Juli/Augustus Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Juli/Augustus 2015. Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers"

Transcriptie

1 Juli/Augustus 2015 Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers

2 MIS NU NIETS MEER! LUCHTVAARTNIEUWS IS INFORMATIEF, LEERZAAM, UITGEBREID EN OVERZICHTELIJK. Luchtvaartnieuws volgt de Luchtvaart- en Zakenreisindustrie op de voet en heeft ook oog voor wie met het vliegtuig op stedentrip of vakantie gaat. Vaste thema s en ruime aandacht voor alle hoofdrolspelers en onderwerpen uit de branche. Uit recent lezersonderzoek kwam naar voren dat Luchtvaartnieuws een ruime 8 scoort. Oordeel zelf en neem of geef een abonnement via: of bel onze abonneeservice op (10 ct per minuut). Je kunt ons ook mailen via VOLG LUCHTVAARTNIEUWS VIA ONDER: LUCHTVAARTMAG Laat u verrassen door de Haarlemse wateren en de prachtige natuurlijke omgeving daar omheen. Ontdek de stad met haar historische grachten en gebouwen, terwijl u geniet van speciale wijnen, bijpassende bites en soepele achtergrondmuziek. De sloep is beschikbaar met en zonder schipper. Voor crew gelden mooie aanbiedingen. Voor crew gelden mooie aanbiedingen.

3 steevast Frustrerend Op het moment van schrijven is het KLM cao-protocol nog steeds niet af. Met een ratificatieproces voor de deur dat nu nog gepland staat op 27 augustus wordt het kort dag om alles op tijd klaar te krijgen. Toch werken beide partijen er hard aan omdat het voor het bedrijf belangrijk is dat er duidelijkheid komt. Duidelijkheid over een nieuwe cao met nieuwe, productievere regels met een looptijd van drie jaar waardoor het management zich eindelijk volledig kan richten op het organisatorisch omvormen van het bedrijf. Meerdere leden hebben vragen gesteld waarom het zo lang moet duren. De ledenraad heeft er zelfs een extra bijeenkomst voor georganiseerd. Allemaal zeer begrijpelijk en er is absoluut geen onwil in het spel van het bestuur of KLM. Echter, daar waar op 8 juli een principeakkoord was gesloten, is toch nog een aantal zaken boven komen drijven bij het maken van de protocolteksten die nadere duiding nodig hebben op de tekentafel. Kent u de ervaring van een auto wassen, waarbij ondanks dat deze steeds schoner wordt er toch telkens weer vlekjes opduiken die weggepoetst moeten worden? Zoiets. In dit geval kwam er ook nog een wat grotere vlek tevoorschijn die maakte dat externe specialisten zich hierover moesten buigen. Dit alles in vakantietijd waarbij per definitie de beschikbaarheid niet honderd procent is. Het blijft frustrerend om te zien dat naaste concurrenten als BA en Lufthansa het gewoon veel beter doen dan Air France-KLM met haar dochters. Ook AF/KL moet veel beter kunnen, maar vanuit Frankrijk worden vaak plannen gelanceerd waarvan de uitvoering vervolgens wordt uitgesteld tot na het volgende plan Dat is funest, want de buitenwereld begint zich zo langzamerhand af te vragen of dit bedrijf echt wel in staat is de nieuwe economische realiteit aan te kunnen. Daarom zijn de stappen van de bonden in Nederland ook van groot belang. Dat geeft ons in Nederland recht van spreken binnen het concern. Het blijft nog frustrerender om te zien hoe de staatsgesponsorde luchtvaartmaatschappijen hun imperium maar ongestraft kunnen uitbreiden. Ze doen dat ook zo snel mogelijk omdat afpakken op enig moment moeilijker zal zijn dan tegenhouden. Emirates dat inmiddels zeven keer per dag met een A380 van Dubai naar Londen vliegt, twee keer per dag met een B naar Lissabon et cetera Deze laatste staat nu niet echt bekend als high yielding-bestemming. Het geeft maar aan dat ze overal capaciteit dumpen om markt weg te kapen van de Europese maatschappijen; of dat winstgevend kan of niet maakt niet uit. Het gaat om het veroveren van marktaandeel. Extreem agressieve expansie geregisseerd en financieel mogelijk gemaakt door de overheden van VAE en Qatar om hun eco- Steven nomieën te stimuleren en klaar te maken voor de toekomst. Dat heet visie, maar vele bestaande luchtvaartverdragen laten dit niet toe, en toch grijpt niemand in. We concurreren tegen rijke overheden en niet tegen luchtvaartmaatschappijen. Een op voorhand verloren strijd als er niet ingegrepen wordt. De Europese en nationale overheden zullen net als de Amerikanen met de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar om de tafel moeten om dit probleem te adresseren. En snelheid is geboden. We moeten voorkomen dat we ons in het liberale maar o zo verdeelde en chantabele Europa de kaas van het brood laten eten met alle gevolgen voor economie en werkgelegenheid van dien. Het tegenovergestelde gebeurt in Frankrijk waar Aeroports de Paris (ADP) van de regering de tarieven lukraak mag verhogen. Ze geven hierbij de monopolist toestemming om de Franse luchtvaart met Air France voorop, want dat is de grootste klant, onevenredig te benadelen. Hoe wanhopig moet je zijn als regering om la vache laitière op korte termijn zo slechts in leven te houden? Er is terecht stevig commentaar op geleverd onder andere door IATA. Air France-KLM zelf heb ik er niet over gehoord maar die zijn sowieso extreem stil waar het ook over gaat. Je vraagt je soms af of ze wel een media-afdeling en -beleid hebben. Saillant detail is overigens dat de niet onomstreden CEO van Schiphol commissaris is bij ADP Op de bok Juli/Augustus

4 inhoud voorwoord inhoud juli/ augustus steevast 03. voorwoord 04. onze franse broeders 07. portret 06, 09, 12, 13, 14, 17, uit de post geplukt 10. clichés français et néerlandais 15. de stelling historie franse luchtvaart avions de la sécurité civile 18. avions de la sécurité civile 20. het dappere dorpje Tour de France Francis van Haaff hoofdredacteur 22. op de limiet 24. antoine de saint-exupéry 26. brief uit buenos aires 27. column 29. de ballon 30. van het bestuur 38. hamerslag 39. van de ledenraad 42. publicaties colofon Maandblad van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers Opgericht 1929 Medegrondlegger van IFALPA Adres Dellaertlaan 61 Postbus AD Badhoevedorp telefoon +31(0) Redactie Francis van Haaff (KLM) - hoofdredacteur Herma Flipsen - eindredacteur en opmaak Wouter Brandt (KLM) Pim Lamers (KLM) Paul van de Riet (KLM) antoine de saint-exupéry Gert-Jan Vegter (KLM) Nick Vording (KLM) Omslag Gert-Jan Vegter Aan dit nummer werkten mee Frank Blok en Jeroen Talsma Dagelijks bestuur Steven Verhagen (KLM) - president Arthur van den Hudding (KLM) - vice president Frank Nauta (KLM) - secretaris Ruud Stegers (KLM) - penningmeester Hille Went (Transavia) - algemene zaken Overige bestuursleden Willem Schmid (KLM) - KLM Bart Benard (Martinair) - Arke Axel Boland (Transavia) - Transavia de ballon van michiel Martijn Loef (KLM) - CHC HN/easyJet/KLM FA René Joziasse (KLM) - Internationale zaken Otjan de Bruijn (KLM) - Professionele zaken Piet-Hein Eldering (KLM) - Vlieg technische zaken De inhoud van het blad, met uitzondering van Van het bestuur, weerspiegelt niet noodzakelijkerwijs de visie van het verenigingsbestuur of van de ledenraad. Van het bestuur bevat officiële mede delingen van de president. De VNV kan niet verantwoordelijk worden gesteld voor de inhoud van de geplaatste advertenties. Op de Bok verschijnt maximaal 12 keer per jaar. Oplage: Nadruk zonder toestemming is niet toegestaan. ISSN: Volgende kopijsluiting: 7 september De hele redactie hoopt van harte dat u plezier beleeft aan het lezen van deze Tour de France. Inderdaad hebben we de wielerronde in gedachten. De zomer. En Het Dappere Dorpje voelt zich even helemaal thuis! De Tour doet tegenwoordig ook memorabele plaatsen aan, zoals het geboortedorp van Merckx en Hinault, of de gedenksteen van Fabio Casartelli. Wij wilden er onze luchtvaartversie van maken, omdat Frankrijk zich daar ook bij uitstek voor leent. Het land is vergeven van de bijzondere velden en oorden voor de luchtvaart. Dit is onze selectie. Frankrijk is ook het geboorteland van de luchtvaart. Eerlijk is eerlijk. We tellen de enkeling die van een kasteeltoren sprong met zelfgemaakte vleugels van zwanenveren niet mee. Voor de gebroeders Wright en Otto Lilienthal waren er natuurlijk de gebroeders Montgolfier. Wat een helden! Bladzijde 9! In de zomer is het rustig qua nieuws en lopende zaken in het VNVgebouw. De zaken lopen echter nog steeds: zoals de vrijwillige vertrekken van Martinair-vliegers naar andere maatschappijen. Dat zijn gebeurtenissen die in korte teksten van nieuwsflitsen staan maar veel impact hebben voor de vliegers die vertrekken. Het ECA-document dat voor de Amerikaanse overheid en tevens voor alle belangrijke politieke instanties gemaakt is over de oneerlijke concurrentie is een belangrijke mijlpaal. Het is net uit. Vooral gefascineerd door woorden als sponseffect en Paard van Troje-strategie zal Op de Bok moeten zien hoe hier vaker over te berichten. Het uitkomen van dit document betekent vooral dat deze zaak van de oneerlijke concurrentie in volle vaart draait, bij ECA en ook bij de VNV. Voor de stilte van de zomer is enorm veel werk verricht bij Transavia tijdens de cao-onderhandelingen en het opstellen van het akkoord. De protocolteksten worden nog precies uitgewerkt maar zowel de Transavialedenraad als Transavia zelf zijn akkoord. Veel leden zullen nauwelijks door hebben hoe precair de zaken lagen in mei en juni. En nu het akkoord er is zullen velen nauwelijks beseffen hoe belangrijk dit is voor Transavia en haar vliegers. In de stilte van het bereiken van het KLM cao-akkoord begin juli en het aannemen van de ledenraad van de protocolteksten, waarschijnlijk eind augustus, komt deze Bok als een afleiding. Als de jam in een gelaagde taart. Er is een akkoord, maar hoe het akkoord er precies uit komt te zien is nu nog niet bekend. Ongetwijfeld zal het septembernummer daar over gaan. 2 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

5 Hoe gaat het met onze Franse broeders? Tekst: Francis van Haaff Het bestuur van de Franse vakbond doet verslag van hoe de vlag er in Frankrijk bijhangt. Vicepresident Paul Farges, zelf gezagvoerder A320 bij Air France, legt ons kort het verleden, de huidige stand en de verwachte toekomst uit. Op dit moment zijn de onderhandelingen opgeschort tot eind augustus. Air France had de SNPL voor de rechter gesleept en willen dwingen tot onmiddellijke toezeggingen. Dit kort geding heeft de SNPL gewonnen. Air France wilde laten zien dat de SNPL haar toezeggingen niet nakomt en dat ze niet mee wil werken aan nieuwe onderhandelingen. Beide zijn niet juist, zegt Farges. We zijn alles nagekomen, in onze beleving maar kennelijk niet in die van Air France. En we willen wel degelijk meewerken aan het gezonder maken van ons eigen bedrijf, maar niet door eerst afgeschoten te worden. We praten eigenlijk vooral met Frederic Gagey, president-directeur van Air France. Omdat het er nogal hard aan toegaat, praten we direct. Het praten gaat helemaal niet slecht. Het gaat zelfs op redelijke toon. We zijn het alleen niet met elkaar eens. Met Air France is er een twist over de berekeningen Er is helaas een geschil over wat wij nou hebben gedaan voor Transform We zijn overeengekomen dat wij 0,6 procent per jaar zouden inleveren door langer door te werken, van 60 naar 65 jaar. Wij hebben daarvoor (1.) de L-factor drastisch verminderd. Die heet bij ons GVT (Glissement Vieillissement Technicité). Het komt erop neer dat je ongeveer na 22 in plaats van 26 dienstjaren aan je max zit. Het tweede is dat we een compensatiefactor voor nachturen hebben veranderd van.5 naar.45. Hierdoor krijg je minder betaald voor nachturen. En (3.) ook hebben we op enkele bestemmingen een verminderde vliegeroperatie toegestaan (composition d equipage). Met Air France is er nu een twist over de berekeningen en over het tijdelijke van de crewsamenstelling. Er is qua verstandhouding met het bedrijf eigenlijk geen verandering ten opzichte van vorig jaar. De onderhandelingen zijn gewoon doorgegaan. De situatie met Transavia France is niet veranderd. Voor het goede begrip ging de staking vorig jaar over twee belangrijke punten: 1. Inschaling van Air Francecopiloten bij Transavia France. Copiloten zouden er lange tijd op achteruit gaan in salaris. De wil van onze kant was er wel, maar we konden niet tot een overeenkomst komen over de voorwaarden. 2. De long-haul productieafspraken tussen AF en KL. Die waren niet gebalanceerd, maar daar wilde de directie niet echt over praten. Net voor de staking kwam president-directeur AF/KL De Juniac met zijn uitspraken over Transavia Europe. Het was een directe suggestie van outsourcen die olie op het vuur gooide. Nu hebben we onze leden een referendum voorgelegd met vijf vragen: (1.) Vindt u dat we op de juiste manier onderhandelen? Dat is voorzichtig praten, aan tafel blijven en Air France helpen gezonder te worden, ook al gaat dat ten koste van onze eigen voorwaarden. (2.) Wat vindt u van de GVT? Hoe ervaart u deze? Enkele technisch inhoudelijke vragen. Zo ook (3.) over de nachturencompensatie, en 4. de twee/driemansoperatie. Als laatste vragen wij (5.) of onze leden vertrouwen hebben in dit management van Air France. Denken de leden er net zo over als dit bestuur? De situatie met Transavia France is niet veranderd Moeilijkheden in de gesprekken vorige maand waren bijvoorbeeld dat Air France vond dat nu wij hadden ingestemd met een vlieger minder op enkele routes, dit dus zou moeten gelden voor elke nieuwe bestemming. Niet alleen is dat niet afgesproken, het druist ook in tegen bijvoorbeeld de uitkomsten van het FRMS (Fatigue Risk Management System). We willen eerst weten- schappelijke antwoorden op de vragen of deze routes verstandig met een bepaalde samenstelling gevlogen kunnen worden. Voor de nabije toekomst wacht het bestuur van SNPL/AF eerst het referendum af, dat sluit op 18 augustus om 12 uur. Dan verwerken we de mening van onze leden snel en zullen daarmee verder onderhandelen. Air France heeft van een nieuw kort geding afgezien om ook dit referendum af te wachten. Ze zagen in dat dat nu ons traject is, en dat een rechter dat waarschijnlijk zou respecteren. We willen eerst wetenschappelijke antwoorden Uit de resultaten van de enquête bepalen we onze strategie. En in het algemeen zal deze natuurlijk constructief zijn. Als wij Transform 2015 goed hebben afgesloten, zullen wij meedoen aan de onderhandelingen voor Perform Voor de Nederlandse vliegers willen wij transparant zijn. Op de bok Juli/Augustus

6 portret Roland Garros Fréjus/Parijs/Ile de Réunion Frankrijk was al snel na de uitvinding van het vliegtuig een land van luchtvaartpioniers. Een beroemde onder hen was Roland Garros. Alhoewel geboren op het overzeese eiland Réunion, volgde hij zijn opleiding in het mondaine Parijs waar de eerste pioniers toentertijd het luchtruim kozen. Hij leerde in 1909 zelf vliegen op een Demoiselle. In 1910 haalde hij als 147e zijn brevet bij de Aeroclub de France. Vanaf 1911 begon Garros op Bleriot-machines serieus deel te nemen aan de competitie in de snel opbloeiende luchtvaartwereld van die tijd. Hij deed mee aan allerlei luchtraces. Al snel volgden de eerste records. In september 1911 zette hij het toenmalige record voor bereikte vlieghoogte op meter. Garros zijn lage lichaamsgewicht was in die tijd nog een groot voordeel in het behalen van luchtvaartrecords. In 1913 stapte Garros over op de Morane-Saulnier monodekker. In deze machine vloog Garros in hetzelfde jaar als eerste over de Middellandse zee. Vanaf het Zuid- Franse Fréjus naar Bizerte in het huidige Tunesië. Dit was een enorme prestatie in die tijd en het bezorgde Garros grote faam. In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit, waarna Garros bij het Franse leger (er bestond uiteraard nog geen luchtmacht) als vlieger diende. Toen de oorlog begon was het vliegtuig slechts op kleine schaal als verkenner in gebruik bij de strijdkrachten, een groot potentieel voor de nieuwe uitvinding leek er niet te zijn in militaire dienst. Garros werkte echter met Morane-Saulnier samen om een machinegeweer te ontwikkelen dat door een draaiende propeller heen kon schieten. Hierdoor werd feitelijk het jachtvliegtuig geboren. Tekst: Pim Lamers Op 1 april 1915 schoot Garros het eerste vijandelijke vliegtuig op deze manier neer. Iets meer dan twee weken later keerden zijn kansen echter toen hij achter de Duitse linies een noodlanding moest maken. Hij probeerde zijn vliegtuig nog te vernietigen, maar de Duitsers wisten de propeller en het machinegeweer onbeschadigd in handen te krijgen. Anthony Fokker wist met de buitgemaakte technologie het systeem te perfectioneren, waarna de Duitsers een tijdlang superieur waren aan de geallieerden in de luchtgevechten van de Eerste Wereldoorlog. Garros zelf kwam ook niet goed weg van de noodlanding. Hij zat tot februari 1918 in een krijgsgevangenenkamp in Duitsland. Na vele pogingen ontsnapte hij uit het kamp, om zich onmiddellijk weer aan te sluiten bij het Franse leger. Als jachtvlieger, nu op een Spad-vliegtuig, haalde hij weer Duitse vliegtuigen neer. Op 5 oktober 1918, een maand voor de Eerste Wereldoorlog eindigde en een dag voor hij 30 jaar oud werd, overleed Garros nadat zijn vliegtuig werd neergeschoten. Garros is, ondanks zijn dood op jonge leeftijd, niet vergeten als luchtvaartpionier. Het tenniscentrum waar hij vaak kwam in Parijs werd naar hem vernoemd. Jaarlijks wordt op dit Roland Garros-complex het gelijknamige Grand Slam-toernooi gehouden. Op zijn geboorte-eiland Réunion is de internationale luchthaven naar hem vernoemd. Clement Ader Parijs/Toulouse/Satory Tekst: Pim Lamers In 1890 probeerde Clement Ader, wederom in de buurt van Parijs, een vliegtuig dat naar de vleugels van een vleermuis gemodelleerd was op te laten stijgen, met behulp van een stoommachine. Het vliegtuig kwam twintig centimeter van de grond en legde zo vijftig meter af. In 1892 vloog een ander vliegtuig van Ader naar eigen zeggen honderd meter ver, maar deze claim is nooit officieel bevestigd. Zodoende werden de gebroeders Wright pas in 1903 de eersten die een gemotoriseerd vliegtuig van de grond kregen. Pierre Gouin (1964) is de enige civiel geschoolde gezagvoerder op blusvliegtuigen in Frankrijk. Alle anderen zijn exmilitairen. Hij blust de levensgevaarlijke branden van Frankrijk met een speciale Dash-8. Als zweefvlieger begon hij op het vliegveld van Vinon-sur-Verdon, zijn geboortedorp. Daarna werd hij instructeur en sleepvlieger op de velden Saint Rémy-Les Alpilles en Saint-Auban. Alle brevetten en examens haalde hij daar voordat hij bij de Avions de Securité Civile (ASC) in Marseille werd aangenomen. De teller staat nu op zweefvlieguren en blusvlieguren. Voor de ASC is hij een specialist omdat hij zweefvliegcursussen geeft aan blusvliegers. Zo leren professionele vliegers de luchtbewegingen in de bergen, vooral bij de harde Mistralwind. Turbulentie in de bergen is specifiek en kan ondervonden en geleerd worden. Pierre is ook specialist in het landen met ski s op gletsjers. Hij checkt vliegers uit op de moeilijke altisurface -vliegvelden van de Alpen. Het is enorm pendelen: tussen zijn huis in Zuid-Frankrijk en Marseille Marignane (de thuisbasis), Aix-les-Milles (waar hij instructeur is bij de vliegclub), Stockholm (waar de Dash-simulator staat), de zweefvliegvelden en Parijs waar zijn echtgenote woont. Zij is ook vlieger. Foto: Francis van Haaff 6 Op de bok Juli/Augustus 2015

7 uit de post geplukt Glazen ramen Verkeerde motor uitgezet Amazon.co.uk vervolgd Het Nederlandse bedrijf Aviation- Glass & Technology heeft van luchtvaartautoriteit EASA het benodigde certificaat gekregen om de plastic binnenramen en spiegels in vliegtuigen te vervangen door glas. Het is voor het eerst dat een bedrijf akkoord krijgt om glas voor vliegtuigcabines te leveren. Om het certificaat te krijgen, is het vliegtuigglas aan verschillende testen onderworpen. Zo zijn, door een bowlingbal vanaf zes meter hoogte op het glas te laten vallen, de flexibiliteit en de breekbaarheid getest. Een aantal zakenvliegtuigen is nu al voorzien van glas, volgend jaar juli volgen passagiersvliegtuigen. De ontwikkeling van het product duurde drie jaar en kostte zes miljoen euro. De helft ervan ging naar machines om het dunne glas te produceren, en de andere helft naar de certificering. Bron: Financieel Dagblad, NRCQ Oorzaak van het neerstorten van een toestel van TransAsia in februari dit jaar in de Taiwanese hoofdstad Taipei is dat de vliegers de verkeerde motor uitschakelden, volgens een bron rond het onderzoek naar de crash. Een van de twee motoren was kort na opstijgen uitgevallen, maar de piloten schakelden niet die, maar juist de werkende motor uit. Het toestel raakte een brug en eindigde in een rivier. 43 inzittenden kwamen om, terwijl vijftien mensen het ongeluk overleefden. Het neergestorte toestel was een tweemotorig turboprop-passagiersvliegtuig van het type ATR-72. Het vliegtuig was van Taipei op weg naar de Kinmen-eilanden. Dat er een motorstoring was, hadden de autoriteiten al een paar dagen na de crash bekendgemaakt. Op videobeelden van de crash was te zien hoe het vliegtuig met een vleugel een brug raakte. Het was het tweede ongeval van een toestel van TransAsia binnen een jaar. In juli vorig jaar vielen bij een crash in Taiwan 48 doden. Ook toen ging het om een toestel van het type ATR-72. Tien inzittenden overleefden dat ongeluk. Bron: de Telegraaf Boeing gedaagd voor toxic fumes Vier cabineleden klagen Boeing aan vanwege blootstelling aan giftige rook. Dit gebeurde tijdens een vlucht van Alaska Airlines in Drie van de vier cabinemedewerkers geven aan bewusteloos te zijn geraakt tijdens de vlucht van Boston naar San Diego en zijn alle drie met spoed naar een ziekenhuis overgebracht nadat het toestel een noodlanding maakte in Chicago. In de rechtszaak wordt Boeing aangeklaagd voor fraude, verwaarlozing en ontwerpfouten in the Boeing , met verwoestende gevolgen voor de gezondheid. De indieners hebben te maken met langdurige medische problemen, waaronder geheugenproblemen, beverigheid, verblindende hoofdpijnen, vermoeidheid en maag/darmproblemen. De cabineleden geven aan dat bijna alle Boeings cabinelucht aanvoeren via de motoren met als gevolg dat er dampen vrijkomen van de verhitte motorolie. De voorzitter van de cabinebond van Alaska Airlines steunt de vier cabineleden en laat weten dat ook ander cabinepersoneel ervaring heeft met verontreinigde lucht in de cabine. In fact, AFA has been fighting for cleaner cabin air for decades while the industry has refused to acknowledge the problem. Bron: Los Angeles Times Ontslag na cockpitbezoek Twee piloten van Aerolineas Argentinas zijn ontslagen vanwege onverantwoordelijk gedrag in de cockpit tijdens de voorbereiding, het vertrek en de uitvoering van de vlucht. Op een vlucht van Buenos Aires naar Rosario was actrice Vicky Xipolitakis aan boord. Ze mocht in de cockpit komen en maakte selfies met de vliegers. Een filmpje dat de actrice online zette, werd opgepikt door een Argentijns nieuwsstation. Voor de directie van Aerolineas was dit reden om de twee piloten op staande voet te ontslaan en onderzoek te doen naar het incident. Het bedrijf acht Vicky Xipolitakis medeverantwoordelijk voor het in gevaar brengen van de veiligheid en wil haar vijf jaar lang niet aan boord hebben. De actrice liet weten geen slechte intenties te hebben gehad. Bron: luchtvaartnieuws.nl De Civil Aviation Authority (CAA) heeft elf tenlasteleggingen ingediend tegen Amazon.co.uk. In alle gevallen gaat het om het vervoer van gevaarlijke lithium-ion batterijen aan boord van vliegtuigen. De batterijen, die aangetroffen zijn in mobiele telefoons en laptops, kunnen brand veroorzaken en zijn in een aantal luchtvaartongevallen ook als schuldige aangeduid. Amazon wordt beschuldigd van het in gevaar brengen van de vliegtuigen door het aan hun laars lappen van de regels voor het vervoer van lithium-ion batterijen. Blijkbaar waren de batterijen in kwestie losse onderdelen voor laptons en andere elektronische apparaten Bron: mirror.co.uk Ballonnen Annonay/Parijs Tekst: Pim Lamers De Franse luchtvaartgeschiedenis begint meer dan 200 jaar geleden als op 21 november 1783 voor het eerst een bemande ballon over Parijs heen vliegt of drijft, zoals dit bij een ballon eigenlijk heet. De gebroeders Montgolfier, wier papierfabriek uit Annonay, bij Lyon, tot op de dag van vandaag nog bestaat, hebben de heteluchtballon de jaren daarvoor uitgevonden en geperfectioneerd. Nadat een schaap, eend en haan de eerste testvlucht hadden overleefd, begonnen menselijke passagiers aan de bemande luchtvaart. Tot nu toe hadden Chinese gevangenen de twijfelachtige eer om, aan vliegers vastgebonden, de enige mensen te zijn geweest die de veilige grond verlaten hadden. Nog altijd wordt een heteluchtballon in het Frans een montgolfière genoemd, dankzij de enorme sensatie die rondom hun uitvinding ontstond in die jaren. Op 1 december 1783, dus vlak na de heteluchtballon, koos boven Parijs wederom een nieuw luchtvaartuig het luchtruim: de gasballon, uitgevonden door Jacques Charles en de broers Robert. Zo werd Frankrijk al 120 jaar voor de gebroeders Wright de geboorteplaats van de bemande luchtvaart. In de jaren erop werden er al snel voornamelijk militaire toepassingen gevonden voor de ballonnen. In 1785 vloog Jean-Pierre Blanchard het kanaal over. In hetzelfde jaar overleed Jean François Pilatre de Rozier toen zijn ballon neerstortte in Noord-Frankrijk. De Rozier was een van de inzittenden op de eerste ballonvlucht in 1783 en heeft dus ook de twijfelachtige eer om het eerste dodelijke slachtoffer van de luchtvaart te zijn. Meer aan luchtvaart gerelateerde uitvindingen werden al snel gedaan, zo werd bijvoorbeeld de eerste parachutesprong gemaakt door diezelfde Blanchard in 1793 om uit een kapotgescheurde ballon te ontsnappen. Gelukkig voor hem bleek de tot dan toe op honden geteste uitvinding ook voor mensen te werken. In de 19e eeuw leidden Franse uitvinders de toenmalige wereldluchtvaart, door ballonnen te voorzien van allerlei uitvindingen om ze bestuurbaar te maken en werd er geëxperimenteerd met voortstuwing om de ballonnen onafhankelijk van de wind te maken. In 1870 had Frankrijk wederom een wereldprimeur met de eerste luchtpostdienst, vanuit het door de Pruisen omsingelde Parijs ging de post per ballon het land in. 8 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

8 Clichés Français et Néerlandais Een mooi Frans woord: cliché. Clichés zijn heerlijk. Lekker afgeven op een ander en tegelijkertijd jezelf beter voelen. Het zijn de discussies zoals ze vroeger op het schoolplein ook al gevoerd werden. Zij zijn stom, want Eigenlijk een trotse leeuw en haan onwaardig. Toch kunnen we het niet laten. Ook omdat er een kern van waarheid inzit. En daarin zit het gevaar. Want, staken de Fransen zoveel omdat de werknemers verwend zijn of omdat de werkgevers koppiger zijn? Dat staat niet in de statistieken. De kern is niet het hele verhaal. Toch lopen we hier een paar clichés na. Gewoon omdat het zo leuk is. Tekst: Nick Vording Bien sûr! Without a doubt. Natürlich. Trots zijn we op ons Nederlandse schoolsysteem met taallessen. Elke taal kunnen we spreken. Steenkolenduits is tenslotte ook Duits. De Europese Unie doet onderzoek naar het taalgebruik in de EU. Het meest recente onderzoek stamt uit 2012 en heeft de volgende resultaten. 54% van de inwoners van de EU spreekt een tweede taal. In Nederland is dat 94%. In Frankrijk 51%. Een duidelijk verschil, maar niet verwonderlijk. Alle landen met een populaire eerste taal hebben dezelfde uitkomst (Dld: 66%, UK: 39%). Terwijl landen met een minder vaak gesproken taal wel een tweede taal spreken (Letland: 95%, Zweden: 91%). Duidelijk toch? Elke Franse president heeft een maîtresse. Wij hadden dan wel prins Bernard, maar dat was een Duitser. Onze premiers zijn braaf. De sterke en stoere verhalen tijdens de crewborrels wijzen daarentegen weer op iets anders. Dan maar de onderzoeken induiken. Een Frans marketingbureau deed in 2014 onderzoek naar vreemdgaan. 55% van de Franse mannen is ooit vreemdgegaan. Met 32% zijn de Franse vrouwen iets braver. Ook hier wordt natuurlijk onderzoek naar gedaan. Het meest recente onderzoek van de Europese Unie stamt uit Het blijkt dat 40,9% van de ondervraagde Fransen (15 tot 64 jaar) wel eens cannabis heeft gebruikt. In Nederland is dat 25,7%. Ook onder Franse scholieren (39%) is het gebruik populairder dan onder Nederlandse (27%). Fransen spreken alleen Frans! Fransen gaan vaker vreemd! Een Nederlands onderzoek uit 2009 geeft aan dat bij ons 25% van de mannen wel eens vreemdgaat, tegen 27% van de vrouwen. Maar een ander onderzoek uit 2014 komt met de getallen 48% en 43%. De onderzoeken zijn dus zo onduidelijk als het vreemdgaan zelf. Een helder antwoord zullen we hier dus niet op vinden. Elk onderzoek zal een ander antwoord geven. Nederlanders zijn allemaal aan de drugs De Fransen staken meer dan de Nederlanders! Nederlanders hebben geen culinaire traditie! Het bekendste verwijt. Het CBS heeft hier onderzoek naar gedaan. Over de periode is in Nederland negen dagen gestaakt per duizend werknemers. Over diezelfde periode werd in Frankrijk 175 dagen gestaakt per duizend werknemers. Maar het is bijvoorbeeld niet eerlijk dit een ziekte van Zuid-Europa te noemen. Nummer twee en drie in het onderzoek zijn namelijk Denemarken en Noorwegen. De Fransen hebben de standaard bedacht voor het meten van culinaire hoogstandjes. De Michelin gids. Als we daarin kijken komen we tot de volgende vergelijking. Nederland telt restaurants. Twee restaurants met drie sterren, negentien met twee sterren en 79 met een ster. Frankrijk heeft restaurants. 26 restaurants met drie sterren, 80 met twee sterren en 503 met een ster. Frankrijk heeft dus meer restaurants per inwoner (1 op 191) in vergelijking met Nederland (1 op 402). Maar Nederland heeft meer sterren per restaurant (1 op 344) dan Frankrijk (1 op 445). Toch moet ik hier de Fransen gelijk geven. In Nederland werken we hard om het culinaire leven op een hoog niveau te brengen. Maar het is allemaal gebaseerd op de traditie die begonnen is in Frankrijk. Het bewijs leveren we zelf, want hoe warmen sommige collega s in het hotel hun maaltijd op? Precies, in de badkuip. Au bain-marie. Misschien is cannabis dan te slap voor ons en hebben we liever het sterkere spul. Ook dat blijkt niet te kloppen. Met alle andere drugs gaan we bijna gelijk op. Zowel cocaïne (5,4% tegen 5,2%) als xtc (4,2% tegen 6,2%) blijkt maar weinig gebruikt te worden. Chauvinisme is een overdreven vorm van vaderlandsliefde. Maar hoe is dat te meten? In een recent onderzoek werd gevraagd aan inwoners van 65 landen of zij bereid waren te vechten voor hun land. 15% van de Nederlanders bleek hiertoe bereid, tegen 29% van de Fransen. Wat als het iets positiefs is? Het WK 2014 bijvoorbeeld. Naar de wedstrijd Frankrijk-Duitsland keken 16,9 miljoen Fransen (op een bevolking van 63 miljoen). Naar Nederland-Costa Rica keken 7,5 miljoen Nederlanders en naar Nederland-Argentinië keken 9 miljoen Nederlanders (op een bevolking van 17 miljoen). De Nederlanders kijken dus graag naar hun nationale team. Het is dus waar. De Fransen zijn chauvinistisch. Maar niet per se meer dan de Nederlanders. Ook hier is natuurlijk onderzoek naar gedaan. Het rapport was te koop via de website van het onderzoeksbureau. Maar daar ga ik geen geld aan uitgeven. Zullen we het maar gewoon in het midden laten dan? De Fransen zijn chauvinistisch! De Nederlanders zijn gierig 10 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

9 Sud Aviation, hoeksteen van Europese luchtvaart Toulouse Tekst: Pim Lamers Alhoewel Frankrijk vele vliegtuigfabrikanten gekend heeft en kent, is er geen zo belangrijk geweest als Sud Aviation en de bedrijven waar het in is opgegaan. Sud Aviation was zelf een resultaat van de samenvoeging van SNCASE en SNCASO. Zoals zoveel Franse bedrijven was Sud Aviation een staatsbedrijf, net zoals de bedrijven waaruit het was gevormd. Frankrijk was en is immers een sterk etatistisch land, waarin de staat een grote rol speelt in de economie en samenleving. Er is in het land meer dan in andere landen een sterk geloof in de sturende en plannende rol van de overheid, blijkbaar zelfs als het over het nationale voetbalelftal gaat. Het valt te betwisten of deze politiek daadwerkelijk zo succesvol is of is geweest op alle terreinen, maar op het gebied van de luchtvaartindustrie heeft het zeker geholpen om Frankrijk een leidende rol in de wereldluchtvaart te geven. Sud Aviation was een bedrijf dat voorop liep van begin af aan. Fransen doen dingen nu eenmaal graag anders dan alle anderen, en ook Sud Aviation deed hier graag aan mee. Lange afstand was prioriteit Toen bijvoorbeeld de eerste straalvliegtuigen ontwikkeld werden in de jaren 40 en 50 waren in andere landen juist vliegtuigen voor de lange afstand de prioriteit voor ontwerpers. Immers, op de lange afstand leidden de hoge snelheden van straalvliegtuigen tot de grootste winst in reistijd. De eerste jets als de De Havilland Comet 1 en Tupolev 104 waren hiervoor bedoeld. Ook de Amerikaanse Boeing 707 en Douglas DC-8, die de hele markt zo goed als over zouden nemen, waren voor de lange afstand in ontwikkeling. Alle vliegtuigen in die tijd hadden motoren aan de vleugels; dit gold ook voor de eerste jets. Caravelle Dus toen Sud Aviation een straalvliegtuig besloot te gaan bouwen, kon het natuurlijk niet anders dan dat dit vliegtuig voor de korte afstand was bedoeld en motoren aan de staart kreeg. Dit laatste was sowieso een primeur. Met de motoren hoger boven de grond en een schone vleugel was het zeer geschikt voor slechtere en kortere banen op kleinere luchthavens. Het vliegtuig heette Caravelle, naar een snel type zeilboot. In 1955 vloog de Caravelle voor het eerst. Het ontwerp bevatte vele innovaties, zoals een aangepast stabilo om de motoren ruimte aan de romp te geven en afgeronde driehoekige ramen voor het uitzicht van de passagiers. De Caravelle werd vooral een succes omdat er juist veel behoefte bleek te bestaan aan snelle vliegtuigen voor de korte afstand. In Europa werden ze goed verkocht, en de hoofdprijs, de enorme Amerikaanse markt, lag open voor het vliegtuig dat in zijn segment geen gelijke kende. De eerste voorzichtige orders vanuit Amerika werden al snel geplaatst door United Airlines. Helaas voor Sud Aviation begrepen de grote Amerikaanse fabrikanten maar net op tijd dat ze de hoofdprijs lieten liggen. De Douglas DC-9 en Boeing 727 en 737 overspoelden de markt, waardoor de Caravelle zijn koppositie kwijtraakte. Alouette Aangezien de toen nog recent uitgevonden helikopters nog allemaal voorzien waren van zuigermotoren, besloot Sud Aviation dus maar om een helikopter te bouwen met aandrijving door middel van een gasturbine. Dit resulteerde ook al in het jaar 1955 in de Alouette II-helikopter, een zeer succesvol ontwerp dat ook commercieel een succes was. De gasturbine was binnen een paar jaar wereldwijd de meest gebruikte aandrijving voor helikopters. Eendracht Eind jaren 50 begon Sud Aviation aan een project dat het bedrijf voorgoed veranderde. Nog meer dan anders was de politiek doorslaggevend in dit project; er werd zelfs speciaal een internationaal verdrag met Groot-Brittannië voor gesloten. Samen met het Britse BAC (British Aircraft Corporation) werd een supersonisch verkeersvliegtuig ontwikkeld, de Concorde. Dit soort internationale industriële samenwerking was toen opzienbarend, zeker bij een prestigieus project. Oude animositeit tussen de Fransen en Britten zat het project soms dwars en zelfs over de naam was er al een conflict. Concorde betekent eendracht in zowel het Engels als in het Frans, maar is in het Engels zonder e... Maar de cultuurverschillen werden overwonnen, en de Concorde werd een revolutionair vliegtuig. Het bevatte vele innovaties op allerlei gebieden en vloog met een kruissnelheid van meer dan twee keer de snelheid van het geluid. De Concorde werd commercieel gezien helaas geen succes, nog voordat de eerste commerciële vluchten van start gingen stegen de brandstofkosten door de oliecrisis in 1973 tot grote hoogte. Het vliegtuig verbruikte veel brandstof voor zijn buitengewone prestaties. Alleen de Britse en Franse staatsluchtvaartmaatschappijen vlogen met veertien Concordes tot Een enkel exemplaar van Air France verongelukte in Maar toch was de Concorde een keerpunt in de Franse en Europese luchtvaart. Het liet zien dat internationale samenwerking in de luchtvaartindustrie succesvol kon zijn en grote projecten waar kon maken. Dit was van belang omdat al tijdens het Concorde-project Sud Aviation de leiding had genomen in een pan-europees project: de Airbus A300. Sud Aviation realiseerde zich na het uitblijven van succes op de Amerikaanse markt met de Caravelle dat de kleinere Europese fabrikanten het nooit konden winnen van de Amerikaanse reuzen Boeing en Douglas. Alleen samenwerking met andere fabrikanten kon dit probleem oplossen. Sud Aviation fuseerde zelf met twee andere Franse staatsbedrijven tot Aerospatiale. Met Britse, Duitse, Nederlandse en later ook Spaanse fabrikanten ontwikkelde men de nieuwe A300. Na een moeizame start met veel politieke problemen tussen de deelnemende landen werd begin jaren 70 het eerste vliegtuig van Airbus gelanceerd. Na een moeizame start werd Airbus een groot succes en fuseerde Aerospatiale uiteindelijk zelfs met de Duitse Airbus-partners DASA en het Spaanse CASA tot het Europese luchtvaartconcern EADS. Eerste vliegtuigbouw Parijs/Le Mans Tekst: Pim Lamers In 1905 werd in Parijs de Fédération Aéronautique Internationale opgericht, kortweg FAI. De organisatie had en heeft tot doel luchtrecords bij te houden en de luchtsport wereldwijd te promoten. Tegenwoordig vanuit het Zwitserse Lausanne doet de FAI dat tot op de dag van vandaag. In 1910 gaf de Aeroclub de France s werelds eerste vliegbrevetten uit. Frankrijk was in die dagen een land van luchtvaartpioniers, al hadden de gebroeders Wright natuurlijk de Verenigde Staten vanuit het niets gigantisch op de luchtvaartkaart gezet met hun prestatie op 17 december Hun uitvinding van het gemotoriseerde vliegtuig veranderde de wereldluchtvaart en uiteindelijk zelfs de wereld compleet. Maar in Frankrijk begon men al snel ook gemotoriseerde vliegtuigen te bouwen. Gabriel Voisin en Henri Farman volgden een jaar na Dumonts no 14- bis met hun eigen tweedekkers. Voisin en Farman begonnen voor de Europese pioniermarkt vliegtuigen te bouwen en begonnen op deze manier de Franse vliegtuigindustrie, tot de dag van vandaag een belangrijke industrie in dit land. Men zegt wel eens dat Fransen altijd alles anders doen dan anderen. In welk ander land dan Frankrijk zou men immers een trein op rubberen banden bedenken? Of een auto met hydraulische vering? Zonder clichés aan te willen halen, kan een zekere eigenwijsheid wel tot de Franse volksaard gerekend worden. De Franse pioniers trokken zich initieel weinig aan van publicaties van de gebroeders Wright en gingen hun eigen weg in het ontwerpen van vliegtuigen. Toen Wilbur Wright zijn eerste demonstratievlucht in Europa maakte, was dit waarschijnlijk niet toevallig in Frankrijk. Op 8 augustus 1908 liet hij in Le Mans aan de Franse pioniers zien dat de technologie van de Wrights zwaar superieur was aan die van de Fransen. Dit sloeg in als een bom bij de Franse pioniers, die vanaf nu de techniek van de Wrights voortvarend overnamen in hun ontwerpen. 12 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

10 stelling Air France Parijs Tekst: Pim Lamers Na de Eerste Wereldoorlog begon de tijdens die oorlog enorm ontwikkelde luchtvaarttechniek civiele toepassingen te krijgen; de eerste luchtvaartmaatschappijen werden opgericht. In 1919 begon Lignes Aériennes Farman met een Farman Goliath met vluchten tussen Parijs en Londen. Andere maatschappijen volgden snel. Uiteindelijk gingen de meeste van hen in 1933 op in het toen opgerichte Air France. Er was toen al een uitgebreid netwerk in Europa en de Franse koloniën in met name Afrika. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zat het hoofdkantoor in het nog steeds Franse Casablanca en werden de vluchten zo veel mogelijk voortgezet. In 1945 werd Air France genationaliseerd en kreeg het bedrijf het de facto monopolie op het Franse luchtvervoer. In 1953 begon met een De Havilland Comet 1 al vroeg het straaltijdperk voor Air France. In hetzelfde jaar verloor Air France haar monopolie op sommige routes aan private Franse maatschappijen. In 1960 ging het binnenlandse monopolie over naar het nieuwe Air Inter. De nieuwe thuisbasis van Air France werd in 1974 de pas aangelegde Parijse luchthaven Charles de Gaulle, nabij het plaatsje Roissy. In 1976 werd de supersonische BAC- Aerospatiale Concorde in gebruik genomen op diensten naar Washington DC, New York en naar Rio de Janeiro met een tussenstop in Dakar. New York lag toen nog maar drieënhalf uur vliegen van Parijs. In 1990 werden Air Inter en de private maatschappij UTA samengevoegd met Air France. De Franse staat wilde een soort nationale kampioen creëren als tegenwicht tegen de liberalisatie en globalisering in de Europese- en wereldluchtvaart. In 1994 werd de Group Air France opgericht om de bedrijven in onder te brengen. De Franse staat bleef de enige aandeelhouder tot de gedeeltelijke privatisering vanaf In het jaar 2000 was Air France medeoprichter van de SkyTeam-luchtvaartalliantie. In het jaar 2000 verongelukte een Concorde van Air France op weg van Parijs naar New York vlak na de start op de luchthaven Charles de Gaulle, met meer dan honderd dodelijke slachtoffers. Mede als gevolg hiervan werden de supersonische Concordes buiten dienst gesteld in 2003 en was New York weer acht uur vliegen van Parijs verwijderd. Op 30 september 2003 fuseerde Air France met KLM tot Air France-KLM. Door de fusie was de Franse staat voor het eerst in bijna zeventig jaar geen meerderheidsaandeelhouder meer. Op het moment van de fusie was Air France-KLM s werelds grootste luchtvaartmaatschappij naar omzet gemeten. Louis Blériot Calais Tekst: Pim Lamers Rond 1905 begon Louis Blériot naar voren te komen in de Franse luchtvaartwereld. Blériot was dankzij de uitvinding van een praktische koplamp voor auto s redelijk vermogend. Na de experimenten van Clement Ader raakte hij gefascineerd door vliegtuigen. Hij financierde allerlei projecten en werkte met name intensief samen met Voisin. Uiteindelijk besloot hij zelf een vliegtuigfabriek te beginnen om zijn eigen inzichten uit te kunnen werken. Met vallen en opstaan ontwikkelde hij vliegtuigen, waarbij de Bleriot XI een succesvol ontwerp bleek. Met de monodekker vloog Bleriot zelf een aantal recordvluchten. In 1909 had een Engelse krant een prijs uitstaan van duizend pond voor wie als eerste het kanaal tussen Engeland en Frankrijk over zou steken. De Wright-broers waren de gedoodverfde kandidaten en Wilbur Wright was in Europa in Maar de broers vonden het in hun ogen lage geldbedrag de gevaarlijke vlucht niet waard, waarna de competitie weer openlag. Velen zagen de oversteek als onhaalbaar. Een aantal pioniers begon de regio rond Calais en Dover goed te verkennen, en vliegtuigen werden aangevoerd naar Calais. De allereerste waterlanding ooit werd onvrijwillig gemaakt bij een poging door ene Hubert Latham. Blériot voegde zich met zijn Blériot XI bij hen, en besefte dat hij snel moest zijn om als eerste de oversteek te maken. Hij had geen tijd om de regio te verkennen. Op 25 juli 1909 vloog hij bij Calais het Kanaal op, en begon zonder kompas de oversteek achter een schip aan. Na het schip ingehaald te hebben moest hij op goed gevoel verder terwijl het weer verslechterde. Met meer geluk dan wijsheid haalde Blériot Dover, waar hij nooit eerder was geweest en met nog meer geluk zijn vliegtuig met flinke schade aan de grond kreeg in een weiland. Maar hij schreef luchtvaartgeschiedenis! Blériot verkocht hierna meer dan honderd exemplaren van zijn Blériot XI en werd een heuse vliegtuigfabrikant, wiens fabriek later opging in steeds grotere concerns. De samenwerking met Air France heeft KLM veel goeds gebracht Tekst: Nick Vording We spreken de onderbuik aan met deze stelling. Natuurlijk weten we dat. Deze stelling is te algemeen. Wat is bijvoorbeeld veel goeds? Hoe meet je zoiets? Is de aandelenkoers belangrijk? Salarisverhogingen? Werkplezier? Aantal vliegtuigen? De vraag is natuurlijk gesteld omdat het de afgelopen maanden vaak onderwerp van gesprek is geweest. Niet alleen in de cockpit, maar bij elke koffieautomaat in het land. Iedereen heeft een mening. De onderbuik gromt luid. Door de vraag op deze manier te stellen willen we dat gevoel meten. Een stelling vraagt om de mening van de lezer. Feitelijk is deze stelling moeilijk te verifiëren. Niemand weet wat er zou zijn gebeurd als KLM zelfstandig was gebleven of met een andere maatschappij in zee was gegaan. Meningen genoeg daarentegen. KLM was failliet gegaan, Lufthansa was een betere partner geweest of KLM heeft zich te goedkoop verkocht. Tien jaar samenwerking met Air France heeft een grote verscheidenheid aan meningen voortgebracht. Met een kleine blik terug in de tijd proberen we te zien of er een samenhang is tussen die meningen en de stand van het bedrijf. De uitslag Eens 52% (75 stemmen) Oneens 48% (70 stemmen) De aankondiging (2003) Mensen houden niet van verandering. En al helemaal niet van een verandering die uniek is. Het maakt niet uit of er het label fusie of overname wordt gebruikt. De manier waarop de twee luchtvaartmaatschappijen verdergaan is nog niet eerder voorgekomen. De officiële reacties vanuit de twee bedrijven zijn positief. Het wordt gebracht als een logische en weloverwogen stap. Een win-winsituatie. Er zijn geen verliezers. De grootste Europese luchtvaartmaatschappij is gecreëerd en daar wordt niemand slechter van. Jean-Cyril Spinetta: This (deal) will bring significant benefits to customers, shareholders and employees. Leo van Wijk: In de luchtvaartsector kan niemand zeggen hoe het er over drie, vijf of acht jaar precies uitziet. Het belangrijkste is dat er een zakelijke logica achter de fusie zit. De media reageren verschillend. Buiten Frankrijk en Nederland wordt het nieuws neutraal naar buiten gebracht. New York Times: Air France and KLM to Merge, Europe s No.1 airline The Guardian: Air France and KLM to join forces De Nederlandse en Franse media nemen het persoonlijk op. Er heerst grote twijfel en beide partijen zijn overtuigd dat de ander een betere deal heeft gemaakt. De Telegraaf: Air France slokt KLM op Volkskrant: KLM er moet wennen aan enorme machtsafstand Le Figaro: Air France is wellicht te ver gegaan in concessies aan Nederland over garanties voor KLM en voor Schiphol Le Parisien: Een gok vol risico s De regering is het eens met de samenwerking. Geen wonder, want zij heeft aan de onderhandelingstafel gezeten. Staatssecretaris Schultz van Haegen verwoordde het zo: KLM dreigde geïsoleerd te worden in het alliantiespel als solo opererende maatschappij zag de toekomst er somber uit. Melanie Schultz Van Haegen De aandelenbeurzen hadden ook een mening over wie er het best vanaf kwam met deze deal. Na de aankondiging steeg het aandeel KLM met twaalf procent. Het aandeel Air France zakte vier procent. De klim omhoog ( ) De wittebroodsweken duurden bijna vijf jaar. Alle jaarcijfers waren zwart gekleurd. Het aandeel Air France-KLM klom van 15,- naar bijna 40,-. Met deze mooie cijfers steeg ook het zelfvertrouwen. Was die fusie nou wel nodig geweest? Hadden we deze goede periode niet ook zelfstandig kunnen doormaken? 14 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

11 Arnold Burlage: De KLM had eind maart (2007, red.) een kaspositie van Euro 1,7 miljard. Het is dus een kerngezonde luchtvaartmaatschappij, nog los van Transavia. De eveneens gezonde prijsvechter is inmiddels ook naar Frankrijk gehaald om daar hetzelfde kunstje uit te halen. Niet vreemd dus dat dit in de financiële wereld wordt herhaald waarvoor bij de fusie al is gewaarschuwd dat de KLM voor een te zachte prijs is verkwanseld. Tijdens de onderhandelingen in 2003 wilde de Nederlandse overheid garanties. Deze garanties hadden voornamelijk te maken met het behoud van de mainportfunctie van Schiphol. In juli 2009 is een rapport verschenen waarin is onderzocht of Air France-KLM zich aan deze afspraken heeft gehouden. Het rapport Vijf jaar Air France-KLM werd gemaakt door de Stichting Economisch Onderzoek (SEO) en bevat de volgende uitspraken. De vooruitzichten voor een zelfstandig voortbestaan (van KLM, red.) waren, zeker in het licht van de destijds heersende luchtvaarteconomische omstandigheden, niet positief. Afgezien van het niet meer direct bedienen van de sleutelbestemmingen Amman, Beiroet en Damascus (en vanaf 29 maart ook Aruba) heeft Air France-KLM zich op Schiphol aan de afgegeven staatsgaranties gehouden. Tussen 2004 en 2008 was er op geen enkel moment sprake van een onevenwichtige ontwikkeling van de hubconnectiviteit via Schiphol en Parijs CDG. Het aandeel van Schiphol is zelfs licht gegroeid. In veilige bewoordingen wordt gezegd dat iedereen zich eigenlijk wel aan de afspraken heeft gehouden. De eerste paar jaar waren dus goed en de toekomst ziet er rooskleurig uit. Iets wat door toenmalig CEO Peter Hartman in het jaarverslag 2007/2008 werd bevestigd. een mooi jaar waarin de resultaten vrijwel op alle fronten boven verwachting uitkwamen. In ons driejarenplan New Horizon constateren we dat de economische vooruitzichten voor de luchtvaart goed blijven. Peter Hartman De crisis ( ) Het startschot van de financiële crisis werd eind 2008 gegeven door de bankenwereld. De echo van dat schot is vandaag de dag nog steeds hoorbaar. Winst van Air France-KLM verdampt, meldde het NRC op 20 november Als gevolg van de financiële crisis en verkeerd brandstof hedgen werd de voorspelde winst van een miljard een verlies van 814 miljoen. Het eerste verlies sinds haar bestaan. In 2009 keek de Volkskrant terug op vijf jaar fusie. Verschillende experts kwamen aan het woord. Evert van Zwol, president VNV: De fusie is tot nu toe geslaagd tot zeer geslaagd te noemen. KLM heeft binnen de Air France-KLM Group een sterke positie opgebouwd. Ook de mainport Schiphol is behouden gebleven en zelfs verder uitgebouwd. En het aantal KLM-piloten is gegroeid. Jaap de Wit, hoogleraar vervoerseconomie aan de Universiteit van Amsterdam: Achteraf kun je zeggen dat Leo van Wijk de situatie perfect heeft ingeschat. Als zelfstandige maatschappij was de KLM, zeker onder de huidige omstandigheden, doodgebloed. Maar niet iedereen is positief. Hoogleraar en oud-directielid van KLM, Henri Wassenbergh is kritisch vanaf het eerste moment. Na vijf succesvolle jaren is dat niet veranderd. Henri Wassenbergh: Het uur van de waarheid is nu pas aangebroken. KLM is vanaf nu vogelvrij (doelend op verlopen staatsgaranties, red.). In de jaren die volgen komt er steeds meer bezwaar tegen de Franse samenwerking. In 2014 wordt er zelfs een initiatief gestart om KLM te verlossen van Air France. Het Comité Red KLM wordt opgestart door Jan Poot. Hij is criticus van het eerste uur. Jan Poot (projectontwikkelaar Chipshol): De overname van KLM door de Fransen hangt als een molensteen om de nek van onze nationale trots. Zeker na alle perikelen van eind 2014 en 2015 zijn de kritiek en het wantrouwen alleen maar groter geworden. Website Follow the Money: De fusie tussen Air France-KLM is een verstandshuwelijk, dat met de Franse slag in elkaar is geknutseld. Terugkijkend op tien jaar commentaar moet de conclusie zijn dat het vertrouwen in elkaar gelijk opgaat met de jaarcijfers en aandelenkoers. Of zoals Herman Brood en Henny Vrienten al zo mooi zongen: Als je wint, heb je vrienden. Misschien is het probleem niet het samengaan met Air France. Misschien is het probleem dat bovenstaande vraag na meer dan tien jaar nog steeds gesteld wordt. Voor wie het boek De Prooi heeft gelezen geen onbekend fenomeen. Nadat de ABN-bank en AMRO-bank samengingen in ABN AMRO is het intern altijd verdeeld gebleven. Vanaf 1991 kon het AMRO-gedeelte het niet verkroppen als een ABN-man promotie kreeg en vice versa. Hierdoor bleef de combinatie minder effectief dan andere banken en werd een prooi voor overname. Mislukt vliegtuig Parijs/Bordeaux Voor de Tweede Wereldoorlog had Marcel Bloch al een vliegtuigfabriek waar met name militaire vliegtuigen werden gebouwd. De Joodse Bloch veranderde zijn naam in Dassault tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar dat voorkwam niet dat hij door de Duitsers werd vervolgd en ternauwernood overleefde hij het concentratiekamp Buchenwald. Na de oorlog was Marcel Dassault, ook door zijn persoonlijke ervaringen, ervan overtuigd dat hij Frankrijk moest voorzien van moderne gevechtsvliegtuigen, en zijn Dassault-fabriek levert tot op de dag van vandaag moderne wapensystemen en gevechtsvliegtuigen aan de Franse en vele buitenlandse luchtmachten. Met name de Mirage-serie maakte Dassault een belangrijke vliegtuigfabrikant. Ook op het gebied van zakenjets was en is Dassault een gevestigde naam en een succesvolle fabrikant. Dassault is altijd een private onderneming geweest, in tegenstelling tot de andere grote Franse vliegtuigfabrikanten na de Tweede Wereldoorlog. In 1967 besloot Marcel Dassault dat hij ook de markt voor verkeersvliegtuigen op wilde, en hij begon zeer ambitieus aan zijn eerste ontwerp. Deze Dassault Mercure was een rechtstreekse concurrent voor de Boeing 737 en Douglas DC-9. Het ontwerp zag er zeer aantrekkelijk uit op de tekentafel, en er was dan ook initieel veel belangstelling voor de Mercure. Dassault pakte het groots aan, vier nieuwe fabrieken De mooiste quote over tien jaar samenwerking was te vinden in de Volkskrant van oktober Geen conclusies of voorspellingen. Alleen een nuchtere (Hollandse?) observatie. Volkskrant: Ruim tien jaar later bestaat de KLM nog en zelfs in de eigen kleuren. Dat kunnen weinig ongesubsidieerde luchtvaartmaatschappijen met zo n kleine thuismarkt zeggen. Tekst: Pim Lamers werden ingericht voor de Mercure, de belangrijkste bij Bordeaux. Pas bij vijftig bestelde vliegtuigen zou de productie daadwerkelijk opstarten. Het Franse staatsbedrijf Air Inter bestelde al snel de eerste tien exemplaren. Nadat de Mercure zijn eerste vlucht had gemaakt, had Dassault nog steeds alleen maar deze tien vliegtuigen verkocht. Noodgedwongen begon de productie, misschien zouden na de introductie meer bestellingen volgen. Air Inter zette de Mercure vanaf 1973 in op vluchten binnen Frankrijk. Toen de opdrachten maar niet kwamen, moest Dassault de productie staken. Wanhopige pogingen om de Mercure aantrekkelijker te maken met een herzien ontwerp liepen stuk op de benodigde financiering. Een prototype van de Mercure werd nog geleverd aan Air Inter, waarna slechts elf Mercures daadwerkelijk dienst deden als verkeersvliegtuig. De Mercure vloog bij Air Inter meer dan twintig jaar in actieve dienst tot 1995, en bouwde daar een zeer goede naam op als een efficiënt en betrouwbaar vliegtuig. Er zijn geen ernstige incidenten geweest met de elf vliegtuigen. Voor Dassault was de Mercure een ramp, het is het slechtst verkochte straalverkeersvliegtuig ooit en kostte het bedrijf enorm veel geld. Dassault heeft zich hierna voorgoed uit de markt voor verkeersvliegtuigen teruggetrokken. Een enkele Mercure in het luchtvaartmuseum bij Le Bourget in Parijs is wat rest. 16 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

12 Avions de la Sécurité Civile Tekst: Francis van Haaff Bij de ontmoeting met de Franse blusvlieger wilde de redactie toch weten wat dat allemaal inhoudt, vliegen voor de Sécurité Civile. Is het nou echt zo gevaarlijk? Gebeuren er veel ongelukken? De vloot is de laatste jaren gekrompen. Dat komt vooral doordat het aantal bosbranden is afgenomen. De reden hiervoor, denkt Pierre Gouin, is het verbeterde bewustzijn van de bevolking en preventie. Nu bestaat de vloot, die geheel op het grote vliegveld van Marseille Marignane staat, uit: twaalf Canadair CL-415 vliegtuigen; negen Grumman Trackers, die nu Conair Firecat heten; twee toestellen Dash-8 Q 400 MR; drie Beechcrafts King200. Sinds 2005 zijn er geen grote ongelukken meer gebeurd met vliegtuigen van de SC. Gouin weet zeker te weten dat dit komt door striktere SOP s en vooral de introductie van Crew Resource Management. Voor vliegers die van de Mirage, Jaguar, Raphale en Alpha-Jet komen, is het belangrijk dat men elkaar verstaat en begrijpt. Vliegers leren dat twee meer weten dan een. Elkaar vertrouwen, delegeren en communiceren lijkt een grote stap voorwaarts te hebben gemaakt. De laatste jaren doen ook alle JAR- OPS- en EASA-regels hun intrede. De SC staat er nu goed voor in de statistieken. Voor 2006 waren er twintig dodelijke ongelukken te betreuren sinds het begin van de blusdienst in De vliegtuigen maken per jaar niet heel veel uren. Ongeveer 400 per vliegtuig. Een vlieger maakt ook niet veel uren: 200 uur per jaar. Vliegers worden wel veel bijgeschoold en krijgen de nodige andere vlieguren om goed current te blijven. Bijna alle vliegers vliegen ook in hun vrije tijd. Vliegers blijven over het algemeen hun carrière trouw bij de SC. De pensioenleeftijd is nu 67. Omdat vliegers ongeveer met 35 jaar binnenkomen ligt de gemiddelde leeftijd van de 80 vliegers op 50 jaar. Dat de aanname-eisen voor het blusvliegen zo hoog zijn, komt zeker uit een vorm van protectionisme. De Vliegers leren dat twee meer weten dan een jachtvliegers houden het bij hun eigen jongens. Maar scherp blijven bij lage exposure is ook een factor die ze daarmee hopen op te lossen. Trainen doet men in Zuid-Frankrijk. Vooral het aanvliegen van hoog terrein vergt veel training. En de landingen op water om water op te scheppen. Een plek waar dit gebeurt heet een Pelican-drôme. De laatste jaren wordt de Franse SC ook vaak uitgeleend aan landen rond de Middellandse zee, zoals Griekenland en Israël. In de winter vliegt een deel van de vloot naar het Franse eiland Réunion, voor de oostkust van Madagaskar. Doordat de haven een beschermde UNESCO-status heeft, wordt deze streng bewaakt in de droge maanden september en oktober. Ook in de winter, ondanks de moesson, vliegen er een paar vliegtuigen naar het eiland. Op de vraag of het vliegen in blusvliegtuigen echt zo is zoals wij ervan dromen, knikt Pierre Gouin en zegt dan gewoon droog: ja. 18 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

13 het dappere dorpje Homo volantilis Lectori Salutem, Terug in het dappere dorpje kijken we om ons heen naar de bewoners. Daar zien we de homo volantilis, de vliegende mens. De inwoners van het dorpje zijn niet bang voor de buitenwereld. Sterker nog, ze leven ervan. Zonder buitenwereld geen dorpje. Dat is de paradox van het leven daar. Zittend op de bok van hun vliegende koets gaan de inwoners de hele wereld over. Iedereen mag mee. Of het nou een Galliër, Germaan of Brit is. Zolang er maar betaald wordt. Tijdens het werk is het belangrijk dat de homo volantilis de teugels stevig vast heeft. Maar eenmaal thuis laten ze die teugels ook niet vieren. Daarom staan de muren van het dorpje zo stevig overeind. Zelf gebouwd, zegt de inwoner dan trots. Bijna alle inwoners hebben wel een koets of muur waar ze buiten het werk om mee bezig zijn. Samen met de inwoners van het naastgelegen dorp brengen ze de koets de hele wereld rond. Dat gaat goed tijdens het werk, maar eenmaal thuis kijken de inwoners van de twee dorpjes elkaar wantrouwend over de muren aan. Ze zijn niet elkaars vijanden, maar schreeuwen elkaar over de muren de meest rare verwensingen toe. Waar het ene dorpje verweten wordt niet méér te willen werken dan ze doen, is aan de ander het verwijt dat ze te veel verdienen voor wat ze doen. Kijk bijvoorbeeld maar naar de muren. Veel te hoog, sterk en duur. En de inwoners van het andere dorpje zitten te vaak en te lang thuis. Op die manier komt de vliegende koets natuurlijk nergens. Ondertussen kijken de keizer en gouverneur tevreden toe. Als de dorpjes onderling verdeeld zijn, kost het minder energie ze in bedwang te houden. Vale

14 Op de limiet Bij Qatar is de A350 inmiddels succesvol in gebruik genomen. Maar voordat het zover is, ondergaan alle vliegtuigen een bijna ongelooflijk kwalificatieproces. Testvliegers zoeken grenzen op die zich ver buiten onze comfort zone bevinden. Tekst: Wouter Brandt Bron: artikel Fliegen, bis die Bremsen glühen, Frankfurter Allgemeine, 15 januari 2015 Wolfgang Absmeier is trots. Negentig blikseminslagen heeft de A350 voor zijn kiezen gekregen en geen een heeft de werking van de instrumenten noch het vliegtuig beïnvloed. Vijfeneenhalf uur cirkelen in een CB en dan hopen op zoveel mogelijk blikseminslagen, ijs en turbulentie. Met alle anti-ijssystemen uitgeschakeld om te kijken hoeveel het vliegtuig kan hebben en wat de gevolgen zijn van enorme klompen ijs op de vleugels. Vanwege toepassing van veel koolstof in plaats van metaal is het testen op onbekend terrein daarom ook voor de teamleiders enorm spannend. Absmeier, geboren in 1959, heeft bij de luchtmacht Phantom gevlogen. Later is hij commercieel piloot geworden en heeft hij meer dan veertienduizend vlieguren opgebouwd. Sinds 2000 is hij experimenteel testpiloot bij Airbus. Een van de 27 testvliegers, die regelmatig de grenzen dienen op te zoeken van wat het vliegtuig aankan. Minder gewicht De Airbus A350 is gebouwd vanaf nul. Met als uitgangspunt alleen gebruik te maken van composiet materialen, gebonden en gebakken lagen van koolstof. Daarnaast gebruikt men titanium en aluminium profielen. Deze mengeling werd nooit eerder gebruikt, gebruikelijker was de combinatie aluminium en staal. Het nieuwe ontwerp betekent minder gewicht en daarmee minder brandstofverbruik en een groter bereik. Of het materiaal de druk verdraagt, of er corrosie optreedt, of schroeven en lijm houden, alles moet worden getest. Tijd is geld Bij het maken van de eerste echte testvlucht heeft de A350 eigenlijk al vlieguren gemaakt in simulatoren en op testbanken. Toch worden vele voorzorgsmaatregelen genomen. De testvliegers zien eruit als astronauten, in oranje jumpsuits met grote witte helmen. Ze dragen parachutes en in de romp van het testtoestel zijn extra luiken gemaakt. De eerste testvlucht wordt gemaakt met de MSN1, de MSN3 staat al klaar om hem te vervangen. Tijd is per slot van rekening geld en mocht het misgaan dan kan het testen onvertraagd verdergaan. Desalniettemin is het programma van de A350 anderhalf jaar uitgelopen, maar dit was het gevolg van ontwerpaanpassingen tijdens het testproces en niet zozeer het gevolg van het testen zelf. Een eldorado Aan boord van het testvliegtuig zitten slechts vierentwintig stoelen, voor meevliegende ingenieurs. Stap voor stap worden de limieten verhoogd. Zo worden de zijwindtests uitgevoerd op IJsland, een eldorado voor sterke windvlagen. Met vijftig knopen zijwind wordt het vliegtuig zonder te decrabben tegen de baan gevlogen om de sterkte van het landingsgestel te testen. Hevige turbulentie Met hoge snelheidstests wordt de stabiliteit van de constructie gecontroleerd. Waar de maximum snelheid van de A350 op Mach.89 ligt, brengen de testvliegers het toestel naar Mach.96. Net onder de snelheid van het geluid om te kijken of vibraties de structuur van het toestel beschadigen. Technici sturen vervolgens impulsen naar de besturing om hevige turbulentie te simuleren. Dit om te kijken of het vliegtuig niet gaat slingeren. Ook moet er urenlang gekruist worden, zodat de ingenieurs aan boord de Rolls Royce-motoren kunnen afstellen om maximaal rendement te halen. Voor de testvliegers heel erg saai, maar voor de ingenieurs een van de hoogtepunten, vertelt Absmeier. Warm en koud De weersbestendigheid van het vliegtuig wordt ook danig op de proef gesteld. In Siberië werd bijvoorbeeld getest of de motoren en APU nog goed starten met een brandstoftemperatuur van min 44 graden Celsius. Iets wat voor kan komen op langere routes over de polen. Ook werd de brandstof verwarmd tot drieënvijftig graden om te kijken hoe de motoren daar op reageren. De romp werd op temperatuur getest in een klimaathangaar in Groot-Brittannië. Hier was de grote spanwijdte van de A350 een probleem en moesten de winglets verwijderd worden. Vol in de remmen Het gevaar van aquaplaning is onderdeel van een van de laatste tests. Er wordt een flinke laag water op de baan gelegd en een afgebroken start geoefend. Met een startgewicht van 280 ton de A350 is gecertificeerd op 275 ton raast Absmeier over de baan. Op V1 trapt hij vol op de remmen. Zonder tegengestelde stuwkracht moet hij voor het eind van de baan stilstaan. In een wolk van witte rook komt de A350 tot stilstand. Het gesis van de banden is in de cockpit te horen. Nu moet de A350 nog kunnen rollen en mag er vijf minuten geen brandontwikkeling zijn. Na uur testen zit het erop. Het is geen terugkerend evenement. Voor de testvliegers is het wachten op de volgende certificatie. 22 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

15 Antoine de Saint-Exupéry ( ) heeft adellijke familie. Zijn vader overlijdt aan een hersenbloeding als Saint-Ex nog maar vier jaar oud is. Het gezin wordt dan opgevangen door de familie van moederskant in een kasteel in de Provence. Voor dit artikel werd dat kasteel bezocht. Bij het hek kwam de opzichter er al op wijzen dat het kasteel en de 183 hectare grond privé-eigendom zijn. Een snelle foto was het enige mogelijke. Eenmaal weer thuis, bij het speuren naar informatie, bleek ook dat de eigenlijke familie van Saint-Ex, de Fonscolombe, het domein vorige maand heeft verkocht aan de rijke familie de Colmont, o.a. eigenaar van de wereldberoemde Club55 van Saint-Tropez. Antoine de Saint-Exupéry Tekst: Francis van Haaff De Franse kranten zijn deze zomer opnieuw enthousiast over De Kleine Prins. De film van regisseur Mark Osborne over het gefantaseerde zachtaardige kereltje in de woestijn kwam deze zomer in de Franse bioscopen. Met succes. De kritieken zijn lovend. Er is hernieuwde aandacht voor het boek dat al 72 jaar oud is. Voor de redactie was het overigens sowieso onmogelijk geen aandacht in deze editie te geven aan de geestelijk vader van Le Petit Prince. Saint-Ex moet een bijzondere jeugd hebben gehad. De familie van Saint- Ex komt in 1904 met paard en wagen over lastige bergweggetjes naar het kasteel van La Môle gereden. De grootmoeder van Saint-Ex zal zich ontfermen over de verarmde en aangeslagen familie. Het chateau is groot en oogt best chic, maar het is rudimentair en ligt afgelegen. Tussen bossen van olijfbomen, kurkbomen en oude eiken leven zwijnen, herten en vooral krekels. Vogeltjes volop, kwartels en snip. Saint-Ex groeit op met zijn zussen en zijn moeder in een Zuid-Franse oase. Het schooltje van La Môle moet slechts drie of vier bankjes hebben geteld. Brood bakten ze zelf, de haard in de keuken van het kasteel was het hele jaar aan. In de vakanties fietst het jongetje Saint-Ex naar een vliegveldje waar de eerste vliegtuigen hun starts en landingen maken. Als hij twaalf is krijgt hij het voor elkaar om van Gabriel Wroblewski zelf (zeg maar: de Franse Anthony Fokker) zijn doopvlucht te krijgen. Hij is er lyrisch over en schrijft een gedicht, het eerste van een oeuvre. Bij leven was Saint-Ex al wereldberoemd. Hij vloog in de oorlog voor de geallieerden. Met het schrijven van zijn boeken en toch ook steeds weer terug willen kruipen in de cockpit wordt hij steeds beroemder. En dan verdwijnt hij bij een verkenningsvlucht met zijn P-38 Lightning. Op 30 juli 1944 vliegt Saint-Ex zijn P-38 naar het Loire-dal vanaf Alghero, Corsica. Hij zal niet ver langs het landgoed van La Môle vliegen. Pas zestig jaar later wordt in de zee voor de kust van Marseille iets van hem teruggevonden: brokken van de P-38 en zijn identificatiepolsband. Het heeft allemaal bijgedragen aan de mythische status van Saint-Exupéry in Frankrijk. Bij leven was Saint-Ex al wereldberoemd Sinds 1964 ligt er op het domein van La Môle een vliegstrip. De familie de Fonscolombe stemde daar in toe in de geest van Saint-Ex. Aan de voet van de oprijlaan, tussen de departementale weg en het riviertje ligt nu een keurige verharde strip van meter. Op het platform voor een chic luchthavengebouwtje staan Citations, Pilatussen en Gulfstreams van de rijken die de zomer vieren in Saint-Tropez. Le Petit Prince gaat over een ontmoeting tussen een piloot die net in de woestijn is gecrasht en een wereldvreemd klein ventje: de kleine prins. Ze bespreken filosofische gedachten. De prins komt van een klein planeetje, de asteroïde B612. Hij vertelt over andere mensen op kleine asteroïden. Deze bewoners, elk op hun planeetje, verbeelden de verleidingen macht, ijdelheid, verslaafdheid, bezit, haast en materialisme. Wie landt op het vliegveld van Saint- Tropez-La Môle komt van een van de zes andere asteroïden en heeft niets geleerd van De Kleine Prins. Literatuur The Little Prince 2015 Onyx Films, Orange Studio, On Entertainment, regisseur Mark Osborne. The Life and Death of the Little Prince, Paul Webster Poet and Pilot Antoine de Saint- Exupéry, Scalo, John Philips. Le Petit Prince, Gallimard, Antoine de Saint-Exupéry. Op de bok Juli/Augustus

16 brief uit buenos aires column Badhoevedorp, juli 2015 Beste Julio, Met elke brief die ik schrijf is er een dilemma waar ik mee om moet gaan. Aan de ene kant wil ik graag weten hoe het met je gaat en of er nog nieuws is. Het is een maandelijkse herhaling van zetten, maar niet minder oprecht. Staat de uitspraak nog steeds voor augustus gepland? Zijn er nieuwe ontwikkelingen? Is het echt allemaal zo politiek als in je brieven doorklinkt? Aan de andere kant wil ik juist zo min mogelijk over het proces vragen. Omdat je natuurlijk meer bent dan alleen het proces. Omdat ik echt geïnteresseerd ben in de kleine dingen die onbelangrijk lijken. Het eten in de gevangenis bijvoorbeeld. Mag je zelf koken of is het eten wat de pot schaft? Lees je boeken, en zo ja welke? Krijg je veel bezoek? Door de onbelangrijke dingen te vragen lijkt het alsof ik het moeilijke onderwerp wil vermijden. Maar volgens mij krijgen we juist een beter beeld door de combinatie van het grote en het kleine. Wat vind jij, Julio? Mag ik je de onbenullige dingen vragen naast de grote kwesties die nu spelen? Komt het heel stom over als ik wil weten of de uitspraak in augustus komt en wat je gisteren gegeten hebt? Met vriendelijke groet, Francis Buenos Aires, Argentina, August 2015 Dear Francis, I d like to answer all your questions, whether relative to the trial itself or to life in prison. It s all part of this unbelievable twilight zone nightmare which I entered on September 22nd of Finally on July 6th the prosecution commenced its statement against 59 defendants (another 3 were declared incapacitated) in this ESMA mega-trial. Prosecutor Mrs. Soiza Reilly made the Argentine State s case, reading from a document that is said to be four thousand pages long. We ve now entered the winter recess until August 13th. Just over half of the defendants have been considered so far. My case will probably be one of the last, together with four other pilots and a DC-3 mechanic. Nachtstop in Nice Tekst: Wouter Brandt Bij het onderwerp Frankrijk gaan mijn gedachten al snel naar de vlucht naar en (met mazzel) nachtstop in Nice. Bij Cityhopper steevast in de top drie van beste bestemmingen. Ook al is het hotel slecht, nog wil iedereen erheen. Alleen de beste roosterbouwers, slijmballen en sjacheraars komen er vaak. En waarom eigenlijk? Wat maakt Nice zo gewild? Om te beginnen is het hotel nou niet echt je van het. Vergelijkbaar met alle hotels in Frankrijk, vergane glorie. Dunne, zachte kussens die nul ondersteuning bieden en mij meteen aan logeren bij opa en oma doen denken. Een prachtige donkerbruine paardensprei over het bed, die net zo muf ruikt als de galley van een vliegtuig s ochtends. Van die keiharde handdoeken die al twintig jaar in Biotex worden gewassen en aanvoelen als schuurpapier. Zo hard dat je je na het afdrogen niet eens meer hoeft te scheren. Wel een zwembad op het dak, wat eigenlijk alles weer goedmaakt. Ook de passagiers vormen een geval apart. Collega s die nog DC-9 gevlogen hebben, zullen zich Willem Duys nog wel herinneren. Met grote regelmaat vloog hij mee naar Nice. Altijd een economy class ticket en dan bedelen om een upgrade. Eigenlijk in essentie de doorsnee Nicepassagier. Al vanaf het begin gevuld met mensen die de belasting in Nederland niet meer kunnen betalen en voor een duppie op de eerste rij willen. Als je het cabinecollega s vraagt, is het met afstand de lastigste en uitdagendste groep. Je hoeft eigenlijk niet eens de geplande vertrektijd te weten. Er is altijd wel een passagier die je eraan helpt herinneren. De nachtstop is te gek. Op de een of andere manier heeft de stad een zodanige uitstraling dat iedereen van de crew zich op vakantie waant en er dus altijd wat ondernomen wordt. Met de huidige drukke schema s een welkome afwisseling om weer eens met zijn allen op pad te zijn. Fietsen langs de kust, wandelen tussen de huizen van de allerrijksten, op de scooter naar Monaco of gewoon met je kont op het terras of de kiezels van het strand. De gaafste tijd om er te zijn is natuurlijk tijdens het filmfestival van Cannes, de Grand Prix van Monaco of het vuurwerk van Quatorze Juillet. Vijf jaar lang heb ik die aangevraagd, maar helaas nooit gekregen. Het veld is ook even net wat uitdagender dan de rest van Europa. De-icing faciliteiten zijn er bijvoorbeeld niet, waardoor het wel eens voorkomt dat je s ochtends vroeg je kist moet laten verslepen zodat de vleugels mooi in het zonnetje staan of dat je er kannen heet water over staat te gieten. Mijn voorlopig laatste vlucht naar Nice was jammer genoeg een op-en-neer. Wel een (vroeger) zogeheten saleya-nadering op baan 22R met prachtig uitzicht over Monaco en Nice gekregen, die net effe anders is dan alle andere. Bij het fijne vakantie wensen aan de passagiers kreeg ik nog een sneer: Nee hoor, ik resideer hier! Oh, is het ernstig?, vroeg ik... Meanwhile we try to make the best of prison conditions here at Marcos Paz, which are quite appalling. The prison food is practically uneatable, but fortunately we receive food from our friends and family, during visits or by postal parcels. Another resource is the prison canteen where we can buy provisions and then cook the meals ourselves, using electric cookers, ovens and microwaves. Deze briefwisseling tussen de redactie van Op de Bok en Julio Poch is in Nederlands-Engels. Julio Poch spreekt dagelijks alleen nog Spaans. Hij leest en spreekt nog steeds goed Nederlands maar drukt zich inmiddels beter uit in het Engels. Luckily I have a steady flow of visitors. My sister visits me regularly and I m allowed a monthly visit to see my mother. Also every Monday friends and former navy classmates come to visit. And I m very grateful to the Dutch friends and colleagues who continue to come by, especially those from KLM (some are ex-transavia). Many expected this trial to be completed for political reasons before the presidential elections to be held on October 25th. However, at this slow pace it will probably end next year, under a new government, either of Governor Daniel Scioli or of the center-right Buenos Aires City Mayor Mauricio Macri. Yours truly, Julio 26 Op de bok Maart 2015 Op de bok Juli/Augustus

17 Alberto Santos Dumont Bois de Boulogne Tekst: Pim Lamers De ballon van Michiel Tekst: Nick Vording In 1898 begon in Parijs wederom een echte luchtvaartpionier met uitvinden. Alhoewel Alberto Santos Dumont een Braziliaan was, schreef hij in Parijs geschiedenis als uitvinder van het luchtschip. Vanuit Brazilië kwam hij naar Parijs om te studeren. De steenrijke Dumont, zoon van een rijke koffieplanter, investeerde een fortuin in een werkplaats bij het Bois de Boulogne en in zijn ontwerpen voor luchtvaartuigen. In 1898 vloog dankzij Dumont s werelds eerste door een benzinemotor aangedreven luchtschip over Parijs. Parijs was tijdens deze periode van het fin du siècle in de ban van allerlei innovaties en uitvinders werden aan alle kanten aangemoedigd en bewonderd. Dit was de periode waarin Jules Vernes futuristische boeken gretig gelezen werden en kranten prijzen uitloofden voor onmogelijk geachte prestaties. In 1901 vloog Dumont een rondje om de Eiffeltoren met een luchtschip en won zo een van die prijzen. Dumont bouwde het ene luchtschip na net andere, want regelmatig stortte Dumont met zijn luchtschepen ter aarde. Dit had gelukkig nooit fatale persoonlijke gevolgen. Eenmaal stortte hij door het glazen dak van een Parijs hotel. Dumont wist zichzelf aan de dakgoot vast te klampen. Nadat de brandweer hem uit zijn benarde positie had gered, spoedde hij zich meteen naar zijn werkplaats om een nieuw luchtschip te bouwen. Dumont was misschien wel s werelds eerste sportvlieger, in zijn vrije tijd vloog hij zoveel mogelijk rondjes over Parijs en omstreken, en deed zelfs zijn dagelijkse boodschappen soms per luchtschip. Stomverbaasde passanten op straat vroeg hij om zijn luchtschip even vast te houden terwijl hij een winkel inging. Nadat de gebroeders Wright hun eerste gemotoriseerde vlucht hadden gemaakt, kreeg ook Dumont interesse in vliegtuigen. In 1906 werd zijn no 14-bis het eerste gemotoriseerde vliegtuig dat vloog op het Europese continent. In 1907 werd zijn Demoiselle eendekker s werelds eerste in serie geproduceerde vliegtuig. Helaas kreeg vader Dumont genoeg van zijn zoons slechte studieresultaten en haalde hem terug naar Brazilië, waarna het gedaan was met zijn pionierswerk. Misschien is het waar. Misschien is hij wel een keer verschrikkelijk boos geworden. Maar waarschijnlijk is het alleen een smeuïg verhaal dat keer op keer doorverteld wordt. Voor nu maakt het niet uit, want het is de term waarmee veel vliegende collega s het fenomeen aanduiden. De ballon van Michiel. Middenin het (relatief platte) Franse landschap is er een grid-mora van Een gebied waar de hoogste heuvel nog geen 1000 ft hoog is. Hoe kan dat dan? Een ballon dus. Een militaire ballon. De kleinste grid is ongeveer 2400 NM2 groot. Een beetje overdreven voor een ballon. De ballon zelf ligt of hangt net buiten de 25 mijl van Chateauroux. Daar is de militaire basis Rosnay. Met naast de ballon ook nog eens de hoogste toren van Frankrijk. 357 m hoog (ter vergelijking: de Eiffeltoren is 324 meter hoog). 357 meter is 1172 ft. De toren is het probleem dus niet. Maar wanneer de ballon wordt opgelaten reikt deze tot ft. Die hoogte is nodig omdat er gebruik wordt gemaakt van VLF (Very Low Frequency). Daarmee kan er vanaf die basis worden gecommuniceerd met de onderzeevloot van Frankrijk (ze hebben tien onderzeeërs). VLF-golven buigen mee met de aarde. Een signaal kan zelfs meerdere keren de aarde rondgaan. Ook is het signaal onder water te ontvangen. Tot een diepte van 40 meter. Uitermate geschikt dus. Maar hoe vaak wordt die ballon nou opgelaten? Of hangt hij permanent in de lucht? Of bijna nooit? Dat wil ik nou graag weten. De ballon bestaat, maar is het een reëel gevaar? De zoektocht op internet leverde niets op. Wel vond ik een adres van het legeronderdeel dat over de ballon gaat. Ze zitten in Brest bij CECLANT (Commandant En Chef pour l AtlaNTique). Een keurige nette (maar eigenlijk brutale) leverde tot op heden geen antwoord. Is het een militair geheim, of heb ik gewoon niet goed gezocht? Als er een lezer is met meer informatie, dan hoor ik dat graag. Schroom niet en stuur een mailtje naar de redactie. 28 Op de bok Juli/Augustus 2015 Op de bok Juli/Augustus

18 klankbordgroep gepensioneerden Roel Dunki Jacobs Hans Gompelman Peter Jongbloed Gerrit van der Meer Centraal wonen op slechts 15 min van Schiphol! Zeer persoonlijk Ervaren BALLON In luxe mand of bankje Nieuwsgierig? Kijk op onze website.nl Het 'andere' ballonvaren w w w. b a l l o n x s. n l r o b a l l o n x s. n l Te koop: zeer luxe en goed onderhouden twee-onder-een kapwoning met kantoorruimte. Centraal gelegen op 20 minuten rijden van Amsterdam EN Utrecht en op slechts 15 minuten van Schiphol. De woning bevindt zich in een kleinschalig en rustig wijkje met moderne uitstraling op loopafstand van het gezellige dorpscentrum van Mijdrecht. De woning is in 2007/2008 geheel gemoderniseerd met gebruikmaking van luxe en hoogwaardige materialen. Tevens is er voldoende parkeergelegenheid op de eigen oprit met ruimte voor 2 auto's waarvan 1 onder een carport. Zonnige achtertuin gelegen op het westen. Kortom een fijne gezinswoning waar u zo in kunt, rustig gelegen doch zeer centraal gepositioneerd in de Randstad! Vraagprijs k.k.. Adres: Rietveld 19 te Mijdrecht. Voor meer informatie kijk op of neem contact op met of naar Vaste prijs, geen provisie VAN RENESSE Financiële Diensten Op zoek naar een financieel adviseur, die klare taal spreekt en onafhankelijk opereert? Frank van Renesse vindt de beste oplossingen voor uw financiële situatie. Betrouwbaar, helder en duidelijk. Heeft u vragen? Bel vrijblijvend. Tel Op de bok Juli/Augustus 2015

19 De zekerheid dat u in goede handen bent Van Medisch tot Cosmetisch Parkkliniek behoort al jaren tot de beste kliniek voor cosmetische en plastische chirurgie in Nederland. Die reputatie hebben we opgebouwd door te kiezen voor kwaliteit op alle fronten: eerlijk advies, deskundige chirurgen, professionele apparatuur en duidelijke afspraken. AL 18 JAAR Plastische chirurgie Neurochirurgie Naast de onverzekerde cosmetische zorg is het geruststellend te weten dat we in Park Medisch Centrum met alle zorgverzekeraars in Nederland contracten hebben afgesloten over de vergoedingen. Dit geldt niet alleen voor de plastische chirurgie, maar ook voor de orthopedie en neurochirurgie. Orthopedie Parkkliniek Rotterdam B.V. Hoofdweg GH Rotterdam Tel: Vermogensbeheer of zelf beleggen? Ambassador Investments staat voor puur en persoonlijk vermogensbeheer. Onze beleggingsfondsen stellen u in staat om met behoud van volledige bewegingsvrijheid vermogen op te bouwen voor nu en in de toekomst! Eemnesserweg 11-03, 1251 NA Laren NH Ambassador Investments is opgenomen in de registers van AFM & DNB en is aangesloten bij het DSI.

20

Analyse AirFrance-KLM

Analyse AirFrance-KLM Analyse AirFrance-KLM 10-11-2010 door het Bestuur Alle zwarte tekst is vooraf gemaakt. Rode tekst is commentaar toegevoegd n.a.v. de analyseavond Algemene informatie Air France-KLM is een Frans-Nederlandse

Nadere informatie

Van vleugels tot vliegtuig

Van vleugels tot vliegtuig NAAM: Van vleugels tot vliegtuig Vrij als een vogel Mensen willen al eeuwenlang vliegen. Het was de droom van iedereen om vrij als een vogel door de lucht te zweven. Er zijn heel oude verhalen over mensen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 27 januari 2015 Betreft vragen over KLM. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 27 januari 2015 Betreft vragen over KLM. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

Je rechten bij problemen op het vliegveld

Je rechten bij problemen op het vliegveld ALGEMEEN Je rechten bij problemen op het vliegveld Cees van Dam PassagiersGids 1 ALGEMEEN Omslag en binnenwerk: Line-Art, Dordrecht Druk: De Hoop Grafisch Centrum, Dordrecht ISBN 978-90-815692-1-7 2010,

Nadere informatie

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden??

Vraag 1 Heeft u kennisgenomen van het bericht Steun voor KLM schadelijk voor Schiphol en Waarom zou je concurrentie KLM tegenhouden?? > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing leerdagboek

Gebruiksaanwijzing leerdagboek Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Vliegen met de Wrights Afdrukken pagina 2-13 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

WERKBOEK. Lest we Forget

WERKBOEK. Lest we Forget 1 WERKBOEK Lest we Forget 2 Lest we Forget Dit is een uitgave van de stichting Aircraft Recovery Groep 1940-1945 Contact: Secretaris Stichting A.R.G. 1940-1945, Dorpsstraat 204H, 1566 AT Assendelft. Website:

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s,

Geachte commissarissen, leden van het Europees Parlement, collega s, Speech door staatssecretaris Dijksma van Milieu op de Klimaatsessie over burgerluchtvaart en zeescheepvaart tijdens de gezamenlijke Informele Transport- en Milieuraad op 15 april 2016. Geachte commissarissen,

Nadere informatie

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk.

Wat is de aanleiding tot de Eerste Wereldoorlog? De moord op Frans-Ferdinand van Oostenrijk. Werkblad 7 Ω Oorlog en crisis Ω Les : De Eerste Wereldoorlog Het begin van de Eerste Wereldoorlog Rond 900 zijn er twee kampen in Europa. Rusland, Frankrijk en Groot- Brittannië aan de ene kant. Oostenrijk-

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

Beste lezers van De Geldfabriek,

Beste lezers van De Geldfabriek, Beste lezers van De Geldfabriek, Ik hoop dat jullie veel plezier hebben gehad met het lezen van dit verhaal. Vonden jullie ook dat Pippa wel erg veel aan mooie spullen dacht? En dat sommige mensen onaardig

Nadere informatie

Factsheet Eindhoven Airport

Factsheet Eindhoven Airport Factsheet Eindhoven Airport Geschiedenis: - 1932 Vliegveld Welschap geopend - 1984 Passagiers terminal gebouwd - 2002 Komst Ryanair - 2006 Komst Wizz Air en Transavia - 2009 KLM stopt - 2013 Ryanair opent

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur

Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie. Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Straaljagers en politici; geen gelukkige combinatie Hans Heerkens Faculteit Management & Bestuur Wat gaan we doen? De opvolging van de F-16 De kandidaten De JSF Is de JSF de beste keuze? Conclusies Ik

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

Le tour du Mont Ventoux 2014

Le tour du Mont Ventoux 2014 Le tour du Mont Ventoux 2014 Geen berg zo hoog of... deel 2 waar gaan we heen? 16 december 2013 Fietstocht Mont Ventoux, Pagina 1 Waar ben ik aan begonnen...? Nou, om eerlijk te zijn weet ik dat wel. Maar

Nadere informatie

Vliegen in de toekomst. Door Thomas Rugers, Sven Bouwmeester, Steijn Strikkers en Jelmer Egberts.

Vliegen in de toekomst. Door Thomas Rugers, Sven Bouwmeester, Steijn Strikkers en Jelmer Egberts. Vliegen in de toekomst Door Thomas Rugers, Sven Bouwmeester, Steijn Strikkers en Jelmer Egberts. 1 Hoofdstuk indeling 1. Inleiding Blz. 3 2. Hoe zien de vliegtuigen er in de toekomst uit? Blz. 4 3. Gaan

Nadere informatie

Rapport. Datum: 15 juli 2013. Rapportnummer: 2013/087

Rapport. Datum: 15 juli 2013. Rapportnummer: 2013/087 Rapport "Toch een voldoende voor de Toets Gesproken Nederlands" Rapport over een klacht over de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid te Den Haag. Datum: 15 juli 2013 Rapportnummer: 2013/087 2

Nadere informatie

Antoine de Saint-Exupéry, schrijver en brokkenpiloot

Antoine de Saint-Exupéry, schrijver en brokkenpiloot Antoine de Saint-Exupéry, schrijver en brokkenpiloot Als iemands portret in Frankrijk al drie keer op een postzegel is afgebeeld, kan die persoon ongetwijfeld beschouwd worden als een beroemde Fransman.

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 9-9-2011.

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 9-9-2011. Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 9-9-2011. 447 miljard dollar gaat Obama uitgeven voor banen. Tijd 09:03 uur. Vanaf vijf voor negen gaat de FTI snel omhoog van 281,20 tot nu 282,80. Dat is zuur

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem

Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem Naam: EEN BRUG TE VER De Slag om Arnhem A Bridge too Far is een film over de meest tragische blunder van de Tweede Wereldoorlog en vertelt heel precies over een groot plan. Dat plan kostte meer Geallieerden

Nadere informatie

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen

columbus Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika lesbrief HAVO/V leerjaa brengt het beste uit twee werelden samen columbus brengt het beste uit twee werelden samen lesbrief HAVO/V leerjaa WO r3 Boeren tegen Britten: oorlog in Zuid-Afrika columbus Inleiding Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Zuid-Afrika. Allerlei

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig.

Voor jongeren in het praktijkonderwijs. temperatuur is er min twintig. De harde wind maakt het nog kouder. Daardoor voelt het als min vijftig. PrO -weekkrant Week 02 januari 2014 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 6-12 januari 2014 Eenvoudig Communiceren Winterweer in Amerika Foto: Shutterstock Foto: Shutterstock In grote delen van Amerika

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank!

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank! - LET OP: ALLEEN HET GESPROKEN WOORD GELDT - Openingswoord Locoburgemeester Gehrels bij de ondertekening verzelfstandiging Haven Amsterdam op donderdag 21 maart 2013 Dames en heren, Excellentie, Het is

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Jezus was moe. Hij had het helemaal gehad. Het begon er allemaal mee toen sommige van de schiftgeleerden zagen hoe wij, zijn leerlingen, een stuk brood

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

Stemmen Europese verkiezingen 2014

Stemmen Europese verkiezingen 2014 Stemmen Europese verkiezingen 2014 2 Voorwoord Dit boek gaat over de verkiezingen voor het Europees Parlement van 22 mei 2014. Het boek is gemaakt door de medewerkers van het Educatief Centrum voor Cliënten,

Nadere informatie

Het jaar 2018. Niet alleen an-

Het jaar 2018. Niet alleen an- MECC meer Met rug tegen het MECC Maastricht wordt, als de raad akkoord gaat, weer volledig eigenaar van het MECC. De tijd met de RAI aan het roer werd eigenlijk nooit wat er vooraf van werd verwacht. Het

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld

Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld JOINT PRESS RELEASE GEZAMENLIJKE PERSBERICHT Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Aruba Happy Flow gestart op Aruba Airport Innovatief passagiersproces, uniek in de wereld Op Aruba Airport is vandaag

Nadere informatie

AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN

AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN 205722 PERSBERICHT AEGON STELT WIJZGINGEN IN CORPORATE GOVERNANCE VOOR OM ZEGGENSCHAP AANDEELHOUDERS TE VERSTERKEN STRUCTUURREGIME VERLATEN; STEMRECHT VERENIGING AEGON TERUGGEBRACHT AEGON N.V. is van plan

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Onderzoek: Crisis Griekenland'

Onderzoek: Crisis Griekenland' 30 juni 2015 Onderzoek: ' Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld

In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld JAARLIJKS VEILIGHEIDSOVERZICHT 13 Samenvatting In het jaarlijks veiligheidsoverzicht staan statistieken over de veiligheid van de luchtvaart in Europa en in de rest van de wereld De gegevens in het overzicht

Nadere informatie

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta

juni 2012 opening 4 tuinkassen Tiracancha-Alta Gelukkig... hebben we van niemand een mail ontvangen met de vraag of we nog wel iets aan het doen zijn, hier in Peru. Want het duurde even. Maar hier zijn we dan weer met een update over de moestuinen,

Nadere informatie

Een mysterieuze uitnodiging

Een mysterieuze uitnodiging Een mysterieuze uitnodiging Het begon allemaal op een avond in september. Ik had net een nieuw artikel ingeleverd bij De Wakkere Muis, de krant van mijn broer, Geronimo Stilton. Het was een nogal eenvoudig

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2

Vraag aan de zee. Vraag aan de tijd. wk 3. wk 2 Bladzijde negen, Bladzijde tien, Krijg ik het wel ooit te zien? Ander hoofdstuk, Nieuw begin.. Maar niets, Weer dicht, Het heeft geen zin. Dan probeer ik achterin dat dikke boek. Dat ik daar niet vaker

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

bedrijf dat het lange tijd was, dat er niet van schrikt jaar in jaar uit verliezen te boeken. Het concern wilde iets aan die verliezen doen door een

bedrijf dat het lange tijd was, dat er niet van schrikt jaar in jaar uit verliezen te boeken. Het concern wilde iets aan die verliezen doen door een 29-10-2014 Eén vraag staat centraal als Air France-KLM vanochtend de kwartaalcijfers publiceert: wat gaat de al tijden kwakkelende luchtvaartmaatschappij doen om de toekomst aan te kunnen? Vijf scenario's.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959).

Marie Anne Tellegen overleefde de oorlog. Zij werd na de oorlog benoemd tot directeur van het Kabinet der Koningin (1945-1959). Werkblad 1: Marie Anne Tellegen. Mijn naam is Marie Anne Tellegen. Ik ben geboren in het jaar 1893 in Arnhem. Mijn vader was burgemeester van Amsterdam van 1915 tot 1921. In februari 1944 kwam ik in de

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Werkstukhulp Geschiedenis van de Luchtvaart

Werkstukhulp Geschiedenis van de Luchtvaart Werkstukhulp Geschiedenis van de Luchtvaart Dit werkstukhulp is bedoeld als een begin om een werkstuk of presentatie over de geschiedenis van de luchtvaart te maken. Maar we starten met wat afspraken en

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto Auto Inleiding Ik heb dit onderwerp gekozen omdat veel mensen dagelijks gebruik van de auto maken en onze wereld zonder auto's nauwelijks meer voor te stellen is. Bovendien wist ik er zelf ook nog niet

Nadere informatie

ONTMOETEN KENNY KOKEN

ONTMOETEN KENNY KOKEN Gratis Excemplaar ONTMOETEN KENNY KOKEN WIL JIJ HET HELE (VOORLEES) VERHAAL GRAAG LEZEN? Je krijgt Ontmoeten Kenny Koken thuis gestuurd als je een mailtje stuurt naar timo-co@coderups.nl met je naam, adres

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

KAASKNALLERS. Ik zal mij eerst eens even voorstellen. Ik ben een man, eh muis, mijn naam is Stilton,

KAASKNALLERS. Ik zal mij eerst eens even voorstellen. Ik ben een man, eh muis, mijn naam is Stilton, KAAS Ik zal mij eerst eens even voorstellen. Ik ben Kaasknallers, een man, eh muis, mijn naam is Stilton, Geronimo Stilton! Ik ben uitgever van De Wakkere Muis, de meest gelezen krant van wakker Muizeneiland

Nadere informatie

Toerisme in perspectief

Toerisme in perspectief Toerisme in perspectief NBTC afdeling Research Leidschendam 10-7-2012 Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Noah(een kerstverhaal)

Noah(een kerstverhaal) Noah(een kerstverhaal) Josja loopt mopperend tussen de tafeltjes door. Hij heeft een hotelletje aan de rand van Bethlehem. Het is druk in zijn hotel en alles loopt in het honderd. Daarom is hij binnensmonds

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Martinair DC-8 verongelukt bij Colombo (Sri Lanka)

Martinair DC-8 verongelukt bij Colombo (Sri Lanka) Martinair DC-8 verongelukt bij Colombo (Sri Lanka) Op 4 december 1974 crasht Martinair DC-8 PH-MBH op weg naar Jeddah door een navigatiefout vlak voor de landing op Colombo. Er zijn 191 doden. Toedracht

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord

MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord MH17 ramp: een aantal juridische vragen beantwoord Antoinette Collignon heeft voor de LSA, de Nederlandse vereniging voor Letselschade Advocaten een aantal veel gestelde juridische vragen over de vliegtuigramp

Nadere informatie

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens.

> Lees In de loopgraven. > Lees Nieuwe wapens. LB -. Nederland doet niet mee > Lees Ruzie in Europa. Leg uit waarom Nederland toch met de oorlog te maken krijgt. Gebruik de volgende woorden: vluchten kamp voedsel België. In 9 krijgen twee landen ruzie

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

(Naar Antoine de Saint- Exupéry)

(Naar Antoine de Saint- Exupéry) (Naar Antoine de Saint- Exupéry) Tekst: Yvon Haan Toegevoegde teksten verteller: Pieter Kromhout Personages 1. Kleine prins 2. Piloot (de volgende personages kunnen dubbelrollen spelen) 3 Bloem 4. Koning

Nadere informatie

!"#$%&'&(%)*#+&,-#./##

!#$%&'&(%)*#+&,-#./## Brandaan samenvatting groep 6 Mijn Malmberg!"$%&'&(%)*+&,-./ :%$)-%330); (%)*+&0)&1$23.*%$!"$%&%'%"()%"$%%%*++%,$-%$%,./"$%%",)01%"2%./"3,)014/"$%.5./"$6785(%,$/8+/54%( 9%"(,*8'/"$%4/"$%.67.'/"/:;11%"1>>?.)%$%"*)($%4%.%+%,%.$"//,$%&%5(/$6

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie