Reader Vijverbergsession Voedsel, Landbouw & Cultuur, Religie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Reader Vijverbergsession Voedsel, Landbouw & Cultuur, Religie"

Transcriptie

1 Reader Vijverbergsession Voedsel, Landbouw & Cultuur, Religie Ter voorbereiding van de Vijverbergsessie op woensdag 17 april 2013 bieden wij een aantal artikelen aan die het thema nader introduceren en die van belang zijn voor de discussie die middag. Een korte leeswijzer. 1 Voedsel brengt geopolitiek terug in platte wereld (Cor van Beuningen Financieële Dagblad van 5 februari 2011.) Dit artikel gaat in op de rol die voedsel is gaan spelen in internationale verhoudingen de geopolitieke framing van voedsel dus. Om de explosieve lading van voedsel te begrijpen moeten we terug naar Toen begon de vraag naar voedsel, energie en mineralen explosief te stijgen, vooral uit de opkomende economieën, met als gevolg navenant sterke prijsstijgingen. In 2008 zorgde de recessie voor een terugval in de vraag, maar die bleek tijdelijk. Het fenomeen van de nieuwe schaarste is echter allesbehalve tijdelijk. Dat heeft te maken met de bijzondere aard van deze goederen. Ze zijn niet of beperkt hernieuwbaar en de productie ervan wordt gehinderd door natuurlijke omstandigheden. Voedsel en energie zijn primaire levensbehoeften, samen goed voor 70-90% van de dagelijkse bestedingen van de helft van de wereldbevolking. Brandstof- en voedselprijzen zijn zowel aan de kosten- als aan de vraagzijde aan elkaar gekoppeld, via de biobrandstoffen. Schaarste heeft direct ernstige gevolgen voor de rest van de economie én voor de hele samenleving. Het besef van de kwetsbaarheid van economie en samenleving voor schaarste aan energie en voedsel zorgde voor een politieke herdefinitie van deze goederen. Het fenomeen nieuwe schaarste betekent dat energie en voedsel voortaan van staatsbelang zijn en dus politieke Chefsache. De leveringszekerheid van energie en voedsel wordt een politieke prioriteit. 2 Rechtvaardigheid en wereldvoedselvoorziening: een kleine economische ethiek (Roel Jongeneel) In dit artikel onderzoekt Roel Jongeneel hoe een aantal theorieën van rechtvaardigheid (van John Rawls, Martha Nussbaum en Amartya Sen) in de economische ethiek en internationale verhoudingen kunnen doorwerken. Er is in de economie (net zoals bij banken) sprake van zoiets als een zorgplicht. De kern van de economie is immers een doelmatige en adequate behoeftevoorziening. Een randvoorwaarde bij de economische behoeftebevrediging is niet alleen dat de markt luistert naar koopkrachtsignalen van bemiddelden en welgestelden, maar ook dat er genoeg is van het noodzakelijke voor iedereen. De conclusie die uit de smalle ethiek van Nussbaum en Sen kan worden getrokken is dat daar met prioriteit aandacht aan dient te worden gegeven. Dit wordt erkend door de grote sociaal-politieke rechtvaardigheids-theorieën, ook die van een liberale snit.

2 3 The Organic Food Philosophy: A Qualitative Exploration of the Practices, Values, and Beliefs of Dutch Organic Consumers Within a Cultural Historical Frame (Hanna Schösler, Joop de Boer, Jan J. Boersema J Agric Environ Ethics 2012) Dit artikel gaat over de waarden die bij consumenten van organisch voedsel een rol spelen. Cultuur-historisch hebben die hun origine in Amerikaanse en Duitse reform-bewegingen. Uit een kwalitatief onderzoek van Nederlandse consumenten blijkt dat die waarden in wijdere kring in de maatschappij gedeeld worden.... against the background of the organic philosophy, the need for personal behavior change can more easily be acknowledged and achieved. An important part of the Reform movement was about people s capacity for moral self-improvement as a practice of self-determination (Barlo sius 1997). Temperance, the consumption of pure foods, and abstinence from meat were all ways in which Reformers practiced their moral values. As the interviews illustrated, these practices are still in use today (de Boer et al. 2007). Policy makers may implicitly or explicitly support social norms that reflect the intrinsic value of temperance. This could be done, for example, by promoting the consumption of large amounts of meat as normatively unacceptable. 4 Slow Food (Joris Lohman) Een kort artikel als kennismaking met de slow food beweging. 5 Are There Ideological Aspects to the Modernization of Agriculture? (Egbert Hardeman & Henk Jochemsen J Agric Environ Ethics 2012) Samenvatting: In this paper we try to identify the roots of the persistent contemporary problems in our modernized agriculture: overproduction, loss of biodiversity and of soil fertility, the risk of large animal disease, social controversies on the lack of animal welfare and culling of animals, etc. Attention is paid to the historical development of present-day farming in Holland as an example of European agriculture. We see a blinkered quest for efficiency in the industrialization of agriculture since the Second World War. Key factor is the cultural mindset at the foundation of our modern society, originating from the ideas of the enlightenment. It makes people vulnerable to ideologies, causing them to focus on a certain goal without considering the consequences. Due to the overemphasis on efficiency, modern industrial agriculture has never been comfortably embedded in its ecological and social context, and as a result displays the characteristics of an ideology. The cause of the inability to solve today s problems is therefore deeper than simply a failure to apply the right mix of standard remedies. Unless stakeholders in farming start to counter this very one-sided approach to efficiency, modernization will continue to cause all kinds of friction. The implications of the results for agricultural policy, farming and further research are discussed.

3 1 of Food First This page modi ied: 22 February 2012 FoodFirst for Thought Voedsel brengt geopolitiek terug in platte wereld De hoge voedselprijzen vormen een ernstige bedreiging voor globale groei en sociale stabiliteit, meent Wereldbankpresident Robert Zoellick (The G20 should agree to put food irst - Financial Times, 5 januari 2011). Is dat niet wat overdreven? Nee, er staat wel degelijk heel wat op het spel. Alleen, het zijn niet de hoge prijzen die de bedreiging vormen; voedsel zelf is springstof onder een werkbare wereldorde. Is een ramp ophanden, of blijft het bij een dreiging? Om de explosieve lading van voedsel te begrijpen moeten we terug naar Toen begon de vraag naar voedsel, energie en mineralen explosief te stijgen, vooral uit de opkomende economieën, met als gevolg navenant sterke prijsstijgingen. In 2008 zorgde de recessie voor een terugval in de vraag, maar die bleek tijdelijk. Het fenomeen van de nieuwe schaarste is echter allesbehalve tijdelijk. Dat heeft te maken met de bijzondere aard van deze goederen. Ze zijn niet of beperkt hernieuwbaar en de productie ervan wordt gehinderd door natuurlijke omstandigheden. Voedsel en energie zijn primaire levensbehoeften, samen goed voor 70 90% van de dagelijkse bestedingen van de helft van de wereldbevolking. Brandstof en voedselprijzen zijn zowel aan de kosten als aan de vraagzijde aan elkaar gekoppeld, via de biobrandstoffen. Schaarste heeft direct ernstige gevolgen voor de rest van de economie én voor de hele samenleving. Het besef van de kwetsbaarheid van economie en samenleving voor schaarste aan energie en voedsel zorgde voor een politieke herde initie van deze goederen. Het fenomeen nieuwe schaarste betekent dat energie en voedsel voortaan van staatsbelang zijn en dus politieke Chefsache. De leveringszekerheid van energie en voedsel wordt een politieke prioriteit. De wereld was plat, heel even maar De nieuwe schaarste maakt de wereld een stuk minder plat terwijl we pas net gewend zijn aan het idee van een platte wereld. Het boek van Thomas Friedman waarin de wereld plat werd verklaard dateert uit Op de globale level playing ield zijn de hobbels voor vrijhandel opgeruimd, hebben landsgrenzen hun betekenis verloren en is de staat teruggetreden als economische actor. Friedmans lat world is een ontstatelijkte en ge depolitiseerde wereld waar alleen de tucht van de markt geldt. De nieuwe schaarste zet het spoor precies de andere kant uit: die van een intensieve statelijke bemoeienis met het economisch leven. Dat begint met maatregelen, zoals consumptieve subsidies en exportrestricties, om voedsel en brandstof voor de eigen burgers betaalbaar te houden en sociale onrust te temperen. Begrijpelijke maatregelen maar ze veroorzaken een heftige reactie in landen die voor hun energie of voedsel a hankelijk zijn van anderen. Iedereen vraagt zich af: hoe sta ik ervoor als het verkeerd gaat met de wereldhandel? Als dat scenario vervolgens het uitgangspunt van beleid wordt, wordt het vanzelf werkelijkheid. Het is: ieder voor zich. Leveringszekerheid krijgt de betekenis van zelfvoorziening. Als zelfvoorziening geen optie is, moet elders levering worden zeker gesteld. Sommige landen verliezen hun fatsoen en verlagen zich tot straatvechterij, om maar aan hun gerief te komen. Elk instrument wordt ingezet om zich toegang te verschaffen, om posities in te nemen en langjarige verplichtingen af te dwingen: van landaankopen en zachte leningen tot

4 2 of 3 gratis infrastructuur, fabrieksinstallaties en andere zaken. De geopolitieke herde initie van energie, mineralen en voedsel Het fenomeen van de nieuwe schaarste veroorzaakte een schokgolf in de internationale betrekkingen. Energie en voedsel blijken niet alleen staatszaken omwille van leveringszekerheid, het zijn ook machtsmiddelen, met een geopolitiek en zelfs militair belang. Olie en tarwe zijn wapens geworden, alsof een oorlog op handen is. De landen die er op dit punt goed voor staan verdienen veel geld en spreiden op het internationale toneel een imperiale zelfverzekerdheid ten toon. Het feit dat staatsbedrijven het leeuwendeel van de wereldenergie voorraden bezitten krijgt een andere betekenis. Deze geopolitisering van schaarste doet zich voor in een tijdsgewricht waarin de unipolaire wereldorde op zijn einde loopt. De contouren van het nieuwe wereldsysteem zijn nog vaag, maar duidelijk is dat de nieuwe wereld economisch gedomineerd wordt door China, de VS en de EU, elk goed voor 15 20% van het Bruto Mondiale Product. De vraag is hoe deze economische con iguratie wordt meegenomen in het delicate proces van geopolitieke re accommodatie. Staat de wereld een periode van instabiliteit te wachten, met rivaliserende machtsblokken die strijden om hegemonie? Als de twee processen de geopolitisering van schaarste en een moeizame transitie naar een andere wereldorde elkaar versterken kan een uiterst explosieve spiraalbeweging ontstaan. Omgekeerde globalisering De nieuwe schaarste katalyseert een proces van omgekeerde globalisering. Behalve een markt waar geconcurreerd en gehandeld wordt is de wereld ook weer een arena, waar machtsposities worden betrokken en waar geloerd en gevochten wordt. Dit proces is door de inanciële crisis in een stroomversnelling geraakt. De protectionistische re lexen van staten die in paniek hun banken en industrieën redden hebben wereldwijd de geopolitieke instincten en percepties verder aangewakkerd. Hier staan we nu, in een verwarrende, want tegenstrijdige beweging: aan de ene kant de globalisering, de éénwording van de wereld als globale markt, gepaard gaande met ontstatelijking en dénationalisering; aan de andere kant de omgekeerde globalisering, de renationalisering en repolitisering van het economisch leven en de geopolitisering van de internationale betrekkingen. Moeilijke keuzes, met vérstrekkende gevolgen Deze verwarrende situatie levert linke dilemma s op voor beleidsmakers in Nederland en de EU. Welke beweging wordt gekozen als scenario waarop het beleid geënt wordt? Het lijkt onontkoombaar dat met beide bewegingen rekening wordt gehouden, maar trade offs lijken even onontkoombaar. Het genereren van vertrouwen (1) is moeilijk te combineren met het organiseren van wantrouwen (2). En elke stap wordt voortaan door alle betrokkenen juist in die termen gewogen. Voedsel blijft een cruciale rol spelen in het vervolg. Dat begint al met de onlangs door de EU ingezette beleidslijn betreffende de toekomst van het Gemeenschappelijke Landbouwbeleid, waarin nadrukkelijk ruimte wordt opengehouden voor het stimuleren van de eigen landbouwproductie. Daar zijn zeker goede redenen voor, maar even zeker zal deze stap door onze globale partners begrepen worden als bewijs van wantrouwen en van onwil om tot een collectief vergelijk te komen. Een volgende stap is de hervatting van de Doha ronde, de in 2008 gestrande onderhandelingen over de vrijmaking van de wereldhandel. Juist deze week beginnen de onderhandelaars een laatste poging om de boel vlot te trekken. Voedsel is geschilpunt nummer één. Alle partijen weten dat het

5 3 of 3 collectieve belang globale economische groei het meest gediend is met handelsliberalisering. Maar dat telt niet, als het vertrouwen ontbreekt dat nodig is opdat partijen bereid zijn om af te zien van de vrijheid om voor het ik hier nu te kiezen, ten gunste van een betere uitkomst voor allen. Zijn landen bereid om zich kwetsbaar op te stellen en zelfs een deel van hun soevereiniteit op te geven voor een werkbare internationale orde of groeit het wantrouwen? Het mislukken van deze ronde kan grote gevolgen hebben voor de globale handel, economische groei en sociaal politieke stabiliteit. Een mislukking legt bovendien een zware hypotheek op elk volgend globaal overleg en er staan nog heel wat punten op die agenda: klimaat, biodiversiteit, migratie, veiligheid en terrorisme. Voedsel is springstof in de handen van politici. Zullen zij er op verantwoorde wijze mee omgaan? Dit artikel van Cor van Beuningen, coordinator van het Food First programma, verscheen in het Financieële Dagblad van 5 februari 2011.

6 Rechtvaardigheid en wereldvoedselvoorziening: een kleine, economische ethiek gezichtspunt van wat rechtvaardig is. Daarbij gaat het om een kleine, economische ethiek van de wereldvoedselvoorziening en de gevolgen daarvan voor het beleid. Vooraf volgt een korte situatieschets. R. Jongeneel 1, jaarwisseling 2012/13 Inleiding Het kernprobleem van de economie is hoe we als samenleving op een zo doelmatige, efficiënt mogelijke manier in de behoeften en noden kunnen voorzien. Daarin zijn tal van keuzes mogelijk die meer of minder gunstig uitpakken. De economische wetenschap is primair keuzewetenschap en probeert inzicht te geven in hoe dit zo slim mogelijk te organiseren, daarbij rekening houdend met de relatieve schaarste aan middelen. Van de menselijke behoeften is de behoefte aan voldoende voedsel van goede kwaliteit er een die weinig toelichting behoeft; voedsel is een basisbehoefte en de voorziening erin is essentieel voor leven en gezondheid. Een volwassen mens heeft per dag gemiddeld 2100 kilocalorieën aan energie uit voeding nodig. Daarnaast speelt voedsel ook een belangrijke rol als bron van genot en bij tal van belangrijke gebeurtenissen, of ze nu vreugdevol of verdrietig zijn, religieus of seculier. Als het gaat om de voedselvoorziening spelen markten, koop en verkoop een belangrijke rol. Er is wel productie voor eigen gebruik (subsistentielandbouw) en binnen gezinnen en families is er een stuk herverdeling waarbij de markt buiten spel staat, maar over het geheel is de rol van markten toch ook hier dominant. Bovendien geldt dat, zoals ook met veel andere sectoren is gebeurd, de landbouwmarkten een steeds meer globaal karakter hebben gekregen. Er wordt veel met voedsel gesleept, vaak lokaal, maar in toenemende mate ook over de hele wereld. In dit artikel willen we de economie van vraag en aanbod, productie en behoeftevoorziening nader onder de loep nemen vanuit het 1 Dr. Roel Jongeneel is werkzaam als sectiehoofd Landbouwbeleid bij LEI Wageningen-UR en als universitair docent bij de Leerstoelgroep Agrarische Economie en Plattelandsbeleid, Wageningen Universiteit. Situatieschets Volgens een recente FAO-studie leiden circa 925 miljoen wereldbewoners honger. Bijna twee derde daarvan (578 miljoen mensen) leeft in Azië, terwijl de rest zich vooral concentreert in Sub-Saharisch Afrika. Honger is sterk gekoppeld aan armoede: mensen die niet in staat zijn om voedsel te kopen of het zelf te verbouwen. Daarnaast is er sprake van verborgen honger,; mensen die een chronisch tekort hebben aan essentiële voedingsstoffen, zoals jodium, vitamine A en ijzer. Die groep telt zo n 2 miljard mensen. Honger maakt mensen kwetsbaar voor ziekten, verminderd hun fysieke werkkracht en leidt in geval van kinderen tot achterblijvende groei en hersenontwikkeling. Volgens prognoses zal in de periode van 2010 tot 2050 de wereldbevolking stijgen van ongeveer 6.9 miljard mensen naar ongeveer 9 miljard mensen. Veel mensen die in de opkomende economieën leven, zullen met het stijgen van de welvaart ook hun consumptiepatroon aanpassen en bijvoorbeeld meer vlees gaan eten. Verder is de zogenaamde bio-economie in opkomst, waarbij bronnen die voor voedsel kunnen worden gebruikt ook worden ingezet voor biobrandstofproductie. Deze drie factoren leiden naar verwachting tot een enorme toename van de vraag naar landbouwproducten en grond. De huidige voedselproductie wordt geschat op circa 7 gigaton aan graanequivalenten (GE) 2. Om de groeiende bevolking te kunnen voeden is 12 gigaton GE nodig. Als alle mensen een Europees eiwitrijk dieet willen, komt er nog eens 6 gigaton GE bij. Als 10 procent van onze huidige energieconsumptie uit biobrandstoffen zou moeten komen, komt er nog eens 5 gigaton GE bij. Alles bij elkaar genomen betekent dat een benodigde groei van de gewasproductie tot circa 23 gigaton GE (meer dan een 2 Deze berekeningen hebben een ruw karakter en er liggen allerlei veronderstellingen achter. Hier is ervoor gekozen het grote plaatje neer te zetten en de nuances even weg te laten. De berekeningen gebaseerd op het werk van mijn collega Martin van Ittersum. Zie zijn inaugurele rede Future harvest; the fine line between myopia and utopia. Wageningen, Wageningen Universiteit,

7 verdrievoudiging ten opzichte van het niveau van vandaag). De geschetste groei van productie van voedsel voor humane en dierlijke consumptie is niet nieuw wanneer deze wordt vergeleken met de toename van de vraag in de laatste 50 jaar van de vorige eeuw. Toen verdubbelde de wereldbevolking van 3 tot 6 miljard en steeg de gewasproductie met circa 2 procent per jaar. Echter, de omstandigheden in 2012 verschillen nadrukkelijk van die van de vorige eeuw. Toen kon nog extra land worden ingezet, maar nu zijn er wat dat betreft meer beperkingen. De groei zal nu vooral moeten worden gerealiseerd door groei van de productie per hectare en niet zozeer door toename van het aantal hectares. Uit agronomisch onderzoek blijkt dat de aarde wel 36 gigaton GE zou kunnen produceren, mits men er in slaagt de yield gap (het verschil tussen de werkelijke productie en de potentieel haalbare landbouwproductie per hectare) met circa 80 procent te reduceren. Technisch gezien lijkt er dus geen belemmering om de groeiende wereldbevolking ook in de toekomst te kunnen voeden, al is tegelijk duidelijk dat dit een enorme inspanning van onderzoek en beleid zal vragen. De mogelijkheden op wereldschaal zeggen nog niets over de grote uitdagingen waar nationale en regionale overheden zich mee geconfronteerd zien. De harde praktijk is dat veel mensen het slachtoffer zijn van chronische honger; ze hebben wel behoeften en er is in principe wereldwijd ook voldoende voedsel beschikbaar, maar hun koopkracht is niet toereikend. Naar schatting zijn er ruim 900 miljoen mensen met ondervoeding. Zij zitten in een permanente voedselcrisis. Dit haalt niet elke dag de krant, maar is daarom nog niet minder schrijnend. Poverty amidst of the plenty. Het aantal mensen van de wereldbevolking dat beneden de armoedegrens zit, is de laatste jaren met de crises rond voedselprijzen in 2006 en 2010 sterk toegenomen. Schattingen spreken over zo n kleine 100 miljoen extra mensen met chronische ondervoeding. Nieuwe issues Naast de toenemende vraag naar voedsel zijn er nog twee andere zaken die aandacht vragen. Allereerst is dat de overconsumptie van voedsel. Wereldwijd zijn er ongeveer evenveel mensen die met een teveel aan voedsel kampen als er mensen zijn die met te weinig rond moeten komen. Die overconsumptie leidt tot gezondheidsproblemen (obesitas) en op den duur schadelijke zwaarlijvigheid. Een tweede issue is dat van de bio-energie, of nog algemener gesteld, de biobased economy. Gewassen en gewasresiduen -materiaal dat in principe geschikt is voor menselijke voeding of als veevoer- is ook bruikbaar voor de productie van biobrandstof en als grondstof voor andere producten (bijvoorbeeld biologische plastics). Een aantal landen, waaronder de EU, de VS en Brazilië, hebben mandaten afgegeven waarin wordt aangegeven dat een bepaald aandeel van de brandstof die gebruikt wordt voor transport uit bio-energie dient te bestaan. Dat creëert een heel nieuwe vraag, die in potentie bovendien van grote omvang is. In de VS verdwijnt op dit moment al circa de helft van de maisproductie zo in de tank. Wereldwijd gezien wordt op dit moment ca. 45% van granen, rijst, sojabonen, etc. gebruikt voor voedsel, 45% als veevoer en circa 10% voor biobrandstoffen. Sommige landen hebben al aangegeven op termijn een significant deel van de transportbrandstof via bio-energie te willen dekken. De EU opteert voor 10% bijmenging in 2020 (zit nu ongeveer op de helft). De potentiele impact van de energievraag kan groot zijn, afhankelijk van waar het beleid op wil inzetten. Zou men 10% van de energievraag uit biobrandstoffen willen halen, dan zou daarvoor de hele huidige landbouwproductie nodig zijn. Economische ethiek Bij ethiek wordt vaak gedacht aan vraagstukken van leven en dood. Zo zijn abortus en euthanasie bekende ethische dilemma s.. De neiging om ethiek te verbinden met specifieke dilemma s en grensverleggende ontwikkelingen in de medische wetenschap, creëert het gevaar dat de ethische aspecten van andere zaken onderbelicht blijven, of zelfs helemaal niet als ethische kwesties worden gezien. Dit geldt misschien wel extra voor het terrein van de economie, dat vaak toch al als een apart domein wordt gezien waar eigen regels en een eigen logica geldt. Ook in de economie speelt ethiek een rol en het is nodig daar verder op te reflecteren. Er is zelfs sprake van een aparte vakgebied van de economische ethiek. Economische ethiek focust zich op de ethiek van het economisch handelen, de uitkomsten van het economisch proces en de 2

8 manier waarop deze worden gerealiseerd en de baten ervan worden verdeeld. Economische ethiek richt zich dus, het gangbare spraakgebruik volgend, op een bepaald domein, net zoals dat geldt voor de medische ethiek. Maar er is nog een ander aspect: economische ethiek probeert zich bij haar ethische afwegingen rekenschap te geven van de eigenheid en de eigen aard van het economische. Dat is belangrijk. Wanneer algemene ethische beginselen of redeneringen plompverloren op de economie worden losgelaten, leidt dit tot allerlei problemen. Een van de reacties op zulk moraliserend denken over economie is de leus zaken zijn zaken, waarmee men bepaalde handelingen weer aan de zeggenschap van de ethiek lijkt te willen onttrekken. In zekere zin zit daar iets waars in; zaken zijn ook zaken en in het economisch verkeer spelen eigen fenomenen die om een passende ethische analyse vragen. Zo is het bijvoorbeeld niet duidelijk wat de christelijke norm van de naastenliefde betekent voor onderlinge concurrentie tussen bedrijven. Is dat in strijd met de eis van de liefde? Om die vraag te kunnen beantwoorden is het nodig dat men zich terdege rekenschap geeft van wat concurrentie in de economie eigenlijk betekent en wanneer deze positief is en wanneer negatief. Zo willen we in deze bijdrage naar de voedselvoorziening kijken: als een specifieke economische activiteit, met tal van eigenaardigheden, waar de ethiek relevant is, maar dat vraagt dan wel om een goede analyse waarin economie en ethiek bij elkaar worden gebracht. Rechtvaardigheid De opzet van het vervolg is bescheiden omdat slechts een smalle ethiek wordt meegenomen. We putten vooral uit theorieën over politieke rechtvaardigheid. Het ethische moment speelt daarin een rol, maar de beschouwde theorieën beogen primair een kader te geven voor het bereiken van politieke rechtvaardigheid, rekening houdend met de diversiteit van standpunten en overtuigingen zoals die plurale samenlevingen kenmerken. Toch is er in zo n context een bepaalde mate van overeenstemming en beleidsmatig handelen nodig. De hierna te bespreken rechtvaardigheidstheorieën beogen precies dat te bieden en hopen op brede instemming vanuit de samenleving. Die instemming geldt dan het gebruik van die theorieën voor het politieke domein, niet de acceptatie ervan als omvattende leidraad voor het persoonlijk leven. Er zijn eigenlijk drie rechtvaardigheidsconcepten, ontleend aan de sociale filosofie, die een rol spelen in de economische ethiek. De eerste en oudste is die van het klassieke utilisme. De slogan die daarbij hoort is het streven naar the greatest happiness for the greatest number. In economische termen betekent dat dan geluk bevorderen door mensen te laten ruilen 3. Dat maakt ze individueel beter af en werkt ook gunstig uit voor de economie als geheel. De economische theorie laat zien dat die ruil-rechtvaardigheid tot een doelmatige of efficiënte marktuitkomst leidt 4. Je komt dan terecht in een situatie, waarin het niet mogelijk is om er nog maar één iemand op vooruit te laten gaan, zonder dat er ook iemand op achteruit gaat. Met andere woorden: alle ruilmogelijkheden waarbij sprake is van win-win-situaties zullen worden benut. In die zin leiden ruilrechtvaardigheid en marktwerking tot een welvaartsoptimum. En gegeven de initiële endowments, dat wil zeggen de middelen die een ieder vooraf aan de ruil ter beschikking heeft, leidt ruilrechtvaardigheid ook voor elk individu tot de best mogelijke situatie. Hierbij moet wel worden bedacht dat als iemand in het begin een korte polsstok heeft hij ook na ruil nog niet ver zal kunnen springen. Met andere woorden, als de initiële verdeling ongelijk of ongunstig is, maakt de mogelijkheid tot ruil dit niet slechter, maar het heft de ongelijkheid uit de uitgangssituatie waarschijnlijk maar voor een beperkt deel op. Daar zit dan tegelijk het zwakke punt van de ruilrechtvaardigheid; ze adresseert de ongelijkheid en oneerlijkheid niet die er kan zijn in de uitgangssituatie. Het is in die zin een liberale rechtvaardigheidsopvatting: laat mensen vrij om hun eigen situatie te verbeteren. Natuurlijk, beter deze rechtvaardigheid dan geen rechtvaardigheid, maar tegelijkertijd blijft het een smalle rechtvaardigheid. Het mist een essentieel deel, volgens sommigen zelfs het belangrijkste deel: het vraagstuk van de eerlijke verdeling. 3 Zie voor een meer recente, door dit utilisme geïnspireerde opvatting de visie van Von Hayek en de Oostenrijkse school. 4 In termen van Aristoteles zou je dit de vereffenende rechtvaardigheid kunnen noemen. Van vereffenende rechtvaardigheid is sprake als er evenredigheid is in de wederzijdse prestaties in de ruil. 3

9 Het tweede rechtvaardigheidsbegrip is de rechtvaardigheid zoals John Rawls dat beschrijft in zijn Theory of Justice. Je zou dat hulpbronrechtvaardigheid kunnen noemen. Anders dan het utilisme, betrekt de hulpbronrechtvaardigheid de verdeling en ongelijkheid in de uitgangssituatie wel in de afweging. Rawls hanteert daarbij het bekende voorbeeld, waarin hij mensen vraagt om vanachter een sluier der onwetendheid (veil of ignorance) een cake te verdelen (dus zonder dat men weet welk stukje men straks zelf krijgt). Hij bespeurt dan een tendens om voor een zekere gelijkheid te kiezen. Wie geen belang heeft, heeft de neiging om voor eerlijkheid (de fair share) te kiezen. Rawls trekt hieruit niet de conclusie dat alles gelijk moet zijn. Wel stelt hij dat er naar moet worden gestreefd om de basisgoederen of de basismiddelen van het bestaan en de vrijheden zoveel mogelijk gelijk te verdelen. Als er in de praktijk sprake is van ongelijkheid, dan stelt Rawls dat bij eventuele (beleids)veranderingen deze alleen te verdedigen of rechtvaardigen zijn als ze de ongelijkheid aan basisgoederen verminderen, ofwel de situatie van degenen die in dat opzicht het slechtst af zijn gunstiger maken. Dit wordt ook wel het difference principle, of maxi-min criterium genoemd: laat veranderingen zoveel als haalbaar is ten goede komen aan verbetering van de positie van de meest zwakken en kwetsbaren 5. Rawls rechtvaardigheidsbegrip impliceert dus het gelijker maken van de verdeling van de hulpbronnen. De overheid heeft daarin een belangrijke taak om zaken aan te pakken. Wat mensen vervolgens doen en hoe ze hun situatie verder optimaliseren, dat is hun eigen verantwoordelijkheid. Marktwerking en ruil bieden een goede context om dat verder te exploreren. Wat dat betreft is Rawls ook een typisch (neo)liberale sociale filosoof. Een belangrijke veronderstelling achter Rawls theorie van de rechtvaardigheid is dat hij altijd uitgaat van redelijke mensen, met redelijke ideeën, die op een redelijke manier met elkaar tot afspraken kunnen komen. Zijn rechtvaardigheid zou je daarom ook een redelijke of billijke rechtvaardigheid kunnen noemen. De realiteit is vaak anders en weerbarstiger en weerhoudt mensen ervan om vanuit belangeloosheid en redelijkheid te 5 In Aristoteliaanse termen is dit de verdelende rechtvaardigheid. In de verdelende rechtvaardigheid gaat het om de verdeling van materiële en immateriële goederen. denken 6. Daarmee zijn Rawls ideeën in zeker mate utopisch, maar als denkkader daarom niet minder waardevol. De derde vorm van rechtvaardigheid, die van Sen en Nussbaum, gaat nog een stapje verder. Nog sterker dan in de theorie van Rawls ligt daar het accent op het scheppen van mogelijkheden (capabiliteiten). Dat vraagt er om dat mensen in een aantal opzichten goed worden toegerust. Een adequate verdeling van hulpbronnen a la Rawls is daarbij een randvoorwaarde. Sen, en in nog sterkere mate Nussbaum, gaan uit van de menselijke waardigheid. Die vraagt dat mensen de mogelijkheid krijgen om mee te doen in de samenleving. Dat vergt de creatie van mogelijkheden met betrekking tot een aantal basis capabiliteiten. Anders dan bij Rawls vinden ze dat aan ieder daarvan een bepaald minimum moet worden gegarandeerd. Rawls is meer pragmatisch en staat sommige ongelijkheden toe, terwijl Nussbaum dit verwerpt 7. Wat hun analyse complex maakt is dat ze niet naar uitkomsten kijken en ook niet alleen naar de beschikkingsmacht over hulpbronnen kijken. Nussbaum gaat zover om minimale waarden of drempelwaarden af te leiden voor een groep van wat zij essentiële capabiliteiten noemt 8. Het kunnen beschikken over voedsel is daarvan één onderdeel. Waar Nussbaum ook uitgesproken in is, is dat de overheid de plicht heeft te garanderen dat de minimale drempels ook worden gehaald (dat is een recht dat ieder individu ten opzichte van de samenleving heeft). 6 Het jezelf in de schoenen van de ander verplaatsen en dat mede je handelen te laten bepalen vinden we ook terug in de bekende gouden regel zoals die in de Bijbel voorkomt: wat gij wilt dat de mensen u doen, doe gij hun evenzo. Ook bij Adam Smith, de vader van de economie, speelde dit element al een rol, met name in het sympathy-begrip uit zijn boek The theory of moral sentiments. 7 Beide stemmen ze overeen in hun streven een politieke filosofie van de rechtvaardigheid te ontwikkelen die recht doet aan de pluraliteit die er in de samenleving is. Men formuleert criteria waarvan men hoopt dat daar in de samenleving een overlapping consensus over realiseerbaar is. Met name Nussbaum gaat een stuk verder dan Rawls (en ook Sen), als ze een pleidooi houdt om op basis van de capabiliteiten-benadering ook dierenrechten probeert te verdedigen. Over dierenwelzijn is er echter noch in de filosofie noch in de politiek sprake van consensus. 8 Zie bijvoorbeeld M. Nussbaum (2011) Mogelijkheden scheppen; Een nieuwe benadering van de menselijke ontwikkeling. Amsterdam, Ambo Anthos Uitgevers. 4

