DE MARINE EN MARINEBOUW CLUSTER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE MARINE EN MARINEBOUW CLUSTER"

Transcriptie

1 DE MARINE EN MARINEBOUW CLUSTER Welvaartscreatie en Innovatief Vermogen Dr. Harry Webers Dr. Eli Pernot Prof.dr. Chris Peeters

2 DE MARINE EN MARINEBOUWCLUSTER Welvaartscreatie en innovatief vermogen Dr. Harry Webers Dr. Eli Pernot Prof. dr. Chris Peeters

3

4 DE MARINE EN MARINEBOUWCLUSTER Welvaartscreatie en innovatief vermogen Dr. Harry Webers Dr. Eli Pernot Prof. dr. Chris Peeters Januari 2011

5 NEDERLAND MARITIEM LAND serie 1. De Nederlandse Maritieme Cluster: Literatuuronderzoek en plan van aanpak Economische Impact Studies 2. De Maritieme Arbeidsmarkt: Vraag en aanbod van zeevaartkennis 3. De Nederlandse scheepsbouw- en toeleveringsindustrie: Economische betekenis en structuur 4. De Nederlandse offshoresector: Economische betekenis en structuur 5. De Nederlandse binnenvaartsector: Economische betekenis en structuur 6. De Nederlandse waterbouwsector: Economische betekenis en structuur 7. De Koninklijke Marine: Economische betekenis en structuur 8. De Nederlandse visserijsector: Economische betekenis en structuur 9. De Nederlandse watersportindustrie: Economische betekenis en structuur 10. De Nederlandse maritieme dienstverlening: Economische betekenis en structuur 11. De Nederlandse maritieme toeleveranciers: Economische betekenis en structuur 12. De Nederlandse zeehavensector: Economische betekenis en structuur 13. De Nederlandse maritieme cluster: Economische betekenis en structuur 14. Het maritieme clustermodel: Modellering en scenarioanalyse 15. Een kaderscheppend beleid voor de Nederlandse maritieme cluster 16. De innovativiteit van de Nederlandse maritieme cluster 17. Maritieme websites en e-business: Een verkenning 18. Maritiem kapitaalforum: Onderzoek naar de werking van de kapitaalmarkt in de sector van maritieme toeleveranciers 19. An international shipping company in the Netherlands: The tax perspective 20. E-business in de maritieme cluster: visies, strategieën, activiteiten 21. De arbeidsmarkt in de Nederlandse maritieme cluster 22. Leader firms in de Nederlandse maritieme cluster: Theorie en praktijk 23. De Koninklijke Marine als maritieme leader firm 24. De Nederlandse maritieme cluster: Monitor en dynamiek 25. European Maritime Clusters: Global trends, theoretical framework, the cases of Norway and the Netherlands, policy recommendations 26. Voorschriften voor / Rules for Commercial Cruising Vessels 27. Monitor Maritieme Arbeidsmarkt Dutch Maritime Research, Development and Innovation Expenditure 29. European Maritime Policy Conference: Proceedings 30. Dynamic European Maritime Clusters 31. De Nederlandse maritieme cluster: Economische monitor Monitor Maritieme Arbeidsmarkt Monitor Maritieme Arbeidsmarkt De Nederlandse maritieme cluster: Monitor De marine en marinebouwcluster: Welvaartscreatie en innovatief vermogen Stichting Nederland Maritiem Land De Stichting Nederland Maritiem Land is op 27 juni 1997 opgericht met tot doel de Nederlandse maritieme cluster te promoten en te versterken. Het bestuur van de Stichting bestaat uit N. Wijnolst (voorzitter), G.W. Bos (vice-voorzitter), F.G.M. Conyn (secretaris/penningmeester) en verder, in alfabetische volgorde, M.J.M. Borsboom, K. Damen, D.C. Faber, J.W. Kelder, G.J. Kramer, mevr. T. Menssen, T.G. Muller, S.M.T. Schipper, G.G.P.M. van Beers, M.A.W. Wijsmuller. De directeur van de Stichting is H.P.L.M. Janssens. Het adres van de Stichting Nederland Maritiem Land is Beurs-World Trade Center Beursplein 37 (bezoekadres), Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam Tel.: ; fax.: website:

6 DE MARINE EN MARINEBOUWCLUSTER Welvaartscreatie en innovatief vermogen in opdracht van STICHTING NEDERLAND MARITIEM LAND Januari 2011

7 Gepubliceerd en gedistribueerd onder auspiciën van de Stichting Nederland Maritiem Land door: IOS Press BV (imprint Delft University Press) Nieuwe Hemweg 6b 1013 BG Amsterdam Tel: Fax: Internet: / Studie uitgevoerd door: Policy Research Corporation Jan Moorkensstraat 68 Parklaan Antwerpen 2016 BC Rotterdam tel.: tel: fax.: fax: website: website: CIP-DATA KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Harry Webers, Eli Pernot, Chris Peeters De marine en marinebouwcluster: Welvaartscreatie en innovatief vermogen Harry Webers, Eli Pernot, Chris Peeters IOS Press ISBN NUR 781 Trefwoorden: Koninklijke Marine, marine, marinebouwcluster, welvaartscreatie, innovatief vermogen Copyright 2011 Stichting Nederland Maritiem Land All rights reserved. No part of the material protected by this copyright may be reproduced or utilized in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or any information storage and retrieval system without written permission of the owner of this copyright. Permission may be obtained at the following address: Stichting Nederland Maritiem Land, Postbus 30145, 3001 DC Rotterdam, The Netherlands; website: dutch-maritime-network.nl.

8 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE VOORWOORD...vii SUMMARY...S.1 SAMENVATTING...S.7 INLEIDING...1 I. DE MARINE...3 I.1. ORGANISATIE...3 I.1.1. Commando Zeestrijdkrachten (CZSK)...4 I.1.2. Vloot...4 I.2. OPERATIONELE DOELSTELLINGEN...6 I.2.1. Ambitie...7 I.2.2. Actieve internationale operationele rol...8 I.2.3. Anticipatie en reactie op wijzigende omstandigheden...9 I.3. ECONOMISCHE KENGETALLEN...10 I.4. POSITIE BINNEN DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER...12 I.5. SAMENVATTEND...16 II. MARINEBOUWCLUSTER IN NEDERLAND...17 II.1. INLEIDING...17 II.2. STRUCTUUR...18 II.2.1. Overheid...18 II.2.2. Kennisinstellingen...21 II.2.3. Industriële spelers...22 II.3. ECONOMISCHE BETEKENIS...28 II.3.1. Internationalisering...28 Stichting Nederland Maritiem Land -i-

9 Inhoudsopgave II.3.2. Economische kengetallen II.4. SAMENVATTEND III. MATERIEELBELEID III.1. BEHOEFTESTELLING III.1.1. Wereldbeeld en dreigingsniveau III.1.2. Politieke keuzes III.1.3. Impact van vlootvernieuwing III.2. LAUNCHING CUSTOMER III.3. ECONOMISCH RENDEMENT III.3.1. Investering marine in marineschepen III.3.2. Export van schepen en deelsystemen III.3.3. Economisch rendement van marinebouw in Nederland III.3.4. Economisch rendement van verkoop van tweedehands schepen in het buitenland III.4. SAMENVATTEND IV. INNOVATIEVE KRACHT IN NEDERLAND IV.1. INNOVATIES IN DE MARINEBOUWCLUSTER IV.1.1. Innovatieve schepen IV.1.2. Innovatieve deelsystemen IV.2. BIJDRAGE AAN DE MARITIEME INNOVATIEAGENDA IV.2.1. Innovatiethema s IV.2.2. Bijdrage van de marinebouwcluster IV.3. SAMENVATTEND V. CONCLUSIES REFERENTIES BIJLAGE I: MARINESCHEPEN... B.1 BIJLAGE II: OVERZICHT AFKORTINGEN... B.11 -ii- Stichting Nederland Maritiem Land

10 Lijst met figuren LIJST MET FIGUREN FIGUUR I-1 : ORGANIGRAM DEFENSIE...3 FIGUUR I-2 : ORGANIGRAM COMMANDO ZEESTRIJDKRACHTEN...4 FIGUUR I-3 : DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER EN MARINEBOUW- CLUSTER...12 FIGUUR I-4 : INNOVATIEKETEN...15 FIGUUR II-1 : DE NEDERLANDSE MARINEBOUWCLUSTER...17 FIGUUR II-2 : OMZETAANDEEL DEFENSIE IN DE MARINEBOUWCLUSTER...30 FIGUUR III-1 : OPEENVOLGENDE TYPEN MARINESCHEPEN, FIGUUR III-2 : EVOLUTIE VAN DE GEMIDDELDE INVESTERING PER TON EN DE GEMIDDELDE PRIJS PER TON VAN EEN PLATFORM, FIGUUR III-3 : VAAR- EN MISSIEBEMANNING PER SCHIP, FIGUUR III-4 : INVESTERINGEN VAN DE MARINE, FIGUUR III-5 : EVOLUTIE VAN DE JAARLIJKSE BINNENLANDSE EN BUITEN- LANDSE OMZET VAN DE NEDERLANDSE MARINEBOUW- CLUSTER, FIGUUR IV-1 : FIGUUR IV-2 : OCEAN-GOING PATROL VESSEL VAN DE MARINE...53 JOINT SUPPORT SHIP...55 FIGUUR IV-3 : SIGMA-SCHIP VAN DE INDONESISCHE MARINE...58 FIGUUR IV-4 : OVERZICHT INNOVATIEVE DEELSYSTEMEN...62 FIGUUR IV-5 : INTEGRATED PLATFORM MANAGEMENT SYSTEM...64 FIGUUR IV-6 : DE I-MAST EN HAAR BELANGRIJKSTE SYSTEMEN...67 FIGUUR IV-7 : SEASTAR EN SMILE RADAR IN DE I-MAST...69 FIGUUR IV-8 : HET RUDDER ROLL STABILIZATION SYSTEEM...72 FIGUUR IV-9 : GOALKEEPER...73 Stichting Nederland Maritiem Land -iii-

11 Lijst met figuren FIGUUR IV-10 : HELIHANDLING EN UNREP OP ZEE FIGUUR B.1 : HR. MS. JOHANN DE WITT... B.1 FIGUUR B.2 : HR. MS. ROTTERDAM... B.1 FIGUUR B.3 : HR. MS. AMSTERDAM... B.2 FIGUUR B.4 : HR. MS. ZUIDERKRUIS... B.2 FIGUUR B.5 : LUCHTVERDEDIGINGS- EN COMMANDOFREGAT (LC-F)... B.3 FIGUUR B.6 : MULTI-PURPOSEFREGAT (M-F)... B.3 FIGUUR B.7 : DUIKVAARTUIG... B.4 FIGUUR B.8 : HYDROGRAFISCH OPNEMINGSVAARTUIG... B.4 FIGUUR B.9 : KUSTWACHTCUTTER... B.5 FIGUUR B.10 : LANDING CRAFT UTILITY... B.5 FIGUUR B.11 : LANDING CRAFT VEHICLE PERSONNEL... B.6 FIGUUR B.12 : MIJNENJAGER... B.6 FIGUUR B.13 : ONDERSTEUNINGSVAARTUIG HR. MS. PELIKAAN... B.7 FIGUUR B.14 : ZEILEND OPLEIDINGSSCHIP HR. MS. URANIA... B.7 FIGUUR B.15 : MARINEOPLEIDINGSVAARTUIG VAN KINSBERGEN... B.8 FIGUUR B.16 : TORPEDOWERKSCHIP HR. MS. MERCUUR... B.8 FIGUUR B.17 : ONDERZEEBOTEN... B.9 -iv- Stichting Nederland Maritiem Land

12 Lijst met tabellen LIJST MET TABELLEN TABEL I-1 : OVERZICHT GROTE BOVENWATEREENHEDEN MARINE...5 TABEL I-2 : OVERZICHT KLEINE BOVENWATEREENHEDEN MARINE...6 TABEL I-3 : OVERZICHT ONDERWATEREENHEDEN MARINE...6 TABEL I-4 : DIRECTE ECONOMISCHE BETEKENIS MARINE, TABEL I-5 : KENGETALLEN DEELSECTOREN MARINE, TABEL I-6 : TOTALE ECONOMISCHE BETEKENIS MARINE, TABEL III-1 : TABEL III-2 : TABEL III-3 : OVERZICHT INVESTERINGEN VAN DE MARINE IN GROTE SCHEPEN, OVERZICHT INVESTERINGEN VAN DE MARINE IN KLEINE SCHEPEN, EVOLUTIE VAN HET AANDEEL BINNENLANDSE EN BUITEN- LANDSE OMZET VAN DE NEDERLANDSE MARINEBOUW- CLUSTER, TABEL III-4 : VERKOOP VAN SCHEPEN AAN BUITENLAND, TABEL IV-1 : TABEL IV-2 : OVERZICHT DOELSTELLINGEN MARITIEME INNOVATIE- AGENDA PER THEMA...79 OVERZICHT BIJDRAGE INNOVATIES AAN MARITIEME INNOVATIEAGENDA...83 Stichting Nederland Maritiem Land -v-

13 Lijst met tabellen -vi- Stichting Nederland Maritiem Land

14 Voorwoord VOORWOORD Sinds de oprichting van de Stichting Nederland Maritiem Land in 1997 is de marine een actief deelnemer in het maritieme netwerk en heeft zij haar relaties met de overige tien maritieme sectoren uitgebreid en versterkt. Diverse studies met betrekking tot de marine en de bredere Nederlandse maritieme cluster hebben het inzicht in de samenhang, de dynamiek en het succes van deze samenwerking kwantitatief en kwalitatief onderbouwd. Ook deze publicatie, De marine en marinebouwcluster: Welvaartscreatie en innovatief vermogen, geeft een hernieuwd inzicht hoe de marine, als veeleisende en innovatieve opdrachtgever tezamen met de toonaangevende bedrijven in de marinebouwcluster, er het afgelopen decennium in is geslaagd haar vloot te vernieuwen en aan te passen aan het veranderde geopolitieke wereldbeeld en aan de veranderde politieke realiteit; en dit tegen een steeds gunstiger prijs-kwaliteit verhouding! Vergelijkende studies tonen aan dat dit laatste bij veel andere marines, bijvoorbeeld bij de Amerikaanse marine niet mogelijk blijkt. Dat maakt de Nederlandse prestatie des te opmerkelijker. Een van de gevolgen, of wellicht oorzaken, van dit succes is de substantiële toename van de export door de marinebouwcluster. Hierdoor ontstaat er kritische massa en is het mogelijk om schaaleffecten te realiseren die niet alleen de bedrijven ten goede komen, maar zeker ook de marine. Een verder bewijs van het eigentijdse en hoogwaardige product dat de marinebouwcluster aflevert is het feit dat bestaande schepen, die om welke reden dan ook verkocht dienen te worden, een zeer aanzienlijke opbrengst realiseren die weer terugvloeit naar de schatkist. Gelet op die restwaarde is een deel van de initiële investering over de levensduur beschouwd dus feitelijk niet als kosten te beschouwen. Stichting Nederland Maritiem Land -vii-

15 De marine en marinebouwcluster De marine is goed vertegenwoordigd in de internationale fora waar toekomstige behoeften en technologische richting van marines en defensie-industrieën worden besproken. Deze toekomstvisies worden door de marine gekoppeld aan haar operationele en technologische behoeften alsmede aan de taakstelling en missies die voortvloeien uit de politieke besluitvorming. Daartoe wordt ook onderzoek en ontwikkeling gedaan met de grote technologische instituten en vervolgens met de bedrijven om tot geavanceerde conceptuele ontwerpen te komen, met een gunstige verhouding tussen prijs en kwaliteit in combinatie met lage operationele kosten. De industrie wordt op deze manier uitgedaagd, hetgeen leidt tot een stroom van product- en systeeminnovaties die vermarkt worden zowel voor buitenlandse marines als voor civiele toepassingen. Kennisvalorisatie speelt daardoor een steeds prominentere rol in de marinebouwcluster. Hierdoor is een kleinschalig netwerk van publiek-private samenwerking ontstaan dat op wereldschaal respect afdwingt, zeker gegeven de beperkte omvang en budgetten van de marine. Het zou dan ook wenselijk zijn om naar de toekomst toe dit unieke samenspel, dat veel toegevoegde waarde voor de Nederlandse economie oplevert, te verankeren binnen de maritieme cluster. Ik ben er van overtuigd dat u na het lezen van deze studie met mij van mening zult zijn dat het samenwerkingsmodel tussen marine, scheepsbouwers, maritieme toeleveranciers en kennisinstellingen dat de afgelopen jaren vorm heeft gekregen, een voorbeeld kan zijn voor de wijze waarop de overheid haar open innovatieprocessen in gaat richten om de ambities van Nederland als vooraanstaand innovatieland te concretiseren. Prof.dr.ir. Niko Wijnolst Voorzitter Stichting Nederland Maritiem Land Rotterdam, januari viii- Stichting Nederland Maritiem Land

16 Summary SUMMARY This book presents the findings of a study on the economic impact and the innovative capacity of the Navy and the Dutch naval construction cluster. Policy Research Corporation carried out this study on behalf of the Dutch Maritime Network. The insights provide guidance for government policy, primarily with respect to the preservation of the creative and strategic capability of the Navy. The Navy The Navy is a professional organisation which plays a crucial role in both the Dutch and international armed forces. To achieve its (historically) high levels of ambition, the Navy makes continuous efforts, employing a combination of high quality equipment and personnel. The ability to anticipate changes in the (military-maritime) world is essential to achieving its ambitions. To that end, the Navy has its own design capability allowing conceptual and functional design to match its (operational) needs at costs that are acceptable to society. As a result of its ability to anticipate accurately, the Navy is able to balance the sometimes conflicting demands of a changing political security scope and the technologically sustainable development of the naval fleet. Naval operations focus on four objectives: security at sea, security from the sea, support activities (such as logistics) and command and control of sea areas in a multinational setting. The Navy is a leader firm that contributes heavily to the innovative capability of other companies in the maritime cluster. Through its equipment policy and distinct expertise, the Navy has a demand creating effect. In addition, the Navy Stichting Nederland Maritiem Land -S.1-

17 De marine en marinebouwcluster is a role model customer with an international image of reliability and progresssiveness. As a result, the Navy functions as ambassador for the innovative products of many companies in the Dutch naval construction cluster. Over the years, the Dutch naval construction industry has grown into a selfcreating defence sector, which is unique in the Dutch context. The Dutch naval construction industry is knowledge intensive and trend setting, which gives it an important role worldwide. Through operational analysis and requirement setting, the Navy stimulates research, development and the diffusion of innovation in the naval construction industry. That role offers a high degree of added value, because it allows the Navy to choose the appropriate strategic and operational direction, both independently and expertly. Naval construction in the Netherlands With its history as a maritime and sea faring nation, the Netherlands has its own naval construction cluster with a team of international players. These companies are able to jointly and efficiently develop, design and build a complex and operationally innovative naval vessel. Demanding requirements of the Navy have led to the industrial parties of this cluster becoming leading international companies in both naval construction and civil projects. For every Dutch employee, Dutch naval construction companies employ four employees abroad. In the last decade, the naval construction cluster experienced a strong individual development. Each party developed a sustainable export position based on the commercialisation of innovative technology. Over the past few years, the naval construction cluster grew faster than the Dutch maritime cluster as a whole and faster than both the shipbuilding and marine equipment supply sectors. It is worth noting here that the Dutch naval construction companies have succeeded in maintaining their 2008 turnover level in The annual turnover amounts to approximately 650 million per year, the greater part of which is for the export sector. Direct employment stands at persons. Indirectly, the cluster provides work for an additional persons. -S.2- Stichting Nederland Maritiem Land

18 Summary The Dutch naval construction cluster encourages a unique collaboration between government (and the Navy in particular), knowledge institutes and industrial partners. This collaboration is based on requirements primarily driven by Navy orders. Innovative developments relate both to military and (derived) civilian applications. In most cases, the Navy acts as a role model customer, providing first-rate promotion for these products on foreign markets. Equipment policy The Navy is well equipped for new tasks. The Navy obtained this leading position due to the combination of two factors: a forward-looking and progressive strategy based on political ambitions and continuous innovation in equipment. The political leadership has taken a strong position in favour of expanding the expeditionary capability and shifting its operational tasking to keep pace with the changing global economic and geopolitical situation. Over the past few years, this renewed political strategy has quickly been reflected in (innovative) naval equipment and organisation. The accelerated divestment of the M-class frigate and its replacement by smaller Ocean-going Patrol Vessels illustrates this evolution. The Ocean-going Patrol Vessels provide the Navy with more flexibility and increase the Navy s effectiveness in areas such as counterpiracy operations. In the period , the Navy will have invested approximately 7 billion ( 9.2 billion in 2010 euros) or an average of 200 million per year in new naval vessels. Since 2000, the naval construction cluster has successfully increased exports to offset the periods in which the Navy placed fewer orders. In 2000, the share of foreign sales was limited to 30%; today, the share amounts to more than 70%. The Dutch naval construction cluster generates annual turnover of approximately 650 million. The total value added represents 350 million. Over the last ten years, the sale of second-hand equipment has generated revenues of approximately 1 billion. These revenues represent more than 40% of the original purchase price and illustrate the high degree of technological innovation. Stichting Nederland Maritiem Land -S.3-

19 De marine en marinebouwcluster Innovative strength in the Netherlands The Navy is a very important and also a demanding customer of the Dutch naval construction cluster. As a launching customer, the Navy not only challenges the cluster to ensure its continuity with ever-changing requirements but also collaborates intensively with the cluster. This collaboration between knowledge institutes such as TNO and MARIN, industrial companies and the Navy has often led to the practical application of inventions and technological developments in advanced vessels and subsystems. The demanding requirements of the Navy can only be met thanks to the unique development capabilities of the industry. Examples include the recently ordered Ocean-going Patrol Vessels and the Joint Support Ship, as well as the innovative I-Mast and IPMS system, both of which have been installed on new vessel types. The initiating capability of the Navy, combined with the capabilities of knowledge institutes and industry, is essential to be able to look ahead into the renewal of naval equipment and to ensure that the Navy can achieve its expeditionary ambitions. Foreign navies have also recognised the benefits of such a cooperation. Several recent Dutch innovations have been installed on foreign naval vessels (via spin-offs and other developments), as well as on civilian vessels (through spill-overs). Through these innovations, the Navy contributes to the implementation of the themes of the Dutch Maritime Innovation Agenda, especially with respect to safety and security, competition and sustainability. By means of innovations such as improved SEWACO-systems, which guarantee the vessel s safety (and security), other vessels and maritime infrastructure can also be better protected. That way, the Navy contributes to such things as the security of international maritime transport and offshore energy infrastructure. By continuously improving the safety on board, for example by innovative construction design and damage control, several civilian spin-offs have been achieved. These innovations contribute to the intrinsic safety of both ships and crews. In addition to these safety improvements, the naval construction cluster also takes the improvement of quality, (cost) efficiency, competitive advantage and -S.4- Stichting Nederland Maritiem Land

20 Summary sustainability into account. The I-Mast for example combines improved quality with a competitive advantage by allowing radar systems to cooperate efficiently and considerably reducing construction time and maintenance. The R&D expenditures of the Dutch maritime cluster have increased by approximately 35% in the period, which is substantially more than the Dutch average of 16%. For the naval construction cluster, this increase is even higher. Conclusion Both the Navy and the Dutch naval construction cluster have a strong international position. The Navy has a firm international reputation. The strength of the Navy s contribution to international security lies in the high quality and flexible availability of both equipment and personnel. The equipment policy of the last decades has provided the Navy with a multi-functional fleet with a substantial and flexible expeditionary capability. The naval construction cluster fulfils an important role in achieving this high level of quality. Over the past 10 years, the Dutch naval construction cluster has grown into an internationally competitive cluster. Dutch companies supply vessels and subsystems to navies all over the world. The cluster is self-creating and achieves less than 30% of its turnover from domestic orders. With an export rate of more than 70%, the naval construction cluster stands at the top of the Dutch maritime cluster. Through those exports, the naval construction cluster has attained sufficient critical mass to achieve economies of scale, which is beneficial not only to the Dutch companies but also to the Navy. The firm international presence and reputation of the Dutch naval construction cluster are inseparably linked to the innovative capacity of the industrial players in the cluster. Companies such as Damen, Thales, Imtech, Bosch Rexroth and Hertel, as well as knowledge institutes such as MARIN and TNO are all leader firms that provide a continuous flow of innovative products aimed at meeting the Stichting Nederland Maritiem Land -S.5-

21 De marine en marinebouwcluster ever changing requirements of their customers. Within the Dutch maritime cluster, especially these companies substantially contribute to the significantly increased R&D expenditures. Many innovations, of which a capita selecta is described in more detail in Chapter IV, have increased the efficiency of constructing, maintaining and operating platforms, while simultaneously increasing operational availability (and mission flexibility). The economic impact and innovative capacity of the Navy and the Dutch naval construction cluster is unique and one of the keystones of the vitality and the innovative capability of the Dutch maritime cluster. A crucial factor is the Navy s ability to anticipate changes and translate this foresight into advanced conceptual designs. The underlying cooperation between public and private parties may serve as example for other sectors or key areas, because it allows for timely and expert strategic and operational decision-making. In particular, the closely related strategic-development capabilities of the Navy, the naval construction industry and the knowledge institutes make it possible for the Navy to achieve the ambitious political objectives both effectively and efficiently. -S.6- Stichting Nederland Maritiem Land

22 Samenvatting SAMENVATTING Dit boek geeft de resultaten van een onderzoek naar de welvaartscreatie en het innovatief vermogen van de marine en de Nederlandse marinebouwcluster. Het onderzoek is in opdracht van Stichting Nederland Maritiem Land uitgevoerd door Policy Research Corporation. De inzichten bieden aangrijpingspunten voor beleid in relatie tot behoud van het zelfscheppend en strategisch vermogen van de marine. De marine De marine is een professionele organisatie die een cruciale rol vervult zowel binnen de Nederlandse strijdkracht als op internationaal niveau. Een continue inspanning en een combinatie van hoge kwaliteit materieel en personeel is vereist om het (traditioneel) hoge ambitieniveau te blijven realiseren. Cruciaal hierbij is het vermogen om te anticiperen op veranderingen in de (militairmaritieme) wereld. Daartoe maakt de marine onder andere gebruik van een eigen ontwerpcapaciteit. Die capaciteit maakt het mogelijk om een conceptueel en functioneel ontwerp op maat van de marine tot stand te brengen tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten. Dankzij het vermogen om te anticiperen weet de marine een balans te vinden tussen de soms conflicterende eisen van politieke flexibiliteit van veiligheidsbeleid en de technologische duurzame ontwikkeling van een vloot. Concreet kijkt de marine vanuit haar missie naar de vier pijlers maritieme veiligheid op zee (security), maritieme veiligheid vanuit zee, ondersteunende activiteiten (zoals logistiek) en het vermogen om commando en controle te voeren in zeegebieden in multinationaal verband. Stichting Nederland Maritiem Land -S.7-

23 De marine en marinebouwcluster De marine is een leader firm die in grote mate bijdraagt tot het innovatievermogen van bedrijven elders in de Nederlandse maritieme cluster. Via haar uitgesproken know how en materieelbeleid heeft de marine een vraagcreërend effect. Daarnaast is de marine een role model customer met een internationaal imago van degelijkheid en vooruitstrevendheid. Zo vervult de marine de rol van ambassadeur voor innovatieve producten van een groot aantal bedrijven in de marinebouwcluster. De Nederlandse marinebouwcluster is over de jaren uitgegroeid tot een in Nederland unieke zelfscheppende defensiebedrijfstak. De Nederlandse marinebouw is kennisintensief en vooruitstrevend en vervult zo een belangrijke rol wereldwijd. Binnen de cluster heeft de marine via operationele analyse en behoeftestelling een aanjaagfunctie voor onderzoek, ontwikkeling en verspreiding van innovaties. Die rol biedt een belangrijke meerwaarde omdat zo met kennis van zaken strategisch en operationeel zelfstandig richting gekozen kan worden. Marinebouwcluster in Nederland Door haar historie als maritieme natie en land van zeevaarders heeft Nederland een eigen marinebouwcluster ontwikkeld met een team van internationale spelers. Deze spelers zijn in staat om in gezamenlijkheid een gecompliceerd en operationeel grensverleggend marineschip te ontwikkelen, te ontwerpen en te bouwen. Gelet op de veeleisende behoeftestelling van de marine, zijn de spelers in de cluster elk uitgegroeid tot internationaal leidende bedrijven. Dit geldt zowel voor defensie als voor civiele projecten. Voor de spelers van Nederlandse oorsprong geldt dat zij per Nederlandse werkzame persoon ongeveer vier personen tewerkstellen in het buitenland. De laatste tien jaar heeft de marinebouwcluster een zelfstandige ontwikkeling doorgemaakt. Elk van de spelers heeft een sterke eigen exportpositie weten uit te bouwen op basis van het op de markt brengen van innovatieve technologie. De marinebouwcluster groeide de laatste jaren sterker dan de Nederlandse maritieme cluster als geheel en sterker dan de sectoren scheepsbouw en maritieme toeleveranciers. Daarbij valt op dat de marinebouwcluster het omzetniveau van 2008 ook in 2009 heeft weten te bestendigen. Anno 2010 is de cluster goed -S.8- Stichting Nederland Maritiem Land

24 Samenvatting voor een omzet van ongeveer 650 miljoen op jaarbasis, waarvan het overgrote deel export. De cluster stelt direct mensen personen te werk en indirect nog eens ongeveer Binnen de Nederlandse marinebouwcluster bestaat een uniek samenspel tussen overheid (in bijzonder de marine), kennisinstellingen en industriële spelers. Dat samenspel is gebaseerd op een behoeftestelling die voor een belangrijk deel geïnitieerd wordt vanuit opdrachten voor de marine. De ontwikkelingen betreffen zowel militaire als civiele (afgeleide) applicaties. In de meeste gevallen is de marine als role model customer het visitekaartje voor het product in het buitenland. Materieelbeleid De marine is wereldwijd goed uitgerust en toegericht op nieuwe taken. Die voorsprong is te danken aan een combinatie van twee factoren, namelijk de vooruitziende en vooruitstrevende strategische uitwerking van politieke ambities en de continue vernieuwing in materieel. Politiek is sterk ingezet op een vergroting van het expeditionair vermogen en de aanpassing van de operationele taakstelling in lijn met het wijzigende economische en geopolitieke wereldbeeld. Deze vernieuwde politieke strategie is in de afgelopen jaren snel doorvertaald naar materieel en organisatie. De vervroegde afstoting van M-fregatten en vervanging door kleinere Ocean-going Patrol Vessels is in dit verband illustratief. De beschikking over Ocean-going Patrol Vessels levert de marine meer flexibiliteit en vergroot aldus de effectiviteit van de marine. Een voorbeeld is de inzet tegen piraterij. In de periode werd door de marine ongeveer 7 miljard (of in prijsniveau 2010 omgerekend 9.2 miljard) of gemiddeld 200 miljoen per jaar geïnvesteerd in nieuwe marineschepen. De marinebouwcluster heeft vanaf het jaar 2000 de periodes waarin minder schepen besteld werden door de marine, succesvol opgevangen door te exporteren, en heeft dit succes in recente jaren verder bestendigd. In het jaar 2000 was het buitenlandse omzetaandeel nog maar beperkt tot 30%, terwijl dit nu meer dan 70% bedraagt. Stichting Nederland Maritiem Land -S.9-

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS

GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS GEO-HR: OPPORTUNITIES FOR MARITIME SECURITY OPERATIONS 2nd GEO-HR User Consultation Workshop 25 April 2013 Arthur Smith TNO Defence Research 1 Who is TNO Defence Research? TNO Defence Research: Part of

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie

Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie Institute for Aerospace Maintenance Maastricht (IAMM) Kennis als wapen in mondiale concurrentie 11 december 2014 Het project EUregio Life Cycle Costing (EULC2) is mede mogelijk gemaakt door bijdragen van

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Inkoop en de link naar de value chain

Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain Inkoop en de link naar de value chain 24 juni 2014 An aligned supply chain Bron: Van Veen, 2011 Historical difference supply chain/ logistics domain vs value chain

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012

Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network Prof. Dr Ir Eric van Heck (RSM) Dr Marcel van Oosterhout (RSM) Utrecht, 22 Juni 2012 Menu 1. Het platform Mobiliteit.NU als Smart Business Network 2. New

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Navigeren in krediet- en kapitaalmarkten in beweging

Navigeren in krediet- en kapitaalmarkten in beweging Navigeren in krediet- en kapitaalmarkten in beweging Programma 18u30 18u40 Inleiding Luc Boelaert - directeur regio Oost- en West-Vlaanderen, Bank Degroof Hoe de balans strategisch versterken om financiële

Nadere informatie

[ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR. Over Ascom Harry Wassens 13-10-11 Ascom (Nederland) B.V.

[ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR. Over Ascom Harry Wassens 13-10-11 Ascom (Nederland) B.V. [ ] OVER ASCOM HARRY WASSENS, SALES DIRECTOR 1 ASCOM Ascom employs about 2.300 people worldwide Ascom has subsidiaries in 20 countries In H1/2011 Ascom generated revenues of 253.1 MCHF with an EBITDA margin

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Management van baten Evolutie in denken

Management van baten Evolutie in denken Management van baten Evolutie in denken IPMA interessegroep procesmanagement Versie 0.1 jd0912 Management van baten Setting the direction high Relative market share low low Growth potential high Strategic

Nadere informatie

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld.

Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de toeleveringswereld. S H E E T M E T A L p a r t s a n d a s s e m b l i e s I n t r o d u c t i e Wilvo heeft zich sinds de oprichting in 1970 continu ontwikkeld. Het resultaat is haar huidige vooraanstaande rol binnen de

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie

De derde industriële revolutie is de redding van de Nederlandse Economie is de redding van de Nederlandse Economie 3D printing als voorbeeld van een nieuw industrieel paradigma Managing Director Industrial Innovation 2 Hier de RTL video over 3D-printen invoegen 3 De vraag Een

Nadere informatie

Inkoop: sterke schakels naar succes

Inkoop: sterke schakels naar succes Inkoop: sterke schakels naar succes 5e Pianoo Congres, Rotterdam, 27 mei 2010 Drs Jeroen van de Rijt 0 Hoeveel uitkomsten zijn er mogelijk? input condities uitkomst Tijd 1 1 Conclusies Flow in plaats van

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

World Class Finance in de Retail

World Class Finance in de Retail World Class Finance in de Retail Jaarcongres Controlling 24 april 2008 Hans Strikwerda Copyright 2008 by Nolan, Norton & Co. Private for the client. This report nor any part of it may not be copied, circulated,

Nadere informatie

right place, right time

right place, right time right place, right time PND: constructie èn industriële verhuizingen Combinatie van twee disciplines maakt PND tot de ideale partner Het verhaal achter de succesformule van PND is eenvoudig. Van oorsprong

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Personal Hygiene Products. Turkey

Personal Hygiene Products. Turkey Personal Hygiene Products Turkey Introduction Even in a turbulent year due to increased socio political tension external economic outlook, the Turkish economy retained its momentum and achieved 2.9% growth

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

E-Services Economy. prof. dr. Jos van Hillegersberg j.vanhillegersberg@utwente.nl

E-Services Economy. prof. dr. Jos van Hillegersberg j.vanhillegersberg@utwente.nl E-Services Economy prof. dr. Jos van Hillegersberg j.vanhillegersberg@utwente.nl Hoogleraar Ontwerp en Implementatie van Informatiesystemen Management & Governance Universiteit Twente 1 Inhoud Algemene

Nadere informatie

Schenker Logistics Nederland Fit for the Future. DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek

Schenker Logistics Nederland Fit for the Future. DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek Schenker Logistics Nederland Fit for the Future DB Schenker Logistics Nederland EIC Dag van de Logistiek Paul Boers 6 november 2011 Introductie Schenker Logistics Nederland Fit for the future De wereld

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN

INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT SYSTEMEN INNOVATIE MANAGEMENT NORMEN, INNOTEK GEEL 26/11/2013 PROF. DR. BART LETEN WAARDECREATIE DOOR INNOVATIE MARTWAARDE VAN APPLE INNOVATIE IS EEN COMPLEXE ACTIVITEIT Innovatie

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER

DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER DE NEDERLANDSE MARITIEME CLUSTER Monitor 2010 Economie, Internationalisatie, Arbeidsmarkt, Innovatie Dr. Harry Webers Dr. Eli Pernot Soraya Van Donink Prof. dr. Chris Peeters DE NEDERLANDSE MARITIEME

Nadere informatie

College 1 inleiding ondernemerschap

College 1 inleiding ondernemerschap College 1 inleiding ondernemerschap Ondernemen is het uitvoeren van innovaties waarbij discontinuïteit wordt veroorzaakt - discontinuïteit is het creëren van waarde die voorheen nog niet beschikbaar was

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs

Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs Cursus GES Ontwerpsysteem in het Maritiem Onderwijs TNO Bouw Centre for Mechanical and Maritime Structures (CMC) Leo de Vries, M.Sc. Hans van Vugt, M.Sc. Hr. Ms. Rotterdam L.deVries@bouw.tno.nl Stichting

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Business & IT Alignment deel 1

Business & IT Alignment deel 1 Business & IT Alignment deel 1 Informatica & Economie Integratie 1 Recap Opdracht 1 Wat is integratie? Organisaties Strategie De omgeving van organisaties AH Bonuskaart AH Bonuskaart Economisch Geïntegreerd

Nadere informatie

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon

Pon Power. Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design. Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Pon Power Klantgericht innoveren met betrekking van Service Design Platform voor Klantgericht Ondernemen Michael Boon Agenda Pon Pon Power Service Design door Pon Power Pon Wereldwijd Canada United States

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Hoe realiseer je een Smart City?

Hoe realiseer je een Smart City? Hoe realiseer je een Smart City? Thema Inclusive Society Dr. Ir. Rianne Valkenburg FUTURE Steden worden langzaam bedolven onder sensoren Steden waren al vol, namelijk met mensen Kwaliteit van leven? Hoe

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models

Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models Workshop Low Cost High Value Service Delivery Models 9 februari 2012 2011 - All rights reserved Noventum Service Management Consultants Ltd. 1 Low Cost High Value Service Delivery Models Low cost delivery

Nadere informatie

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006

Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen. Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Betekenis nieuwe GRI - Richtlijnen Rob van Tilburg Adviesgroep duurzaam ondernemen DHV Utrecht, 23 November 2006 Opbouw presentatie 1. Uitgangspunten veranderingen G2 - > G3 2. Overzicht belangrijkste

Nadere informatie

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com

Regie uit een andere Branche. Hoe om te gaan met de vraag en de levering. Facto Magazine Congres 12 mei 2009. www.quintgroup.com Regie uit een andere Branche Facto Magazine Congres 12 mei 2009 Hoe om te gaan met de vraag en de levering THIS DOCUMENT CONTAINS PROPRIETARY INFORMATION, WHICH IS PROTECTED BY COPYRIGHT. ALL RIGHTS RESERVED.

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

Innovatie door samenwerken - Slim gebruik maken van de aanwezige informatievoorziening - September 2014

Innovatie door samenwerken - Slim gebruik maken van de aanwezige informatievoorziening - September 2014 Innovatie door samenwerken - Slim gebruik maken van de aanwezige informatievoorziening - September 2014 Wladimir Moen Director Business Development wmoen@agtinternational.com 0031 6 31 95 48 77 A leader

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL

Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Introduction to IBM Cognos Express = BA 4 ALL Wilma Fokker, IBM account manager BA Ton Rijkers, Business Project Manager EMI Music IBM Cognos Express Think big. Smart small. Easy to install pre-configured

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Virtual Enterprise Centralized Desktop

Virtual Enterprise Centralized Desktop Virtual Enterprise Centralized Desktop Het gebruik van virtuele desktops en de licensering daarvan Bastiaan de Wilde, Solution Specialist Microsoft Nederland Aanleiding Steeds meer gebruik van Virtuele

Nadere informatie

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN

Dr Doede J Binnema. Programm leader Food&Nutrition HANNN Dr Doede J Binnema Programm leader Food&Nutrition HANNN Why is a cluster needed? Healthy Ageing has become an important pillar of R&D (e.g. Lifelines & ERIBA) in the three provinces of the Northern Netherlands

Nadere informatie

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth

Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Fidelity of a Strengths-based method for Homeless Youth Manon krabbenborg, Sandra Boersma, Marielle Beijersbergen & Judith Wolf s.boersma@elg.umcn.nl Homeless youth in the Netherlands Latest estimate:

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint

liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled Castjoint liniled Cast Joint liniled Gietmof liniled is een hoogwaardige, flexibele LED strip. Deze flexibiliteit zorgt voor een zeer brede toepasbaarheid. liniled kan zowel binnen als buiten in functionele en decoratieve

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

Tebunus Tube Bending. Tebunus

Tebunus Tube Bending. Tebunus Tebunus Tube Bending ISO9001 LLOYD S REGISTER QUALITY ASSURANCE Tebunus F L E X I B L E W I T H M E T A L Tebunus Tube Bending bv werd opgericht in 1985 en heeft inmiddels bewezen over dermate goede kwaliteiten

Nadere informatie

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014

Rolf Driesen, 15de Overheidscongres, 21 Oktober 2014 If you have a client logo or other co-branding to include, this should go here. It should never be larger than the Deloitte logo. Waarom kiezen voor een shared services center? Succesfactoren en valkuilen

Nadere informatie

EFSI Info-session for the Flemish Region

EFSI Info-session for the Flemish Region EFSI Info-session for the Flemish Region Publieke financiering van infrastructuurprojecten voor transport, ziekenhuizen, onderwijs, water en energie,... Brussels, 14 September 2015 1 Eligibility voor EFSI

Nadere informatie

The Supply Chain of Enterprise Software: Strategy, Structure, and Coordination. Douwe Postmus

The Supply Chain of Enterprise Software: Strategy, Structure, and Coordination. Douwe Postmus The Supply Chain of Enterprise Software: Strategy, Structure, and Coordination Douwe Postmus Publisher: Printer: ISBN: University of Groningen Groningen The Netherlands PrintPartners Ipskamp 978-90-367-3919-1

Nadere informatie

Managing Aircraft Maintenance in a global economic recession. Seminar Asset Management Control Gilze-Rijen 8 november 2012

Managing Aircraft Maintenance in a global economic recession. Seminar Asset Management Control Gilze-Rijen 8 november 2012 Managing Aircraft Maintenance in a global economic recession Seminar Asset Management Control Gilze-Rijen 8 november 2012 Leo van Rijn Vice President Base Maintenance KLM Engineering & Maintenance 40 years

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf

Minister IGK SG/PSG. CZSK Bestuursstaf BIJLAGE: ORGANOGRAMMEN Organogrammen vraag 98 Organogram Defensie Minister IGK SG/PSG ADD BSG DBO DCo DF&C DJZ CDS HDB HDFC HDBV HDP MIVD MLA CDC DMO CLSK CLAS Operationele Commando s CZSK Bestuursstaf

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

2 e webinar herziening ISO 14001

2 e webinar herziening ISO 14001 2 e webinar herziening ISO 14001 Webinar SCCM 25 september 2014 Frans Stuyt Doel 2 e webinar herziening ISO 14001 Planning vervolg herziening Overgangsperiode certificaten Korte samenvatting 1 e webinar

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Speerpuntendebat AMC 2009

Speerpuntendebat AMC 2009 Speerpuntendebat AMC 2009 Panel: John Stavenuiter Vz. 1. Lex Besselink 2. Ben Spiering 3. Gigi van Rhee 4. Simon Roberts 5. Bert Verplancke 6. Jules Verlaan Lex Besselink Director at Program Office World

Nadere informatie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie

Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie Ctrl Ketenoptimalisatie Slimme automatisering en kostenreductie 1 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technische hype cycles 2 Ctrl - Ketenoptimalisatie Technologische trends en veranderingen Big data & internet

Nadere informatie

Work to Work mediation

Work to Work mediation Work to Work mediation Mobility Centre Automotive Theo Keulen 19-9-2008 Policy Context Flexibility,mobility and sustainable employability are key words in modern labour market policy Work to work arrangements

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development

BiZZdesign. Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools. Research & Development BiZZdesign Bouwen van sterke en wendbare organisaties met behulp van standaarden, methode, technieken en tools Research & Development 1 Profile CV Joost Niehof Name Grade Nationality Residence Role Joost

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie