ontributie N.V,R,* f 5,- per kalenderjaar Pug,, VAN DE REDACTIE 19 PRESTATIES 19

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ontributie N.V,R,* f 5,- per kalenderjaar Pug,, VAN DE REDACTIE 19 PRESTATIES 19"

Transcriptie

1 Lu 4 2 Q > 2 Q Q u o: O w c 2 d Lu a 2 Q Q T Lu Lu I I- A N O 2 O v) OI P c E a Q OI u 2 Q u E Q Q,

2 Ir. Dr J M.J= Kooy St Ignutiusstraat 99a, Breda, tel O (voorzitter) Dr J, J, Raimond Jr,, Zeiss-Planetarium, Grote Marktstraat 's--gravenhage, tel, O (vice-voorzitter),> C Dalman. Deylerweg 95, Wassenaar. tel O , (secretaris) J&L le Grand: Nassau Dillenburgstraat 41; 's-gravenhage, tel. O I (penningm ) Ir J. Geertsma, Graaf-van-Limburg-Stirums'craat 12 Huizen (NA) i tel O J de Groot, Van Riebeecklaan 40, Haarlem, tel O Ir., J-H Houtman, Vlijweg 3; Dordrecht. tel- O ,Vertregt, Mozartlaan 73, s-gravenhage, tel+ O " J. van der Vliet. Emmastraat 57, s-gr 1 Het lidmaatschap van de NVR is opengesteld voor leden van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (K,N,V-v L ) en voor leden van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde (N.V,W.-ô, S.) I Aanmelding lidmaatschap N,V,R. bij het bureau van een der beide bovengenoemde verenigingen, ontributie N.V,R,* f 5,- per kalenderjaar VAN DE REDACTIE 19 PRESTATIES 19 Pug,, ELFDE INT, CONG DE TOEPASSING VAN DE PL door ir A Lopes Cardozo en ir J J de Kler LEZING OVER RADIO-S TE RRENKUNDE (dr, J J. Raimond jr,) VARIA

3 Copk voor het volgend nummer gaarne uiterlijk 1 juni De laatste maanden dreht er tekort aan copie te komen.. Wel ontvangt de Redactie van verschillende leden afdrukken van artikelen door henzelf geschreven of knipsels uit binnen- en buitenlandse tijdschriften betreffende ruimtevaart, maar o.i, moet de kern van ons tijdschrift toch bestaan uit oorspronkelijke artikelen van de leden. Laat U dus niet onbetuigd! DE REDACTIE PIONIER V Ditmaal weer eens een Amerikaanse lancering &e een aparte vermelding verdient,, De volgende M-jzonderheden ontl.enen wij aan "NATURE"t afl, 19 m t 1960, blz,810: De Pionier V werd 11 maart 1960 te 13,OO uur U,T, gelanceerd door middel van een 3--traps Thor-Able---raket, waatvan de onderste trap een stuwkracht van 80 ton had, in een richting tegengesield aan de richting waarin de aarde om de zon I.oopt. De verwachting is, dat hij omloopstj.jd om de zon zal- hebben van 311 dagen, dat zljn perihelium 121 miljoen kilo-. er van de zon zal afliggen, en zijn aphelium 148 miljoen kilometer (Afstand aarde-zon is 150 m!,ljoen km, afstand Venus-zon 108 mi.lioen km) Hij heeft twee zenders: één van 5 waif en kdn van 150 watt: met deze laatste hoopt Jodrell-- Bank contact te houden gedurende 4 maanden na de lancering (fxeq, 378 megacyc!.es/sec.) en d:.f contact te hernieuwen wanneer h:j weer ""'in de buut" komt, De energie voor de zender maderen die zonne- aiaat voor straling met om sterkte en richting van het. magnetiscl.. het aantonen van m :cro--meteort.eten, De Pionie- V weeg+ 40 kg., Hij aal. vermoedelijk honderden jaren In zijn baan blijven, Op I april 1960 is in de V.S. gelanceerd de TIROS I, een kunstmaan van 122 kg, in de vorm van een pi!lendoos. Hij dlent voor hei observeren van de meiereo!ogische gesteldheid van de dampkring, en is daarvoor uitgerust met twee khne televisiecamera's, De lance: ing geschied-.. de om 12.,40 uw ned,rijd, door middel. van een drie"7aps---thor,-ableraket. Vooyover uit de eerste gegevens val.: op te maken, is de excenkkiteit van de baan klein, en dat moet wel zo bedoeld zijn: want and-ers zijn de foto's die op verschidlende tijden genomen worden slecht met elkaa- te vergelijken, Gesproken wordt over een hoygte van 700 km boven het aardoppervlak (wij ontlenen de gegevens aan '"'Het Pa:ooJ.iijv De ene camera maki foto's van een ge--- bied van 2000 km2, de andere van een gebied van 75 k d. Op deze laatste lot.o's kunnen meteorologen de aard van de wolkenformat;es vaststellen. Stations te Fort-Monmouth (New rsey) en Kaena Po.int op Hawail kunnen door signalen de camera's in werking stellen; dit chiedt u!.tsluitend als de lenzen op de aarde gerj.cht zijn en dle door de zon beschenen wordt, De opna,yen worden op een magnetische band vastgelegd en doorgezonden als de kunstmaan zich bi.j een van de stations bevindt, Dertig minuten daarna zijn deze voor bestudering door weerkundigen beschikbaar Wi.j herinneren onze lezers eraan, dat wie een voordracht wil houden op het llde congres, juli 1960 j.n Stockholm, zich onmiddellijk mei- onze voorzitter in verbinding moet stel-- l.en; de definitieve tekst van de voordracht moet uiterlijk 15 mei in handen zijn van de congres-commissie in Stockholm! Wie aan hel: congres wil deelnemen kan zich wenden tot onze wnd-secretaris, onze penningmeester de heer Le Grand, deze is in het bezi.t van folders voor aanmelding en verdere bij-" zonderheden 19

4 (Viellicht is bij het verschijnen van het blad zijn taak als secretaris weer overgenomen door de heer Dalmn) i let reisbureau RES0 heeft tal van excursiemogelijkheden gepubliceerd, ook voor wie v8ór of na hei congres Zweden en aangrenzende landen wil leren kennen - en Ir J,J, de KLEF? - Design for a coleopter-type space-ship, capable of starting and landing on earth, moon and planets, Propulsion by fusion-motors working with deuterion or perhaps better with lithium hydride. Launching and landing with auxiliary motors using fission-energy and kerosene, hydrazine or water as propellant o Lainching method, With weightdistribution and freightcapabilities + In het nummer van febr, 1960 van Ruimtevaart werd de mogelijkheid besproken een raketmotorgroep te ontwikkelen volgens de ideeen van WINTERBERG, JAPOLSKY, COLGATE en AAMODT, met een stuwkracht van ca ton en een uitstromingssnelheid van 1000 km/sec, Dit artikel beoogt nader in te gaan op de typische problemen die optreden, zodra men ertoe overgaat, dit motortype in toepassing te brengen. Het blijkt namelijk, dat juist de intensiteit van de uitgeworpen plasma-straal weer zijn speciale vraagstukken met zich brengt, Na een algemene uiteenzetting hierover, die zich bezig houdt met de wijze wacp-op de start zal moeten plaats vinden, en de vorm die het opstijg- en daaltraject zal moeten hebben, zal een uitvoerige beschrijving gegeven worden van de wijze waarop de beschreven motoren kunnen worden ingebouwd in een ruimteschip van een nieuw type. Di. ruimteschip berust op een idee, reeds in 1953 tijdens het Ruimtevaart-Çoqgres te, ZUXCH door Ir LOPES CARDOZO aangegeven, mar dat destijds nog niet werd gepubliceerd, Thans hebben wij dit ontwerp verder uitgewerkt en aangepast aan de huidige inzichten (1) en mogelijkheden, zoals die realiseerbaar zullen geacht kunnen worden over waarschijnlijk enige tientallen jaren, 5TAND VAM HET INTERNATIONAAL ONDERZOEK Alvorens echter op de bovengenoemde problernen in te gaan, kan het interessant zijn, hier enkele resultaten te vermelden, betrekking hebbende op het onderzoek van de methoden om thermo-nucleaire plasma Is te produceren, ivlen zou anders, na lezing van het vorige artikel allicht de gedachte voelen opkomen, dat papier geduldig is: toegegeven dat een fusie-reactor wellicht mogelijk is, evenals een raketmotor op dit principe gebaseerd, als men er in mocht slagen om een ontsteektemperatuur te verwezenlijken van 100 miljoen qraden, Maar hoe staat het nu in werkelijkheid hiermede? Na het congres voor tihermo-nucleraiie energie, gehouden in Upsala het vorige jaar, zijn er weer belangrijke inlichtingen vrijgekomen,(2) Wij vermelden hiervan alleen het volgende: In Los Alamos en in Washington heeft men metingen verricht aan een deuterium-plasm met een temperatuur van 12 miljoen graden en er het energie-spectrum van vastgesteld, Voor het eerst heeft men geconstateerd dat, in overeenstemming met de theorie, een zachte Röntgenstraling werd uitgezonden door het gas, Deze Röntgenstraling, niet te verwarren met de Röntgenstraling die wordt uitgezonden door een vaste kathode of ook wel eens door de wand van een plasma-reservoir, treedt slechts op bij temperaturen boven een miljoen graden Celsius, 1 ) ciifers tussen haakies verwijzen naar literatuurlijst aan het einde van dit artikel, 20

5 [Men had echter nog te kampen met een tamelijk groot verliespercentage van electronen naar de wanden, waarvan vervolgens koude electronen naar het gas terugkeerden, Een andere verliespost werd gevormd door de ultra-violette straling die werd opgewekt door electronen die terecht kwamen in verontreinigingen die op de wanden werden aangetroffen, Ook in Princeton rapporteert men een nog steeds aanzienlijk verlies van plasma, toejeschreven aan hoogfrequente trillingen in de electronen van het plasma. Vooral op het gebied van de magnetische spiegelwikkelingen die met gelijkstroom werken, boekt men evenwel een gestage vooruitgang, Het US, Naval Research Laboratory verklaart een temperatuur van 20 miljoen graden te hebben bereikt in een plasma-kamer met een lengte van ca, 30 cm, en voorzien van magneetspiegelwikkelingen, Op grond van deze proeven heeft men het plan over te gaan tot het aanbrengen van een vergrote installatie, waarmede men verwacht een maximum plasma temperatuur te zullen bereiken van 50 miljoen graden, Over het algemeen wordt de verwachting uitgesproken, dat het niet lang meer zal duren, of de ontsteektemperatuur van de waterstoffusiereactie zal zijn bereikt, De tijd die hiervoor aan research nog nodig is taxeert men op twee 6 drie jaar hoogstens, Uit Engeland komen eveneens berichten, dat daar met grote voortvarendheid het onderzoek naar thermo-nucleaire verschijnselen wopdt voortgezet, Verscheidene nieuwe onderzoekingsgroepen zullen zich met dit onderwerp gaan bezighouden, Een centraal research instituut voor plasm--physica en thermo-nucleaire reacties zal worden opgericht in Culham, Oxfordshire * Dat Nederland bij dit ondeizoek niet achter blijft volgt uit het artikel van Dr H,C.Brinkrc:i in TNO nieuws (16) waaruit wij ontlenen dat de plasma-fysica in Nederland in hoofdzaak beoefend wordt op het F.O.M.--instituut voor plasma-fysica op het landgoed Rijnhuizen te Jutphaast Ook de KEMA speelt hierbij een belangrijke rol, HET HOOFDPROBLEEM VERBONDEN AAN DE TOEPASSING VAN STRAALMOTOREN MET EEN ZEER HOGE UITSTROMI~GSSNELHEID Het probleem verbonden aan straalmotoren met een uitstromingssnelheid van de orde van grootte van 1000 km/sec, gecombineerd met een stuwkracht die zo groot is, dat deze motoren gebruikt zouden kunnen worden om van de aarde op te stijgen, is gelegen in de energierijkdom van de stuwstraal, De aard of werkingswijze van de motor is hierbij eigenlijk niet van direct belang. Of de motor nu een ionenstraal uitwerpt, een plasma-straal of een photonenstraal maakt geen verschil, Zodra bij een dezer motoren de stuwkracht honderden of duizenden tonnen gaat bedragen, bij de vermelde waarden voor de uitstrominyssnelheid! is het allesoverheersende vraagstuk, hoe deze motoren benut kunnen worden zomer schade voor de omgeving. (5) Dit probleem is voor de ruimtevaart van meer dan gewone betekenis, Men kan wel zeggen, oat van de oplossing van dit vraagstuk de toekomst van de ruimtevaart geheel afhangt, meer dan van iets anders,, Volgens sommige deskundigen zouden medische problemen het zwakke punt van de ruimtevaart vormen, Men kan echter met grond ernstige bezwaren maken tegen deze opvattinr;. Zeker, medische problemen tellen zeer zwaar o.,a, het gevaar door cosmisclie straling en meteorieten vooral zolang menj zoals in het begin van de ruimtevaart het geval zal zijn, een of twee, wellicht drie bemanningsleden in een oncomfortabele ruimtecapsule opsluit, om ze zo aan de meest harde eisen te onderwerpen van het pionierstijdperk van de ruimtevaart. Maar men zal het er toch wel over eens zijn: dat, wil men ooit tot een ruimtevaart komen; die op enigerlei schaal te vergelijken is met de huidige luchtvaart, het nooit de bedoelins kan zijn, tot dit stadium beperkt te blijven. En dit is de bedoeling ook niet, In verscheider;.. landen maakt men immers al plannen tot het inrichten van minstens één basis op de maanl waarvoor een aanzienlijk transport aan personeel en materiaal nodig zal zijn, Het is logisci: dat een onderneming van een dergelijke schaal om ruimteschepen vraagt met een behoorlijge vervoerscapaciteit, anders valt er over een dergelijke occupatie niet te denken, maar kan er hoogstens sprake zijn van een expeditie die,, wat het risico betreft, nog niet te vergelijken is met de meest stoutmoedige poolexpeditie met hondensleden uit het verleden. Zal het werkelijk niet meer worden dan zo n expeditie? Wij geloven stellig dat er veel neer mogelijk is, Maar dan staat men ook voor de onafwijsbare conclusie, dat men voor al dot 21

6 transport, gebruik zal moeten maken van de voortstuwing met het hoogste rendement, dus rnet de allerhoogste uitstromingssnelheid die er beschikbaar is, die tevens in staat stelt van het aardappervlak op te stijgen Onherroepelijk komt men dan vroeg of laat weer te staan voor het bovengenoemde probleem: hoe deze intense stralen te gebruiken en toch geen gevaar op te leveren voor het aardoppervlak, Hier ligt misschien ook een gebied van onderzoek voor ruimtevaartmedici. Dr Eugen Sanger vermeldt in zijn artikel (3) "Zur Theorie der Photonen Rakete" op pug-40, dat de schijnwerperkegel van een photonen-straalmotor, op 500 km afstand alle leven onmiddellijk vernietigt, op1000 km afstand over een oppervlakte van 8000 km2alle bossen zou in brand steken en eerst op 5000 km een straling geeft van een intensiteit zoals wij op aarde van de zon gewoon zijn, Hieruit blijkt wel duidelijk, dat photnenstraalmotoren niet tijdens het opstijgen gebruikt zullen kunnen worden. Voor de ionen- en plasmamotoren die met kernfusie werken liggen de verhoudingen wel iets gunstiger, (De ionen- en plasma motoren die niet met kernfusie werken werpen een straal uit met een zodanig lage intensiteit hiermede vergeleken, dat voor enig gevaar voor de omgeving, afgezien van wellicht enige radicuctiviteit van een eventueel gebruikte splijtingsreactor, niet gevreesd behceft te worden, mar deze bezitten het grote nadeel dat het voortstuwingseffect laag is, of dat de voortstuwingskracht zelf laag is, twee oorzaken die maken dat van dit motortype geen spectaculaire prestaties verwacht kunnen worden). De ionen van het fusieplasm, evenals de electronen daarin, worden immers onder controle gehouden door zeer sterke magnetische velden Door passende dimensionnering van deze velden in de straalpijp, waardoor het plasma tenslotte de motor verlaat, kan men bewerken da deze straal een verwijding gaat vertonen, zodra de straalpijp is doorstroomd, Dit effect wordt in de hand gewerkt, doordat de ionen en electronen beiden in het axiale mgnetische veld in de straalpijp een schroefvormige baan beschrijven, De deeltjes hebben dus een kan met een hoofdzakelijk axiale snelheid, mar ook met een, kleinere, dwarsgerichte sotatiecomponent, die een spreiding bewerkt van de plasmadeeltjes Het moet mouelijk geacht worden, op deze wijze een voortstuwingsstraal te verkrijgen die een tophoek vertoont van ca, 370. Het voortstuwingseffect gaat hierdoor slechts met enkele procenten achteruit, terwijl het schadelijk effect van de straal, onder voorwaarde dat de straal wordt gebruikt vanaf een hoogte van minstens 30 km en onder een invalshoek met het aardoppervlak van minstens 300, tot aanvaardbare proporties wordt teruggebracht Wij zullen dit hieronder aantonen voor het geval fusieplasmamotoren gebruikt worden van het type zoals zijn beschreven in het nummer van Ruimtevaart van febr, Men zal zich herinneren, dat voor de motorgroep die daar het onderwerp van het artikel uitmaakte, de volgende gegevens golden: MOTORGROEP VAN DRIE MOTOREN, elke motor aan het eind van de startperiode werkende met deuterium stuwkracht per motor 800 ton uitlaatsnelheid 1 O00 km/sec fusietemperatuur 108 oc s t uws tofverbruik/motor 8 kg/sec De totale stuwkracht van de motorgroep dus 2400 ton bedragende, is het gemakkeiijk hieruit af te leiden, dat de totale energie die met de stralenbundel wordt afgevoerd neerkomt op 27 x lo9 kcal/sec, Fig,7 laat zien, hoe deze energie over het aardop pervlak verdeeld wordt, voor het bouenaangegeven gebruik van de fusiestraalmotor, De gasstraal, die eigenlijk een straal zeer snelle deeltjes is, die de eronder gelegen dampkringmoleculen kombcrrdeert, heeft talloze werkingen, waarbij van de luchtmoleculen op verschillende wijzen electronen worden losgescheurd, Het is onmogelijk om in dit korte bestek afdoende in te gaan op al de chemische omzettingen en ionisatieprocessen die zich hier kunnen gaan afspelen (5). Het zal zeer zeker een van de eerste noqdzakelijkheden zijn, om na te gaan of hierbij soms ook gevaarlijke of hinderlijke stralingen van secundaire aard zouden kunnen ontstaan, afgezien natuurlijk van de warmtestraling die zich int de door de straal getroffen luchtmassa's gaat ontwikkelen, Fig.7 laat zien, dat de warmteontwikkeling die te verwachten is, op het punt dat het dichtst bij de oorsprong van de straal ligt, 5,7 kcal/m2 sec, bedraagt, maar daarna zeer snel afneemt, Ter vergelijking diene, dat de verwarming door een loodrechte bestraling van de zon ongeveer 0,24 kcal/m 2 sec is. 22

7 \

8 Men heeft zo de &schikking over een oceaantraject van meer dan 2000 km. Zoals uit hei hieronder volgende zal blijken, is dit zeer zeker voldoende om het ruimteschip in orbit te brengen. Dit gehele oceaantraject is vrij van eilanden, zodat, als m n het scheepvaartverkeer hieromheen leidt, geen gevaar of hinder kan ontstaan tengevolge van de kortstondige, intense bestraling, OPSTIJGMANOEUVRE Fig., 16 geeft een indruk van een opstijging tijdens het begin van de start waarbij de startmotoren Op volle kracht werken 24

9 De meest economische wijze om op te stijgen is duidelijk gemaakt in fig.8. Daaruit Daar uit het voorgaande gebleken is, dat de fusiemotoren pas op grote hoogte (30 km) in werking kunnen worden gebracht, en dan nog slechts onder een niet te grote invalshoek met het aardoppervl.ak, heeft men andere motoren! startmotoren nodig om deze hoogte te bereiken, Het begin van de opstijging vindt daarom uitsluitend met behulp van deze motoren plaats en wel langs een z.g, raketlijn, waarbij na 50 sec een hoogte bereikt is van ca m,? terwi jl de snelheid dan is 600 m/sec, Worden op dat ogenblik de startmotoren afgeschakeld, dan stijgt het ruimteschip in een ballistische kan nog verder tot m. In dit tijdsverloop (ruim 30 sec) moet het ruimteschip met behulp van de stuurstralen in de juiste positie gebracht worden, waarbij de straalbuizen van de fusiemotoren omlaag gericht zijn onder een hoek met de horizon van 300. Wanneer vervolgens in het punt F de groep fusiestraalmotoren wordt ingeschakeld, levert deze een lift van 1200 ton en een stuwkracht van 2080 ton, waardoor dus in horizontale richting een versnelling bereikt kan worden van 1,75 ge In werkelijkheid is de tijdens deze versnellingsperiode doorlopen baan echter niet horizontaal, maar volgt een zeei flauwe spiraal, die onder een constante hoek van 10 met de horizon over een gote-cirkel afstand van ca, 2065 km klimt van 30 km naar 66 km, zoals fig. 9 laat zien, Tijdens het doorlopen van deze stijgspiraal, wordt de invalshoek waaronder de straal van de fusiemotoren het aardoppervlak treft kleiner en kleiner, tot tenslotte in het punt waar, op een hoogte van 66 km de orbitaalsnelheid bereikt wordt, de straal volkomen horizontaal gericht is, Men kan nu de fusiemotoren uitschakelen, en wachtentot een gunstige positie bereikt is om te kunnen doorstartun naar de ontsnappingssnelheid, Bij dit laatste behoeft de aarde geen enkele hinder van de uitlaatstralen van de fusiemotoren meer te ondervinden, daar deze stralen geen lift meer behoeven te produceren, doch tangentiaal aan de orbit gericht kunnen blijven, Rij de landing gaat men precies op tegengestelde wijze te werk, Afgeremd wordt dan zodaniq., dat de re-.entry-snelheid op 30 km hoogte afgeremd is tot enige honderden meters per sec, In vrije val daalt men tot een hoogte van ca. 15 km, waarbij de valsnelheid oploopt tot onge-- veer 550 m/sec. Deze valsnelheid wordt vervolgens afgeremd met de start-- en landiiigsmotoren, met een vertraging van ca 1 g. COR10 LISKRACH TEN EN MASSA TRAAGI-IEIDSMOMENTEN TIJDENS DE OPSTIJGING Daar het maximaal GD2 van het volbeladen ruimteschip bedraagt 2 x O9 kgm (dezelfde waarde voor het lege schip, d.w,z. zonder stuwstoffen bedraagt 1,24 x 104 kgm), kan men gemak- kelijk narekenen, dat indien de hoeksnelheid van het ruimteschip om een horizontale as in het punt Hl (zie fig. 8) 20/sec bedraagt, een stuurkracht tijdens de vrije vlucht met gestopte motoren langs de parabool van Hl naar F nodig is (aan een arm van 33 m gemeten vanuit het zwaartepunt) van 1,75 ton. Als gevolg hiervan is het ruimteschip in het punt F vrij van enige rotatiesnelheid, Hieruit blijkt wel duidelijk, dat de stuurkrachten die nodig zijn om het massatraagheidsmoment te overwinnen, slechts van ondergeschikte betekenis zijn. Corioliskracht tijdens het werken van de motoren, ten gevolge van de volgens fig,8 vereiste draaisnelheid: 00) (1 1). Voor dezelfde bovengenoemde draaisnelheid vindt men een totale Coriolis-kracht tijdens het werken van de vier startmotoren van 112 ton, Daar deze kracht werkt aan een arm van ca 3 m, zoals uit fig. 11 blijkt, resulteert dit, omgerekend op de voortstuwingskracht van de werkende motoren, in een vermindering resp, een vermeerdering van de normale stuwkracht van 5,l ton per motorgroepstuwlaacht van 1600 ton: of slechts 0,3 %. Tijdens het werken van de fusiemotoren is het resultaat nog gunstiger. Daar de zwenkbeweging van de stand met helling 300 naar de volkomen horizontale stand volbracht wordt in ca, 7 minuten, wordt de hoeksnelheid om de horizontale as gemiddeld ongeveer 0,001 rad/sec, zodat, zelfs bij de enorme uitstroomsnelheid van de fusiemotoren de Corioliskracht niet groter blijkt te zijn dan 3 ton. Daar nu, alweer uit fig, 11 volgt dat de hefboomsarm van deze kracht ca. 7 m bedraagt, geeft het draaimoment van kgm tenslotte een stuurkracht van ongeveer 700 kg* 25

10

11 NAVIGATI EKOEPEL LOSKRAAN START- MOTOR C 4 maal 800 -ion stuwkracht) HOOFDMOTOREN FIG li LANGS DOORSNEDE

12 SCHEM PI HE In de pocket-literatuur vindt men ruimteschepen afgebeeld, die van chemisch aangedreven rockets zijn afgeleid, en daardoor eigenlijk alleen zouden kunnen landen op van te voren geplaneerde terreinen. Bij een landingspoging op niet aldus gevormd terrein zouden ze om-- vallen en even hulpeloos zijn als een tor die op zijn rug ligt- Ze hebben veelal een stel poten, die tijdens de landing door vlammen omgeven zouden zijn, en tengevolge daarvan zouden week worden en doorbuigen, Of men vindt een wiel afgebeeld, dat geen start-. of landingsmogelijkheid biedt, en in onderdelen vanaf de aarde zou moeten naar boven gestuurd worden, om daar # temidden van kosmische straling: aan elkaar bevestigd te worden. Op aarde zou dit overeenkomen met het samenstellen van een schip uit een waterdicht voorschip en een dito achterschipl die bide in he.t water dcijven, Onnodig te betogen, dat het moeilijk is, om zodoende tot solide constructies te komen, nog daargelaten de onmogelijkheid om stat- en landings-oefeningen te houden, wat toch een eerste vereiste is om het risico voor een interplanetaire bemanning tot een aanvaardbare mate terug te brengen. De psychologische factor, waaraan door deskundgen in ons land de nodige aandacht wordt ksteed, komt hierbij ook om een hoekje kijken: hoe beter de bemnning geoefend is, ten dele in simulatoren, ten dele in het ruimteschip zelf, hoe groter hun zelfvertrouwen zal zijn, en hoe beter zij de dagenlange afzondering zullen kunnen uithouden, dieruit is de gedachte naar voren gekomen, of het bij gebruik van fusie-motoren niet moge- 1. irjk zou zijn, om tot een meer rationele bouw van een ruimteschip te komen, De eerste eis die zodiende naar voren komt, is wel: Het schip moet bij landing op enigszins oneffen en/of hellend terrein niet kapseizen, dus plat zijn, Een tweede eis is, dat het moet kunnen starten, dus dat het motoren bezit die vrij hoog bo-. ven het grondvlak opgesteld zijn, en welker uitlaatstraal zo min mogelijk door het ruimteschip zelf gehinderd mag worden, Dit houdt in, dat de startmotoren aan de buitenkanten van &t schip gemonteerd moeten zijn, Gegeven de noodzaak, om geen gevaar op te leveren voor het oppervlak van de planeet van waaruit de reis ondernomen wordt, volgt hieruit, dat bij de huidige stand van de techniek als startmotoren een type in aanmerking komt dat met behulp van een kernreactor stuwstoffen als pentaan of hydrazine vergast en vervolgens verhit tot C., zodat een uitstroomsnelheid bereikt kan worden van minstens 6400 m/sec, (jezien de prestaties, die de laatste tijd op het gebied van ruimtevaart behaald zijn, lijkt de veronderstelling gewettigd, dat aan één of aan beide zijden van het ijzeren gordijn een dergelijk stel motoren in ontwikkekng is, (6) (7) Bij het ter perse gaan van dit artikel.jereikte ons het bericht, dat de Amrikaanse luchtmacht reeds in het z,g, "Project SLam,' een motor met een dergelijke kern-reactor in gebruik genomn heeft, :Iet is voldoende, dat he.t ruimteschip tegen de aardse zwaartekracht kan staten, Immers, de zwaartekracht aan de oppervlakte van de hemellichamen die in de eerstvolgende decenilia als reisdoel in aanmerking komen, (de manen van Aarde en Mars, deze planeet zelf en Venus), is kleiner dan de zwaartekracht op Aarde, Wij nemen dus aan, dat vier van zulke, op verhitting van stuwstoffen met behulp van een lmnreactor berustende motoren, elk met een stuwkracht van 800 ton, dus samen 3200 ton, voor het in dit artikel beschreven ruimteschip gebruikt zullen kunnen worden als startmotoren, Zie American Patent 2, en British Patent 754,559. In fig, 7 is op het met "raketlijn" aangegeven traject afgebeeld, dat het ruimteschip start op de aan de zijkanten aangebrachte startmotoren, terwijl het de "spiraal met 1 stijghoek?: aflegt met behulp van de centraal aangebrachte fusie-motoren. :Zen algemeen overzicht van de constructie, en hoofdafmetingen van het ruimteschip, zijn in fig, 11 (langsdoorsnede), fig. 12 (bovenaanzicht) en fig. 13 (zij-aanzicht) te vinden.?lieraan liggen ten grondslag in hoofdzaak drie (zie resp, pag,29)

13 3G3NSBGU0 SOtIWl I1 913 N3öOlOWGdOOH lh3iznwwn3aob

14 co U CTI EP R INCI PES De straalmotoren waarmede het begin van de start en het laatste gedeelte van de landing wordt uitgevoerd, zijn verbonden door een stijve gestroomlijnde ftbrug" constructie, waarvan de overspanning onderbroken wordt door een tweetal pijlers, die dienst. doen als landingsgestel. Deze pijlers hebben ook dwars op de "brug:' een zo groot mogelijke spreiding, waaldoor een landingsgestel verkregen wordt met een zeer grote ondersteuningsbasis I een waarborg biedend tegen omvallen, mede in verhcrnd met de uitgesproken lage ligging van het zwaartepunt, terwijl de punten waar het landingsgestel de grond raakt zo ver liggen van de plaatsen waar de hete gasstralen van de start en landingsmotoren de grond raken, dat deze landingsorganen betrekkelijk koel blijven en een temperatuur aannemen van hoogstens enige honderden graden. Om deze grote afstand tussen de buitenmotoren uitvoerbaar te maken, is de :!brug".' samengesteld uit holle liggers waarvan de wanden op de smalste plaatsen toch altijd nog minstens een meter van elkaar afliggen en waarvan de holle ruimte benut wordt voor het onderbrengen van pompen, hulpwerktuigen en een klein gedeelte van de stuwstoffen, 2e HET CO LEOPTERP RINCIPE, De stuwstoffen voor het overgrote deel en de bemanningverblijven geheel zijn ondergebracht in een ringvormige, gestroomlijnde coleopterconstructie, die het middengedeelte van de "bru versterkt./ Verschillende voordelen worden hieruit verkregen: a, zonder overmatige verzwaring van de constructie kan gevolg gegeven worden aan het principe sub le om ook in dwarsrichting de landingspoten zo ver mogelijk uit elkaar te plaat--- sen. b- De lengte van de coleopterconstructie in de vliegrichting is geringer dan van een gestroomlijnde cylinder van dezelfde inhoud, Deze lage gedrongen bouw veroorxaakt niet alleen de zozeer gezochte lage ligging van het zwaartepunt, noodzakelijk voor een stabiele onder-- steuning na het landen,, maar brengt ook met zich mde, dat veel beter weerstand geboden kan worden aan de dwarsversnellingen tijdens het opstijgen en landen. Dit is van grote betekenis, omdat het feit, dat zo spoedig mogelijk moet worden overgeschakeld van de startmotoren op de hoofdmotoren met zich brengt de eis, dat zo spoedig mogelijk een bocht met een zo klein mogelijke straal beschreven moet worden, teneinde het ruimteschip in een positie te brengen waarbij inderdaad de fusiemotoren zonder gevaar op te leveren de voortstuwingstaak zullen kunnen overnemen 3e STRA LINGSBEVEILIGINGSPRINCIP E, a, Bemanningverblijf uitgevoerd als ringcabine, aan alle kanten omringd door vloeistofmantels van zwaar water; die nadelige straling voor een groot deel tegenhouden en die als stuwstoffen desnoods opgebruikt kunnen worden tijdens de landing bij terugkeer op aarde,. b, De buitenmotoren, te gebruiken voor start en landing zullen waarschijnlijk met splijtingsreactoren (6) voorzien moeten worden, Beveiliging tegen de straling daarvan afkom tig geschiedt in de eerste plaats door de mote afstand van deze motoren tot de coleopterring, maar bovendien doordat de dwarsverbinding van het landingsgestel deze straling doende tegenhoudt. c, Van de groep fusiestraalmotoren (drie stuks), werkt, zoals men zich zal herinneren uit de hiervan gegeven beschrijving, de middelste motor gedurende slechts korte tijd als plasma-. reactor (zie fig.12)". Daar het hierbij echter gaat om een kernreactie die zich afspeelt in een splijtbaar gas, dat men na de weinige minuten dat de plasma-reactor gewerkt heeft, kan laten ontsnappen, behoeft hier geen blijvende bron van radioactieve straling achter te blijven, Wat de fusiemotoren zelf betreft (en dit geldt dus ook voor de plasma-"reactor als deze in een iets later stadium eveneens als fusiemotor gaat werken) deze verspreiden ge-- lukkiq qeen radioactievestraling maar zenden hoogstens zachte röntgenstzalen uit., Ook deze straling is maar zeer tijdelijk en treedt dus niet meer op, nadat de opstijgperiode van maximaal 10 minuten beeindigd is, Gedurende deze tijd kan de bemanning zich terugtrekken in dat gedeelte van de ringcabine dat in fig. 12 is aangegeven met A-B, Dit gedeelte is het veiligste van de gehele ringcabine wat straling van de motoren betreft, Is de start een- 30 maal achter de rug: dan kan men zich vrij door de gehele cabine bewegen, Het heeft natuurlijk zin het gedeelte A-B door passende afscherming nog extra te beveiligen.

15 Uit allerlei overwegingen, die uit de eis van bruikbaarheid voortvloeien, is de vorm van het ruimteschip gegroeid, Er doet zich, om te beginnen de vraag voor, wat er nodig is, om het ruimteschip met fusiemotoren in tangentiele zin langs een orbit (satellietbaan) aan te drijven. Dit houdt in, dat de richting van het ruimteschip voortdurend moet kunnen worden bijgeregeld, o,a, om te voorkomen, dat de gasstraal het aardoppervlak onder een te grote hoek zou raken. Zelfs, al zou een der fusie-motoren een storing krijgen, dan nog moet de mogelijkheid van bijsturen nog bestaan. Hiervoor nu kunnen weer de startmotoren gebruikt worden. Rest nog een automatische beveiliging aan te brengen, om te voorkomen dat de gasstraal de aarde ongunstig zou treffen, of andere gezegd: de fusie-motoren uit te schakelen! als hun straal de planeet op een kleinere afstand dan (in het getekende geval) 41 km zou treffen. Dit kan door middel van een radar-installatie, die de afstand van het ruimteschip tot de oppervlakte van de planeet, en het verschil in richting tussen de as van de fusiemotor en de verbindingslijn met het midden van de planeet meet, Als beiden onder een bepaald minimum komen, schakelt een electronische inrichting de fusie-motoren uit en eventueel de startmotoren in, Er wordt natuurlijk echter verwacht, dui. de automatische piloot het niet zover zal laten komen dat deze beveiliging in weriting moet treden, Behalve start- en hoofdmotoren moeten er ook stuurmotoren zijn, om tijdens een landing horizontale verplaatsingen en/of richtingsveranderingen te kunnen teweegbrengen, of een ongewenste draaiing te stoppen. Daar de hiervoor benodigde krachten slechts een fractie van het gewicht hoeven te zijn, kan voor de stuurmotoren (zie fig,l2) met kleine uitlaatkegels de zijkanten van de startmotoren worden volstaan, een globaal overzicht van de functies der verschillende motoren gegeven is, kan het hebben iets verder op de verdeling van de start- en stuur-motoren in te gaan. Opdat de startmotoren tevens de stand van het ruimteschip kunnen bepalen, is het nodig dat twee dezer motoren, afhankelijk van de wijze, waarop ze gecombineerd zijn (buiten de reeds genoemde stuwkracht natuurlijk) bovendien al of geen koppel om een horizontale as kunnen uitoefenen; vandaar, dat de startmotoren in de getekende vier groepen zijn ondergebracht. Om in de eindphase van een landing verplaatsingen in de lengterichting van de brug, dwars op de stuwas, zonder draaiing om deze as, te kunnen uitvoeren, moet er op alle vier startmotoren een stuurmotor zijn; dit zijn er dus vier, Voor verplaatsing in de richting van de breedte zijn er ook vier nodig; samen zijn er dus acht stuurmotoren nodig, Door de motoren diametraal te combineren is het mogelijk, om geen verplaatsing, maar uitsluitend een koppel om de verticale of stuwas teweeg te brengen. Echter moet de stuurinrichting en ook de automatische piloot erop ingesteld zijn! dat bij het uitoefenen van een verplaatsing, dus met twee in gelijke richting werkende stuurmotoren, er een koppel om een der of beide horizontale assen van het ruimteschip zal ontstaan, wanneer het vlak door de hartlijnen der stuurmotoren in kwestie niet tevens door het zwaartepunt van het ruimteschip gaat, en dit punt is, door het verbruik aan stuwstoffen gedurende de reis, aan verandering onderhevigi zodat wanneer men alleen een horizontale verplaatsing beoogt een koppel om een horizontale lijn nooit te vermijden zal zijn. Om dit koppel tegen te werken zal het nodig zijn om een combinatie van twee in gelijke richting werkende stuurmotoren (b.v. aan de rechterzijde) steeds te laten samenwerken met twee startmotoren (in dit geval aan de 1inkerzijde)waarvan de stuwkracht verhoogd is vergeleken met de rechterstartmotoren, ieruit volgt, dat het aanbeveling verdient om de stuurmotoren zo hoog te plaatsen, dat het artepunt van het ruimteschip steeds aan een zijde van het gemeenschappelijke vlak door hartlijnen zal blijven, b.v. steeds onder dit vlak. Verder volgt uit deze combinatie, dat bij een landing, even voor..touch-down een horizontale versnelling steeds met een op-.- waartse versnelling zal samengaan. Daar deze soort besturing echter alleen tijdens starts en landingen plaats hoeft te vinden, wordt de verticale versnelling toch in de algemene besturing gecamoufleerd, zodat men, wat het aantal motoren betreft, met de bovenbeschreven inrichting zal kunnen volstaan, Men ziet dat de kstuurbaarheid verkregen is, zonder dat er roeren of zwenkbare motoren voor nodig zijn: alle manoeuvres zullen met vaste, mits regelbare motoren, kunnen uitgevoerd worden. Tot zover over de motoren, Thans iets over het eigenlijke lichaam van het schip. Dit moet het personenverblijf en de vracht herbergen, Ofschoon we er van uitgaan, dat er een oplossing gevonden zal worden voor de vraag, hoe de kosmische straling zonder veel materiaal onschadelijk te maken, heeft het toch wel zin, om 31

16 het personenverblijf te omhullen door het vrachtruim en de stuwstoffen, om zodoende de be-- scherming tegen kosmische straling nog te accentueren; daar dit materiaal er nu eenmaal is ~ Het spreekt evenwel vanzelf I dat di-t niet de hoofdbeveiliging tegen kosmische straling kan zijn. Daar wacht de wereld nog op, Een ander gezichtspunt voor vormgeving van het personenverblijf is, dat het nodig kan zijn, om het personenverblijf in de rondte te laten draaien: als de motoren buiten werking zijn, bij voorbeeld na het overschrijden van de ontsnappingssnelheid ten opzichte van de planeet van vertrek, Ook kan het ruimteschip door onwillekeurige bewegingen wel eens in draaiing raken, In beide gevallen moet er in net personenverblijf een gelijkmatige centrifugaalkracht heersen: en hieruit volgt, dat het ongeveer de vorm van een cylinder moet hebben, De vorm van vrachtruim plus personenverblijf is nader te preciseren uit de overweging dat bij start en bij het binnenkomen in de atmosfeer de aerodynamische weerstand zo klein mogelijk moet zijn. Een oplossing hiervoor is de coleoptervorm, De verbinding tussen de startmotoren en de coleopter moet de constructie van een brug hebben, met de boog naar beneden gekeerd, zodat de startmotoren zo hoog mogelijk aangebracht zijn. Bovendien kan men dan over de horizontale bovenzijde van de brugconstructie een loskraan laten lopen, voor het lossen van vracht uit de coleopter, en het transporteren van reserve-onderdelen naar de verschillende motorenn, De brugconstructie loopt door de as van de coleopter en dient zodoende ook om de krachten van de hoofdmotoren op de coleopter over te brengen, Ook voor de*brugconstructie geldt de eis van stroomlijnvorm zowel in opstijg- als indaal-' richting, zodat hij als twee gestroomlijnde balken gemodelleerddient: te worden. Niet in detail aangegeven is het noodzakelijke dwarsverband, Centraal, boven de horizontale kant van de brugconstructie, die we "dek" zuilen noemen, bevindt zich de commandopost, met daarboven de navigatiekoepel, Onder de commandopost is de garage waarin de loopkat van de loskraan gedurende de reis constructief aan het schip bevestiga is, om de kans op beschadiging zo klein mogelijk te houden. Om het schip op enigszins hellend en enigszins oneffen terrein te kunnen laten landen, heeft het twee stellen poten, waarvan elk stel door een boog aan elkaar en aan de coleopter is verbonden. De poten zijn zo wijd uit elkaar, dat zij de stralen uit de motoren tijdens het starten zo min mogelijk hinderen, en ze houden de coleopterconstructie hoog genoeg boven het steunvlak van de poten, om hem niet met oneffenheden van het terrein in aanraking te laten komen, Op twee diametraal t.o,v. elkaar liggende. poten is een elektronisch rondzoekende radarinstallatie gedacht, die dient om middelgrote en zeer grote me.teorieten te signaleren, Kleine meteorieten worden opgevangen in de uitwendige bekleding van het ruimteschip, die uit een capitonneermiddel kan bestaan (z.g. meteoor bumper) In het personenverblijf moeten tafels, vloeren enz. zich loodrecht op de heersende kracht instellen, hoe deze ook gericht is. Deze kan zijn: 1) het gevolg van de versnelling door de aandrijving, dus evenwijdig aan de verticale as va het schip; 2) het gevolg van ronddraaien om de verticale as; dan is de kracht loodrecht op de verticale as gericht; 3) een combinatie van 1) en 2); dan is de kracht scheef ten opzichte van de verticale as gericht, Hierom moeten tafels, vloeren, enz. opgehangen worden, en moet men rn hangmatten slapen, Blijft nog op te lossen, hoe E n van de ene sector van het personenverblijf zonder hinder naar een andere sector moet kunnen overstappen. 32

17 4,5 GEGEVENS EN PRESTATIECIJFERS MOTOREN 4 start- en landingsmotoren waarin met behulp van Uranium door middel van splijtings-- energie een inerte stuwstof waarvoor gekozen werd petroleum of hydrazine, te verhitten tot C uitstroomsnelheid van het gas 6400 m/sec, stuwkracht per motor 800 ton totale stuwkracht bil de start op aarde, 2400 ton stuwstoffenverbruik 5000 kg/sec werktijd tijdens het opstilgen 50 sec bereikte hoogte" 30 ton (na ca 108 sec) UITSTROMINGSSNELHEID VAN DE STARTMOTOREN, Voor het bepalen van deze snelheid hebben wij ons op het standpunt gesteld, dat het overeenkomstig de onderzoekingen van Gluckstein en Ross (14) (15) mogelijk moet worden geacht om de stuwstoffen onder invloed van de intense bestraling in de reactor, zowel door neutronen als door gamma stralen, in gedissocieerde toestand aan het de gassen verhittende deel van de reactor toe te voeren. Behalve deze invloed, is er volgens Ross nog de mogelijkheid om deze werking te ondersteunen door een bestraling toe te passen met een Mcs hoogfrequente magnetron, Voor petroleum als stuwstof met formule cn ES2n+2. in hooidzaak bestaande uit de fracties c8 H18 tot C12 HZ6 vindt men als het gemiddelde moleculairgewicht van de zo ontstane vrije radicalen: M ~ 12n + 2n +2 3n 2 3ij een temperatuur van 30OO0C in de reactor vindt men met de formule M 4,5 = 6,75 km/sec Veiligheidshalve rekenen wij echter met 6 4 km/sec uitstroomsnelheid. Voor hydrazine vindt men op dezelfde wijze eveneens een snelheid van ongeveer 6.4 km/sec Opgemerkt wordt hierbij, dat de temperatuur van 30OO0C ook werd toegepast bij de XLR motor van Pratt & Whitney die pas met groot succes beproefd werd, zodat de temperatuur zeker niet onuitvoerbaar hoog geacht moet worden. I HOOFDMOTOREN 3 hoofdmotoren van het type beschreven in Ruimtevaart van febr, 1960a Thermonucleaire verhitting van de stuwstof (helium-straal) door beheerste fusie-reactie Uitstroomsnelheid van de gevormde heliumdeeltjesr 1000 km/sec Stuiikracht per motor: 800 ton Totale stuwkracht van de fusiemotoren: 2400 ton Stuw st ofverbruik: 24 kg/sec MEDE TE VOEREN STUWSTOFFEN Het ontwerp biedt ruimte voor de volgende maximale hoeveelheden stuwstoffen: voor de start - en landingsmotoren: maximaal: 700 ton hydrazine petroleum cf pentaan voor de fusiemotoren maximaal : 150 ton deuterium o 150 ton lithium hydride 33

18 In de hieronder weergegeven tabel I is de gewichtsverdeling verantwoord voor ruimteschip, bemanning en machine-installatie, met uitzondering echter van het gewicht dat nodig is voor de opslaginrichting voor de fusie-stuwstoffen en wel om de volgende reden: De fusiemotor die werd beschreven in Ruimtevaart van febr is kestemd om te werken met deuterium (zwaar waterstof) als drijfmiddel, zoals men zich zal herinneren, TABEL I, G EW /CH TSV ER D EL ING CONSTR UCTIEGE WICHT Grote langsligger (Cural-b staal) Loopkat Toruslichaam, uitwendig (Cural) huidplaten ringliggers vers ti jvingselenienten Tanks voor hydrazine of petroleum Ringcabine Landingsgestel 1 O, 6 ton !5 ton 77,2 ton , ,6 SEMANNING MET UITRUSTING 16 man, 50 kg persoonlijke bagage per man Luchtbehandeling (4) voor 16 man gedurende 30 dagen Cabine apparatuur, radio, televisie Navigatie MO TOR EN 4 Startmotoren, elk als volgt: U235- kern volgens von ZBOROWSKI (7) 4 ton mantel 6 straalpijp 3 afschermplaat aan cabinekant 4 ophanging 1,,2-18,2 ton 4 x 2 Groepen hulpwerktuigen, elke groep als volgt, 2 s t uwst ofpompen 21 ton 2 turbines 9;5 2 fundatieplaten 4 1 electrische generator 7 inclusief tandwieloverbrenging - 41,5 ton 2 x 6 Stuurmotoren ,5 4t5 72,, 8 83,O 5,6 34

19 k 2 Fusiemotoren, elk als volgt, electrische wikkeling neutronenreflector w andcons truct ie koelmantel plasmagenerator 2 magnetrons 1 phaseverschuiver 1 autotransformator 1 gelijkrichter 1 opwek- en regelgenerator 12 ton ton 2x 1 Fusie-motor, tevens geschikt als plasmagenerator waarvan het gewicht dientengevolge boven de 55 ton vermeerderd wordt met: 1 straalpijpafsluiter 11,6 ton regeling met Cadmiumstaven 209 deuteriummantel Ophangelementen van fusie-motorgroep Leidingen plus regelapparatuur 75,3 ton 75, Gewicht exclusief opslaginrichting voor fusie-stuwstoffen 600 ton De kern--energievergelijking die de reactie in de fusiehaard weergeeft is als volgt: H +?He+ on" 3,5 MeV Er zijn nu twee redenen die ons hebben doen omzien naar een andere mogelijkheid tot het te-- weeg brengen van een beheerste fusie-reactie. le, Waterstof is zeer moeilijk mede te voeren op ruimte-expedities, zodra het er om gaat eze stof lange tijd te conserveren, Gebruikt men waterstof alleen voor het opstijgen, dan penbaren deze moeilijkheden zich nog niet zozeer. Dit komt. omdat men de waterstof in loeibare vorm kan benutten, in open reservoirs. Bij de heersende omgevingstemperatuur van de startplaats kookt de vloeibare waterstof, dan wel. wat natuurlijk een verlies aan wuterstoffamp met zich brengt, maar dit verlies kan men accepteren, mits men slechts kort voor het ogenblik van de start ertoe overgaat,?e tanks te vullen, Blijft men de tanks voortdurend bijvullen totdat het ogenblik van de start is aangebroken, dan heeft men tijdens de opstijging de beschikking over de vereiste hoeveelheid stuwmiddel, Zodra men echter waterstof zou willen bewaren, voos de terugtocht b,v,,beginnen de moeilijkheden, De reservoirs open laten is niet mogelijk, daar dan 150 ton vloeibare waterstof binnen 24 uw door verdamping volkomen verdwenen zou zijn, Sluiten van de reservoirs is echter evenmin uitvoerbaar. Na enige tijd, zou immers de waterstof een gemiddelde temperatuur hebben aangenomen van ca. 400 C: met het gevolg dat de druk in het reservoir zou zijn opgelopen tot ca 780 atmosfeer.

20 -I petroleumpomp Om aan deze inwendige druk weerstand te kunnen biedeng zouden zulke dikwandige drukvaten gebruikt moeten worden, dat het hiervoor noodzakelijke gewicht de toepassing voor de ruimtevaart volkomen zou uitsluiten, Volledigheidshalve is nog nagerekend oí het opslaan van deuierium (zwaar waterstof) in vloeibare vorm is uit te voeren, zonder te vervallen in te veel materiaal enlof wisico. Zoals uit het volgende zal blijken is het wel-is-waar technisch mogelijk, maar vereist een te ingewikkelde installatie. In het kort komt dit hierop neer: Men neemt de deuterium mede in dunwandige, atmosferische tanks, die niet zijn afgesloten, muur op de plaatsen waar de zich ontwikkelende dampen zich verzamelen, zijn aangesloten op een compressor. Is het ruimteschip geland, dan zijn deze plaatsen natuurlijk boven aan het - torusvormige-reservoir gelegen, Is het ruimteschip onderweg, dan worden de aansluitplaatsen bepaald of door de kunstmatige zwaartekracht opgewekt door een rotatie om de voortstuwingsas van het schip, Òf in de torustank dient door een roerinstallatie een lang-- zame rotatie van de vloeistof om de cirkelvormige hartlijn van de torus te worden instand gehouden, zodat de dampen zich zullen verzamelen ter plaatse van die hartlijn. De compressor is zo gedirnensionneerd, dat dezein staat is, de bij 1 uta zich ontwikkelende waterstofdamp weer te comprimeren op 180 uta, Wordt deze gecomprimeerde damp nu vervolgens afgekoeld in een speciaal voor dit doel medegevoerde koelinstallatie tot 530K en laat rnen vervolgens deze damp expanderen, dan ontstaat weer vloeibaar waterstof, dat weer naar de waterstoftank kan worden teruggevoerd, Teneinde de noodzakelijke capaciteit van de compressor met nageschakelde koelinstallatie zoveel mogelijk te beperken, zijn in het ontwerp de waterstoftanks omhuld door een warmte-isolatie met zeer hoge weerstand, in de vorm van een 80-voudige Dewaromhulling, bestaande uit 0,1 mm dik, spiegelend materiaal, waartussen vacuum heerst, evenals er omheen, in het hermetisch afgesloten stuwstoffen-ruim, Onder deze omstandigheden is het mogelijk de waterstof permanent vloeibaar te houden in lichte atmosferische tanks, mits voor compressor en koelinstallatie continu een vermoqen ontwikkeld wordt van 5080 kw, Dit vermogen staat ter beschikking, door in een van de vier kern-reactoren van de startmotoien een klein gedeelte permanent te laten werken (bij de door von Zborowski voorgestelde kernreactor voor raketmotoren kestaat deze mogelijkheid inderdaad), Dit gedeelte is opgenomen in het circuit van een stoomturbine-installatie voorzien van een stralingscondensor die is aangebracht aan de buitenkant van de grote langsligger van de coleopteri Het schema weergegeven in fig. 14 zal dit duidelijk maken. De verklaring van deze fig, (die ook geldig is voor de hierna te kespreken fig,ls) volgt hieronder: VERKLARING BEHORENDE BIJ DE FIGUREN 74 EN 75 FM SM D I Pe LiH TR SV u2 u1 SG T sc c1 c2 MG SK Pi - fusiemotor - startmotor - deuteriumreservoir - warmte-isolatie daarvan - petroleumreservoir - lithium-hydride reservoir - transportinrichting - smeltvat - verdamper met Uraniumreactoiirern - uraniumreactor van startmotor stoomgenerator - turbine -. stralingscondensor - deuteriumdampcompressor - koelmachinecompressor - motorgenerator - stralingskoeler a 36

[i0iateriraag@leg.gin9 nu 7409872

[i0iateriraag@leg.gin9 nu 7409872 Octrooiraad [i0iateriraag@leg.gin9 nu 7409872 Nederland [19] NL [54] Werkwijze voor het vacuümdlcht afsfüitem vsn elk der eerste uiteinden van een aantal holle transportorganen dia uit'tftonden in een

Nadere informatie

io ATerinzagelegging 7906913

io ATerinzagelegging 7906913 Octrooiraad io ATerinzagelegging 7906913 Nederland @ NL @ fj) @ @ Werkwijze en inrichting voor het tot stand brengen van een ionenstroom. Int.CI 3.: H01J37/30, H01L21/425. Aanvrager: Nederlandse Centrale

Nadere informatie

De hierna volgende tekst is een afdruk van de beschrijving met conclusie(s) en tekening(en), zoals deze op bovengenoemde datum werd ingediend.

De hierna volgende tekst is een afdruk van de beschrijving met conclusie(s) en tekening(en), zoals deze op bovengenoemde datum werd ingediend. Prijs ƒ 3,- OCTROOIRAAD Jk&n Jfe'S&s NEDERLAND Ter inzage gelegde _ ^ Octrooiaanvrage Nr. 7 3 0 6 3 5 2 Int. Cl. E 04 c 1/40 // G 21 c 11/00, B 32 t 13/12, B 28 b 19/00. Indieningsdatum: 7 mei 1973, Datum

Nadere informatie

Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur

Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1978 Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit eindexamens

Nadere informatie

TENTAMEN NATUURKUNDE

TENTAMEN NATUURKUNDE CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN NATUURKUNDE TENTAMEN NATUURKUNDE tweede voorbeeldtentamen CCVN tijd : 3 uur aantal opgaven : 5 aantal antwoordbladen : 1 (bij opgave 2) Iedere opgave dient op een afzonderlijk

Nadere informatie

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur

TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1. 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur TWEEDE RONDE NATUURKUNDE OLYMPIADE 2014 TOETS 1 23 APRIL 2014 10.30 12.30 uur 1 RONDDRAAIENDE MASSA 5pt Een massa zit aan een uiteinde van een touw. De massa ligt op een wrijvingloos oppervlak waar het

Nadere informatie

gaterinzageiegging 7904882

gaterinzageiegging 7904882 Octrooiraad gaterinzageiegging Nederland (19) NL 0 Inrichting voor het maken van een panoramische röntgenopname van de kaak en het gebit van een patiënt. lnt.ci 3.: A61B6/14, G03B41/16. @ @ Aanvrager:

Nadere informatie

HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ

HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ HET VORMEN EN GIETEN VAN EEN KLOK IN DE VROEGERE KLOKKENGIETERIJ Het vormproces bestaat uit het maken van een vuurvaste vorm uit leem waarin een lege ruimte is uitgespaard met precies dezelfde vorm en

Nadere informatie

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l

Opgave 1. Voor de grootte van de magnetische veldsterkte in de spoel geldt: = l Opgave 1 Een kompasnaald staat horizontaal opgesteld en geeft de richting aan van de horizontale r component Bh van de magnetische veldsterkte van het aardmagnetische veld. Een spoel wordt r evenwijdig

Nadere informatie

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing.

Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Oefenopgaven havo 5 et-4: Warmte en Magnetisme 2010-2011 Doorgestreepte vraagnummers (Bijvoorbeeld opgave 2 vraag 7) zijn niet van toepassing. Opgave 2 Aardwarmte N2-2002-I -----------------------------------------------------------------

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven. " '"of) r.. I r. ',' t, J I i I.

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven.  'of) r.. I r. ',' t, J I i I. .o. EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWJS N 1979 ' Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE.,, Dit examen bestaat uit 4 opgaven ',", "t, ', ' " '"of) r.. r ',' t, J i.'" 'f 1 '.., o. 1 i Deze

Nadere informatie

ATerinzagelegging @ 8003858

ATerinzagelegging @ 8003858 Octrooiraad ATerinzagelegging @ Nederland ( 1 NL @ Straalpomp met labyrintdichting. Int.CI 3.: F04F5/44, G21C15/00. @ Aanvrager: General Electric Company te Schenectady, New York, Ver. St. v. Am. @ Gem.:

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex

Examen HAVO - Compex. natuurkunde 1,2 Compex natuurkunde 1, Compex Examen HAVO - Compex? Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Dinsdag 30 mei totale examentijd 3,5 uur 0 06 n dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

CIRCULAIRE. Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten voldoen.

CIRCULAIRE. Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten voldoen. KONINKRIJK BELGIE MINISTERIE VAN VERKEER EN INFRASTRUCTUUR Bestuur van de Luchtvaart CIRCULAIRE CIR/GDF-02 Datum : 07/83 Uitgave : 4 Betreft : Technische voorwaarden waaraan de burgerlijke helihavens moeten

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing Gaasbakken

Gebruiksaanwijzing Gaasbakken Gebruiksaanwijzing Gaasbakken Augustus 2013 001_NL Gebruiksvoorschrift F1 F2 F3 Er bestaan drie uitvoeringen gaasbakken. De 4983 heeft een verhoogde bodem. De 4980 en de 4984 hebben een verstevigde bodem

Nadere informatie

ATerinzagelegging 7815069

ATerinzagelegging 7815069 Octrooiraad ATerinzagelegging 7815069 Nederland @ NL 0 Inrichting voor het scheiden, respectievelijk verreken van. gasvormige mengsels» @ Int.CI 3.: B01D59/20, B01D53/24, B04B5/08. Aanvrager: Haga Zentrifugen

Nadere informatie

g AÏerinzagelegging 8203791

g AÏerinzagelegging 8203791 Octrooiraad g AÏerinzagelegging 8203791 Nederland NL @ Maritieme gecontroleerde opslag van schadelijk materiaal. Int.Cl 3.: G21F9/24, G21F9/36// B65D 88/78. @ Aanvrager: Adviesbureau Bongaerts, Kuyper

Nadere informatie

Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur

Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1978 Woensdag 30 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE r Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1975 (GYMNASIUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1975 (GYMNASIUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELJK ONDERWJS N 1975 (GYMNASUM EN ATHENEUM) Vrijdag 22 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE,, " 1: Van een fotocel is de kathode K bedekt met. een laagje metaal mefeen grensgolflengte

Nadere informatie

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur

Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur EINDEXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1977 Vrijdag 19 augustus, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 27 mei 1.0 16.0 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 88 punten te behalen; het examen bestaat uit 19 vragen.

Nadere informatie

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven.

Je geeft de antwoorden op deze vragen op papier, tenzij anders is aangegeven. Examen HAVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 14 tot en met 23 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer wel wordt gebruikt. Het gehele

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. natuurkunde. tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30-16.30 uur natuurkunde tevens oud programma natuurkunde 1,2 Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

AÏerinzagelegging 7906634

AÏerinzagelegging 7906634 Octrooiraad AÏerinzagelegging 7906634 Nederland @ NL ^ fj) @ @ Inrichting voor het bepalen van lokale absorptieverschillen in een objekt. Int.CI 3.: A61B6/02. Aanvrager: N.V. Philips' Gloeilampenfabrieken

Nadere informatie

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden:

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden: Uitwerking examen Natuurkunde1 HAVO 00 (1 e tijdvak) Opgave 1 Itaipu 1. De verbruikte elektrische energie kan worden omgerekend in oules: 17 = 9,3 kwh( = 9,3 3, ) = 3,3 De centrale draait (met de gegevens)

Nadere informatie

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009 MNSTERE VAN ONDERWJS EN VOLKSONTWKKELNG EXAMENBUREAU HEREXAMEN END MULO tevens e ZTTNG STAATSEXAMEN END MULO 2009 VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRJDAG 07 AUGUSTUS 2009 TJD : 7.30 9.30 UUR DEZE TAAK BESTAAT

Nadere informatie

ZEUS PYRO. Werking volgens onderdruk principe. Rendement 82-90% Geringe afmetingen. Ingebouwde veiligheidskoelspiraal

ZEUS PYRO. Werking volgens onderdruk principe. Rendement 82-90% Geringe afmetingen. Ingebouwde veiligheidskoelspiraal ZEUS PYRO Werking volgens onderdruk principe Rendement 82-90% Geringe afmetingen Ingebouwde veiligheidskoelspiraal Hoogwaardig keramisch vuurbeton LACFIRE 1800/20 SiC Aslade kan geledigd tijdens het verwarmingsbedrijf

Nadere informatie

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar.

Mkv Magnetisme. Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. Mkv Magnetisme Vraag 1 Twee lange, rechte stroomvoerende geleiders zijn opgehangen in hetzelfde verticale vlak, op een afstand d van elkaar. In een punt P op een afstand d/2 van de rechtse geleider is

Nadere informatie

Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2)

Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2) Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2) Snelheid en gemiddelde snelheid Met de grootheid snelheid geef je aan welke afstand een voorwerp in een bepaalde tijd aflegt. Over een langere periode is de snelheid

Nadere informatie

o ATerinzagelegging @ 7906572

o ATerinzagelegging @ 7906572 Octrooiraad o ATerinzagelegging @ 7906572 Nederland @ NL

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1 Vraag 1 Twee stenen van op dezelfde hoogte horizontaal weggeworpen in het punt A: steen 1 met een snelheid v 1 en steen 2 met snelheid v 2 Steen 1 komt neer op een afstand x 1 van het punt O en steen 2

Nadere informatie

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype.

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype. TNO heeft een onderzoek naar de invloed van een aantal parameters op de wrijvings- en weerstandscoëfficiënten van DEC International -slangen en -bochten uitgevoerd (rapportnummer 90-042/R.24/LIS). De volgende

Nadere informatie

Uitwerking examen Natuurkunde1,2 HAVO 2007 (1 e tijdvak)

Uitwerking examen Natuurkunde1,2 HAVO 2007 (1 e tijdvak) Uitwerking examen Natuurkunde, HAVO 007 ( e tijdvak) Opgave Optrekkende auto. Naarmate de grafieklijn in een (v,t)-diagram steiler loopt, zal de versnelling groter zijn. De versnelling volgt immers uit

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

1. Opdrachtomschrijving. 2. Probleemstelling / Doelstelling. 3. Uitwerkingen van de vragen: Bijlagen: Inhoudsopgave: 1.

1. Opdrachtomschrijving. 2. Probleemstelling / Doelstelling. 3. Uitwerkingen van de vragen: Bijlagen: Inhoudsopgave: 1. Inhoudsopgave: 1. Opdrachtomschrijving 1.1 Het Project 2. Probleemstelling / Doelstelling 2.1 Probleemstelling 2.2 Doelstelling 2.3 Eisen 3. Uitwerkingen van de vragen: 3.1 Welke coördinaten moeten worden

Nadere informatie

ColoRex Geleidend installeren

ColoRex Geleidend installeren ColoRex Geleidend installeren Productomschrijving ColoRex is een onder hoge druk geperste homogene vinyltegel met een hoog bindmiddelgehalte van weekgemaakte polyvinylchloride met stabilisatoren, waaraan

Nadere informatie

Testen en metingen op windenergie.

Testen en metingen op windenergie. Testen en metingen op windenergie. Inleiding Als we rond groene energie begonnen te denken, dan kwam windenergie als een van de meest vanzelfsprekende vormen van groene energie naar boven. De wind heeft

Nadere informatie

Basis Veiligheidsreglement Modelvliegsport versie 2.01 juni 2013 Pagina 1 van 6

Basis Veiligheidsreglement Modelvliegsport versie 2.01 juni 2013 Pagina 1 van 6 Bijlage 2- Examens rotor modellen (A-HELI, A-MULTIKOPTER) Inleiding Dit document kan op enkele plaatsen Engelstalige woorden bevatten indien dit woorden zijn die in de modelvliegwereld ingeburgerd zijn,

Nadere informatie

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002

1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Leerlingproject: Kosmische straling 28 februari 2002 1 Kosmische straling Onder kosmische straling verstaan we geladen deeltjes die vanuit de ruimte op de aarde terecht komen. Kosmische straling is onder

Nadere informatie

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl.

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl. et1-stof Havo4: havo4 A: hoofdstuk 1 t/m 4 Deze opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Bij het et krijg je in 1 minuten ongeveer deelvragen. Oefen-examentoets et-1 havo 4 1/11 1. Een lancering.

Nadere informatie

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben:

In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad hebben: Eindtoets 3DEX1: Fysica van nieuwe energie 21-1- 2014 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

TENTAMEN NATUURKUNDE

TENTAMEN NATUURKUNDE CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN NATUURKUNDE TENTAMEN NATUURKUNDE afgenomen te Amsterdam, Eindhoven, Groningen, Nijmegen, Utrecht en Wageningen datum : donderdag 29 juli 2004 tijd : 14.00 tot 17.00 uur

Nadere informatie

Examen HAVO. Wiskunde B (oude stijl)

Examen HAVO. Wiskunde B (oude stijl) Wiskunde B (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 27 mei 1330 1630 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 90 punten te behalen; het examen bestaat uit 18 vragen

Nadere informatie

lucht afzetten. Lucht heeft niet een vaste plaats zoals we weten. Hiervoor heeft men een systeem ontwikkeld waarop we hierna in zullen gaan.

lucht afzetten. Lucht heeft niet een vaste plaats zoals we weten. Hiervoor heeft men een systeem ontwikkeld waarop we hierna in zullen gaan. Beechcraft Baron 58 Beech Baron 58 Cessna Skyhawk Als we de Beech Baron met een Cessna Skyhawk vergelijken, dan valt gelijk op dat de Cessna een eenmotorig en de Beech Baron een tweemotorig vliegtuig is.

Nadere informatie

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal.

Maar het leidde ook tot een uitkomst die essentieel is in mijn werkstuk van een Stabiel Heelal. -09-5 Bijlage voor Stabiel Heelal. --------------------------------------- In deze bijlage wordt onderzocht hoe in mijn visie materie, ruimte en energie zich tot elkaar verhouden. Op zichzelf was de fascinatie

Nadere informatie

Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur

Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1979 Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE Dit examen bestaat uit 4 opgaven ft Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van

Nadere informatie

No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN ^«BANDOENG

No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN ^«BANDOENG No. 44 PUBLICATIE VAN DE NEDERLANDSCH.INDISCHE WEGENVEREENIGING TRACTIE-WEERSTANDEN r / Q,\ ^«BANDOENG TRACTIE. WEERSTANDEN. Het moderne verkeer, het verkeer in mechanische tractie, over den gewonen weg,

Nadere informatie

Dit examen bestaat uit 4 opgaven

Dit examen bestaat uit 4 opgaven EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1979 Woensdag 2 mei, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE Dit examen bestaat uit 4 opgaven Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24

Nadere informatie

Tentamen Octrooigemachtigden

Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Octrooigemachtigden Tentamen Opstellen van een octrooiaanvrage (deel A) elektrotechniek/werktuigkunde 6 oktober 2014 09.00 13.00 uur 1 TENTAMENOPGAVE OPSTELLEN VAN EEN OCTROOIAANVRAGE (A) E/W

Nadere informatie

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen

Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Natuur-scheikunde Aanvulling hoofdstuk 1 uitwerkingen Temperatuur in C en K Metriek stelsel voorvoegsels lengtematen, oppervlaktematen, inhoudsmaten en massa Eenheden van tijd 2 Havo- VWO H. Aelmans SG

Nadere informatie

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit

Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 9: Radioactiviteit Natuurkunde 1. Mechanica 2. Golven en straling 3. Elektriciteit en magnetisme 4. Warmteleer Rechtlijnige

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier

Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier HAVO I EXAMEN HOGER ALGEMEEN VOORTGEZET ONDERWIJS IN 1983 Dinsdag 10 mei, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE Dit examen bestaat uit vier opgaven Bijlage: 1 antwoordpapier 2 " Benodigde gegevens kunnen worden opgezocht

Nadere informatie

GASGESTOOKTE DONKERE STRALINGSBUIZEN BLONDEAU INDUSTRIAL HEATING

GASGESTOOKTE DONKERE STRALINGSBUIZEN BLONDEAU INDUSTRIAL HEATING Bij verwarming door middel van gasgestookte donkere stralingsbuizen worden oppervlaktes verwarmd - geen volumes meer - zonder lucht- en / of stofverplaatsing. Dit biedt tal van mogelijkheden en voordelen,

Nadere informatie

Ter inzage gelegde - Octrooiaanvrage Nr. 7 2 0 7 8 3 7. Int. CL P 16 41/00, F 16 1 I9/O6.

Ter inzage gelegde - Octrooiaanvrage Nr. 7 2 0 7 8 3 7. Int. CL P 16 41/00, F 16 1 I9/O6. OCTROOIKAAD Prijs ƒ 3, Ter inzage gelegde - Octrooiaanvrage Nr. 7 2 0 7 8 3 7 NEDERLAND Int. CL P 16 41/00, F 16 1 I9/O6. Indieningsdatum: 9 juni 1972,. 15 uur 16 min. Datum van terinzagelegging: 11 december

Nadere informatie

noiaterinzagelegging nu 7606676

noiaterinzagelegging nu 7606676 Octrooiraad noiaterinzagelegging nu 7606676 Nederland [19] NL [54] Inrichting voor inwendige bestraling. [51] Int.CI 2.: A61N5/10, G21K5/02. [71] Aanvrager: Eric van 't Hooft te Leersum. [74] Gem Ir N.A

Nadere informatie

Productie van radionucliden

Productie van radionucliden Productie van radionucliden Cursus Stralingshygiëne, niveau 3, Nijmegen Mark van Mierlo, Productie van radionucliden, dia 1 Opbouw van de presentatie 1. Inleiding 2. Soorten radionucliden en gebruik 3.

Nadere informatie

Het zonnestelsel en atomen

Het zonnestelsel en atomen Het zonnestelsel en atomen Lieve mensen, ik heb u over de dampkring van de aarde verteld. Een dampkring die is opgebouwd uit verschillende lagen die men sferen noemt. Woorden als atmosfeer en stratosfeer

Nadere informatie

Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur

Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur 'i EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELIJK ONDERWIJS IN 1978 Woensdag 24 mei, 9.30-12.30 uur NATUURKUNDE Zie ommezijde Deze opgaven zijn vastgesteld door de commissie bedoeld in artikel 24 van het Besluit

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B (pilot) tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Eamen HAV 0 tijdvak woensdag 0 juni 3.30-6.30 uur wiskunde B (pilot) Bij dit eamen hoort een uitwerkbijlage.. Dit eamen bestaat uit 0 vragen. Voor dit eamen zijn maimaal 8 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00

Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Eindtoets 3DEX0: Fysica van nieuwe energie 30-1- 2013 van 9:00-12:00 Roger Jaspers & Adriana Creatore In deze eindtoets willen we met jullie samenvatten waar we het in het afgelopen kwartiel over gehad

Nadere informatie

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal.

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal. Natuurkunde Havo 1984-II Opgave 1 Fietsen Iemand rijdt op een fiets. Beide pedalen beschrijven een eenparige cirkelbeweging ten opzichte van de fiets. Tijdens het fietsen oefent de berijder periodiek een

Nadere informatie

DE VEILIGHEIDSLEUNING LANGS RIJKSWEG 15 TER HOOGTE VAN HET WELPLAAT-TRACE

DE VEILIGHEIDSLEUNING LANGS RIJKSWEG 15 TER HOOGTE VAN HET WELPLAAT-TRACE DE VEILIGHEIDSLEUNING LANGS RIJKSWEG 15 TER HOOGTE VAN HET WELPLAAT-TRACE R-87-38 Ing. W.H.M. v.d. Pol Leidschendam, 1987 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV - 2 - - 3 - INHOUD

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde pilot havo 2010 - I

Eindexamen natuurkunde pilot havo 2010 - I Eindexamen natuurkunde pilot havo 00 - I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag worden twee punten toegekend. Opgave Eliica maximumscore uitkomst: De actieradius is 3, 0 km. de

Nadere informatie

De snelheid van de auto neemt eerst toe en wordt na zekere tijd constant. Bereken de snelheid die de auto dan heeft.

De snelheid van de auto neemt eerst toe en wordt na zekere tijd constant. Bereken de snelheid die de auto dan heeft. Opgave 1 Een auto Met een auto worden enkele proeven gedaan. De wrijvingskracht F w op de auto is daarbij gelijk aan de som van de rolwrijving F w,rol en de luchtwrijving F w,lucht. F w,rol heeft bij elke

Nadere informatie

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten)

NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur. Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) NEVAC examen Middelbare Vacuümtechniek Vrijdag 11 april 2003, 14:00-16:30 uur Dit examen bestaat uit 4 vraagstukken en 5 pagina s Vraagstuk 1 (MV-03-1) (15 punten) Uitstoken en lekkage a) Na enige uren

Nadere informatie

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering.

1 Warmteleer. 3 Om m kg water T 0 C op te warmen heb je m T 4180 J nodig. 4180 4 Het symbool staat voor verandering. 1 Warmteleer. 1 De soortelijke warmte is de warmte die je moet toevoeren om 1 kg van een stof 1 0 C op te warmen. Deze warmte moet je ook weer afvoeren om 1 kg van die stof 1 0 C af te koelen. 2 Om 2 kg

Nadere informatie

natuurkunde 1,2 Compex

natuurkunde 1,2 Compex Examen HAVO 2007 tijdvak 1 woensdag 23 mei totale examentijd 3,5 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 17 In dit deel van het examen staan de vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Bij

Nadere informatie

De Zon. N.G. Schultheiss

De Zon. N.G. Schultheiss 1 De Zon N.G. Schultheiss 1 Inleiding Deze module is direct vanaf de derde of vierde klas te volgen en wordt vervolgd met de module De Broglie of de module Zonnewind. Figuur 1.1: Een schema voor kernfusie

Nadere informatie

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1.

oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Oefen vt vwo5 h6 Elektromagnetisme Opgave 1. Elektrisch veld In de vacuüm gepompte beeldbuis van een TV staan twee evenwijdige vlakke metalen platen

Nadere informatie

Eindexamen vwo natuurkunde pilot 2012 - I

Eindexamen vwo natuurkunde pilot 2012 - I Eindexamen vwo natuurkunde pilot 0 - I Opgave Lichtpracticum maximumscore De buis is aan beide kanten afgesloten om licht van buitenaf te voorkomen. maximumscore 4 De weerstanden verhouden zich als de

Nadere informatie

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator

Alternator 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator 2. De werking/ basisprincipe van de wisselstroomgenerator Alternator In dit hoofdstuk zal ik het vooral hebben over de functie is van de alternator in de wagen. En hoe het basisprincipe is van deze generator. 1. De functie van de wisselstroomgenerator of de alternator

Nadere informatie

Taak van de hoofdrotor

Taak van de hoofdrotor Helikopter vliegen Taak van de hoofdrotor De taak van de hoofdrotor is het generen van lift, waardoor de helikopter omhoog wordt getrokken. In principe is de rotor een stel draaiende vleugels), waarbij

Nadere informatie

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014

Overzicht. Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 Vandaag: Frank Verbunt Het heelal Nijmegen 2014 De aarde en de maan Boek: hoofdstuk 2.6 Overzicht Halley en de maan meting afstand van de Maan en verandering erin getijden: koppeling tussen lengte van

Nadere informatie

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía

OVERAL, variatie vanuit de kern. LES- BRIEF 3v/4hv. De zonne-energiecentrale van Fuentes de Andalucía OVERAL, variatie vanuit de kern LES- BRIEF 3v/4hv De zonne-energiecentrale van 1 Zonne-energie is in overvloed beschikbaar maar het is nog niet zo eenvoudig om die om te zetten naar elektrische energie.

Nadere informatie

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde,2 (nieuwe stijl) xamen HVO Hoger lgemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni.0 6.0 uur 20 0 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen; het examen bestaat uit 8 vragen. Voor

Nadere informatie

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding)

De bepaling van de positie van een. onderwatervoertuig (inleiding) De bepaling van de positie van een onderwatervoertuig (inleiding) juli 2006 Bepaling positie van een onderwatervoertuig. Inleiding: Het volgen van onderwatervoertuigen (submersibles, ROV s etc) was in

Nadere informatie

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel.

Radioactiviteit werd ontdekt in 1898 door de Franse natuurkundige Henri Becquerel. H7: Radioactiviteit Als een bepaalde kern van een element te veel of te weinig neutronen heeft is het onstabiel. Daardoor gaan ze na een zekere tijd uit elkaar vallen, op die manier bereiken ze een stabiele

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HVO 00 tijdvak woensdag 3 juni 3.30-6.30 uur wiskunde B Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 9 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995

VEILIGHEIDSMAATREGELEN BIJ HET 1431 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 januari 1995 SCHILDEREN IN BESLOTEN RUIMTEN 1 Bij het toepassen van verven met ontvlambare oplos- en verdunningsmiddelen in besloten ruimten, zijn er twee risico's waartegen de nodige voorzorgsmaatregelen moeten worden

Nadere informatie

Aanvrager: Siemens Aktiengesellschaft Berlijn en München, Bondsrepubliek Duitsland»

Aanvrager: Siemens Aktiengesellschaft Berlijn en München, Bondsrepubliek Duitsland» OCTROQIRAAD Prijs ƒ3,- NEDERLAND Ter inzage gelegde Octrooiaanvrage Nr, 7 2 0 5 7 2 4 Int. Cl. c- 21 c 15/18, F 16 k I5/00. Indieningsdatum: -27 april 1972, Datum van terinzagelegging: 30 oktober 1973.

Nadere informatie

10 Had Halley gelijk: worden de maanden korter?

10 Had Halley gelijk: worden de maanden korter? 10 Had Halley gelijk: worden de en korter? Dit is de laatste module. We kunnen nu (eindelijk!) terugkomen op de vraag waar we twee jaar geleden mee begonnen. Terugblik In 1695 had de Engelse astronoom

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B1. tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-16.30 uur

Examen HAVO. wiskunde B1. tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-16.30 uur Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-16.30 uur wiskunde B1 Dit examen bestaat uit 20 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met

Nadere informatie

Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006.

Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006. Gemaakt door Nico van Dam, t.b.v. www.dutchfs.com/ 04 december 2006. inleiding flight simulator: Starten met Cessna alles uit zetten voor de cold & dark cockpit Vliegtuig kiezen = Lockheed L-049A Constellation

Nadere informatie

Ventielventilatie. Beschrijving

Ventielventilatie. Beschrijving Ventielventilatie Beschrijving Ventielventilatie is enigszins te vergelijken met klepventilatie maar het biedt t.o.v. klepventilatie enkele voordelen: de inkomende lucht wordt door de turbulentie beter

Nadere informatie

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 13. In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt.

Examen HAVO. natuurkunde 1,2 Compex. Vragen 1 tot en met 13. In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. Examen HVO 2008 tijdvak 1 vrijdag 23 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Compex Vragen 1 tot en met 13 In dit deel van het examen staan vragen waarbij de computer niet wordt gebruikt. ij dit examen

Nadere informatie

Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 3

Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 3 Uitwerkingen oefeningen hoofdstuk 3 3.4.1 Basis Tijd meten 1 Juli heeft 31 dagen. Wanneer 25 juli op zaterdag valt, valt 31 juli dus op een vrijdag. Augustus heeft ook 31 dagen. 1 augustus valt dus op

Nadere informatie

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3)

Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Sterrenkunde Ruimte en tijd (3) Zoals we in het vorige artikel konden lezen, concludeerde Hubble in 1929 tot de theorie van het uitdijende heelal. Dit uitdijen geschiedt met een snelheid die evenredig

Nadere informatie

JALOUZIËN. Bedienings- en montagehandleiding

JALOUZIËN. Bedienings- en montagehandleiding Bedienings- en montagehandleiding Woord vooraf Deze handleiding geeft inzicht in de werking, de montage en het onderhoud van de door Geha bv geleverde apparaten. U dient zich tijdens plaatsing en montage

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde vmbo gl/tl 2008 - I OVERZICHT FORMULES: omtrek cirkel = π diameter. oppervlakte cirkel = π straal 2

Eindexamen wiskunde vmbo gl/tl 2008 - I OVERZICHT FORMULES: omtrek cirkel = π diameter. oppervlakte cirkel = π straal 2 OVERZICHT FORMULES: omtrek cirkel = π diameter oppervlakte cirkel = π straal 2 inhoud prisma = oppervlakte grondvlak hoogte inhoud cilinder = oppervlakte grondvlak hoogte inhoud kegel = 1 3 oppervlakte

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde B. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde B. tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 2 woensdag 20 juni 13.30-16.30 uur wiskunde B Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.. Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

@ATerinzagelegging 8003353

@ATerinzagelegging 8003353 Octrooiraad @ATerinzagelegging 8003353 Nederland @ NL > 0 Met de hartslag gestuurd stralingsonderzoekapparaat. @ @ @ lnt.ci 3.: A61B6/02. Aanvrager: N.V. Philips' Gloeilampenfabrieken te Eindhoven. Gem.:

Nadere informatie

Concept 420 sm (productinformatie) Blad 1 04/2008

Concept 420 sm (productinformatie) Blad 1 04/2008 Concept 420 sm (productinformatie) Blad 1 04/2008 Hoogwaardige, microprocessorgestuurde slangenpomp met stappenmotor voor het doseren van vloeibare media. Uitrusting - 2 potentiometers voor instellen van

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2000-I

Eindexamen natuurkunde 1-2 havo 2000-I - + - + Eindexamen natuurkunde -2 havo 2000-I 4 Antwoordmodel Opgave LEDs voorbeelden van schakelschema s: 50 Ω V LED A 50 Ω A V LED Als slechts één meter juist is geschakeld: punt. 2 uitkomst: R = 45

Nadere informatie

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK

NATUURKUNDE 8 29/04/2011 KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK NATUURKUNDE KLAS 5 INHAALPROEFWERK HOOFDSTUK 8 29/04/2011 Deze toets bestaat uit 3 opgaven (32 punten). Gebruik eigen grafische rekenmachine en BINAS toegestaan. Veel succes! Opgave 1: Afbuigen van geladen

Nadere informatie

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl)

Examen HAVO. Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde B1,2 (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 30 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen; het examen bestaat uit 18

Nadere informatie

Betonstaal met betere aanhechting Afmetingen, massa, toelaatbare afwijkingen Algemene eisen

Betonstaal met betere aanhechting Afmetingen, massa, toelaatbare afwijkingen Algemene eisen D.C.: 669.14-422.1:691.328 Februari 1979 Betonstaal met betere aanhechting Afmetingen, massa, toelaatbare afwijkingen Algemene eisen EURONORM 82-79 Deel 1 Inhoud 1 TOEPASSINGSGEBIED 2 DEFINITIES 3 AANDUIDING

Nadere informatie