Pilot study Historisch Amsterdam van de Vrije Universiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pilot study Historisch Amsterdam van de Vrije Universiteit"

Transcriptie

1 Pilot study Historisch Amsterdam van de Vrije Universiteit

2 Inleiding: In dit document is de eerste pilotstudy van de Vrije Universiteit beschreven, over het vak historisch Amsterdam, dat wordt gedoceerd door drs. Irmgard van Koningsbruggen, prof.dr. Petra van Dam (beide docent bij de Faculteit der Letteren) en Joost Schokkenbroek (hoofdconservator van het Scheepvaartmuseum). Aan de start van het document wordt achtergrondinformatie gegeven over de cursus, de inzet van het 4G netwerk en mobile devices en de verwachte meerwaarde hiervan. Deze informatie is afkomstig uit de studiegids en de aanvraag die is ingediend bij SURFnet. Vervolgens wordt de methode per stadswandeling uitgewerkt, incl. toepassing van devices en netwerk, plus onderwijskundige doelstelling. Aan het einde van zo n beschrijving wordt ingegaan op zaken die goed, dan wel minder goed verliepen. Deze tekst is in samenwerking van Yolande Spoelder, onderwijskundige Letteren, de docenten en Sylvia Moes tot stand gekomen. Het document wordt afgesloten met een reflectie van Irmgard van Koningsbruggen en Petra van Dam, plus een conclusie die is opgemaakt door Sylvia Moes, contactpersoon voor SURFnet voor alle pilotstudies van de VU.

3 Introductie op de cursus Voortdurende verandering is een wezenlijke eigenschap van steden, maar er blijven aspecten min of meer ongewijzigd, waaraan de stad haarkarakter of identiteit ontleent. Dat geldt voor gebouwen, maar vooral voor de ruimtelijke indeling van de stad, de ligging aan het water, het patroon van waterwegen, straten en kavels met woningen, andere gebouwen en groenstructuren. Hoe gingen stedelingen met de stad om? Dit is de vraag die centraal staat in deze cursus voor derdejaars bachelor studenten van de Faculteit der Letteren. Via hoorcolleges bieden de docenten kennis en inzicht aan de hand van kaarten en afbeeldingen; tijdens excursies in de (oude binnen)stad van Amsterdam ontdekken studenten de geschiedenis van de stad zelf en worden zij geconfronteerd met kwesties omtrent behoud en ontwikkeling van erfgoed. Stedenbouw en architectuur Daarbij gaat Irmgard van Koningsbruggen tijdens colleges in op de stedenbouw en architectuur en hun achtergrond. Tijdens stadswandelingen toont zij niet alleen hoe je de stadsgeschiedenis kunt lezen aan de hand van gebouwen en het stedelijk weefsel, maar opent zij ook de ogen voor de historische gelaagdheid en de omgang met erfgoed in de stad. Dat water tot de karakteristiek van Amsterdam behoort komt tot uiting in het predicaat Venetië van het Noorden. Geschiedenis van water in Amsterdam Petra van Dam kiest het water als uitgangspunt voor het beschrijven en verklaren van historische processen. De loop van oude dijken, rivieren en andere waterlopen volgend, toont zij de invloed van het oorspronkelijke landschap op de opzet van de stad, maar ook hoe de eisen van de stad het waterstelsel vormgeven. Daarbij laat ze nieuwe en oude kaarten lezen. Ook gaat zij in op de watercultuur, de manier hoe mensen telkens weer opnieuw op een andere wijze betekenis hebben gegeven aan water en het een plaats hebben gegeven in hun woonomgeving, onder meer voor transport en als drink- en badwater, en heel recent, als toneel voor recreatie. Maritieme geschiedenis van Amsterdam Specialist maritieme geschiedenis en maritiem erfgoed is Joost Schokkenbroek. Hij verzorgt een hoorcollege over de admiraliteit en een excursie in en rond het s-lands Zeemagazijn, het huidige Scheepvaartmuseum, waaraan hij als hoofdconservator wetenschapsprogramma s is verbonden.

4 Doel van het vak Stadsgeschiedenis Amsterdam (afkomstig uit aanvraag die is ingediend bij SURFnet) 1. inzicht krijgen in de gelaagdheid van de ruimte en het erfgoed van de stad en de historische processen die dat verklaren. 2. Combinaties van perspectieven van tijd en ruimte. a. Door middel van: i. analyse van historisch en actueel kaartmateriaal, ii. afbeeldingen, (foto s uit de Beeldbank Amsterdam) iii. objecten uit musea iv. bovenstaande in vergelijking met literatuur. 3. doorwerken van historische zichtlijnen, perceelgrenzen, rooilijnen, verdwenen structuren en gebouwen, restauraties en transformaties 4. verband tussen gebouwen, wijken, wegen, en kanalen en hun veranderende ruimte 5. continuïteit in ruimtelijke structuren 6. professioneel omgaan met erfgoed, ook in het kader van beroepsperspectieven Meerwaarde van mobile devices en 4G netwerk: Snel netwerk in combinatie met mobile devices, maakt het mogelijk ter plekke in de stad digitale kaarten over elkaar heen te leggen en historisch erfgoedmateriaal op te roepen, zoals bijvoorbeeld objecten uit musea of historische databases digitaal terugbrengen naar hun oorspronkelijke omgeving. Zodat studenten onderling onder begeleiding van de docent kunnen werken aan het vergroten van inzicht in vele aspecten van cultuurhistorische onderzoeksbenaderingen. Via deze pilot verwachtte de docenten dat zij kwaliteitsverhoging kunnen behalen ten aanzien van: verhogen van interactie tussen docenten en studenten: Voordoen: analyse van objecten met lesmateriaal ter plekke herhalen(!) & vergelijken met fysieke locaties en informatie in het veld Vergroten van ruimtelijk inzicht door samen te lopen op historische kaarten Verhogen van interactie tussen studenten maar ook tussen studenten en digitale content op locatie actief informatie opzoeken en met elkaar delen en bediscussiëren: via bestaande webpagina s (kaarten, plattegronden en ander beeldmateriaal) Studenten zelf materiaal laten produceren op locatie (foto s).

5 Hoe? Tijdens deze cursus zijn er 6 hoorcolleges op de woensdagen verzorgd en hebben de docenten in aansluiting hierop, op de vrijdagen, 6 stadswandelingen van 2 uur verzorgd. Wandeling 1: Van Nicolaaskerk naar Oude Kerk Wandeling 2: Van Nicolaaskerk naar Sint Anthonispoort (De Waag) Wandeling 3: Van de Dam naar Westerkerk Wandeling 4: geen gebruik van mobile devices en netwerk, ivm overgang naar andere APN van SURFnet en KPN Wandeling 5: terrein van de Koninklijke Marechaussee (geen devices en netwerk gebruikt ivm restricties van KM) Wandeling 6: Ceintuurbaan Amstel Dus van de 6 stadswandelingen is er tijdens 4 stadswandelingen gebruik gemaakt van devices en 4G netwerk. Hieronder is uiteengezet welke content en opdrachten uitgezet zijn in genoemde gebieden, per wandeling De studenten ontvingen per duo 1 Samsung Tablet 8.9 plus 4G netwerkvoorzieningen tijdens het eerste college, plus een instructie mbt functionaliteiten van tablets. Dit instructiemateriaal is online beschikbaar gesteld in BlackBoard zodat studenten dit later nog eens konden raadplegen Content die bij de stadswandeling werd gebruikt is benaderbaar vanuit BlackBoard, uiteengezet per week Voor het delen van student geproduceerd materiaal (foto s) is de functionaliteit van ingezet. Docenten ontvingen dit materiaal, en zette het na beoordeling beschikbaar op de omgeving van BB. Opzet van de colleges en stadswandelingen College 1, Irmgard van Koningsbruggen over Ruimtelijke ontwikkeling en architectuur tot ca Stadswandeling 1: liepen docenten en studenten Van Nicolaaskerk naar de Oude Kerk met als opdracht: kijk en vergelijk: hoe middeleeuws is Amsterdam nog? Toepassing mobile devices en 4G netwerk: Studenten openen vanuit de mobile omgeving van Blackboard de opdrachten waarin zij een lijst met URL s naar relevant kaart- en beeldmateriaal. Op aanwijzing van de docent en voeren zij ter plekke een korte opdracht uit. Onderwijskundig doel: Visuele analyses uitvoeren: door leren kijken en vergelijken via gevisualiseerd materiaal in relatie tot de fysieke locatie. bijvoorbeeld: Wijs op de kaart van Cornelis Anthonisz. uit 1544 aan waar je nu staat., Bekijk de plattegrond van de Oude Kerk en kijk naar de opbouw van de kerk nu, kijk naar de structuur van het dak, en de uitbreiding van de kerk

6 Geraadpleegde bronnen tijdens de 1 e stadwandeling (vanuit de ELO BB):

7 1. Bron: 2. Bron: _Amsterdam.jpg 3. Bron: over historische waardenkaart: Bron: Oude Kerk:

8 Wat verliep minder goed tijdens deze 1 e stadswandeling? Technische en/of praktische problemen: 1. Navigeren vanaf de mobiele website van Blackboard leverde drastische problemen op. De navigatie vanuit de browser in Androidversie verloopt niet goed, in tegenstelling tot op die van smartphones. De URL s die op het venster verschijnen, kun je niet aan te klikken. In veel gevallen opende de browser een andere link in Blackboard dan de bedoelde. a. Gevolg: Studenten konden niet bij tabletopdrachten in Blackboard komen, waar de informatie beschikbaar was die naar bovenstaande bronnen verwezen op pagina en 2. Als studenten de tablet bewogen, dan werd de kaart op een andere manier gecentreerd. 3. Studenten hebben hun handen niet vrij voor het maken van aantekeningen als zij een tablet dragen. 4. De stad wordt naarmate de ochtend vordert rumoeriger, en docenten zijn dan moeilijker te verstaan/volgen. Oplossingen: ad 1. Docent heeft tijdens excursie, bij wijze van noodsituatie, gebruikgemaakt van papieren versie van de kaarten. Studenten keken mee op tablets, maar ook mobiele telefoons, waar de content wel ingeladen kon worden. Actie: Voor de volgende excursie is het idee opgevat om niet vanuit Blackboard de URL s te ontsluiten, maar via een overzicht in een Wordbestand dat per mail wordt verstuurd naar de studenten. Ad2. Studenten tablets laten instellen op fixatie van scherm (dus niet roteren bij draaien van tablet) Ad3. Studenten hebben taken verdeeld, een van de twee uit een duo heeft aantekeningen gemaakt. Wanneer er per student 1 tablet beschikbaar is, dan zou de functionaliteit van audio-opname ingezet kunnen worden, dmv een voicerecorder van de tablets. Wensen en ambities voor de toekomst: Het zou heel prettig zijn als de tablets met elkaar zouden zijn verbonden in een netwerk waarbij de docent over een instructor-modus zou kunnen beschikken waarin zij belangrijke punten of details op de kaart aan kan wijzen en dit zichtbaar is op alle verbonden devices. Werken met bluetooth headsets op basis van deze technologie die ontwikkeld is voor motorrijders: Opmerkingen m.b.t het weer: Het weer was zonnig en warm. De route lag voor het merendeel in de schaduw.

9 College 2: Landschap en infrastructuur (Petra van Dam) Wandeling 2: Van St. Nicolaaskerk naar Sint Anthonispoort (De Waag) Op zoek naar de St. Anthonisdijk: nawerking van een dijkdoorbraak. Toepassing devices en 4G netwerk: Studenten ontvangen via mailinglist in Blackboard een Worddocument in hun mailbox met een lijst van relevante URL s naar websites, kaarten- en beeldmateriaal. Onderwijskundig doel: Ondersteuning van excursie aan de hand van kaarten en beeldmateriaal (zoals de ontwikkeling Waag). Daarnaast een individuele opdracht waarbij de methode van systematische analyse wordt toegepast op 1 object, zowel in de omgeving van het object, als het object zelf. Aan het einde van de excursie krijgen de studenten een huiswerkopdracht op groepsniveau van een aantal studenten (dus kleine groepjes) om te werken aan de analyse van een nieuw object in zijn omgeving. 1. Loop van de dijk Bron 7: Bron 8:

10 2. Analyse ontwikkeling van een gebouw Door studenten oude en nieuwe informatie te laten vergelijken, kunnen zij nadenken over functies van gebouwen en hun omgevingen, in het verleden en heden. Zo wordt bv op de locatie van de Nieuwmarkt in Amsterdam (voorheen St. Antoniuspoort), ingezoomd op de voormalige functie en fasen in de bouw van de Waag. Welke torens zijn gebouwd vanuit welk oogpunt, en vanuit dat begrip naar de huidige situatie waarin de restauratie in volle gang is gezet en hierover wordt gepubliceerd. Studenten leren op deze wijze om te gaan met relevante bronnen afkomstig uit databases van erfgoedinstellingen, zodat zij deze bronnen kunnen selecteren en gebruiken als ondersteuning voor hun onderzoeksvaardigheden, zoals bijvoorbeeld de erfgoedvraag hieronder uit de opdracht die is voltooid door studenten. a. Wat is het doel van de restauratie van de St. Anthonispoort? b. Welke techniek wordt gebruikt? c. Opinie/erfgoedvraag: Vind je dit nodig? Kan het ook anders en minder kostbaar? Bron 9: : blad 7 Bron 10: 2. Kaartbeeld en stadsontwikkeling door de tijd Bovenstaande vergelijking kan ook worden gemaakt als het gaat om aanleg van straten en dijken. Onderstaand voorbeeld illustreert dit. Er is gebruik gemaakt van de omgeving van Geoplaza, van de VU. Diverse kaartlagen kunnen over elkaar heen worden gelegd, en in meer of minder transparant worden gemaakt. Ontwikkelingen van steden worden op deze wijze inzichtelijk gemaakt.

11 Wat verliep minder goed tijdens deze stadswandeling? 1. Wederom ernstige netwerkproblemen. Hierdoor kon bijna de helft van het aantal devices niet bij het Wordbestand waarin de URL s opgenomen waren die verwezen naar het benodigde bronmateriaal. Als gevolg hiervan konden studenten pas op de helft van de excursie bij deze bestanden. Oplossing: De problematiek is uitgezocht bij terugkomst op de VU. Naast netwerkproblemen bleek dat het stabieler werkt wanneer informatie naar bronbestanden op het web, beter via een PDF aangeboden kunnen worden. Het activeren van URL s verloopt dan probleemloos, indien de netwerkcapaciteit voldoet. Opmerkingen m.b.t. het weer: Het weer was wisselend bewolkt. Af en toe was de zon zo fel dat het de zichtbaarheid van de devices beperkte. Studenten hebben veel instructies nodig zoals: Ga nu in de schaduw staan en open kaart x.. Wensen en ambities voor de toekomst: De (grotere) groepsopdrachten kunnen verrijkt worden door instructieclips, die voorafgaand aan de excursie bekeken worden, zodat dit hun analysevaardigheden versterkt. In dit soort clips, die gericht zijn op ontwikkeling van vaardigheden, kan de opdracht kort worden uitgelegd, dan wel dat de belangrijkste zaken van het uitvoeren van een visuele analyse uit worden gedemonstreerd.

12 De studenten moesten tussen deze excursie en het volgende college in doorwerken aan een vervolgopdracht: De Muiderpoort Doel hiervan is om de geleerde vaardigheden toe te passen in een nieuwe, vergelijkbare opdracht. - Teken de gelopen route in op een moderne kaart van Amsterdam, b.v. Google Maps en trek de route door naar de Muiderpoort. - Zoek op internet (b.v. in de beeldbank van het stadsarchief) een heldere afbeelding uit de tijd dat de poort nog functioneerde en print die uit,( b.v. die van J. Bulthuis (tekenaar), Collectie Atlas Splitgerber,) uit Ga naar de Muiderpoort en vergelijking de moderne situatie met de oude situatie. o Wat is er verdwenen? Geef dat aan met cirkels op de afbeelding. o Hoe kun je zien hoe hij vroeger functioneerde? Wat is er nog van over? Bijvoorbeeld: wat is de buitenkant en wat de stadskant? Waar liep het verdedigingswater? Hieronder is een uitwerking weergegeven van Renate Wijmenga De Muiderpoort - Teken de gelopen route in op een moderne kaart van Amsterdam, b.v. Google Maps en trek de route door naar de Muiderpoort. o Zie afbeelding hiernaast, gemaakt in Google maps - Zoek op internet (b.v. in de beeldbank van het stadsarchief) een heldere afbeelding uit de tijd dat de poort nog functioneerde uit de 18 e eeuw o een kaart uit Ga naar de Muiderpoort en vergelijking de moderne situatie met de oude situatie. Wat is er verdwenen? Geef dat aan met cirkels op de afbeelding. De gehele plantage is verdwenen, nu is er een dierentuin voor in de plaats gekomen. Daarnaast zijn er huizen gebouwd op de ruimte die de plantage verschafte. Het water is wat verschoven, op de kaart zie je dat de poort eens aan het water heeft gestaan, nu zit er tussen de brug nog zo n 30 meter straat. - Ga naar de Muiderpoort; hoe kun je zien hoe hij vroeger functioneerde? Wat is er nog van over? B.v. wat is de buitenkant en wat de stadskant? Waar liep het verdedigingswater? Je moest er vroeger doorheen voor je de stad in kon, aan de binnenkant zitten deurtjes, waarschijnlijk omdat je je moest melden/tol of iets dergelijks betalen. Bij de poort zit een linkje naar informatie over Napoleon die in 1811 door deze poort de stad binnenkwam. De buitenkant zit dan aan de binnenkant van het water, dat water heet nu de Mauritsgracht, dit was tevens het verdedigingswater. Bronnen:

13

14 College 3: Gouden Eeuw: stedenbouw en architectuur. Stadswandeling 3: van Dam naar Westerkerk: Hoe klassiek is de zeventiende eeuw? Inzet 4G en mobile devices: Studenten ontvangen voor aanvang van de excursie een mail met daarin de links die gebruikt zullen worden. Studenten bekijken voor aanvang van de excursie Youtube-filmpjes die via de website van het Paleis op de Dam ontsloten zijn, openen tijdens de excursie op aanwijzing van de docent plattegronden en bekijken historische kaarten. Onderwijskundig doel: Visuele analyses uitvoeren: leren kijken en leren analyseren. Voorbereiding vanaf thuis:

15 Tijdens de stadswandeling: pas je kennis toe die je hebt opgedaan over het stadhuis en vergelijk dit met wat je nu ziet. Bron 24: Bron 25:

16 Bron 26:: _Amsterdam.jpg/853px-Balthasar_Florisz._van_Berckenrode_-_Amsterdam.jpg Bron 27:

17 Bron 28: Bron 29: Wat verliep er goed Interactie tussen docent en studenten en object (Paleis op de Dam). o Studenten maken intensief gebruik van verschillende kaarten naast elkaar door deze in verschillende browservensters te openen en eenvoudig te kunnen schakelen tussen kaarten. o Studenten voerden met elkaar kijkopdrachten uit waarbij de grotere context (waar liep water, waarom staat het object op de plaats waar het nu staat) en historische gelaagdheid (welk effect heeft dit op ontwikkeling van dit deel van de stad gehad) aan bod kwam binnen de dialoog binnen tweetallen. o Op locatie beschikken over kwalitatief hoog kaartmateriaal en de mogelijkheid om zowel in te zoomen op details als om het overzicht weer te geven droeg in belangrijke mate bij aan de discussie onder de studenten. Enkele technische problemen: 1. Eén device had problemen met 4G-connectie. 2. Eén device vertoonde problemen bij het openen van een attachment uit de mail. 3. Beeldschermen stonden niet op helderste stand ingesteld.

18 Oplossingen: ad 1. Herstarten device ad 2. Stuur mail uit inbox door, kies attachment toevoegen, vul niet ontvanger in, bijlage is vanuit deze mail te openen, annuleer doorsturen bericht. ad 3. Studenten laten zien hoe ze beeldscherm helderder konden maken. Opmerkingen m.b.t. het weer: Regenachtige start, elk tweetal had 1 parapludrager en 1 device drager. Daarna ging al snel de zon schijnen en deden de paraplu s dienst als parasol.

19 College 4: Grondstofstromen en de ecological footprint Stadsfietstocht 4: De Watergraafsmeer als stedelijke kolonie vanaf het Amstelstation aan de noordzijde naar Watergraafsmeer Bijzonderheden: geen netwerkvoorziening beschikbaar i.v.m. overgang naar nieuwe APN van SURFnet en KPN College 5: door Joost, Tweedracht of eendracht? Amsterdam en de Admiraliteit in de 17e en 18e eeuw Wandeling 5: terrein van de Koninklijke Marechaussee (geen devices en netwerk kunnen gebruiken i.v.m. restricties van de Koninklijke Marechaussee) College 6: 19 e eeuw door Petra en Irmgard Wandeling 6: Ceintuurbaan Amstel: De veelzijdigheid van De Pijp Bijzonderheden: absoluut geen bereik. Direct met SURFnet gebeld (Wladimir), maar zijn hulp mocht helaas geen verandering teweeg brengen. Afspraak is gemaakt om speedtest uit te voeren en resultaten direct aan hem door te geven. Bij terugkomst op de VU zijn screenshots van de speedtests aan hem g d. Hij heeft deze gegevens doorgestuurd naar zijn contactpersoon van KPN. Onderstaand 1 van de screenshots. De netwerkdekking is extreem laag (zie informatie hieronder)

20 Wat hadden de studenten moeten bekijken tijdens deze stadswandeling? Ontwikkeling van dit gebied tussen 1875 en 1883 Sint Willibrordus buiten de veste:

21 Binnendijkse Buitenveldertse polder: Zaagmolensloot: 1880; 1890 (nu Albert Cuypstraat)

22 Berlage Plan zuid: vergelijk planning en uitvoering P.L. Takbuurt

23 Samenvattend over het geheel van de pilot Organisatorisch: Voor deze pilot zijn 10 devices (Samsung 8.9) met 4G kaarten beschikbaar aan de VU. Dit gebeurde de maandag voorafgaand aan de woensdag waarop het eerste hoorcollege plaatsvond. In deze zeer korte periode is er hard gewerkt ism staff van SURFnet om de netwerkkaarten werkend te krijgen op de devices. Parallel hieraan is instructiemateriaal gemaakt voor studenten over de werking van devices, zoals bijvoorbeeld het maken en uploaden van foto s, etc. Vanwege de zeer korte voorbereidingsperiode ivm zomervakantie en start van het collegejaar, is het testen van content dat gebruikt moest worden in het veld niet gelukt. Studenten van het werkend krijgen van de netwerkkaarten tot en met het nalopen van het materiaal dat de docenten wilden gebruiken in het veld (kaarten, foto s e.d.) Wat zijn de bevindingen van de docenten: o Wanneer het 4G netwerk stabiel is, is de meerwaarde van devices en netwerk, absoluut zichtbaar. Het ondersteunt de studenten aan de ontwikkeling van hun onderzoeksvaardigheden in het veld. Nadelig van invloed was: individueel zoeken (op tablets met 4G) hindert het groepstempo door de traagheid van het netwerk én de individuele vaardigheidsverschillen in omgang met devices. Daarom zijn wij (nog) niet overtuigd geraakt van het voordeel tijdens excursies van devices boven beeldmateriaal op papier, waarbij iedereen immers dezelfde startpositie heeft en zelfstandig én groepsgewijs opdrachten kan uitvoeren. In twee uur excursie kunnen met beeld-op-papier meer opdrachten uitgevoerd worden waardoor de excursie in relatie tot hoorcollege en tentamenliteratuur een grotere validiteit kan hebben. primair doel van het gebruik van 4Gnetwerk en tablets was om kaartmateriaal diachroon, dus op elkaar geprojecteerd te kunnen raadplegen (o.a. via Geoplaza). Dat doel is niet gehaald omdat er geen goede verbinding tot stand kon komen met Geoplaza. Het sturen via de mail van opdrachten in een Worddocument met internetlinks naar beeldbanken was wél mogelijk, maar leidde tot een ander probleem: om kaarten te kunnen lezen op een tablet, moet je inzoomen. Om kaartmateriaal uit verschillende tijden te kunnen vergelijken moeten ingezoomde kaartdetails snel na elkaar bekeken kunnen worden. Dat bleek met 4G en Samsungtablets een zeer tijdrovend proces omdat de uitvergroting van de ene kaart niet kon worden vastgehouden en niet direct naast een uitvergroting van een volgende kaart kon worden gelegd. Steeds moest weer teruggeschakeld worden naar het beginbeeld. Het onderwijskundige doel, studenten inzicht geven in de gelaagdheid van de ruimte werd daardoor minder bereikt dan met uitgeprinte kaarten en beelden op papier. Sommige studenten printten voorafgaand aan de excursie zelf het beoogde kaart- en beeldmateriaal uit en hadden zo een papieren versie bij de hand. Dat het internet een fantastische bron is voor beeldmateriaal is overigens evident. Wij zijn ons door deze pilot meer dan voorheen daarvan bewust geworden, eveneens van het voordeel om studenten zelfstandig met devices die foto's kunnen maken een opdracht te laten uitvoeren. De regelmatige problematiek met het 4G netwerk, en de tablets zelf (slechte navigatie van Samsung) veroorzaakte enorme frustraties bij studenten. Wanneer het netwerk wel goed werkte, was direct ook de meerwaarde onderkent, namelijk goede analyses kunnen maken vanwege de beschikbaarheid van online bronmateriaal.

24 Lessons learned: Studenten zijn minder bekend met functionaliteiten van tablets, dan verondersteld. Het maken van instructiemateriaal is dan ook zinvol. Stel dit vooraf beschikbaar. Omdat er altijd problemen kunnen optreden waarop je niet hebt gerekend, is het verstandig om een ondersteuner mee te laten gaan, zodat de docenten zich kunnen focussen op de inhoud. - Gebruik de app van Blackboard op mobile devices. Deze is misschien niet zo compleet als de mobiele website, maar wel heel stabiel. - Biedt in plaats van Worddocumenten PDF bestanden aan. Deze werken wel goed op Android tablets. - Laat studenten afspraken maken wie aantekeningen maakt als zij in duo s samenwerken. Of gebruik voor het annoteren van aantekeningen, (speciaal in het geval dat er per student 1 tablet beschikbaar is) een voicerecorder zodat audio van de docent wordt geregistreerd. - Zonlicht is problematisch ook bij Android tablets. Stel schermen in op meest heldere stand, voorafgaand aan de exursie. o Het gebruik van parapalu s volstaat wanneer er wordt gewerkt in 2-tallen. Wanneer er 1 tablet per student beschikbaar is, is dit niet toereikend. Zonnekapjes voor Android tablets waren op het moment van onze pilot niet verkrijgbaar op de markt. - Maak bij constatering van netwerkproblematiek direct gebruik van speedtest.nl. hiervoor is een handleiding gemaakt door Kirsten Veelo van SURFnet. Maak schermafbeeldingen van de resultaten en geef deze direct door aan je contactpersoon van SURFnet (dus meteen op dat moment wanneer dit zich voordoet). Indien je toepassing niet binnen een 4g project valt, dan vanzelfsprekend met je provider. o Tip van docenten: Zorg altijd dat je analoog materiaal bij je hebt, in geval het netwerk problemen geeft, zodat je toch door kan met je verhaal. - De problematiek rondom het benaderen van kaartmateriaal uit de beeldbank van de VU, inzake de deepzoom viewer functionaliteit, bleek te liggen aan. Dit is uitgezocht door SURFnet, waarvoor wij enorm dankbaar zijn. De omgeving van de beeldbank is hierop aangepast. De programmeur is overgestapt van Microsoft Seadragon, naar OpenSeadragon

25 Conclusie De relatie tot de overkoepelende onderzoeksvragen kan alleen gesitueerd worden op basis van een goed werkend 4G netwerk, evenals een reflectie op het vraagstuk of de eindproducten van de studenten is toegenomen. Deze pilot liep vanaf de start van het collegejaar in 2013, voor de periode van 6 weken. In januari hoorden wij van Frans Panken van SURFnet dat KPN had geconstateerd dat een aantal antennes niet waren geactiveerd in de (binnen)stad van Amsterdam. Om die reden zouden wij, nu de netwerkfaciliteiten wel op orde zijn, deze pilot graag herhalen in het nieuwe collegejaar dat start in september 2014.

Met GPS en ipads tussen marmer en beton.

Met GPS en ipads tussen marmer en beton. Met GPS en ipads tussen marmer en beton. Mobiel leren in het Letterenonderwijs Jan Paul Crielaard (VU-Oudheid) 1. Mobiel leren: aan de hand van Citivu-project 2. Achtergronden en ontwikkeling 3. Onderwijskundige

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 Hoe werkt u met dit boek? 10 Website 11 Voor docenten

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 Hoe werkt u met dit boek? 10 Website 11 Voor docenten Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Nieuwsbrief... 7 Introductie Visual Steps... 8 Wat heeft u nodig?... 9 Hoe werkt u met dit boek?... 10 Website... 11 Voor docenten... 11 De schermafbeeldingen... 12 1. De Samsung

Nadere informatie

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture Pilot Naam Instelling Vak naam Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2 Verrijke weblectures VU Inleiding Sociale Wetenschappen Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Variant Collegeweblecture

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 De website bij het boek 9 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 9 De website bij het boek 9 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Nieuwsbrief... 7 Introductie Visual Steps... 8 Wat heeft u nodig?... 9 De website bij het boek... 9 Hoe werkt u met dit boek?... 10 Toets uw kennis... 11 Voor docenten... 11

Nadere informatie

Via methodewebsite www w.emma.eisma.nl of de ELO van de school

Via methodewebsite www w.emma.eisma.nl of de ELO van de school Via methodewebsite www.emma.eisma.nl of de ELO van de school Veelgestelde vragen rondom de online leerlingomgeving Veelgestelde vragen rondom de online leerlingomgeving (Station, Library en Route 2F) servicedesk@eisma.nl

Nadere informatie

Videomateriaal tonen in je cursus

Videomateriaal tonen in je cursus Videomateriaal tonen in je cursus Studenten en medewerkers van de UU hebben toegang tot de afgeschermde Videobestanden op de Surfnet Video Portal. Deze vallen onder de zogenoemde Academialicentie. Jaarlijks

Nadere informatie

Handleiding Office 365 IN EEN NOTENDOP ALLES OVER OFFICE 365 CARLO KONIJN CHI COMPUTERS HEERHUGOWAARD

Handleiding Office 365 IN EEN NOTENDOP ALLES OVER OFFICE 365 CARLO KONIJN CHI COMPUTERS HEERHUGOWAARD 2014 Handleiding Office 365 IN EEN NOTENDOP ALLES OVER OFFICE 365 CARLO KONIJN CHI COMPUTERS HEERHUGOWAARD Inhoud Inleiding... 2 Aanmelden bij office 365 via het portaal.... 2 Het portaal en gebruikers:...

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 5 Nieuwsbrief 5 Introductie Visual Steps 6 Wat heeft u nodig? 6 Hoe werkt u met dit boek? 7 Website 7 Voor docenten

Inhoudsopgave Voorwoord 5 Nieuwsbrief 5 Introductie Visual Steps 6 Wat heeft u nodig? 6 Hoe werkt u met dit boek? 7 Website 7 Voor docenten Inhoudsopgave Voorwoord... 5 Nieuwsbrief... 5 Introductie Visual Steps... 6 Wat heeft u nodig?... 6 Hoe werkt u met dit boek?... 7 Website... 7 Voor docenten... 8 De schermafbeeldingen... 8 1. Starten

Nadere informatie

Introductie Werken met Office 365

Introductie Werken met Office 365 Introductie Werken met Office 365 Een introductie voor gebruikers Inhoud Inleiding... 4 Aanmelden bij Office 365... 4 Werken met Office 365 Outlook... 5 Werken met Outlook 2007/2010... 5 Werken met de

Nadere informatie

Handleiding Office 365

Handleiding Office 365 Handleiding Office 365 Document: Handleiding Office 365 Datum: 2-6-2016 Versie: 0.2 Auteur: Stefan de Vries en Ingrid de Bont Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Aanmelden bij Office 365... 4 3 Navigeren

Nadere informatie

Instelling Methoden en Technieken. Respondenten 127, 155 Ronde 1, 2 Datum uitvoering September 2009 en 10-januari 2010-11 Instructie-weblecture

Instelling Methoden en Technieken. Respondenten 127, 155 Ronde 1, 2 Datum uitvoering September 2009 en 10-januari 2010-11 Instructie-weblecture Pilot Naam Instructie SPSS Instelling VU Vak naam Methoden en Technieken Studenten Aantal 1200 per fase Respondenten 127, 155 Ronde 1, 2 Datum uitvoering September 2009 en 10-januari 2010-11 Variant Instructie-weblecture

Nadere informatie

Location Based Media

Location Based Media Location Based Media Introductie met 7scenes Minor Create Your Future Nieuwe Media 2028 Studiejaar 2011-2012 Inhoud 1 Inleiding en uitleg opdracht... 3 1.1 Wat gaan we doen?... 3 1.2 Over 7scenes... 3

Nadere informatie

Viaa Online - OneDrive

Viaa Online - OneDrive Viaa Online - OneDrive Wat is OneDrive Onedrive maakt het mogelijk om je bestanden op te slaan in de cloud. Cloudopslag betekent dat je bestanden opgeslagen worden op het internet en je ze ook vanaf iedere

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 11 Nieuwsbrief... 11 Introductie Visual Steps... 12 Wat heeft u nodig?... 13 De website bij het boek... 13 Hoe werkt u met dit boek?... 14 Toets uw kennis... 15 Voor docenten...

Nadere informatie

Handleiding. Bestellen lesmodule met een vouchercode

Handleiding. Bestellen lesmodule met een vouchercode Handleiding Bestellen lesmodule met een vouchercode 1 1. Ga naar de webshop van Windesheim Ga naar: http://opencourses.windesheim.nl 2. Inlogaccount aanmaken 1. Klik op de link Inloggen en daarna op de

Nadere informatie

LIVE WEBINAR UITZENDEN

LIVE WEBINAR UITZENDEN LIVE WEBINAR UITZENDEN met Google Hangouts on Air WEBINARGEEK.COM INTRODUCTIE Voor het uitzenden van een live webinar met WebinarGeek heb je een Google account nodig. Dat is nodig omdat er gebruik wordt

Nadere informatie

4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 1. Over LEVIY. 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 2. Algemene definities. 3.

4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 1. Over LEVIY. 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 2. Algemene definities. 3. 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 02 08 4.4 Voeg ruimtes toe Hoe ga jij te werk? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 4.5 Aanwezigen Zijn er aanwezigen bij de DKS-controle? 03

Nadere informatie

SOMtoday voor leerlingen

SOMtoday voor leerlingen SOMtoday voor leerlingen 1. ALGEMENE INFORMATIE SOMTODAY Op Altra College wordt gebruik gemaakt van het leerling-informatiesysteem SOM. Hierin wordt alles geregistreerd wat je mentor(-en) en docenten nodig

Nadere informatie

faculteit ruimtelijke wetenschappen 13-11-2015 Ga naar Room 416097 via de app of via b.socrative.com/login/student/ (50 deelnemers mogelijk...

faculteit ruimtelijke wetenschappen 13-11-2015 Ga naar Room 416097 via de app of via b.socrative.com/login/student/ (50 deelnemers mogelijk... Ga naar Room 416097 via de app of via b.socrative.com/login/student/ (50 deelnemers mogelijk...) 1 2 3 4 5 6 Digitaal kaartmateriaal voor in de klas drs. H.C. (Chris) Diederiks, RUG 7 8 Het belang van

Nadere informatie

pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas Android-app Android app in het lager onderwijs

pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas Android-app Android app in het lager onderwijs pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas Android-app Android app in het lager onderwijs Beste schoolverantwoordelijke Hartelijk dank voor je medewerking aan het pilootproject

Nadere informatie

De werkelijke namen en beschikbaarheid van menuopdrachten kunnen per mobiel platform verschillen. De stappen kunnen ook verschillen.

De werkelijke namen en beschikbaarheid van menuopdrachten kunnen per mobiel platform verschillen. De stappen kunnen ook verschillen. Handleiding Mobiel Printen via Xerox App 18-9-15 1. Voorwaarden - app vereist ios 7.0 of nieuwer - app vereist Android versie 4 of hoger. - er is momenteel nog geen app voor Windows Phone/MS Surface tablet.

Nadere informatie

Google Agenda: Plannen, uitnodigingen, bijlagen en afdrukken

Google Agenda: Plannen, uitnodigingen, bijlagen en afdrukken Ziet Google Agenda er bij u anders uit dan zoals hier weergegeven? U lost dit op door over te schakelen op de nieuwe stijl! Google Agenda: Plannen, uitnodigingen, bijlagen en afdrukken De agendaweergave

Nadere informatie

Handleiding. Aan de slag met open courses

Handleiding. Aan de slag met open courses Handleiding Aan de slag met open courses 1 1. Toegang tot een open course regelen Alle open courses staan in N@Tschool!, de elektronische leeromgeving (ELO) van Windesheim. Om toegang te krijgen tot een

Nadere informatie

Gebruikershandleiding mail en agenda in Outlook Web App

Gebruikershandleiding mail en agenda in Outlook Web App Inhoudsopgave Inleiding... 2 Inloggen OWA... 3 Mail ontvangen/bekijken... 6 Mail versturen... 9 Afspraak in agenda plaatsen... 12 Agenda s openen... 13 Mail installeren op jouw mobiele apparaat... 14 Inleiding

Nadere informatie

Handleiding One Payroll Portal App

Handleiding One Payroll Portal App Handleiding One Payroll Portal App Inhoudsopgave Voor wie is de App bedoeld? Wat kan ik doen met de App? Hoe installeer ik de App? De App Per onderdeel uitgelicht Veelgestelde vragen Voor wie is de App

Nadere informatie

1. Over LEVIY 5. Openen van de activiteit 2. Algemene definities 6. Inloggen op het LEVIY dashboard 3. Inloggen 6.1 Overzichtspagina 3.

1. Over LEVIY 5. Openen van de activiteit 2. Algemene definities 6. Inloggen op het LEVIY dashboard 3. Inloggen 6.1 Overzichtspagina 3. Versie 1.0 05.03.2015 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 08 5. Openen van de activiteit Hoe wordt de activiteit geopend? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 6. Inloggen op het

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Introductie Meta. Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat. 2.1 Land/regio 2.2 Datum/tijd Hoofdstuk 3 Meta-installatie

Hoofdstuk 1 Introductie Meta. Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat. 2.1 Land/regio 2.2 Datum/tijd Hoofdstuk 3 Meta-installatie Magister Meta Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Introductie Meta 2 Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat 4 2.1 Land/regio 4 2.2 Datum/tijd 4 Hoofdstuk 3 Meta-installatie 6 Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta 9

Nadere informatie

Starten met bettermarks. Registreren en activeren

Starten met bettermarks. Registreren en activeren Starten met bettermarks Voordat u uw docentenaccount in bettermarks wiskunde en/of rekenen kunt gebruiken, moet u eenmalig een aantal stappen doorlopen. Indien u enkel gaat werken met bettermarks rekenen

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 11 Nieuwsbrief... 11 Introductie Visual Steps... 12 Wat heeft u nodig?... 13 De website bij het boek... 13 Hoe werkt u met dit boek?... 14 Toets uw kennis... 15 Voor docenten...

Nadere informatie

Gebruikershandleiding NAPinfo 3.4.0. Datum 11 april 2013 Status Definitief versie 1.3

Gebruikershandleiding NAPinfo 3.4.0. Datum 11 april 2013 Status Definitief versie 1.3 Datum 11 april 2013 Status Definitief versie 1.3 Inhoud 1 1.1 Introductie NAPinfo 3 Website 3 1.2 Inloggen 3 2 2.1 NAPinfo starten en basisfuncties 4 NAPinfo algemeen 4 2.2 NAPinfo kaartlaag toevoegen

Nadere informatie

Inleiding. Wil je hier meer over weten klik dan op de onderstaande link voor het introductie filmpje. http://www.youtube.com/watch?

Inleiding. Wil je hier meer over weten klik dan op de onderstaande link voor het introductie filmpje. http://www.youtube.com/watch? Inhoud Inleiding... 1 Aanmelden bij Office 365... 2 Werken met Office 365 Outlook... 2 Agenda delen... 2 Gedeelde agenda inzien... 2 Gedeelde postbus inzien... 2 Een handtekening instellen... 3 Conversatieweergave

Nadere informatie

Handleiding CMS Made Simple

Handleiding CMS Made Simple Handleiding CMS Made Simple Versie 3 Mei 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Inloggen en uitloggen... 4 Inloggen... 4 Uitloggen... 5 3. Plaatsen van teksten op pagina s... 6 Menubalk... 6 Tekst plaatsen

Nadere informatie

1. Over LEVIY. 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding toe?

1. Over LEVIY. 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding toe? Versie 1 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 06 5. Meldingen Wat zijn meldingen? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 07 5.1 Technische melding toevoegen Hoe voeg ik een melding

Nadere informatie

Handleiding. EB Online en het Uitwisselingsplatform

Handleiding. EB Online en het Uitwisselingsplatform Handleiding EB Online en het Uitwisselingsplatform 2015 Allianz EB Online en het Uitwisselingsplatform - 2 Inhoud 3 Welkom op EB Online en het Uitwisselingsplatform 3 Aanmelden met uw digipass 4 Homepage

Nadere informatie

Handleiding Email in de Cloud - Android

Handleiding Email in de Cloud - Android Handleiding Email in de Cloud - Android Versie: 1.0 Datum: 21 februari 2014 Introductie Deze handleiding helpt u bij het instellen van een Lucrasoft Email in de Cloud account op uw smartphone. Hiermee

Nadere informatie

Handleiding Historische Dorpsatlas Drentsche Aa. Versie 2

Handleiding Historische Dorpsatlas Drentsche Aa. Versie 2 Handleiding Historische Dorpsatlas Drentsche Aa Versie 2 Inleiding Deze Atlas heeft als doel om informatie te verstrekken over de historie van de dorpslandschappen in het Nationaal Beek- en Esdorpenlandschap

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Introductie Meta. Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat. Hoofdstuk 3 Meta-installatie. Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta

Hoofdstuk 1 Introductie Meta. Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat. Hoofdstuk 3 Meta-installatie. Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta Meta voor Hoofdstuk 1 Introductie Meta Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat 2.1 Land/regio 2.2 Datum/tijd Hoofdstuk 3 Meta-installatie Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta 4.1 Starten 4.2 Inzien gegevens

Nadere informatie

Handleiding GPS-route lopen IVN Oldenzaal

Handleiding GPS-route lopen IVN Oldenzaal Handleiding GPS-route lopen IVN Oldenzaal Inhoud De Android Gebruiker (Meeste Smartphones)... 3 Aanmelden Voor ikimap... 4 Route toevoegen... 5 Offline Wandelkaart toevoegen... 6 De iphone-gebruiker...

Nadere informatie

5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 1. Over LEVIY. 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over vinden van documenten.

5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 1. Over LEVIY. 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over vinden van documenten. Versie 1.0 23.03.2015 02 1. Over LEVIY Wat doet LEVIY? 08 5. Documenten Wat kan ik met Documenten? 2. Algemene definities Behandelen van terugkerende definities. 09 5.1 Documenten terugvinden Uitleg over

Nadere informatie

Handmatige Instellingen Exchange Online. Nokia E51 Symbian S60 Smartphone

Handmatige Instellingen Exchange Online. Nokia E51 Symbian S60 Smartphone Handmatige Instellingen Exchange Online Nokia E51 Symbian S60 Smartphone Inhoudsopgave 1 Handmatige Instellingen Exchange Online voor Nokia E51 Smartphone...3 1.1 Inleiding...3 1.2 Mail for Exchange van

Nadere informatie

Handleiding voor het presenteren van uw kunstwerken op www.kunstinlochem.nl

Handleiding voor het presenteren van uw kunstwerken op www.kunstinlochem.nl Handleiding voor het presenteren van uw kunstwerken op www.kunstinlochem.nl Tip: print deze handleiding uit! Als deelnemer aan de kunstroute kunt u uw kunstaanbod presenteren op de website van kunst in

Nadere informatie

Architectuurperiode Geert Groote College 2013. Mark Mastenbroek Mirjam IJsseling Andries Mesman

Architectuurperiode Geert Groote College 2013. Mark Mastenbroek Mirjam IJsseling Andries Mesman Architectuurperiode Geert Groote College 2013 Mark Mastenbroek Mirjam IJsseling Andries Mesman Periode Architectuur Instructies De drie 11 e klassen zijn in twee groepen verdeeld. Groep I volgt theorie

Nadere informatie

De eerste keer dat je inlogt, verschijnt een venster waarin je je wachtwoord moet wijzigen. Let op: hoofdletter gevoelig!

De eerste keer dat je inlogt, verschijnt een venster waarin je je wachtwoord moet wijzigen. Let op: hoofdletter gevoelig! Handleiding N@tschool Opleiding niveau 2 Voordat je begint Om te werken met de ELO van de Sport (ELO) dien je de beschikking te hebben over een pc met internet verbinding. De pc moet een internet browser

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 5 Nieuwsbrief 5 Introductie Visual Steps 6 Wat heeft u nodig? 6 Hoe werkt u met dit boek? 7 Website 7 Voor docenten

Inhoudsopgave Voorwoord 5 Nieuwsbrief 5 Introductie Visual Steps 6 Wat heeft u nodig? 6 Hoe werkt u met dit boek? 7 Website 7 Voor docenten Inhoudsopgave Voorwoord... 5 Nieuwsbrief... 5 Introductie Visual Steps... 6 Wat heeft u nodig?... 6 Hoe werkt u met dit boek?... 7 Website... 7 Voor docenten... 8 De schermafbeeldingen... 8 1. De Google

Nadere informatie

Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta

Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit Meta Hoofdstuk 1 Introductie Hoofdstuk 2 Mobiel apparaat 2 4 2.1 Land/regio 4 2.2 Datum/tijd 4 Hoofdstuk 3 -installatie Hoofdstuk 4 Android/iOS functionaliteit 4.1 Starten 6 9 9 4.2 Inzien gegevens 11 4.3 Navigatie

Nadere informatie

WordPress in het Kort

WordPress in het Kort WordPress in het Kort Een website maken met Wordpress. In minder dan één uur online! Inclusief installatie van een thema en plugins Alle rechten 2013, Rudy Brinkman, BrinkhostDotCom, http://www.brinkhost.nl

Nadere informatie

Filters voor Microsoft Outlook Een handleiding om de automatische meldingen van het nieuwe Mijn RvR het Postvak IN te laten passeren.

Filters voor Microsoft Outlook Een handleiding om de automatische meldingen van het nieuwe Mijn RvR het Postvak IN te laten passeren. Filters voor Microsoft Outlook Een handleiding om de automatische meldingen van het nieuwe Mijn RvR het Postvak IN te laten passeren. Sinds de invoering van het nieuwe Mijn RvR (augustus 2014) worden er

Nadere informatie

Handleiding. MediaHub

Handleiding. MediaHub Handleiding MediaHub Aan: OLON Van: Erwin Veldhuizen (DGtv) Versie: 1.0 Datum: september 2012 1 OLON MediaHub De OLON MediaHub is een systeem voor de verzameling en distributie van digitale content van

Nadere informatie

Leerlingen kunnen ook gebruik maken van SOMtoday en ontvangen daar eigen inloggegevens voor.

Leerlingen kunnen ook gebruik maken van SOMtoday en ontvangen daar eigen inloggegevens voor. SOMtoday voor ouders 1. ALGEMENE INFORMATIE SOMTODAY Op Altra College wordt gebruikt gemaakt van het leerling-informatiesysteem SOMtoday. Hierin staan alle noodzakelijke gegevens over uw kind, zijn/haar

Nadere informatie

Magister ELO. Instructies voor leerlingen

Magister ELO. Instructies voor leerlingen Magister ELO Instructies voor leerlingen 1 Inhoud 1. AGENDA EN HUISWERK: Digitaal Klassenboek... 4 2. STUDIEWIJZER... 4 3. OPDRACHTEN... 5 3.1. Opdrachten inleveren... 6 4. DOCUMENTEN... 9 4.1. Mijn ELO-documenten...

Nadere informatie

Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL. Sylvia Moes

Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL. Sylvia Moes Framework REC:all in relatie met richtlijnen UDL Sylvia Moes Beyond recorded lectures www.rec-all.info Case studies REC:all > REC:all (november 2011-november 2013) > Moving beyond recorded lectures > In

Nadere informatie

OUTLOOK WEBACCESS (MAIL.MYLENDAV.EU)

OUTLOOK WEBACCESS (MAIL.MYLENDAV.EU) OUTLOOK WEBACCESS (MAIL.MYLENDAV.EU) INLEIDING In deze handleiding wordt beschreven hoe je jouw medewerkersmail kunt gebruiken door middel van Outlook Web App (OWA). Deze handleiding geeft uitleg over

Nadere informatie

VAN HANZEHUIS TOT L EVEL Z

VAN HANZEHUIS TOT L EVEL Z DOCENT Het thema architectuur was voor groep 5 en 6 vooral gericht op huizen van vroeger, die in en rondom het huidige stonden. De leerlingen keken naar verschillen en overeenkomsten tussen de huizen van

Nadere informatie

Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan de hoofd beheerder.

Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan de hoofd beheerder. Handleiding Gebruik Download Chrome voor de beste compatibiliteit Aanmelden link: http://www.omegabelgium.com/cms/ Hiervoor heeft u toegang nodig met uw persoonlijke account. Vraag uw account aan, aan

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST

DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST DOCENTENHANDLEIDING JET-NET WEBCAST Inhoudsopgave Inloggen... 3 Layout... 5 Interactie... 6 Benodigdheden... 8 Praktische tips... 8 Bijlage I : HELP... 9 2 Inloggen Om deel te nemen aan de webcast, moet

Nadere informatie

IMAP-handleiding Bookinto

IMAP-handleiding Bookinto IMAP-handleiding Bookinto Olivier Nuyts 2Ti6 Ewout Spitaels 2Ti6 Departement Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Bachelor Toegepaste Informatica 2 de jaar Academiejaar 2010-2011 Overzicht Inleiding Bookinto

Nadere informatie

pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas ipad-app ipad app in het lager onderwijs

pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas ipad-app ipad app in het lager onderwijs pilootproject eboekentas handleiding voor het gebruik van de eboekentas ipad-app ipad app in het lager onderwijs Beste schoolverantwoordelijke Hartelijk dank voor je medewerking aan het pilootproject eboekentas.

Nadere informatie

Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars

Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars Handleiding website SVNL voor evenementenverkeersregelaars Met deze handleiding maken wij u graag wegwijs op de website van Stichting Verkeersregelaars Nederland (SVNL). U vindt hier stap voor stap uitleg

Nadere informatie

App uitleg van de iphone 4

App uitleg van de iphone 4 App uitleg van de iphone 4 Page 1 of 40 Contents Telefoon... 3 Bellen... 3 Nummer opslaan... 6 Recente oproepen bekijken... 7 Mail... 8 Bericht verplaatsen... 10 Reply / Forward... 11 E-mail maken... 12

Nadere informatie

HANDLEIDING MAGISTER VOOR: Naam KLAS

HANDLEIDING MAGISTER VOOR: Naam KLAS HANDLEIDING MAGISTER VOOR: Naam KLAS Open de Internet browser en ga naar het volgende adres: http://www.metzocollege.nl/ Klik op het volgende logo: Bij de eerste keer inloggen word je gevraagd om een Silverlight

Nadere informatie

Handleiding Certificaat RDW

Handleiding Certificaat RDW Handleiding Certificaat RDW Versie: 11.0 Versiedatum: 27 juli 2015 Beheerder: RDW Veendam - R&I-OP-E&T 3 B 0921p Wijzigingen ten opzichte van de vorige versie: - Gehele document herzien; - Afbeeldingen

Nadere informatie

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4

Inleiding...2. 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3. 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 Manual MyBTN Inhoud Inleiding...2 1. MyUnifiedPost: verschillende inboxen...3 2. De standaard MyUnifiedPost-inbox van het reisagentschap...4 2.1 De standaard inbox openen...4 2.2 De inbox...5 2.3 Labels

Nadere informatie

SportCTM 2.0 Sporter

SportCTM 2.0 Sporter SportCTM 2.0 Sporter APP Inloggen Dotcomsport heeft ter ondersteuning van de dagelijkse praktijk ook een APP ontwikkeld, om data invoer te vereenvoudigen. Deze APP ondersteunt de onderdelen; Agenda (invoer

Nadere informatie

V 3.0. Handleiding Glashart Media Android applicatie

V 3.0. Handleiding Glashart Media Android applicatie V 3.0 Handleiding Glashart Media Android applicatie Alle mogelijkheden van de Glashart Media app:* - Een persoonlijk overzicht: het 'dashboard' - Meerdere Set-Top boxen kunnen gekoppeld worden (woonkamer,

Nadere informatie

Handleiding. Kliksafe Webmail

Handleiding. Kliksafe Webmail Handleiding Kliksafe Webmail Inhoudsopgave 1. Introductie Nieuwe Web mail 2 1.1. Gebruikmaken van de webmail 2 1.2. Mappenweergave 3 1.3. Nieuwe mail opstellen en verzenden 4 1.4. Bijlagen toevoegen aan

Nadere informatie

SportCTM 2.0 Startscherm trainer

SportCTM 2.0 Startscherm trainer SportCTM 2.0 Startscherm trainer Inloggen Webapplicatie Via inlog.dotcomsport.com kun je in inloggen op de webapplicatie van het SportCTM. Wij adviseren onderstaande browsers Windows: Internet Explorer,

Nadere informatie

Voordat u gebruik kunt maken van ZorgMail in Intramed, zijn een aantal instellingen nodig:

Voordat u gebruik kunt maken van ZorgMail in Intramed, zijn een aantal instellingen nodig: Hoofdstuk 1 ZorgMail instellen en gebruiken Via Intramed en de applicatie ZorgMail van E-novation Lifeline, kunt u elektronisch en beveiligd gegevens uitwisselen met andere zorgverleners. Dit gaat via

Nadere informatie

Philips E-motion. Protoyping/Interactieontwerp. Kwartaal 1 jaar 3. Inhoud Onderzoek Schetsen Mockups Wireframes Flowcharts

Philips E-motion. Protoyping/Interactieontwerp. Kwartaal 1 jaar 3. Inhoud Onderzoek Schetsen Mockups Wireframes Flowcharts Protoyping/Interactieontwerp Philips E-motion Kwartaal 1 jaar 3 Inhoud Onderzoek Schetsen Mockups Wireframes Flowcharts Maarten de Splenter COHORT0506 000119739 Onderzoek Bij het ontwikkelen van de E-motion

Nadere informatie

informatie architectuur herkansing eindopdracht rondleiding app voor het stedelijk museum

informatie architectuur herkansing eindopdracht rondleiding app voor het stedelijk museum informatie architectuur herkansing eindopdracht rondleiding app voor het stedelijk museum Het Stedelijk Museum is een internationaal instituut in Amsterdam, gewijd aan moderne en hedendaagse kunst en vormgeving.

Nadere informatie

HANDLEIDING ENTERPRISE DRIVE. Laatst bijgewerkt: January 18, 2016

HANDLEIDING ENTERPRISE DRIVE. Laatst bijgewerkt: January 18, 2016 HANDLEIDING ENTERPRISE DRIVE Laatst bijgewerkt: January 18, 2016 Inhoudsopgave 1 Enterprise Drive installeren...3 2 Enterprise Drive voor de eerste maal opstarten...3 3 Deelnemen aan Spaces (Een uitnodiging

Nadere informatie

Module 3 De nieuwe lerarenkit biedt extra mogelijkheden 3 Wil je meer weten? Ga naar helpdesk.plantyn.com of mail helpdesk@plantyn.

Module 3 De nieuwe lerarenkit biedt extra mogelijkheden 3 Wil je meer weten? Ga naar helpdesk.plantyn.com of mail helpdesk@plantyn. Scoodle is een gratis platform, ontwikkeld door Plantyn. Met Scoodle vermindert de planlast aanzienlijk en krijg je als leerkracht alles in handen om het digitale materiaal bij een Plantynmethode naar

Nadere informatie

e-domotica toepassingsvoorbeeld: Tijdschakeling/Aanwezigheidssimulatie

e-domotica toepassingsvoorbeeld: Tijdschakeling/Aanwezigheidssimulatie e-domotica toepassingsvoorbeeld: Tijdschakeling/Aanwezigheidssimulatie 2 NEDERLANDS e-domotica Tijdschakeling/Aanwezigheidssimulatie Inhoudsopgave 1.0 Introductie...2 1.1 Te gebruiken accessoires...2 2.0

Nadere informatie

HvA CMS: Hippo. Concept

HvA CMS: Hippo. Concept HvA CMS: Hippo Concept Deze uitgave wordt uitsluitend voor persoonlijk gebruik aan cursisten meegegeven. Alle rechten worden voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag door fotokopieën of op enige andere

Nadere informatie

Handleiding Office 2013 en Office 365. voor thuisgebruik

Handleiding Office 2013 en Office 365. voor thuisgebruik Handleiding Office 2013 en Office 365 voor thuisgebruik Versie: augustus 2015 1 Inhoudsopgave 1. Wat is Office 365 en wat kun je ermee?... 3 2. Wat je moet weten voordat je gaat installeren?.... 13 3.

Nadere informatie

Smartphones. Ingebruikname (nieuw en na reset) Versie 1.0 Uitjes.nl Aug, 2014. elibom games Smartphones, Page "1

Smartphones. Ingebruikname (nieuw en na reset) Versie 1.0 Uitjes.nl Aug, 2014. elibom games Smartphones, Page 1 Smartphones Ingebruikname (nieuw en na reset) Versie 1.0 Uitjes.nl Aug, 2014 elibom games Smartphones, Page "1 HUAWEI Y300 Ingebruikname na uitpakken: Achterkant afnemen De batterij plaatsen SD kaart wordt

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De website bij het boek 13 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 11 Nieuwsbrief... 11 Introductie Visual Steps... 12 Wat heeft u nodig?... 13 De website bij het boek... 13 Hoe werkt u met dit boek?... 14 Toets uw kennis... 15 Voor docenten...

Nadere informatie

OFFICE 365. Start Handleiding Medewerkers

OFFICE 365. Start Handleiding Medewerkers OFFICE 365 Start Handleiding Medewerkers Meer info: Naast deze handleiding is er zeer veel informatie reeds voorhanden op het internet of door op het vraagteken te klikken in de Office 365 omgeving. Ook

Nadere informatie

Handleiding KampInfo op hit.scouting.nl. voor HIT Kampen

Handleiding KampInfo op hit.scouting.nl. voor HIT Kampen voor HIT Kampen Inleiding Dit document beschrijft heel kort de kampregistratie taken voor een HIT Kamp. Er zijn twee hoofdtaken: het wijzigen van de gegevens van je kampen; akkoord geven. Om dit te doen

Nadere informatie

Handleiding. Mediawijs met Kidsweek in de Klas. Inhoud 1. Inleiding pag.2

Handleiding. Mediawijs met Kidsweek in de Klas. Inhoud 1. Inleiding pag.2 Handleiding Mediawijs met Kidsweek in de Klas Inhoud 1. Inleiding pag.2 Mediawijs met Kidsweek in de Klas 2. Opbouw methode pag.3 Les 1 Inzicht hebben in de medialisering van de samenleving Les 2 Apparaten,

Nadere informatie

Handleiding Magister 6 voor leerlingen, de basis.

Handleiding Magister 6 voor leerlingen, de basis. Handleiding Magister 6 voor leerlingen, de basis. Leerlingen hebben via internet toegang tot Magister 6. Magister 6 werkt op PC, tablet of smartphone. In Magister 6 heb je toegang tot: - Vandaag, je overzicht

Nadere informatie

Handleiding HBO GO V.2

Handleiding HBO GO V.2 Handleiding HBO GO V.2 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave 2 Ophalen HBO GO Ipad applicatie in de App Store. 3 Ophalen HBO GO Android Tablet applicatie in de Google Play Store.. 4 HBO GO Registreren en Inloggen..

Nadere informatie

DB Alerts vernieuwde app voor Android gebruikers

DB Alerts vernieuwde app voor Android gebruikers DB Alerts vernieuwde app voor Android gebruikers De DB Alerts app voor Android is volledig vernieuwd. Naast de bekende functionaliteiten uit de vorige versie (bekijken van waarnemingen en het invoeren

Nadere informatie

Handleiding ICT-trainer Coach voor docenten

Handleiding ICT-trainer Coach voor docenten Handleiding ICT-trainer Coach voor docenten Versie 2.0-2006 Auteur: IQ Development BV 2006 IQ Development BV Inhoudsopgave 1 Introductie... 3 1.1 Start... 3 1.2 Licentie activeren voor docenten... 3 1.3

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 12 Uw voorkennis 13 Hoe werkt u met dit boek?

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 12 Uw voorkennis 13 Hoe werkt u met dit boek? Inhoudsopgave Voorwoord... 11 Nieuwsbrief... 11 Introductie Visual Steps... 12 Wat heeft u nodig?... 12 Uw voorkennis... 13 Hoe werkt u met dit boek?... 14 De website bij het boek... 15 Aanvullende begeleidende

Nadere informatie

Mobiele applicatie Walking Guide

Mobiele applicatie Walking Guide Mobiele applicatie Walking Guide Toerisme Limburg Nina Mertz Kenny Wagemans Steven Warson Vooronderzoek Hasselt Onze Score: 2/5 AppStore Score: 3,9/5 Onaantrekkelijke homepage. Je moet toch eventjes goed

Nadere informatie

Digitale ondersteuning in onderwijs. Studenten schooljaar 15/16

Digitale ondersteuning in onderwijs. Studenten schooljaar 15/16 Digitale ondersteuning in onderwijs Studenten schooljaar 15/16 Handleidingen http://handleidingenict.summacollege.nl/ Draadloze netwerken SUMMASTART: De inlogcode met wachtwoord kan niet vast ingesteld

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 8 Hoe werkt u met dit boek? 9 Uw voorkennis

Inhoudsopgave Voorwoord 7 Nieuwsbrief 7 Introductie Visual Steps 8 Wat heeft u nodig? 8 Hoe werkt u met dit boek? 9 Uw voorkennis Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Nieuwsbrief... 7 Introductie Visual Steps... 8 Wat heeft u nodig?... 8 Hoe werkt u met dit boek?... 9 Uw voorkennis... 10 De website bij het boek... 10 Toets uw kennis... 10

Nadere informatie

Een website omzetten naar WordPress

Een website omzetten naar WordPress 1 Een website omzetten naar WordPress Er zijn talloze programma s beschikbaar om websites te maken. In de titels Basisgids Websites maken met WordPress en Websites maken met WordPress voor senioren wordt

Nadere informatie

Werken met de bordboeken van die Keure. 2 De eerste stap: materiaal registreren op Knooppunt.

Werken met de bordboeken van die Keure. 2 De eerste stap: materiaal registreren op Knooppunt. Werken met de bordboeken van die Keure 1 Wat is een bordboek? Een bordboek is de digitale en interactieve versie van je handboek. Je kunt het bordboek gebruiken in combinatie met een digitaal schoolbord

Nadere informatie

Wachtwoord HvA- ID wijzigen - HvA- laptop buiten HvA

Wachtwoord HvA- ID wijzigen - HvA- laptop buiten HvA Wachtwoord HvA- ID wijzigen - HvA- laptop buiten HvA Het wijzigen van je wachtwoord op je HvA- laptop buiten de HvA is een lastige procedure. We raden je aan om dit op een HvA- locatie te doen. Dan gelden

Nadere informatie

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer

Auteur: Niels Bons. Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie. 2014, Provincie Fryslân. Uitgegeven in eigen beheer Auteur: Niels Bons Handleiding Koepeldatabase Zakelijk toerisme: aanmelden organisatie 2014, Provincie Fryslân Uitgegeven in eigen beheer (mail@infofryslan.nl) Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze

Nadere informatie

Mobile Guide F.A.Q. MOBILE GUIDE F.A.Q. 1. Wat is het? 2. Hoeveel betaal ik voor de Mobile Guide? 2. Hoe krijg je het? 2

Mobile Guide F.A.Q. MOBILE GUIDE F.A.Q. 1. Wat is het? 2. Hoeveel betaal ik voor de Mobile Guide? 2. Hoe krijg je het? 2 Mobile Guide F.A.Q. MOBILE GUIDE F.A.Q. 1 Wat is het? 2 Hoeveel betaal ik voor de Mobile Guide? 2 Hoe krijg je het? 2 Geen installatie bericht ontvangen? 2 Wat zijn Wap/GPRS settings? 3 Waarom lukt downloaden

Nadere informatie

Handleiding Elektronische leeromgeving

Handleiding Elektronische leeromgeving Handleiding Elektronische leeromgeving Voor studenten en docenten Master SEN 2015-2016 https://seminarium.teacherschannel.nl Inhoudsopgave 1. Inloggen 2. Navigatie 3. Mastermodules Toevoegen, gebruiken,

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...5 1.1 Ingelogd blijven...6 1.2 Wachtwoord vergeten...7 2 Applicatie keuzescherm...8 2.1 De beheeromgeving openen...9 3

Nadere informatie

ZorgInlogPortaal.nl. Geachte gebruiker, Handleiding Mijn Virtuele Schijf Versie 2.0

ZorgInlogPortaal.nl. Geachte gebruiker, Handleiding Mijn Virtuele Schijf Versie 2.0 Handleiding Mijn Virtuele Schijf Versie 2.0 ZorgInlogPortaal.nl Geachte gebruiker, Er zijn door ons een aantal aanpassingen gedaan in de achterliggende infrastructuur op de Mijn Virtuele schijf omgeving

Nadere informatie

Mobile Device Manager Handleiding voor Android

Mobile Device Manager Handleiding voor Android Mobile Device Manager Handleiding voor Android Inhoud 1 Welkom bij Mobile Device Manager 3 1.1 Inleiding tot de installatie 3 1.2 Apparaat uitrollen 3 2 Het uitrollen van een apparaat 4 2.1 Ontvangen van

Nadere informatie

nemen van een e-depot

nemen van een e-depot Stappenplan bij het in gebruik nemen van een e-depot CONCEPT VOOR FEEDBACK Bijlage bij Handreiking voor het in gebruik nemen van een e-depot door decentrale overheden 23 juli 2015 Inleiding Dit stappenplan

Nadere informatie

ALGEMENE INFORMATIE SOMTODAY

ALGEMENE INFORMATIE SOMTODAY SOMtoday voor ouders 1. ALGEMENE INFORMATIE SOMTODAY Het Antoniuscollege maakt gebruik van het leerling-informatiesysteem SOMtoday. Hierin staan alle noodzakelijke gegevens over uw kind, zijn/haar onderwijshistorie

Nadere informatie