10 Zowel de benadering van Rawls, als die van Sen en Nussbaum refereren aan mensenrechten en een zeker minimum aan rechtvaardigheid, waarbij de menselijke vrijheid (en dus ook de pluraliteit in de samenleving) zo goed mogelijk wordt gerespecteerd c.q. veilig gesteld. Je zou hun benadering kunnen zien als een vertolking van een zekere mate van medemenselijkheid, waarin aan een ieder een eigen plekje wordt gegund. Wie kijk naar de fundering zoals beide benaderingen die hebben in een vorm van een sociaal contract, kan net zo goed aan het eigenbelang refereren. In de originaire positie, zoals Rawls die schetst, waarbij je als individu niet weet waar, wanneer en hoe je geboren wordt, is het immers uiteindelijk in een ieders belang voor een eerlijke of gelijke verdeling te kiezen. Een belangrijk punt om op te merken is nog dat opeisbaarheid c.q. realisatie van de rechten (op basisgoederen of capabilities) alleen echt te realiseren is binnen nationale gemeenschappen (landen). Zowel Rawls als Nussbaum hebben zich met de internationale dimensie bezig gehouden, maar daar liggen de zaken veel moeilijker. Beleid rond voedsel en landbouw De vraag dringt zich op wat het bovenstaande betekent voor het beleid met betrekking tot landbouw en voedsel. In het algemeen kan worden gezegd dat overheden zich nadrukkelijk met landbouw en voedsel bezig houden. Dat geldt zowel in welvarende alsook in ontwikkelingslanden. In welvarende landen werd de landbouwsector vaak gesteund. Dit droeg bij aan een efficiënte en moderne landbouwproductie. Voedsel werd goedkoop en uit de landbouw kwamen arbeidskrachten vrij die elders in de economie konden worden ingezet. In ontwikkelingslanden werden de consumenten ondersteund (in plaats van de producenten). Dit deed men door voedselprijzen laag te houden (en voedsel dus te subsidiëren). De keerzijde ervan was vaak dat ook de producenten lage prijzen ontvingen en de ontwikkeling van een gezonde en doelmatige eigen landbouwsector niet echt van de grond kwam. Inmiddels zijn beide vormen van support sterk afgebouwd. De overheid heeft zich teruggetrokken. Dat geldt niet alleen haar bemoeienis met markten en prijzen, maar ook haar rol met betrekking tot onderzoek en ontwikkeling (R&D). De bestedingen daaraan zijn de laatste decaden sterk verminderd en dat pakt niet goed uit voor de innovatie in de landbouw. Er wordt door diverse auteurs gesproken over een productivity slowdown: een achterblijvende groei in de opbrengsten per hectare van gewassen. Door de sterk toegenomen vraag naar voedsel (zoals in Azië), de vraag naar veevoer (als gevolg van de toenemende vraag naar een eiwitrijk dieet) en de vraag naar biobrandstoffen, stijgt de totale vraag momenteel sneller dan de aanbodontwikkeling kan bijhouden. Dat leidt tot dalende voorraden en stijgende prijzen. Vanwege het fragiele evenwicht tussen overschot en tekort in landbouwmarkten neemt de prijsvolatiliteit toe en kunnen acute schaarste situaties ontstaan. De situatie wordt nog erger als exporteurs van landbouwproducten hun exporten dreigen te blokkeren, teneinde hun eigen binnenlandse voorziening in stand te houden. De OECD heeft er al een aantal keer op gehamerd dat exportbeperkingen slecht zijn voor de wereldwelvaart en eigenlijk net zo verstorend zijn als de oude prijssteun van weleer. Maar de landen die het aangaat, lijken daar maar slap op te reageren. Verwonderlijk is dat niet: als het erop aan komt is het hemd immers nader dan de rok. Wat betekenen die hiervoor genoemde ethische opvattingen nu voor het landbouw- en voedselbeleid? Vier zaken dringen zich op: Allereerst is voedsel een basisgoed en ook een cruciale capabiliteit. Wie niet voldoende te eten heeft kan in allerlei opzichten niet goed functioneren. De overheid heeft dus een actieve rol te spelen daar waar de voedselvoorziening onder het drempelniveau blijft van datgene wat mensen nodig hebben. Het vraagt creativiteit en actief beleid om dit te realiseren. Naast de beschikbaarheid is het vooral de toegang tot voedsel die van belang is. Voor landen die normaal voedsel exporteren, is het vanuit de ethiek gezien volstrekt rationeel om die export te beperken als de zaak binnenlands door een voedselcrisis uit de hand dreigt te lopen en bepaalde bevolkingsgroepen in de knel komen. Het hemd is nader dan de rok, ook in de ethiek. In de tweede plaats heeft de overheid een verantwoordelijkheid voor een adequate eigen productie of zeker gestelde toegang tot voedsel (voldoende beschikbaarheid). Dat laatste kan bijvoorbeeld via vrij internationaal verkeer. Echter, we hebben gezien dat er snel een kink in 5

11 de kabel kan komen als er sprake is van calamiteiten. Exporteurs kunnen ineens stoppen met leveren en prijzen schieten omhoog. Gezien het belang dat vanuit de ethiek wordt gehecht aan een voorziening in de basisbehoefte aan voedsel en dit recht op de overheid geclaimd wordt, moeten overheden zorg dragen voor een ontwikkeling van de eigen landbouw en, meer algemeen, van de ontwikkeling van het platteland en de rurale gebieden. Een derde aspect is het gebruik van voedsel voor industriële, non-food aanwendingen, inclusief voor de productie van bio-energie. In termen van prioriteiten is het bijmengen van bio-energie voor de transportsector duidelijk iets dat op het tweede plan komt nadat de voorziening van voedsel voor een ieder die dat nodig heeft is veilig gesteld. Bovendien is de vraag naar biobrandstoffen erg kunstmatig en beleidsafhankelijk. Onder de vigerende prijsverhoudingen is de opname van bio-energie slechts van beperkte betekenis; het is het overheidsbeleid dat de doorslag geeft. Dit beleid moet zodanig zijn dat het belang van een adequate voedselvoorziening tegen redelijke prijzen ten alle tijde voorrang krijgt. De vraag naar biobrandstof moet een variabele functie worden gemaakt van de voedselsituatie. Een vierde factor die in de steeds meer globaliserende wereld adressering verdient, is de internationale dimensie. De ethiek van de ruilrechtvaardigheid benadrukt het belang van vrij internationaal economisch verkeer om zo optimaal te profiteren van internationale arbeidsdeling. De rechtvaardigheidstheorieën van Rawls en Nussbaum erkennen dat ook op het niveau van de wereldorde de rechtvaardigheidsvraag dient te worden gesteld, maar zien dat het dan wel een moeizaam verhaal wordt. Niettemin zijn er aanknopingspunten om op basis van hun werk ook van een (beperkte) internationale verantwoordelijkheid met betrekking tot het landbouwbeleid te spreken. Met name van grote producenten en/of exporteurs mag worden gevraagd dat ze zich bewust zijn van wat hun rol en opstelling betekent voor de beschikbaarheid en toegang tot voedsel wereldwijd. Als het gaat om de ontwikkeling en de beheersing van productie en productiecapaciteit hebben zij een constructieve rol te spelen 9. Dat geldt dan ook voor hun beleid 9 Sen heeft met zijn bekende analyse van hongersnoden soms de suggestie gewekt dat voedseltekorten alleen een kwestie van verdeling zijn en niet van absolute tekorten. Maar, zoals we in de inleiding al lieten zien, is er zeker met het met betrekking tot de aanwending van landbouwproducten voor non-food bestemmingen, bijdrage aan voorraadvorming en beheer en de handelspolitiek. Conclusie Er is in de economie (net zoals bij banken) sprake van zoiets als een zorgplicht. De kern van de economie is immers een doelmatige en adequate behoeftevoorziening. Een randvoorwaarde bij de economische behoeftebevrediging is niet alleen dat de markt luistert naar koopkrachtsignalen van bemiddelden en welgestelden, maar ook dat er genoeg is van het noodzakelijke voor iedereen. De conclusie die uit economische ethiek van Nussbaum en Sen kan worden getrokken is dat daar met prioriteit aandacht aan dient te worden gegeven. Dit wordt erkend door de grote sociaal-politieke rechtvaardigheidstheorieën, ook die van een liberale snit. Praktisch gezien vraagt dit om zorg voor landbouwsystemen en de basisfunctie die ze hebben: voldoende voedsel, tegen redelijke prijs, faire beloning voor hen die erin werken. Dit alles met inachtneming van heldere randvoorwaarden met betrekking tot de belasting van het milieu en behoud van biodiversiteit. De liberalisatie van het landbouwbeleid en het zich terugtrekken van overheden uit R&D past daarin niet. Er is dringend correctie van het beleid nodig, zowel in arme als in rijke landen. Dat omvat meer aandacht voor de aanbodkant (investeringen in productiviteitsverhogingen en innovatie) en meer aandacht voor de vraagkant (allocatie en verdeling). Het goede nieuws is dat sinds de voedselprijzencrisis ( ) de politieke en maatschappelijke aandacht voor het thema voedselzekerheid enorm is gestegen. Het thema is daarmee tegelijkertijd ook enorm gepolitiseerd en dat is, zoals de voortgang met betrekking tot het behalen van de Millenniumdoelen treffend laat zien, geen garantie dat het echte probleem ook daadwerkelijk en op een effectieve manier wordt aangepakt. Zelfs voor mensen met een minimum aan rechtvaardigheidsgevoel is dat onverteerbaar. oog op de toekomst voldoende reden om ook zorg te hebben voor een adequate stijging van de productie (zie mededeling Niek Koning). 6

12 J Agric Environ Ethics DOI /s ARTICLES The Organic Food Philosophy: A Qualitative Exploration of the Practices, Values, and Beliefs of Dutch Organic Consumers Within a Cultural Historical Frame Hanna Schösler Joop de Boer Jan J. Boersema Accepted: 22 March 2012 Ó The Author(s) This article is published with open access at Springerlink.com Abstract Food consumption has been identified as a realm of key importance for progressing the world towards more sustainable consumption overall. Consumers have the option to choose organic food as a visible product of more ecologically integrated farming methods and, in general, more carefully produced food. This study aims to investigate the choice for organic from a cultural historical perspective and aims to reveal the food philosophy of current organic consumers in The Netherlands. A concise history of the organic food movement is provided going back to the German Lebensreform and the American Natural Foods Movement. We discuss themes such as the wish to return to a more natural lifestyle, distancing from materialistic lifestyles, and reverting to a more meaningful moral life. Based on a number of in-depth interviews, the study illustrates that these themes are still of influence among current organic consumers who additionally raised the importance of connectedness to nature, awareness, and purity. We argue that their values are shared by a much larger part of Dutch society than those currently shopping for organic food. Strengthening these cultural values in the context of more sustainable food choices may help to expand the amount of organic consumers and hereby aid a transition towards more sustainable consumption. Keywords Organic consumption Food culture Sustainable development Sustainable food choice Human values Worldview H. Schösler (&) J. de Boer J. J. Boersema Institute for Environmental Studies, VU University, De Boelelaan 1087, 1081 HV Amsterdam, The Netherlands J. de Boer J. J. Boersema

13 H. Schösler et al. Introduction Food consumption has been identified as an area of key importance if the world wants to progress towards more sustainable consumption (Carlsson-Kanyama and González 2009; Stehfest et al. 2009). In Western societies, such as The Netherlands, this implies a transition towards less animal-derived proteins (Aiking 2011; Reijnders and Soret 2003) and, in general, more carefully produced food. This transition will not be easy, however, because the relationships between food producers and consumers are bounded by many economic, cultural, and geographic constraints, and all food seems to be embedded in a contested discourse of knowledge claims (Goodman and DuPuis 2002). Moreover, to consumers, changes towards more sustainable food patterns seem only worthwhile when the changes not only enable their pursuit of lifestyles with a lighter environmental burden but are also perceived as rewarding (de Vries and Petersen 2009). Organic food has the potential to meet these demands because it is more sustainable (Badgley et al. 2007; Thøgersen 2010) and because it has become increasingly popular with consumers all over the world (IFOAM 2011). In order to fully utilize this potential, it may be necessary to better understand the cultural context of the choice for organic food, because the cultural changes that will be needed to shift towards a more sustainable society and associated food choices are profound (Aiking 2011). In the past, several marketing studies have been done to identify consumer segments where market share can be increased (Aertsens et al. 2009; Hughner et al. 2007). Within this line of research, however, it tends to be forgotten that the emergence of organic food is associated with reflexive consumption (Goodman and DuPuis 2002) and cultural changes in Western societies (Campbell 2007). Also, and of particular interest, organic consumers seem to refuse a passive role in the food system. Taking an active role may enable them to resolve the alleged contradiction between environmentally responsible behavior and a satisfying life (Brown and Kasser 2005), for example, by understanding themselves as part of a natural order (Taylor 1989). Hence, in the present paper we have chosen to put the cultural dimension of organic consumption central, because it may help to explain more in-depth what makes alternative food choices so valuable to these consumers. As Crompton (2011) argues, particular cultural values motivate people to express concern about a range of environmental and social problems, and such values are associated with action to tackle these problems. Our ultimate objective is therefore to derive insights that can facilitate the much needed transition towards more sustainable consumption patterns (Crompton 2011; Jackson 2005). The approach on which our work is based can be characterized as an extended case study, which analyses the practices of particular individuals (i.e., the cases) in light of cultural patterns that have developed over several centuries. The purpose of this approach is to understand the case and its theoretical significance (Small 2009; Yin 2003). For theory development, a cross-case analysis involving about ten individuals may provide a good basis. A key theoretical concept in our understanding of the individual is the personal food philosophy that he or she might hold. A food philosophy refers to a cluster of practices, values and beliefs that evolves over a long period of time within a particular cultural context and is shared

14 The Organic Food Philosophy on a collective level. The notion of a food philosophy is inspired by the concept of a worldview (Naugle 2002) or an inescapable framework (Taylor 1989). These concepts refer to the cultural backdrop against which people orientate themselves on questions of what is good, valuable, admirable, and worthwhile (Hedlund-de Witt 2011). This backdrop, however, is largely implicit and unarticulated, and people may be unaware of its influence or even resist it (Taylor 1989). However, through the interpretation of empirical interview data, one can uncover an underlying coherence or sense that can generate a better understanding of important dimensions of human life (Taylor 1971). Based on the literature, we will explore the food philosophy of the organic movement by providing a concise historical and cultural background. To analyze the personal food philosophies of current organic consumers, we will present findings from qualitative interviews conducted with individuals in The Netherlands. The interviews were conducted in 2010 as part of a bigger project that investigated food practices, values, and beliefs among the Dutch population. The case selection was based on the sampling for range approach, in which the researcher identifies subcategories within the study s population and interviews a given number of people in each subcategory (Weiss 1994). The subcategories were delineated according to the different food-related orientations identified in previous survey research (de Boer et al. 2007). The representative survey among Dutch citizens indicated four distinct value-orientations towards food based on the degree of involvement with food and a motivational focus on promotion versus prevention. 1 For our research, we focused on the reflective orientation, which entails a careful and mindful use of food and a preference for responsible products (i.e. high involvement combined with a prevention focus). The organic consumers were selected to represent this orientation towards food. According to the survey results, the reflective orientation can be found among roughly 14 % of the Dutch population (de Boer et al. 2009). As mentioned before, however, the present study does not search for statistical significance, but for theoretical significance. A more qualitative, interpretive approach is needed in order to reveal greater depth and meaning of consumer practices (Hughner et al. 2007). By combining insights into the cultural dimensions of the organic movement with insights into the individual s motivation for using organic products, we will try to facilitate a more complete understanding of these consumers practices, values and beliefs and the potential influence thereof on a more sustainable diet more precisely, a diet less reliant on meat. In sum, the present paper is organized into three sections. First, it provides a concise cultural background of organic food. Next, it presents the results of a qualitative interview study with consumers of organic food in The Netherlands. 1 Promotion and prevention are key concepts of Higgins s psychological motivation theory (Higgins 1997), generally, a promotion orientation makes the person sensitive to gains, accomplishments, and advancement needs. In contrast, a prevention orientation makes the person sensitive to safety, responsibility, and security needs.

Rechtvaardigheid en wereldvoedselvoorziening: een kleine, economische ethiek

Rechtvaardigheid en wereldvoedselvoorziening: een kleine, economische ethiek Rechtvaardigheid en wereldvoedselvoorziening: een kleine, economische ethiek Roel Jongeneel, sectiehoofd Landbouwbeleid bij LEI Wageningen UR Het kernprobleem van de economie is hoe we als samenleving

Nadere informatie

Voedsel is springstof onder een werkbare wereldorde

Voedsel is springstof onder een werkbare wereldorde HAS Den Bosch, 21 juni 2011 Voedsel is springstof onder een werkbare wereldorde Goedemiddag, dames en heren, mijn naam is Cor van Beuningen. Ik ben directeur van de Stichting Socires, en daarnaast uitvoerend

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek

Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Recente ontwikkelingen in de ethische normen voor medisch-wetenschappelijk onderzoek Prof dr JJM van Delden Julius Centrum, UMC Utrecht j.j.m.vandelden@umcutrecht.nl Inleiding Medisch-wetenschappelijk

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication Tilburg University Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1988). Psychologisch marktonderzoek.

Nadere informatie

Wereldvoedselvoorziening en mondiale voedselzekerheid als uitdaging

Wereldvoedselvoorziening en mondiale voedselzekerheid als uitdaging Wereldvoedselvoorziening en mondiale voedselzekerheid als uitdaging Prof. Dr Ir Rudy Rabbinge Universiteitshoogleraar Duurzame Ontwikkeling & Voedselzekerheid, Wageningen UR Debatreeks De toekomst van

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety

Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1. The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety Running head: BREAKFAST, CONSCIENTIOUSNESS AND MENTAL HEALTH 1 The Role of Breakfast Diversity and Conscientiousness in Depression and Anxiety De Rol van Gevarieerd Ontbijten en Consciëntieusheid in Angst

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R.

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Tilburg University Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Published in: Bedrijfskunde: Tijdschrift voor Modern Management Publication date: 1991 Link to publication Citation

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Script. The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide.

Script. The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide. Script The consumption of animal and fish protein is essential for the well-being of billions of people worldwide. The downside? It s also responsible for a large proportion of greenhouse gas and other

Nadere informatie

De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M.

De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M. Published in: Financiele advisering aan de consument Publication date: 1993 Link to publication Citation

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS

Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Perspectives and Key Arguments in the Food - Fuel Debate BIOFUELS Master Thesis by Anouke de Jong VU supervisor B.J. Regeer Introductie Biobrandstoffen; brandstoffen gemaakt van biomassa 1 ste generatie

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving

Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Drijfveren voor natuurbeheer in het licht van veranderende wereldbeelden in de samenleving Annick Hedlund-de Witt a.dewitt@tudelft.nl Post-doctoral researcher Biotechnology and Society 2 40 Yoga is not

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK

1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK 1.3 DUURZAAM ONTWIKKELEN IN DE PRAKTIJK Coert Zachariasse, CEO Delta Development Group Stefan Schuwer, lid Raad van Bestuur Ymere Paul Splinter, medewerker communicatie en professionalisering NEPROM Gespreksleider:

Nadere informatie

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1980 Link to publication Citation for

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1983 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013

Malthus (1766 1834) Kan landbouw de wereld blijven redden? Het ongelijk van Malthus. An essay on the principle of population 25/11/2013 Kan landbouw de wereld blijven redden? Malthus (1766 1834) Piet VANTHEMSCHE Voorzitter Boerenbond KULeuven Universiteit 3 e Leeftijd 03-12-2013 An essay on the principle of population Het ongelijk van

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Sluit je aan bij GROW, genoeg te eten heeft..

Sluit je aan bij GROW, genoeg te eten heeft.. Sluit je aan bij GROW, de campagne voor een wereld waarin iedereen genoeg te eten heeft.. In 2050 zijn we met 9 miljard mensen op deze planeet. Om straks al die monden te kunnen voeden, moeten we samen

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie