Inhoud. Inleiding 13 Marga Klompé: katholieke juffrouw, prominent politica

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Inleiding 13 Marga Klompé: katholieke juffrouw, prominent politica"

Transcriptie

1 Inhoud Voorwoord 9 Inleiding 13 Marga Klompé: katholieke juffrouw, prominent politica 1 Marga, veelbelovende uitverkorene Afkomst en jeugd 21 Vaders familie 22 Moeders familie 24 Het gezin Klompé 27 De triomferende kerk 29 Schooltijd 35 Vaders ziekte 37 Geldzorgen 40 Studententijd 41 Marga, moeders hoop 46 2 Van Marga tot juffrouw Klompé Onderwijsjaren 50 Voor de klas 50 En famille 51 Geliefde lerares 54 Maatschappijbewuste natuurwetenschappers 57

2 6 inhoud Mères en sœurs 59 Het schooluniform 61 Meisjesclubs 63 School in oorlogstijd 69 3 Hulpverlenen en puinruimen Tijdens en na de oorlog 74 Vrouwelijke Vrijwilligers Hulp (vvh) 74 Daadkrachtig in hulp en verzet 76 Het oorlogsdagboek van Heleen Biegel 79 Het Nederlandse Rode Kruis 82 Evacuatie 84 Grote schoonmaak 87 Hilde, Elsbeth, Charlot en Frans 91 4 Vrouw met de vrouwen Vrouwenorganisaties in herrijzend Nederland 95 Het Nederlandse Vrouwen Comité (nvc) 98 De Unie van Vrouwelijke Vrijwilligers (uvv) 99 Het Katholiek Vrouwendispuut (kvd), een club geleerde vrouwen 106 Namens vrouwen afgevaardigd Marga of Arnhem makes them all happy Nederlands gedelegeerde in internationale organisaties 121 Verenigde Naties 122 Raad van Europa 136 Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal Con amore Lid van de Tweede Kamer 153 De sfinx van Overveen 155 Briefwisseling 158 Marga Klompé in de Tweede Kamer 166 Het mannenbolwerk veroverd HuizeKlompé Het gezin Klompé na de oorlog Huisvriend Toon en Israël 209 Marga s zusters en broer 210 Brieven van vader Jan Klompé 215 Liefdesrelaties 220 Huisvriend en spirituele vader: Toon Ramselaar 226

3 inhoud : Hare Excellentie mejuffrouw Klompé De minister, de vrouwen en het lichte departement 239 De aanloop naar Drees iv 239 Maatschappelijk Werk oktober 1956:vanhartegeluk :Mensenindemaatschappelijkemarge Ministerieel beleid voor benarde groepen 267 Hongaarse vluchtelingen 268 De gezinsoorden 275 Ambonezen 282 Andere kwesties en een crisis 289 Minister ad interim 299 Tussenbalans 301 De Algemene Bijstandswet (abw) Het gruwelijkste wapen dat zij had: de telefoon. Het leiderschap van juffrouw Klompé 317 Marga, de mens (een collectieve legpuzzel) 319 Een gezaghebbend personage in haar tijd 328 Leiderschap en sekse Wederom geachte afgevaardigde Parlementariër van 24 juli 1963 tot 22 november 1966 De kwestie-irene en de Nacht van Schmelzer 337 Consternatie rond Irene 343 Andere kwesties en groot verdriet 357 De Nacht van Nederland is nog niet toe aan een vrouwelijke minister-president. Minister van CRM (22 november 1966 tot 6 juli 1971) 385 Omroep in beweging 389 Marga Klompé formeert mee 395 De m van crm: Maatschappij in de maalstroom 400 Piet de Jong aan het roer 407 Culturele commotie 415 Emoties in de privésfeer 432 Minister van Staat 434

4 8 inhoud 13 Een afgedwaalde en verstrooide kudde De moeizame relatie tussen vernieuwingsgezind katholiek Nederland en het Vaticaan 440 Twee heilige vrouwen 441 Inzet voor de kerk tot 1971: werk in deeltijd 446 Marga Klompé schakelt over naar voltijdse actie Het oorlogspad en de weg naar vrede Polarisatie, oecumene en mensenrechten 473 Problemen met Gijsen duren voort 473 Charismatische vernieuwing 480 Mensenrechten en een nieuwe levensstijl 482 De kernwapenkwestie 498 Paus Johannes Paulus ii in Nederland Eeuwige rust Ziekte het laatste jaar Kortom: Marga Klompé 525 Noten 535 Bijlage a Curriculum vitae van Margaretha Albertina Maria (Marga) Klompé 594 Bijlage b Kabinetten waarin Marga Klompé zitting had 596 Bijlage c Geïnterviewde personen en hun functies voor zover relevant voor hun contact met Marga Klompé 604 Afkortingen 609 Bronnen 613 Literatuur 621 Summary 633 Personenregister 645 Over de auteur 655

5 Inleiding Marga Klompé: katholieke juffrouw, prominent politica Marga Klompé was de eerste vrouwelijke minister van Nederland. Het zou haar zelf niet behaagd hebben, maar dat simpele feit is de belangrijkste reden voor deze biografie. Zij zou liever gezien hebben dat haar sekse er niet toe deed en dat het uitsluitend zou gaan om haar politieke en kerkelijke werk, vanuit haar door God geschonken capaciteiten. Maar een vrouwelijke minister was in 1956 wel degelijk iets bijzonders. Hoewel de voorzitter van de Tweede Kamer, toen hij Marga Klompé als minister welkom heette, erop wees dat de Grondwet voor vrouwen geen belemmering opwierp voor welke landsbediening dan ook, vond hij toch dat er genoeg reden was om officieel bij haar ministerschap stil te staan. Het antwoord op de vraag wie Marga Klompé was, begint dus zo: zij was een vrouw en werd een succesvol politica. Daarna moet al snel het woord katholiek vallen: zij was als vrouw niet alleen actief in de politiek, maar verhief ook haar stem in de katholieke kerk. Op beide terreinen is zij in totaal 39 jaar actief geweest, nadat zij haar leven als werkende vrouw was begonnen als docente aan het katholiek middelbaar onderwijs voor meisjes. Ook in dit beroep heeft zij achttien jaar lang buitengewoon goed gefunctioneerd. Waar kwam al dat succes in haar leven vandaan? Wat waren Marga Klompés afkomst en achtergrond en welke invloed hebben die gehad op haar karakter, haar persoonlijke

6 14 inleiding ontplooiing en de prominente plaats die zij zich in de samenleving verwierf? En welke mensen en omstandigheden speelden daarbij nog meer een belangrijke rol? De beantwoording van deze vragen moet beginnen bij haar zeer aanwezige moeder en haar afwezige vader. De Amerikaanse politicologen Rita Mae Kelly en Mary Boutilier hebben wat de rol van de moeder betreft een interessante these geponeerd: vrouwelijke politici worden gemaakt door hun moeder. 1 Deze stelling zal in dit boek nader worden onderzocht. Aan welke voorwaarden moest een vrouw voldoen om in de jaren veertig en vijftig een succesvolle politieke carrière op te bouwen? Op deze vraag wordt een mogelijk antwoord gegeven door de cultureel antropoloog Anton Blok, die een portrettengalerij aanlegde van prominente politieke leidsters. Zo n vrouw is ongehuwd of weduwe daadwerkelijk of symbolisch, met een echtgenoot op de achtergrond; zij staat in elk geval niet bloot aan mannelijke bevoogding. Ook Kelly en Boutilier kwamen tot een soortgelijke conclusie. Verder is het met betrekking tot Marga Klompé interessant dat volgens Blok succesvolle politieke vrouwen binnen patriarchale verhoudingen die de samenleving in de politieke jaren van Klompé bepaalden een tussenpositie innemen. Zij zouden zich aan een genderclassificatie onttrekken door in sociaal opzicht man te worden. 2 Ook de Amerikaanse letterkundige Allison Heisch, die voor de prominente politica het begrip honorary male (erelid van de mannenwereld) introduceerde, de Britse historica Antonia Fraser en de Australische sociologe Denise Thompson komen, met verschillende accenten, tot dezelfde conclusie:de prominente politica is onder meer zo succesvol door haardistantie tot andere vrouwen, hun belangen en rechten. 3 En ten slotte heeft, paradoxaal genoeg, de beginnende politica veel baat bij een politieke beschermheer onder wiens hoede zij zich het metier eigen kan maken. 4 Marga Klompé vond haar ideale mentor en protector in de persoon van de machtige Carl Romme, die gedurende haar eerste periode als lid van de kvp-fractie in de Tweede Kamer fractievoorzitter was. Een tweede vraag vanuit het genderperspectief luidt: welke rol speelde Klompés vrouw-zijn bij de uitoefening van haar politieke functies? De historica Mieke Aerts, de enige naam van betekenis in wetenschappelijk onderzoek naar Klompé, publiceerde in 1994 een proefschrift over de katholieke vrouwenemancipatie, waarin een belangrijke plaats wordt ingeruimd voor de rol van Marga Klompé. Getuige een paar artikelen in de jaren die volgden, bleef Aerts zich voor Klompé interesseren. 5 In haar boek betoogt zij dat Klompé met haar succesvolle politieke carrière geen dea ex machina was, maar een exponent van de traditie van ontwikkelde

7 inleiding 15 ongehuwdekatholiekevrouwendievanafdejarendertigtotindejaren vijftig een andere invulling aan hun leven wilden geven dan gezin of klooster. Daarbij was de vraag hoe zij in hun maatschappelijk functioneren met hun vrouwelijke identiteit zouden omgaan. Klompé was een van de oprichters van het Katholiek Vrouwendispuut, dat ijverde voor meer katholieke, hoogopgeleide, veelal ongehuwde vrouwen op politieke posten. Aerts beschrijft hoe in dit dispuut het denken over vrouwelijkheid rond twee brandpunten cirkelde: de gelijkwaardigheid van vrouwen en mannen en tegelijk het complementaire karakter van de vrouwelijke en mannelijke identiteit. Maar een bevredigend antwoord op de vraag hoe de vrouwen in de politiek moesten omgaan met hun vrouwelijke identiteit was moeilijk te geven. Klompé, die liever niet meedeed aan abstracte discussies hierover, vond ondanks haar eigen kennelijke behoefte een Klompépersonage te creëren dat een politica gewoon zichzelf moest zijn. 6 Terwijl ze niet moe werd te verklaren dat vrouwen en mannen elkaars complement waren en dus moesten samenwerken in maatschappij en politiek, achtte zij dit niet op zichzelf van toepassing: zij wenste uitsluitend beoordeeld te worden op haar capaciteiten, waarbij gender geen rol moest spelen. 7 Ze kon zich bij de vrouwelijke inbreng niets voorstellen en streefde een onpersoonlijk dienen van het landsbelang na. Deze vraag naar de verhouding tussen het genderaspect en Klompés politiek functioneren, met name in haar ministerschap, is een belangrijke leidraad in dit onderzoek. Daarbij komt onontkoombaar de spanning aan de orde tussen het onpersoonlijke beeld dat Marga Klompé van zichzelf uitdroeg en de persoon die zij was, met haar ambities en haar al dan niet door haarzelf ervaren innerlijke tegenstrijdigheden, hebbelijkheden en conflicten. Bijvoorbeeld het feit dat zij politieke ambitie een persoonlijke emotie zou hebben, ontkendezij altijd inalletoonaarden:haar hele politieke carrière zou zich zelfs tegen haar zin voltrokken hebben. De beantwoording van de vraag naar de verhouding tussen het genderaspect en haar politieke loopbaan valt evenmin los te zien van de kwestie van haar competentie in het algemeen. Was Klompé een goede politica? Welke wapenfeiten heeft zij op haar naam staan, als Tweede Kamerlid, als afgevaardigde naar de Verenigde Naties en de Raad van Europa en, vooral, als minister? Wat was haar betekenis als bewindsvrouw voor de Nederlandse samenleving? Had het ministerschap van Klompé consequenties voor potentiële volgende vrouwelijke ministers, met andere woorden: is door haar optreden het klimaat voor vrouwelijke ministers milder of juist killer geworden? Deze vragen zijn belangrijk omdat tot voor kort vrouwen in het Westen niet geschikt geacht werden voor een belangrijke

8 16 inleiding rol in de politiek. Zij zouden daarin de mindere zijn van de mannen. Dit idee veranderde in de tweede helft van de twintigste eeuw geleidelijk in de westerse samenleving, mede doordat vrouwen het politieke toneel betraden en bewezen succesvol te kunnen zijn. Voorbeelden van zulke vrouwen waren twee zeer competente premiers, de politieke pioniers Margaret Thatcher in Groot-Brittannië en Gro Harlem Brundtland in Noorwegen. 8 Welnu, in hoeverre heeft Marga Klompé in Nederland aan deze ontwikkeling bijgedragen? Haar katholieke geloof in relatie tot haar politieke functioneren verliep voor Klompé niet zonder problemen. Ze bracht haar geloof vaak in zeer persoonlijke bewoordingen naar voren, maar evenmin als haar vrouw-zijn paste dit geloof in haar onpersoonlijke opvatting van politiek bedrijven. Toen zijin 1971 haar politieke loopbaan beëindigde, liet zij haar persoonlijke katholiciteit beter uit de verf komen: zij ging zich inzetten voor de katholieke kerk en de oecumene, nationaal en internationaal. Hierover deed zij tien jaar later een hoogst opmerkelijke uitspraak: De eerste keer dat ik deed wat ik zelf wilde. [...] Ik wilde mij bezighouden met de problematiek van de vrede, met wat in de Derde Wereld loos is, met de nieuwe levensstijl die daarom nodig is. 9 Bij de eerste zin van dit citaat kunnen we vraagtekens zetten. Moeten we dit letterlijk opvatten? Of is het een gechargeerde formulering die past in het beeld dat Klompé van zichzelf wilde uitdragen? Ook aan deze vragen zal in dit boek aandacht besteed worden, terwijl uit het vervolg van het citaat de vraag rijst: hoe heeft zij, als de persoon die zij was, haar roeping, een instrument van God te zijn, kunnen vormgeven? 10 Deze thema s gender, haar jeugd en de invloed daarvan op haar persoonlijkheid en op de invulling van haar leven, haar politiek functioneren en haar katholiciteit zijn evenzovele hoofdlijnen die door dit boek lopenenwordenonderzocht.daarbijkomtuiteraarddesamenlevingvan haar tijd in beeld, waarbij de vraag gesteld kan worden in hoeverre de (naoorlogse) maatschappij een positieve of negatieve rol speelde in haar politieke carrière. Voor dit onderzoek is gebruikgemaakt van schriftelijke, mondelinge en audiovisuele bronnen. Van de schriftelijke is het omvangrijke archief van Klompé zelf, dat zich in het Nationaal Archief (na) bevindt, het belangrijkst. Het bevat onder meer haar politieke dagboeken over de kabinetsformaties van 1952 tot 1967, correspondentie van 1948 tot 1971 en een groot aantal fotoalbums en losse foto s van 1948 tot Van de correspondentie is vooral die met Carl Romme van belang, in combinatie met het gedeelte dat zich in zijn archief (ook in het na) bevindt. De verslagen

9 inleiding 17 van de ministerraad in het na vormen samen met de Handelingen van de Eerste en Tweede Kamer een belangrijke bron voor Klompés politiek functioneren. Het archief-klompé in het Katholiek Documentatie Centrum te Nijmegen bevat, naast beeld en geluid, vooral stukken over Klompés kerkelijke activiteiten. Voor bronnen over dit kerkelijk werk noem ik verder het archief van de Beleidsadviescommissie van de Bisschoppenkonferentie (bbk), te vinden in het Secretariaat van het Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland. Ook de kerkelijke stukken die Hans van Munster voor dit onderzoek ter beschikking stelde, bevatten interessante informatie. Voor Klompés oecumenische werk heb ik met name het archief van de Raad van Kerken geraadpleegd. Talrijke radio- en tv-programma s waarin Klompé aan het woord was, vormen waardevolle bronnen. In het bijzonder had ik veel aan Marga Klompé, een film van Hilde van Oostrum, gemaakt voor de kro, enhet bijbehorende schriftelijke verbatim van de ongemonteerde interviews met Klompé (na). De mondelinge bronnen over Klompé waarvan gebruik is gemaakt, dateren voor een groot deel van De herinneringen gaan dus achttien tot ongeveer zeventig jaar terug in de tijd, met alle risico s van dien. Het geheugen kan gevoelig zijn voor mythevorming. Herinneringen kunnen op de lange duur emotioneel verkleuren en ook kunnen zij beïnvloed worden door maatschappelijke veranderingen, zoals in het denken over gender. De historica Selma Leydesdorff, die zich specialiseerde in oral history, bracht in haar proefschrift (1987) de implicaties van geheugen en herinnering duidelijk in kaart. 11 Gelukkigvertonendevraaggesprekken over Marga Klompé een grote consistentie wat betreft haar persoonlijkheid en karakter. Verder maakte ik gebruik van de herinneringen aan Marga Klompé zoals die in 1989 onder redactie van Michel van der Plas geboekstaafd zijn. 12 Er is niet veel literatuur over Marga Klompé; in 2004, toen Linders met het Klompéproject begon, was er nog maar weinig onderzoek naar Klompé gedaan en dat is nu nog nauwelijks veranderd. In 1990, vierjaarnade dood van Klompé, schreven Ineke Jungschleger en Claar Bierlaagh een beknopt boek, getiteld Marga Klompé. Een gedreven politica haar tijd vooruit (Utrecht1990). Het berust op bronnenonderzoek en geeft veel informatie, maar vanwege het journalistieke karakter ontbreekt een notenapparaat. Daarbij beperken de auteurs zich bewust tot Klompés politieke loopbaan. Dan is er de doctoraalscriptie van de historica Annemieke Adema (2006), waarin de zakelijke en vriendschappelijke relatie tussen Klompé en haar

10 18 inleiding fractievoorzitter Romme beschreven en geanalyseerd wordt. 13 In het Biografisch Woordenboek van Nederland verscheen van de historicus J. Bosmans een lemma over Klompé (laatste digitale versie november 2008). Voorts figureert zij uitgebreid in: de door het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis (cpg) uitgegeven reeks Parlementaire geschiedenis van Nederland na 1945; J.A.Bornewasser,Katholieke Volkspartij (2 delen); Marieke Hellevoort, Werken als zuurdesem. Vijftig jaar Katholiek Vrouwendispuut en Paul van der Steen, Cals. Koopman in verwachtingen. 14 De biograaf moet aantonen, schrijft Hans Renders, historicus en directeur van het Biografie Instituut in Groningen, dat iemands persoonlijke achtergrond van invloed is geweest op zijn publieke wapenfeiten. Als dat niet gebeurt, kun je beter geen biografie schrijven. 15 Elders stelt hij in een artikel over de biografische methode dat de overkoepelende vraag van iedere levensbeschrijving is: Voegt onze kennis van het persoonlijk leven van een bepaald individu iets toe aan het begrip van zijn publieke wapenfeiten? 16 Werk en privéleven van Marga Klompé waren nauwelijks gescheiden. Thuis at, sprak en vergaderde zij met collega s of anderen die met haar werk te maken hadden, telefoneerde zij veelvuldig om mensen te polsen, hun meningen te peilen en strategieën te bedenken en las zij om haar dossierkennis bij te houden en uit te breiden. Zelfs als zij een of soms twee keer per week s morgens om kwart over acht vanuit de kerk naar haar kapper ging, had zij documenten of een stapel kranten bij zich. Zelden bladerde ze er een glossy tijdschrift door. 17 De tijd die zij nam voor activiteiten die niets met haar werk te maken hadden, zoals pianospelen, een roman lezen of naar de Komedie gaan, was gering. Klompé heeft geen memoires geschreven. Meestal vind ik dit soort geschriften ook overvloeien van ijdelheid, schreef ze in 1983 aan de op dat moment vijfde uitgever die haar in verband met haar eventuele herinneringen had benaderd. 18 In plaats van zelf memoires te schrijven waaraan ook maar de geringste schijn van zelfingenomenheid ontbrak, besloot zij ze helemaal niet te schrijven. Bovendien vermeed zij daardoor tipjes van privésluiers te moeten oplichten, waaraan nu eenmaal in memoires nauwelijks valt te ontkomen. Er is nog een ander belangrijk aspect van de moeizame toegankelijkheid tot haar privéleven dat aandacht verdient. De historica Mineke Bosch, biograaf van Aletta Jacobs, stelt in een artikel over dilemma s van gelijke behandeling van vrouwen en mannen in de biografie de vraag of vrouwen

11 inleiding 19 op dezelfde manier als mannen hun persoonlijkheid kunnen laten zien. Zij haalt hierbij de massacommunicatiedeskundige Liesbet van Zoonen aan, die naar die vraag onderzoek deed. 19 Hieruit blijkt onder meer dat veel aandacht van de biograaf voor het gezinsleven bij vrouwelijke en mannelijke politici verschillend uitpakt: voor de mannen positief, voor de vrouwen negatief. Klompé stichtte geen eigen gezin, zij bleef ongehuwd. 20 Maar ook als ongehuwde vrouw moest zij vrezen dat aandacht voor haar privésfeer een negatief effect zou hebben op de manier waarop men haar in haar openbaar functioneren zou beoordelen. Daarvoor waren veel vrouwen in openbare functies beducht en dat was heel begrijpelijk. In de privésfeer leefden deze vrouwen hun leven als vrouw, met alles wat daar aan vrouwelijks bij hoort. Als personage in de openbaarheid wilden zij echter zo weinig mogelijk met vrouwelijkheid geassocieerd worden. Het was de tijd, schrijft Bosch, waarin de prestaties van vrouwen werden geprezen als mannelijk (in durf, creativiteit of moed). 21 In mijn relatie, mijn omgang met Marga Klompé ben ik te werk gegaan zoals Jan Fontijn dat beschrijft als biograaf van Frederik van Eeden: als in de dagelijkse omgang met mensen, uitgaande van een psychologie die gebaseerd is op common sense en levenservaring. 22 Later zei Fontijn in een gesprek met Els Broeksma en Hella Haasse: Je moet bij de feiten blijven. Toch speelt de verbeelding ook in wetenschappelijke biografieën wel degelijk een rol. Je kunt als biograaf niet oeverloos een reeks van duizenden feiten uit een leven etaleren. Je moet er een samenhangend verhaal van maken en op het moment dat je verband aanbrengt tussen de verschillende momenten in een leven, maak je onherroepelijk gebruik van je verbeelding. 23 Ook Bosmans beschrijft in de verantwoording, waarmee hij het eerste deel van zijn Rommebiografie opent, factoren waarop een biograaf is aangewezen wanneer deze vanuit de bronnen niet genoeg vat kan krijgen op het innerlijk van zijn hoofdpersoon. Alles hangt dan af van het inlevingsvermogen van de onderzoeker, van zijn bereidheid zich over te geven aan de verbeelding. Want als het er werkelijk op aankomt, is de biograaf toch in hoofdzaak aangewezen op zijn intuïtie en ervaring. 24 De neerlandica Elsbeth Etty, biograaf van Henriette Roland Holst: Als schriftelijke bronnen geen uitsluitsel geven over bepaalde problemen, moet je bij jezelf te rade gaan [...]. 25 Als intuïtie, ervaring, inlevingsvermogen en verbeelding van de biograaf, gebaseerd op zoveel mogelijk circumstantial evidence, zo n belangrijke rol

12 20 inleiding spelen, is speculatie onvermijdelijk. Mineke Bosch: Woorden als waarschijnlijk, wellicht, vermoedelijk en formules als het is aannemelijk dat behoren tot de standaarduitrusting van iedere biograaf. 26 Hoewel dit verhaal van Klompés leven en werk chronologisch is opgezet, wordt vaak van een onderwerp een lijntje door de tijd getrokken, omdat het anders te fragmentarisch aan de orde zou komen. Een enkele keer gebeurt dit ook in de grote structuur van het verhaal. In hoofdstuk 7 over de gezinsleden en hun wederwaardigheden worden thema s uitgewerkt die binnen het bestek van één hoofdstuk samenhangend aan de orde kunnenkomen.eninhoofdstuk10 is het thema het leiderschap van Klompé dat, naast de koppeling aan haar persoonlijkheid en geplaatst in de context van haar tijd, wordt beschouwd in relatie tot het begrip gender. Ten slotte staan we stil bij het begrip feminisme. Marga Klompé was vanaf 1945 actief in een aantal katholieke en niet-katholieke vrouwenorganisaties. Hoewel het de vrouwen niet erg duidelijk was wat ze precies onder feminisme moesten verstaan, voelden de meesten, onder wie Klompé, zich geen feminist. Ik onderschrijf de door Nancy Cott in 1987 gegeven definitie van feminisme, waarin zij onder meer stelt dat er in ieder geval sprake moet zijn van verzet tegen seksenhiërarchie. 27 Ook kan ik mij vinden in de uitspraak van Marlene LeGates (1996): Feminism begins with the recognition that all women, because of their gender, suffer injustice and with the refusal to accept that situation. 28 We zullen zien dat het, met deze uitspraken als maatstaf, terecht was dat Klompé en veel andere leden van vrouwenorganisaties zich na de oorlog tot eind jaren zestig geen feminist noemden.

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden

Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Welke opties hebt u in een gesprek? Meer dan u denkt! Erica Huls Gespreksadvies voor wethouders en raadsleden Actueel en fundamenteel De tijd dat politici kiezers wonnen met redevoeringen in achterzaaltjes

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Essay. Hoe sekse er toe deed in de decennia na de Tweede Wereldoorlog. Biografieën van twee vrouwelijke politici uit de twintigste eeuw vergeleken

Essay. Hoe sekse er toe deed in de decennia na de Tweede Wereldoorlog. Biografieën van twee vrouwelijke politici uit de twintigste eeuw vergeleken Hoe sekse er toe deed in de decennia na de Tweede Wereldoorlog Biografieën van twee vrouwelijke politici uit de twintigste eeuw vergeleken Marianne Grunell Marga Klompé en Hilda Verwey-Jonker vervulden

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden.

3. Lees bron 1. Bedenk zelf een vraag die je met behulp van deze tekst kunt beantwoorden. Oefentoets T4 SED II Module 4 & 5 1. Wat was de reden dat arbeiders, landarbeiders, en kleine zelfstandigen in de 19e eeuw op de rand van de armoede leefden? a Er waren geen sociale wetten als ze in de

Nadere informatie

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden

Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen. Aya Ezawa, Universiteit Leiden Indië Lezing, 8 maart 2016, Amsterdam Herdenking vanuit het oogpunt van Japanse Nakomelingen Aya Ezawa, Universiteit Leiden Mijn doel in deze lezing is een beeld schetsen van de ervaringen van Japans-Indische

Nadere informatie

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur

Raad voor cultuur Raad voor cultuur Raad voor cultuur R.J.Schimmelpennincklaan 3 Postbus 61243 2506 AE Den Haag Telefoon +31(0)70 310 66 86 Fax +31(0)70 361 47 27 e-mail cultuur@cultuur.nl www.cultuur.nl De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie

Je beste vriendin is een blad

Je beste vriendin is een blad Opgave 1 Vrouwenbladen tekst 1 Je beste vriendin is een blad 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 Door Jean-Pierre Geelen Er wordt neergekeken op wat vrouwenbladen hun lezeressen voorschotelen. Ten onrechte, vindt

Nadere informatie

DOCENTEN HANDLEIDING

DOCENTEN HANDLEIDING BESTEL OOK DE EDUCATIEVE KRANT! Ga naar www. oorlogsgeheimendefilm.nl DOCENTEN Een film over vriendschap, vertrouwen & verraad HANDLEIDING Bij de digitale les over de film Oorlogsgeheimen Op 3 juli gaat

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

In gesprek over: Mijn Lichaam

In gesprek over: Mijn Lichaam Bij Open Deur nummer 1, januari 2014 In gesprek over: Mijn Lichaam Bij nadenken over geloven denkt u misschien niet meteen aan het (eigen) lichaam. Heeft geloven niet met name met de geest van doen? En

Nadere informatie

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst?

Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Opgave 1 Heeft het vrijwilligerswerk toekomst? Bij deze opgave horen tekst 1 en 2 en de tabellen 1 tot en met 3 uit het bronnenboekje. Inleiding In Nederland zijn ruim 4 miljoen mensen actief in het vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

In de juiste versnelling

In de juiste versnelling In de juiste versnelling.qxp 19-2-2004 12:44 Pagina 3 JUDITH KNIJN In de juiste versnelling Een doe-boek voor meer energie en minder stress Thema, bedrijfswetenschappelijke en educatieve uitgeverij In

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben.

Deze veertig dagen staan we nadrukkelijk stil bij de vraag wie Jezus is. Welke beelden wij van Jezus hebben. 21-02-2016 Lucas 9: 28-36 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Wie ben jij? Wie bent u? Als we iemand voor het eerst ontmoeten op een feestje, of misschien ook wel na de kerkdienst onder de koffie, wordt

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129

Proefschrift Girigori.qxp_Layout 1 10/21/15 9:11 PM Page 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 S u m m a r y in Dutch Summary 129 Gedurende de geschiedenis hebben verschillende factoren zoals slavernij, migratie, de katholieke kerk en multinationals zoals de Shell raffinaderij de gezinsstructuren

Nadere informatie

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden:

GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Relaties halen het beste in je naar boven Les 1 GROEPSOPDRACHT: Bespreek met elkaar welke relatieverbanden in de Bijbel genoemd worden: Lees met elkaar de volgende hoofdstukken en laat iemand opschrijven

Nadere informatie

Toespraak tijdens afsluitende bijeenkomst over 400 jaar handelsbetrekkingen Turkije-Nederland, 19 april in Arnhem

Toespraak tijdens afsluitende bijeenkomst over 400 jaar handelsbetrekkingen Turkije-Nederland, 19 april in Arnhem Toespraak tijdens afsluitende bijeenkomst over 400 jaar handelsbetrekkingen Turkije-Nederland, 19 april in Arnhem Dames en heren, Er wordt tegenwoordig veel gefeest in Nederland. We vieren 100 jaar Vredespaleis,

Nadere informatie

Christus als leerling volgen

Christus als leerling volgen Christus als leerling volgen Voorbereiding voor de huisbezoeken van 2014/2015 Het was in Antiochië dat de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. In onze verhouding tot de Heer kan het waardevol

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf

V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013. Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf V Vergadering van de Eerste Kamer op dinsdag 5 maart 2013 Toespraak van de Voorzitter van de Eerste Kamer, Mr. G.J. de Graaf Herdenking Dr. P.H. (Pieter) Kooijmans (1933-2013) Op 13 februari jongstleden

Nadere informatie

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849

Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866 tel. 0593-541848 of 06-50805953 fax: 0593-541849 Uitgeverij Drenthe Gespecialiseerd in het uitgeven van historische en genealogische tijdschriften, boeken en jubileumuitgaven. Pinksterbloem 42, 9411 CH Beilen girorekening: 1342977 KvK Meppel nr. 04043866

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

CATEGORIËEN DOCUMENTATIE PERSONEN

CATEGORIËEN DOCUMENTATIE PERSONEN 1 CATEGORIËEN DOCUMENTATIE PERSONEN Heimans en Thijsse Stichting Versie 30 augustus 2013 ARTIKELEN: - in kranten - in tijdschriften - divers (bijvoorbeeld een artikel voor een kalender, of een bijdrage

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

3.6 Diversiteit is meer dan verschil in cultuur 91 3.7 Antwoorden uit de gezondheidswetenschappen

3.6 Diversiteit is meer dan verschil in cultuur 91 3.7 Antwoorden uit de gezondheidswetenschappen Inhoud Inleiding 7 1 Diversiteit in jouw leven 13 1.1 Identiteit 13 1.2 Sociale identiteit 15 1.3 Sociale deelidentiteiten 17 1.4 Multiculturele persoonlijkheden 20 1.5 Aspecten van persoonlijkheden 24

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

GKv Barneveld-Voorthuizen

GKv Barneveld-Voorthuizen GKv Barneveld-Voorthuizen Notitie Jongerenwerk 16+ v0.4 25-11-2014 Piet Noppers Notitie Jongerenwerk 16+ 1 Inhoud Voorwoord...3 Wat zegt de bijbel over de gemeente en jongeren?...4 Waarom deze notitie?...5

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Arjan Broers Het zoeken. niet moe. Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers

Arjan Broers Het zoeken. niet moe. Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers Arjan Broers Het zoeken niet moe Gespreksbrochure over de spiritualiteit van 55-plussers Inleiding Senioren van nu zijn meer dan vroeger op zichzelf aangewezen voor hun levensvragen en zingevingkwesties.

Nadere informatie

Lesbrief nummer 23 december 2015

Lesbrief nummer 23 december 2015 Lesbrief nummer 23 december 2015 Wilt u laten weten wat u van deze TLPST vond? Hebt u tips voor de volgende aflevering? Mail ons: redactie@tlpst.nl. Hoe klink jij? Wat vinden andere mensen van hoe jij

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem.

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem. Speech van Bisschop de Korte (Groningen-Leeuwarden) BIJ HET AFSCHEID VAN VICTOR SCHEFFERS 30 september 2015 Eminentie, Excellenties, Dames en heren, heel bijzonder natuurlijk Victor, Inleiding De 20 ste

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

6 Haagse periode, politieke aktiviteiten...32 6.1 Partijbestuur PvdA...32 6.2 Drees...32. 7 Stukjes schrijven...33

6 Haagse periode, politieke aktiviteiten...32 6.1 Partijbestuur PvdA...32 6.2 Drees...32. 7 Stukjes schrijven...33 Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 2 Fa milieachtergrond en vroege jeugd...3 2.1 Geboorte en doop...3 2.2 Eerste herinneringen...3 2.3 Eerste schooltijd...4 2.4 Moeder en haar familie...4 2.5 Grootvader geheelonthouder...5

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker,

Nadere informatie

Archief Mathilde Wibaut-Berdenis van Berlekom 1895-1936

Archief Mathilde Wibaut-Berdenis van Berlekom 1895-1936 Archief Mathilde Wibaut-Berdenis van Berlekom 1895-1936 Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis Cruquiusweg 31 1019 AT Amsterdam Nederland hdl:10622/arch01629 IISG Amsterdam 2015 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

Bijgewerkt tot 30-12-13

Bijgewerkt tot 30-12-13 Br 1 Christus en zijn kerk / A. Simonis. - Zeist : Gregorius, 2002. - (Brieven van de kardinaal ; nr. 5) Br 2 Gods vrijwilligers / A. Simonis. - Zeist : Gregorius, 2001. - (Brieven van de kardinaal ; nr.

Nadere informatie

17 Hoofdstuk 1. Wie zijn onze kinderen nu eigenlijk? 27 Hoofdstuk 2. Wat kunnen ouders doen?

17 Hoofdstuk 1. Wie zijn onze kinderen nu eigenlijk? 27 Hoofdstuk 2. Wat kunnen ouders doen? Inhoudsopgave 9 Voorwoord 12 Inleiding. Hoe Het grote deugdenboek gebruikt kan worden 17 Hoofdstuk 1. Wie zijn onze kinderen nu eigenlijk? 27 Hoofdstuk 2. Wat kunnen ouders doen? 29 Strategie 1. Herken

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2009 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Staatsinrichting van Nederland Gebruik bron 1 en 2. 1p 1 De twee bronnen hebben te maken met de constitutionele monarchie. Welke

Nadere informatie

Niveau 3 - Les 14: Een oproep tot Discipelschap Andrew Wommack

Niveau 3 - Les 14: Een oproep tot Discipelschap Andrew Wommack Niveau 3 - Les 14: Een oproep tot Discipelschap Andrew Wommack Vandaag gaan we spreken over een discipel zijn, en over hoe een discipel te maken. Ik wil je eraan herinneren dat de Heer ons het bevel gaf,

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Niets te verliezen, dat is het ware geluk voor mij Het is een zin uit een lied van Stef Bos. Ik moest hieraan denken, toen ik bezig was met de voorbereidingen

Nadere informatie

Geluk kun je alleen schilderen

Geluk kun je alleen schilderen Geluk kun je alleen schilderen Open Domein nr. 47 Aleid Truijens Geluk kun je alleen schilderen F. B. Hotz. Het leven Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Het schrijven van deze biografie was

Nadere informatie

Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010

Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010 Mondelinge geschiedenis en architectuur Een voorstel voor format diepte-interview Centrum Vlaamse Architectuurarchieven _ draft 28 april 2010 THEMA S - Identificatie - Opleiding - Opdrachtgevers - Samenwerkingsverbanden

Nadere informatie

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu

E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT. Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu E-QUALITY KENNISCENTRUM VOOR EMANCIPATIE, GEZIN EN DIVERSITEIT Vaderschap 2.0 Opvoedingsondersteuning voor vaders van nu Vaderschap 2.0 E-Quality 55 UIT DE PRAKTIJK 3.3 Interview met Arno Janssen en Caroline

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Jezus, de gnosis en het dogma

Jezus, de gnosis en het dogma Jezus, de gnosis en het dogma Riemer Roukema Jezus, de gnosis en het dogma Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke, Nieuwerkerk a/d IJssel Illustratie

Nadere informatie

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT De wortel van zelfhaat De eerste zonde; verlangen als God te zijn; de ontkenning van wie je bent Eerste gevolg van de zonde: Schaamte voor je lichaam

Nadere informatie

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang 2012-2016 Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016 Augustus 2012 0 Inhoud Inleiding... 1 Geschiedenis van de Beraadgroep Samenlevingsvragen...

Nadere informatie

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel POENS.NL Onomatopeespel Spelvarianten deel 1 1 Onomatopee Het auditief beeld als expressief coaching instrument Jezelf beter leren kennen, de ander beter leren kennen, beter zicht krijgen op het samenwerken,

Nadere informatie

De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis

De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis De Zuidelijke Westhoek, WO II en mondelinge geschiedenis Vormingssessie Ieper 24 november 2014 Vanavond Mondelinge geschiedenis Eigenheid van dit project Het interview Maar eerst: even kennismaken 1 Eigen

Nadere informatie

Uitgeverij Van Praag Amsterdam

Uitgeverij Van Praag Amsterdam Uitgeverij Van Praag Amsterdam Inhoud 9 Het immigratietaboe 13 Het relativeringcircuit De toestand 27 Etniciteit is sticky 30 Drs. Hans Roodenburg Inkomensverschillen worden groter door immigratie 39 Het

Nadere informatie

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans

pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans pggm.nl Persoonlijke Balans in de beleving van PGGM- leden Enquête De Persoonlijke Balans In maart 2014 heeft PGGM haar leden gevraagd naar hun persoonlijke balans: wat betekent persoonlijke balans voor

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee.

Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee. Uitgebreide omschrijving van het programma 09.30-10.00 uur: Binnenkomst, koffie en thee. 10.00-10.15 uur: Welkom en inleiding. 10.15-11.15 uur: Een ander geluid als het gaat om gezin en relatie 1. Wat

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II Vraag 12 in dit examen is een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te maken. Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling, polarisatie en herwonnen consensus In de jaren zestig

Nadere informatie

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur

Hoe ontwikkel ik. Lezing van Ineke Strouken op 19 maart in Nieuwegein. Geachte dames en heren, Volkscultuur Hoe ontwikkel ik Ineke Strouken een ijzersterk volkscultuurproject? Geachte dames en heren, Welkom op deze studiedag Hoe ontwikkel ik een ijzersterk volkscultuurproject. Sinds een tweetal jaren staat volkscultuur

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 603 Archiefnaam: DRES Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1941-1963

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 603 Archiefnaam: DRES Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1941-1963 Plaatsingslijst Archivalia H.M. Dresen-Coenders Archiefnummer: 603 Archiefnaam: DRES Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Archivalia van persoon Datering: 1941-1963 Katholiek Documentatie Centrum

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Openluchtdienst! speelruimte om te leven!

Openluchtdienst! speelruimte om te leven! Openluchtdienst speelruimte om te leven liturgie bij de openluchtdienst op zondag 15 juni 2014 in de tuin van het Wooldhuis uitgaande van de Protestantse Gemeente Heino-Laag Zuthem voorganger: ds. Hans

Nadere informatie

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER

SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN MAURITS BERGER SHARIA ISLAM TUSSEN RECHT EN POLITIEK MAURITS BERGER Boom Juridische uitgevers Den Haag 2006 INHOUD HOOFDSTUK 1 - DE REGELS VAN EEN IDEAAL 1 Deel I Sharia als oud recht 9 HOOFDSTUK 2 - DE KORAN ALS GRONDWET

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer

Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer Toespraak CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de opening van het Hogeschooljaar van Saxion op 2 september 2014 in Deventer Geacht College van Bestuur, geachte docenten en medewerkers, geachte studenten, geachte

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

GELIJKE KANSEN IN BELGIË

GELIJKE KANSEN IN BELGIË GELIJKE KANSEN IN BELGIË HISTORISCH ONDERZOEK 1. EEN WOORDJE UITLEG Tijdens het bezoek aan de Democratiefabriek hebben jullie kunnen vaststellen dat bepaalde elementen essentieel zijn om tot een democratie

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit

- Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit 1 - Dossier 10.1: Globalisering en de behoefte aan versterking van de nationale identiteit (hoofdstuk 10, MtH) In het begin van de eenentwintigste eeuw bleek dat een groeiende groep Nederlanders behoefte

Nadere informatie

expositie boek theater - documentaire

expositie boek theater - documentaire expositie boek theater - documentaire De tijd daarna laat het verloop van hiv en aids zien door de afgelopen jaren heen. Voor het project zijn 30 hiv dragers geïnterviewd en beschreven door Erwin Kokkelkoren.

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)?

Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Welke kansen bieden internet en sociale media (niet)? Chris Aalberts Internet en sociale media hebben de wereld ingrijpend veranderd, dat weten we allemaal. Maar deze simpele waarheid zegt maar weinig

Nadere informatie

In gesprek over de Brief

In gesprek over de Brief Bij Open Deur nummer 3, maart 2014 In gesprek over de Brief Brieven: je hebt ze in soorten en maten. Zakelijke brieven, persoonlijke brieven, liefdesbrieven Niet altijd meer zijn ze handgeschreven of komen

Nadere informatie

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk.

Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. Beste Janien, familie, vrienden, allen hier aanwezig, Het is goed om vanavond bijeen te zijn in deze Sint-Joriskerk. We gedenken vanavond Ramón Smits Alvarez. We staan stil bij zijn leven, we staan stil

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting

Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Politiek en politici in het nieuws in vijf landelijke dagbladen Samenvatting Otto Scholten & Nel Ruigrok Stichting Het Persinstituut De Nederlandse Nieuwsmonitor Amsterdam, april 06 1 Inleiding Puntsgewijs

Nadere informatie

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK GODSBEELDEN BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 7 Avond 2... 8 Avond 3... 9 Avond 4... 10 3 4 INLEIDING Een relatie hebben met iemand is een abstract begrip, maar toch

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN EXPLORATIEFASE

VRAGENLIJSTEN EXPLORATIEFASE VRAGENLIJSTEN EXPLORATIEFASE In de exploratiefase van het onderzoek zijn twee verschillende vragenlijsten gehanteerd: één voor de cliënt en één voor de maatschappelijk werker. Hieronder volgen in het kort

Nadere informatie