHTIG PFF... MOE. Een uniek dagboek voor mama! Irene de Kruijf Dagboek voor 9 maanden NÁ de bevalling Roze wolk STINK LUIERS PFF... MOE EN VERGEETACHTIG Een uniek dagboek voor mama! STINKLUIERS KRAAM- VERBAND? BORSTVOEDING GEVEN ONZEKER MOE NACHTDIENST

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Vragenlijsten diepte-interviews

Vragenlijsten diepte-interviews Interview guides Vragenlijsten diepte-interviews Prepartum interview Inleiding Hoe gaat het met u en met uw zwangerschap 1. Zwangerschap en voorbereiding op de bevalling Hoe is uw gezondheid (fysiek, mentaal)

Nadere informatie

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling

Afdeling Verloskunde, locatie WKZ. Borstvoeding geven aan een meerling Afdeling Verloskunde, locatie WKZ Borstvoeding geven aan een meerling 1 Inleiding Voor u ligt de katern van de afdeling Verloskunde en Neonatologie van het UMC Utrecht. Dit katern geeft u informatie over

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij

Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij Een kindje op komst Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij Zo n kraamverzorgende als Godelieve brengt rust en vertrouwen. We hebben veel van haar geleerd. Een Fijne start Je verwacht een kindje? Gefeliciteerd! Geniet

Nadere informatie

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP

Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) ZO HOUDEN WE GRIP OP GRIEP Zwangerschap en vaccinatie tegen Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A, ook wel Mexicaanse griep genoemd, geeft

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Jeugd gezondheids zorg Vertrouwd Dichtbij

Jeugd gezondheids zorg Vertrouwd Dichtbij Onbezorgd (op)groeien Jeugd gezondheids zorg Vertrouwd Dichtbij Bram ontwikkelt zich zo snel. Fijn dat Kim meekijkt De ontwikkeling van je kind Eten, groeien, de eerste woordjes en stapjes. Er gebeurt

Nadere informatie