COMPUTERALGEBRASYSTEMEN INTERACTIEVE MEETKUNDESOFTWARE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "COMPUTERALGEBRASYSTEMEN INTERACTIEVE MEETKUNDESOFTWARE"

Transcriptie

1 COMPUTERALGEBRASYSTEMEN EN INTERACTIEVE MEETKUNDESOFTWARE een beknopt overzicht Dirk Keppens KaHo Sint Lieven juli 2006

2 2 Computeralgebra De voorbije vijf jaar hebben computeralgebrasystemen en software voor dynamische meetkunde een vaste plaats verworven in het wiskundig leerproces. Deze hulpmiddelen kunnen op een uiterst zinvolle manier worden ingezet in het wiskundeonderwijs van aan de lagere school tot aan de universiteit. In deze syllabus geven we een beknopt overzicht van computeralgebrasystemen en van programma s voor dynamische meetkunde, geschikt voor het secundair en het hoger onderwijs. Uiteraard is zo n overzicht nooit volledig en het is ook slechts een momentopname (we geven hier de toestand medio 2006). Dirk Keppens juni 2006

3 Computeralgebra en interactieve meetkunde software 1. Wat is een computeralgebrasysteem? Een computeralgebrasysteem (CAS) is software waarmee symbolische wiskunde mogelijk is, d.w.z. dat bewerkingen mogelijk zijn met symbolen die wiskundige objecten voorstellen. Voorbeelden van zulke objecten zijn veeltermen, functies, matrices, vergelijkingen,... Onder bewerkingen met symbolische uitdrukkingen verstaat men o.a. : vereenvoudiging van uitdrukkingen, substitutie van numerieke of symbolische waarden in uitdrukkingen, omzetting van uitdrukkingen naar een andere vorm, afleiding en integratie van functies, exact oplossen van verschillende soorten vergelijkingen, matrixbewerkingen, enz. De meeste computeralgebrasystemen laten niet alleen symbolisch rekenen toe, maar zijn ook geschikt voor numerieke berekeningen en voor het genereren van allerhande grafieken. Een modern computeralgebrasysteem wordt dan ook meestal gedefinieerd als een programma met volgende mogelijkheden : symbolische rekenmogelijkheden : een nodige voorwaarde om een CAS te hebben. numerieke rekenmogelijkheden : rekenen met getallen zowel in floating point als exact. grafische mogelijkheden : visuele voorstelling van bvb. functiegrafieken, al dan niet met dynamische effecten (animaties met bewegende beelden). programmeermogelijkheden : het computeralgebrasysteem fungeert als een volwaardige programmeertaal. Het gros van de computeralgebrasystemen die momenteel op de markt zijn, is bedoeld voor gebruik op PC s of op grote computersystemen. Toch zijn er sinds kort ook zakrekenmachines waarop een CAS is geïnstalleerd. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de Hewlett Packard HP 49G en HP 49G+, bij de Texas Instruments TI 89, TI 89 Titanium en Voyage 200 en bij de Casio FX 9860G en Casio Algebra FX

4 4 Computeralgebra 2. Computeralgebrasystemen : een overzicht De eerste computeralgebrasystemen zijn ontstaan in het begin van de jaren 70 vooral op vraag van fysici voor het uitvoeren van lange berekeningen. De programmeertaal lisp die ontstond in de omgeving van Artificiële intelligentie, bleek uitermate geschikt voor aanwending in computeralgebra. 2.1 De CAS van de eerste generatie : REDUCE en Macsyma REDUCE Reduce is één van de eerste computeralgebrasystemen die werden ontwikkeld (geschreven in Standard Lisp) en het programma is nog steeds op de markt. De ontwikkeling ervan startte in 1960 door de fysicus Anthony C. Hearn en sedertdien is door tientallen mensen verder gewerkt aan het programma. De recentste versie 3.8 werd uitgebracht in Reduce was aanvankelijk een programma voor grote computersystemen, maar ondertussen zijn er ook PC versies voor MS Windows, Linux, en Mac OS X. De nadruk van dit computeralgebrasysteem ligt op symbolische berekeningen; de grafische mogelijkheden zijn beperkt. Website : Macsyma en MAXIMA Macsyma werd ontwikkeld tussen 1967 en 1982 aan het befaamde Massachusetts Institute of Technology (MIT). Net als Reduce werd het geschreven in Lisp. In 1982 werd door enkele onderzoekers besloten om Macsyma te commercialiseren, evenwel zonder toestemming van MIT. De ontwikkeling werd verdergezet in een afdeling van de firma Symbolics die vooral actief was in de verkoop van computers speciaal ontworpen voor Lisp. Door allerlei belangenconflicten mislukte het project en in 1999 werd een punt gezet achter het Macsyma verhaal. Ondertussen was wel de versie blijven bestaan die tot 1982 aan MIT was ontwikkeld, en die om haar te onderscheiden van de Macsyma voor Symbolics DOE Macsyma werd genoemd (DOE voor Department of Energy van het MIT). Deze versie werd verder ontwikkeld door William Schelter. In 1988 werd de broncode daarvan vrijgegeven onder de GNU General Public License en werd de naam omgevormd tot Maxima om ze te onderscheiden van het ter ziele gegane Macsyma. Deze weliswaar minder krachtige Macsyma kloon bestaat nog altijd en de laatste voorlopige versie 5.9 die dateert van 2006 is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Website : Dirk Keppens juni 2006

5 Computeralgebra De populaire CAS : Derive, Maple, Mathematica, MuPAD Sinds het midden van de jaren tachtig zijn een viertal computeralgebrasystemen op de voorgrond getreden. Enerzijds is dat het bescheiden Derive en anderzijds de drie grote populaire CAS : Maple, Mathematica en MuPAD. Met uitzondering van Derive, zijn deze CAS alle geschreven in de programmeertaal C. mumath / DERIVE In 1979 wordt The Soft Warehouse opgericht door Albert Rich en David Stoutemyer met de bedoeling om een computeralgebrasysteem te ontwerpen voor mini computers. In 1983 wordt mumath uitgebracht voor de IBM PC. Het programma is geschreven in mulisp, een dialect van Lisp. In 1988 wordt de naam mumath vervangen door Derive. Het programma werkt oorspronkelijk onder MS DOS en vanaf 1996 komt er een Windows versie. Er zijn geen versies voor andere besturingssystemen beschikbaar. De populariteit van Derive als CAS voor het secundair onderwijs is vooral te wijten aan het feit dat slechts weinig geheugen nodig is om dit programma te laten draaien, waardoor het ook op oudere en minder krachtige toestellen bruikbaar is. In 1999 wordt de firma Soft Warehouse opgekocht door Texas Instruments die een versie van Derive implementeert op de symbolische rekenmachines TI-89 en Voyage 200. De recentste Derive versie 6.1 dateert van Website : MAPLE Maple werd ontwikkeld vanaf 1981 door de Symbolic Computation Group aan de University of Waterloo in Ontario, Canada. Het programma is geschreven in de programmeertaal C en in de Maple taal zelf. De eerste publieke versie van Maple kwam uit in 1985 en vanaf 1988 werd het gecommercialiseerd door Waterloo Maple Inc., ook gekend als Maplesoft, een firma die eveneens in Waterloo, Ontario is gevestigd. De wiskundige mogelijkheden van dit programma zijn enorm. In de recentste versies wordt ook meer aandacht geschonken aan een gebruiksvriendelijke grafische interface en aan educatieve toevoegingen die het leerproces moeten ondersteunen zoals de mogelijkheid tot het maken van maplets (java applets binnen Maple). Het programma is beschikbaar voor grote computersystemen en voor PC s onder MS Windows, Linux of Mac OS X. De huidige versie, uitgebracht in 2005, is Maple 10. Website : juni 2006 Dirk Keppens

6 6 Computeralgebra MATHEMATICA Een concurrent van Maple is Mathematica. Dit computeralgebrasysteem, eveneens geschreven in C, werd vanaf 1986 ontwikkeld door de Britse fysicus Stephen Wolfram aan de University of Illinois in de VS. Wolfram zelf zorgde ook voor de commercialisering van Mathematica door de oprichting van de firma Wolfram Research. De eerste versie van Mathematica kwam uit in 1988 voor de Apple Macintosh. Nadien werden ook MS Windows en Linux versies uitgebracht. Net zoals Maple laat Mathematica veel méér toe dan alleen symbolisch rekenen. Het programma verenigt numerieke en symbolische rekenmogelijkheden met een uitstekende grafische omgeving en programmeermogelijkheden. De recentste versie 5.2 dateert van Website : MuPAD MuPAD is sinds kort uitgegroeid tot een volwaardig alternatief voor Maple en Mathematica. Dit computeralgebrasysteem (geschreven in C en C++) wordt sedert 1990 ontwikkeld door een research groep aan de Universiteit van Paderborn in Duitsland, onder leiding van professor Benno Fuchssteiner, en sedert 1997 in samenwerking met een spin off van deze groep : SciFace Software GmbH die voor de verdeling in Europa zorgt. Buiten Europa is de verdeler MacKichan Software die ook Scientific Workplace met een geïntegreerde versie van MuPAD, verdeelt (zie verder). Oorspronkelijk was MuPAD een gratis programma voor educatieve doeleinden (versie 2.5 Light is nog steeds gratis te downloaden), maar met de komst van MuPAD Pro (een professioneler versie waarbij ook de grafische mogelijkheden sterk verbeterd zijn) is dat niet langer het geval. Eén van de wezenlijke verschillen tussen MuPAD en Maple of Mathematica is de mogelijkheid om object geöriënteerd te programmeren. MuPAD is beschikbaar voor Linux, voor MS Windows en voor Mac OS X. De laatste versie 3.2 is uitgebracht in Website : en Dirk Keppens juni 2006

7 Computeralgebra Kleine freeware CAS : Giac / XCAS, GiNaC, AXIOM, Yacas, Mathomatic, SymbMath en Eigenmath De laatste jaren komen er steeds meer computeralgebrasystemen bij. De meeste daarvan zijn ontstaan als kleine projecten van onderzoeksgroepen aan universiteiten en als gratis programma s hebben ze niet echt de bedoeling om de gevestigde grote CAS te beconcurreren. De mogelijkheden zijn trouwens veel beperkter. Giac / XCAS Giac/XCAS is een gratis computeralgebrasysteem (GNU Licensie) voor Windows, Mac OS X and Linux/Unix. De naam van het programma is een letterwoord dat staat voor Giac Is A Computer Algebra System. Giac is beschikbaar als een C++ bibliotheek die deze programmeertaal uitbreidt of als een zelfstandig programma met een grafische interface (XCAS) die ook modi heeft compatibel met Maple, MuPAD of TI 89. Giac is ontwikkeld door Bernard Parisse aan het Institut Fourier in Grenoble, Frankrijk vanaf Website : parisse/giac.html GiNaC Dit letterwoord staat voor Ginac is Not a CAS. In tegenstelling tot andere computeralgebrasystemen, beschikt dit programma niet over een eenvoudige interface, maar vormt het een uitbreiding op de programmeertaal C++. Omwille van het ontbreken van die interface, is de naam van het programma zo gekozen. Kennis van C++ is dus noodzakelijk om met GiNaC te kunnen werken. De mogelijkheden zijn wel een stuk beperkter dan in de populaire computeralgebrasystemen Derive, Maple, Mathematica en MuPAD. De eerste versie van dit gratis programma (onder de GNU Licensie) werd uitgebracht in Website : Yacas Yacas staat voor Yet Another Computer Algebra System. Het is nog een jong programma (eerste versie uitgebracht in 1999), geschreven in C++ waarvan Ayal Pinkus de belangrijkste ontwikkelaar is. Aanvankelijk werd Yacas uitgebracht voor Unix systemen, maar ondertussen is ook een Windows versie en een Mac versie beschikbaar. Yacas is gratis en open source (onder de GNU licensie) en het is ook mogelijk om het programma zonder het te installeren on line te gebruiken als een Java applet. juni 2006 Dirk Keppens

8 8 Computeralgebra De recentste versie is versie 1.0. Website : apinkus/yacas.html of AXIOM AXIOM is een computeralgebrasysteem, geschreven in de taal Aldor, aanvankelijk ontwikkeld door IBM onder de naam Scratchpad (uitgebracht in 1973), maar het programma werd geen succes. In 1990 werd het verkocht aan de Numerical Algorithms Group die het verder ontwikkelde onder de naam AXIOM. In 2001 hield ook deze groep het voor bekeken en AXIOM werd vrije open source software onder de GNU licensie. Website : SymbMath SymbMath (afkorting van Symbolic Mathematics) (voorheen DrMath en VisualMath) is een klein computeralgebrasysteem ontwikkeld vanaf 1999 door Weiguang HUANG uit Sydney, Australië. Het kan uitgevoerd worden als een DOS programma of on line als een Java applet vanop elke computer waarop Java is geïnstalleerd. Website : Mathomatic Mathomatic is een klein gratis computeralgebrasysteem (onder de GNU licensie). Het werd aanvankelijk geschreven in C voor MS DOS door George Gesslein II uit New York, U.S.A. Er zijn ondertussen ook versies voor Linux en MS Windows beschikbaar. Website : Eigenmath Eigenmath is een heel beperkt gratis computeralgebrasysteem (onder de GNU Licensie) geschreven in C en beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Website : Dirk Keppens juni 2006

9 Computeralgebra Een webgebaseerd computeralgebrasysteem : Wiris WIRISonline Wiris is een computerprogramma dat sinds 1998 wordt ontwikkeld aan het departement van toegepaste wiskunde van de polytechnische universiteit van Catalonië in Spanje. Het is een server applicatie die via een eenvoudige interface in een webpagina kan worden uitgevoerd. Om het programma uit te voeren moet men enkel beschikken over een browser met Java ondersteuning. Het programma combineert een (beperkt) computeralgebrasysteem met een pakket voor twee en driedimensionale analytische meetkunde en men kan er ook dynamische webpagina s mee creëren. Wiris is platformonafhankelijk en kan dus worden gebruikt op computers met Windows, Linux of Mac als besturingssysteem. Voor de commercialisering van het product werd de firma Maths for More opgericht. Website : 2.5 Programma s die verwant zijn met een CAS : Mathcad, MATLAB, Scilab, OCTAVE, Freemat, Scientific Workplace Alhoewel de grote computeralgebrasystemen naast symbolische bewerkingen ook numerieke berekeningen toelaten en mogelijkheden bieden voor wetenschappelijke tekstverwerking, zijn er specifieke programma s op de markt waarbij de numerieke component of de tekstverwerkingscomponent sterker ontwikkeld is. De snelheid waarmee zware numerieke berekeningen worden uitgevoerd in een CAS is kleiner dan in een specifiek programma voor numerieke berekeningen. De grote computeralgebrasystemen Maple, Mathematica en MuPAD kunnen gemakkelijk gekoppeld worden aan zo n numeriek pakket (bvb. MATLAB, Scilab,...) en omgekeerd maken de grote numerieke pakketten gebruik van Maple of MuPAD voor symbolische berekeningen. Hieronder geven we een overzicht van enkele van zulke programma s. MATHCAD Dit programma kan ook gerekend worden tot de computeralgebrasystemen al was de oorspronkelijke bedoeling om een tekstverwerker te combineren met de mogelijkheid om wiskundige berekeningen en grafieken te maken en dit op zulke wijze dat alle elementen in een werkblad worden aangepast bij wijziging van één component ervan. Het gedeelte van Mathcad dat toelaat om symbolisch te rekenen is overigens een afgeslankte versie van de Maple kern. De eerste versie van Mathcad werd uitgebracht in juni 2006 Dirk Keppens

10 10 Computeralgebra Het programma dat enkel beschikbaar is voor Windows, wordt verdeeld door de firma Mathsoft. De huidige versie, Mathcad 13, werd uitgebracht in Website : MATLAB MATLAB is een afkorting voor MATrix LABoratory. Het programma werd ontwikkeld einde de jaren zeventig door Cleve Moler, het toenmalige hoofd van de Computer Science Department van de Universiteit van New Mexico. Op vrij korte tijd kreeg MATLAB een brede gebruikersgroep in de gemeenschap van toegepaste wiskunde. Toen Jack Little, een ingenieur, in contact kwam met Moler zag hij meteen commerciële mogelijkheden voor het programma. In 1984 herschreven Little en Moler MATLAB in C and richtten zij de firma The MathWorks op. Deze zorgde voor de verdere ontwikkeling en commercialisering van het product. MATLAB is een hogere programmeertaal speciaal ontwikkeld voor het visualiseren van data, voor data analyse en voor numerieke berekeningen i.h.b. in de lineaire algebra. In het programma is ook Simulink geïntegreerd, software voor het modelleren en simuleren van dynamische processen. Door middel van add on toolboxen kunnen extra functionaliteiten aan MATLAB worden toegevoegd. Eén daarvan is de toolbox voor symbolische berekeningen die gebruik maakt van de kern van Maple. Vanin Maple, Mathematica en MuPAD kunnen koppelingen naar MATLAB worden gemaakt. MATLAB (recentste versie 7.2 van 2006) is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Website : Scilab Scilab is een gratis en open source programma voor numerieke berekeningen ontwikkeld door INRIA (Institut National de Reserche en Informatique et en Automatique) in Frankrijk vanaf Sinds 2003 wordt Scilab onderhouden door Scilab Consortium. De syntax is vergelijkbaar met MATLAB maar beide programma s zijn niet compatibel. Het is wel mogelijk om een MATLAB bestand te converteren naar een Scilab bestand. Scilab kan gekoppeld worden aan Maple en aan MuPAD. Dirk Keppens juni 2006

11 Computeralgebra 11 Het programma is beschikbaar voor MS Windows en Linux. Website : Octave Octave is een gratis programma (onder de GNU Licensie) voor numerieke berekeningen, compatibel met MATLAB. Doordat er geen symbolische berekeningen mogelijk zijn, is het geen computeralgebrasysteem. Het Octave project werd gestart door John W. Eaton in 1992, aanvankelijk ter ondersteuning van berekeningen in Chemical Reactor Design. Het programma is geschreven in C++ en werkt onder Linux, MS Windows en Mac OS X. Website : Freemat Freemat is een gratis programma (onder de GNU Licensie) voor numerieke berekeningen, vergelijkbaar met Octave en compatibel met MATLAB. Het programma is nog vrij jong (eerste versie in 2004) en het is beschikbaar voor Linux, MS Windows and Mac OS X. Website : Scientific Workplace en Scientific Notebook Scientific Workplace combineert een menugebaseerde shell voor het tekstopmaaksysteem LaTeX met computeralgebra MuPAD. Scientific Notebook combineert een mathematische tekstverwerker, niet gebaseerd op LaTeX, met MuPAD. In 1981 werd de firma Triad Computing opgericht die één van de eerste wetenschappelijke tekstverwerkers uitbracht. In 1988 werd begonnen met de ontwikkeling van een tekstverwerker gebaseerd op LaTeX onder de naam Scientific Word. In 1994 kwam de eerste versie van Scientific WorkPlace uit, een programma dat de mogelijkheden van Scientific Word combineert met een ingebouwd computeralgebrasysteem. Daarvoor werd Maple gekozen. In 1996 kwam ook Scientific Notebook op de markt met dezelfde functionaliteiten qua computeralgebra als Scientific Workplace, maar met een beperktere tekstverwerker, niet gebaseerd op LaTeX. Ondertussen was de firmanaam eerst gewijzigd in TCI Software Research en nadien in MacKichan Software. juni 2006 Dirk Keppens

12 12 Computeralgebra Tot en met versie 3.0 van Scientific Workplace was het ingebouwde CAS Maple, maar vanaf versie 4.0 werd dit vervangen door MuPAD. De huidige versie van de Scientific producten is 5.5, uitgebracht in Website : Livemath Maker Begin de jaren 90 ontstond het computeralgebrasysteem Theorist ontwikkeld door Allan Bonadio. In 1994 werd zijn firma opgekocht door Waterloo Maple en veranderde de naam van het programma in MathView. In 1999 werd de afdeling die MathView ontwikkelde verkocht en veranderde de naam van de software nogmaals in de huidige naam LiveMath Maker. Het is een klein computeralgebrasysteem waarin geen gebruik gemaakt wordt van commando s. Het is vooral bedoeld om educatieve wiskundige toepassingen te maken. LiveMath is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Website : 2.6 CAS voor specifieke domeinen : Macaulay, Fermat, SINGULAR, PARI/GP, Cocoa, GAP, GRG, Magma, SIMATH De computeralgebrasystemen die hierboven werden besproken, zijn alle general purpose wat betekent dat ze ontwikkeld zijn voor meerdere deelgebieden uit de wiskunde terzelfdertijd (bvb. zowel algebra als analyse). Voor zeer specifieke domeinen zijn ook special purpose computeralgebrasystemen ontwikkeld (naast speciale pakketten om te gebruiken binnen de bestaande CAS als Maple). Hieronder sommen we enkele van dergelijke programma s op zonder volledigheid na te streven. Veel van deze programma s zijn freeware. Macaulay2 : een gratis programma, vooral voor polynoomberekeningen in commutatieve algebra en algebraïsche meetkunde. Website : Fermat : een shareware computeralgebrasysteem voor polynoom en matrixalgebra over de rationale getallen en over eindige velden. Website : lewis/ Dirk Keppens juni 2006

13 Computeralgebra 13 SINGULAR : is een gratis computeralgebrasysteem voor polynoomberekeningen i.h.b. voor commutatieve algebra, algebraïsche meetkunde en singulariteitstheorie. Website : kl.de/ PARI/GP : is een gratis computeralgebrasysteem voor snelle berekeningen in getaltheorie. Website : bordeaux.fr/ CoCoA : is een gratis computeralgebrasysteem voor commutatieve algebra (Computations in Commutative Algebra) Website : GAP : GAP (Groups, Algorithms, and Programming) is een computeralgebrasysteem speciaal voor berekeningen in groepentheorie. Website : gap.mcs.st-and.ac.uk/ GRG : is een gratis computeralgebrasysteem voor problemen uit de differentiaalmeetkunde, veldentheorie en gravitatietheorie. Het programma is gebaseerd op REDUCE en laat o.a. berekeningen toe met tensoren, spinoren, vectoren en differentiaalvormen. Website : algebra.com/grg32.htm Magma : is een CAS voor problemen uit de algebra, de getaltheorie, de meetkunde en de combinatoriek. Het is de opvolger van het oudere programma Cayley. Website : SIMATH : is een CAS speciaal voor getaltheorie. Website : u.ac.jp/simath/ LiDIA : is een gratis C++ bibliotheek voor getaltheorie. Website : darmstadt.de/ti/lidia/ CASA : een gratis computeralgebrasysteem voor algebraïsche meetkunde ontwikkeld door de Computer Algebra Group aan het Research Institute for Symbolic Computation (RISC-Linz) van de universiteit van Linz in Oostenrijk. Het programma is gebouwd rond de kern van Maple. Website : linz.ac.at/software/casa/casa.html juni 2006 Dirk Keppens

14 14 Computeralgebra 3. Interactieve meetkunde software Parallel met de ontwikkeling van computeralgebrasystemen wordt er gewerkt aan programma s voor dynamische meetkunde. Dit is software die toelaat om constructies en transformaties uit te voeren met meetkundige objecten in het vlak of in de ruimte. De term dynamisch verwijst naar het feit dat de constructie in real time wordt aangepast wanneer men een element ervan wijzigt of verplaatst. Programma s voor dynamische meetkunde, ook gekend als IGS (Interactive Geometry Software) zijn geen computeralgebrasystemen, maar ze worden wel vaak gebruikt als aanvulling van een CAS bij het uitvoeren van meetkundige constructies. Net zoals computeralgebrasystemen hebben dynamische meetkundeprogramma s een belangrijke plaats ingenomen in het hedendaags wiskundeonderwijs. Hieronder geven we een (onvolledig) overzicht van enkele programma s die momenteel op de markt zijn als commercieel pakket of die vrij kunnen worden gedownload. The Geometer s Sketchpad : Is in de V.S. de meest populaire IGS voor Windows en Mac OS X. en zeker één van de krachtigste commerciële pakketten die op de markt zijn. Texas Instruments heeft een versie van het programma geïmplementeerd op de symbolische rekenmachines TI-89 en Voyage 200. Website : Cabri Geometry II + : Is voor Europa wat The Geometer s Sketchpad voor de V.S. betekent. Een zeer krachtig programma voor dynamische meetkunde. Het werd in 1980 ontworpen aan de Joseph Fourier Universiteit in Grenoble (France) als een CAhier de BRouillon Interactif : een educatief pakket voor vlakke analytische meetkunde. Cabri werd gecommercialiseerd door de firma Cabrilog. Het is beschikbaar voor MS Windows en voor Mac OS X. Texas Instruments implementeerde een versie Cabri Jr. terwijl Cabri zelf geïnstalleerd is op de TI-89. Website : voor de TI-84 Plus, Dirk Keppens juni 2006

15 Computeralgebra 15 Cinderella : Deze commerciële IGS, geschreven in Java, is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Cinderella is vergelijkbaar met Cabri en The Geometer s Sketchpad, maar laat ook constructies toe in niet euclidische meetkunde. Het programma werd ontwikkeld aan de Technische Universiteiten van München en van Berlijn in Duitsland. Website : index.php C.a.R (Compass and Ruler) : Een freeware en open source alternatief onder de GNU Licensie ontwikkeld door R. Grothmann. Het programma maakt gebruik van Java en kan gebruikt worden op computers met MS Windows, Linux of Mac OS X. De oorspronkelijke versie was duitstalig en heette Z.u.L. (Zirkel und Lineal). De nederlanstalige versie heet ook P.e.L. (Passer en Liniaal). Website : eichstaett.de/mgf/homes/grothmann/java/zirkel/index.html Euklid DynaGeo : Is een shareware programma voor dynamische meetkunde ontwikkeld door Ronald Mechling, enkel beschikbaar voor MS Windows. Website : GeoGebra : Een freeware en open source (onder de GNU Licensie) IGS programma gecombineerd met een beperkt CAS waardoor niet alleen meetkundige constructies mogelijk zijn, maar ook bewerkingen uit de algebra en de analyse. Geogebra is ontwikkeld vanaf 2002 door Markus Hohenwarter aan de Universiteit van Salzburg in Oostenrijk. Het programma maakt gebruik van Java en is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X. Website : Geometrix : Een gratis educatief programma geschreven door Jacques Gressier sinds 1990 in Prolog, Python en Visual Basic. Geometrix is een combinatie van een dynamisch meetkundepakket met een programma voor automatische bewijsvoering. Website : juni 2006 Dirk Keppens

16 16 Computeralgebra GeoProof : Een freeware programma (onder de GNU Licensie) voor dynamische meetkunde dat tevens automatische bewijsvoering toelaat. Het programma is nog in een ontwikkelingsfase en momenteel is enkel een testversie voor Linux beschikbaar. Website : Kig, KGeo, Dr. Geo : Drie freeware IGP (onder de GNU Licensie) voor gebruik in KDE : de vrije grafische desktop omgeving voor Linux en Unix. Websites : en en GEUP : Een programma voor dynamische meetkunde ontwikkeld door Ramon Alvarez uit Tenerife. Er is enkel een Windows versie. GEUP is niet gratis, maar men kan wel een gratis versie downloaden waarmee geen bestanden kunnen worden opgeslagen of afgedrukt. Website : eng.htm GeoNE X T Freeware meetkundeprogramma (onder de GNU Licensie) ontwikkeld aan de Universiteit van Bayreuth in Duitsland. GeoNExT is beschikbaar voor MS Windows, Linux en Mac OS X en kan ook als Java applet online worden gebruikt zonder het te installeren. Website : bayreuth.de/ GeometryExpressions Dit veelbelovend gloednieuw programma (eerste versie uitgebracht in 2006) combineert meetkundesoftware met symbolische algebra. Voorlopig enkel verkrijgbaar voor MS Windows, maar een versie voor Linux en Mac OS is verwacht. Website : Dirk Keppens juni 2006

Analyse Programmeertalen

Analyse Programmeertalen Analyse Programmeertalen De keuze van een programmeertaal mag niet onderschat worden. Het is dankzij deze taal dat de gebruiker interactie heeft met het complete systeem. Het is dus vanzelfsprekend dat

Nadere informatie

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Open Source Software. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Open Source Software (OSS) Wat is het Waarom willen we het wel (of niet) OSS voorbeelden Geschiedenis Licenties Ontwikkeling en ondersteuning Wat

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Hoofdstuk 2. - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Hoofdstuk 2 2.1 systeembeheerprogramma s Werking en functies van besturingssystemen Besturingssysteem/operating systeem(os) - is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. -

Nadere informatie

icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous

icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous icafe Project Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Ben Naim Tanfous 2006-2007 Inhoudsopgave 1 2 1.1 Programmeertaal PHP5..................... 2 1.2 MySQL database......................... 3 1.3 Adobe Flash...........................

Nadere informatie

LES 3: XAMPP OF MAMP. Lesoverzicht:

LES 3: XAMPP OF MAMP. Lesoverzicht: LES 3: XAMPP OF MAMP Lesoverzicht: Aan de slag Wat is XAMPP (Windows & Linux) Installatie XAMPP Gebruik van XAMPP Wat is MAMP (Mac) Installatie MAMP Gebruik van MAMP Samenvatting Tijd: 15 minuten Doel:

Nadere informatie

1. Introductie. 1.1. Voorwoord

1. Introductie. 1.1. Voorwoord Computeralgebra met Maxima 1. Introductie 1.1. Voorwoord In deze cursus leert u het krachtige computeralgebrasysteem Maxima gebruiken als een belangrijk hulpmiddel (tool) bij het oplossen van wiskundige

Nadere informatie

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl)

Windows XP Migratie opties. Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Bart van Dijk (b.van.dijk@hccnet.nl) Windows XP Migratie opties Wat is het probleem met Windows XP De opties te vervanging van Windows XP Migratie naar Linux Mint Probleem met

Nadere informatie

Calligra. Algemene inleiding. Raphael Langerhorst Jost Schenck Vertaler/Nalezer: Natalie Koning

Calligra. Algemene inleiding. Raphael Langerhorst Jost Schenck Vertaler/Nalezer: Natalie Koning Algemene inleiding Raphael Langerhorst Jost Schenck Vertaler/Nalezer: Natalie Koning 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 1.1 Calligra-componenten................................... 5 1.2 Overzicht van de eigenschappen

Nadere informatie

Programmeren in C ++ met wxwidgets les 5

Programmeren in C ++ met wxwidgets les 5 Elektrotechniek/Embedded Systems engineering inf2d Programmeren in C ++ met wxwidgets les 5 cursus 2009-2010 ir drs E.J Boks Les 5 Grafische toolkits Basisbeginselen gebruik grafische toolkit WxWidgets

Nadere informatie

Gratis software op het Internet. Karel Nijs 2009/03

Gratis software op het Internet. Karel Nijs 2009/03 Gratis software op het Internet Karel Nijs 2009/03 Leswijze Eerst kort wat theorie Daarna demonstratie van software Korte pauze rond 20u Presentatie gebaseerd op de cursus van Ruben America (2007-09-11)

Nadere informatie

1 Client/Server. 2 Geschiedenis. 3 Toekomst

1 Client/Server. 2 Geschiedenis. 3 Toekomst Deel 1 Inleiding 1 Client/Server 2 Geschiedenis 3 Toekomst Het client-server model is een model voor de samenwerking tussen twee of meer programma's, die zich op verschillende computers kunnen bevinden.

Nadere informatie

Software hoofdstuk 1. 1. Wat is de functie van een besturingssysteem? 2. Welke hoofdtaken heeft het besturingssysteem?

Software hoofdstuk 1. 1. Wat is de functie van een besturingssysteem? 2. Welke hoofdtaken heeft het besturingssysteem? Software hoofdstuk 1 1. Wat is de functie van een besturingssysteem? Een besturingssysteem ( in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's)

Nadere informatie

Open Safari op de Mac, ga naar de webpagina www.ros-kabelkrant.nl/ros_download.html en klik op SSH scripts Mac OS X : Figure 1 SSH scripts downloaden

Open Safari op de Mac, ga naar de webpagina www.ros-kabelkrant.nl/ros_download.html en klik op SSH scripts Mac OS X : Figure 1 SSH scripts downloaden Mac OS X instructie Voor het op afstand werken in de studio wordt gebruik gemaakt van een beveiligde verbinding. Om verbinding te kunnen maken moeten moeten daarom eerst twee code bestanden ( public en

Nadere informatie

Software is in veel manieren te indelen,meest bekend op grond van :

Software is in veel manieren te indelen,meest bekend op grond van : Hoofdstuk 1 1.1: Softwarecategorieen Software is in veel manieren te indelen,meest bekend op grond van : Taal Platform Manier van bedienen Licentie voor de software Het in in algemeen te gebruiken voor

Nadere informatie

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware.

Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het besturingssysteem of operating system, vaak afgekort tot OS is verantwoordelijk voor de communicatie van de software met de hardware. Het vormt een schil tussen de applicatiesoftware en de hardware

Nadere informatie

2. Een eerste kennismaking met Maxima

2. Een eerste kennismaking met Maxima . Een eerste kennismaking met Maxima Als u nog niet eerder kennis heeft gemaakt met CAS (Computer Algebra System) software, dan lijkt Maxima misschien erg gecompliceerd en moeilijk, zelfs voor het oplossen

Nadere informatie

Instructiefilm wiskunde: just do it!

Instructiefilm wiskunde: just do it! Instructiefilm wiskunde: just do it! Willem Beeuwsaert & Filip Tanghe 1 Screencasts wiskunde: enkele voorbeelden Een opname van Willem (http://leraarict.weebly.com/ > SCREENCASTS > WISKUNDE periode 2)

Nadere informatie

Gebruik van de TI-83/84 Plus

Gebruik van de TI-83/84 Plus Inhoud Gebruik van de TI-83/84 Plus Hans Bekaert INHOUD... 1 1. BASISBEWERKINGEN... 1 1.1. DE TABEL MET DATA OPSTELLEN... 1 1.2. BEREKENINGEN MAKEN OP BASIS VAN INGEGEVEN DATA... 1 1.3. FORMULES GEBRUIKEN

Nadere informatie

Applicaties voor de consument

Applicaties voor de consument Applicaties voor de consument Abstract Het maken van een applicatie voor grootschalige toepassingen voor niet getrainde gebruikers vergt een aanpak die niet gebruikelijk is voor standaard Unix ontwikkelaars.

Nadere informatie

The testresultaten kunnen bekeken worden door alle gezondheidsprofessionals die toegang hebben tot het dossier van de patiënt.

The testresultaten kunnen bekeken worden door alle gezondheidsprofessionals die toegang hebben tot het dossier van de patiënt. 1 van 5 14/04/2014 21:51 Handleiding Inleiding Inleiding Terminologie Vereisten Inloggen Bestaande patiënt openen Afgedrukte vragenlijst Spartanova WiPaM (Wireless Patient Monitoring) is een telegeneeskunde

Nadere informatie

Afstudeeropdracht bachelor informatica

Afstudeeropdracht bachelor informatica Webgebaseerde ontsluiting loggegevens van IDEAS Afstudeeropdracht bachelor informatica David Beniers, Anand Mandhre, Michiel van Kempen Bastiaan Heeren, Harold Pootjes Inhoud Opdracht IDEAS Aanpak Taakverdeling

Nadere informatie

Taxis Pitane SQL beheerder. Censys BV - Eindhoven

Taxis Pitane SQL beheerder. Censys BV - Eindhoven Taxis Pitane SQL beheerder Censys BV - Eindhoven Inhoud Wat is Taxis Pitane SQL beheerder?... 3 Kenmerken van de software... 3 De juiste SQL server editie voor uw organisatie... 3 SQL Server 2008 Express...

Nadere informatie

Selenium IDE Webdriver. Introductie

Selenium IDE Webdriver. Introductie Selenium IDE Webdriver Het Wielsem 10, 5231 BW s- Hertogenbosch, telefoon 073-6409311 e- mail info@testwork.nl internet http://www.testwork.nl 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Selenium IDE... 3 3

Nadere informatie

Powerpoint presentatie College 5 Gilbert van Lierop & Farshad Salamat

Powerpoint presentatie College 5 Gilbert van Lierop & Farshad Salamat Powerpoint presentatie College 5 Gilbert van Lierop & Farshad Salamat Wat is een database? Een verzameling van georganiseerde data Een database bestaat uit applicaties, SQL en het DBMS Watis eendbms? EenDBMS

Nadere informatie

Zelftest Informatica-terminologie

Zelftest Informatica-terminologie Zelftest Informatica-terminologie Document: n0947test.fm 01/07/2015 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INTRODUCTIE Deze test is een zelf-test, waarmee u

Nadere informatie

GeoGebra Quickstart. Snelgids voor GeoGebra. Vertaald door Beatrijs Versichel en Ivan De Winne

GeoGebra Quickstart. Snelgids voor GeoGebra. Vertaald door Beatrijs Versichel en Ivan De Winne GeoGebra Quickstart Snelgids voor GeoGebra Vertaald door Beatrijs Versichel en Ivan De Winne Dynamische meetkunde, algebra en analyse vormen de basis van GeoGebra, een educatief pakket, dat meetkunde en

Nadere informatie

Vakgroep CW KAHO Sint-Lieven

Vakgroep CW KAHO Sint-Lieven Vakgroep CW KAHO Sint-Lieven Objecten Programmeren voor de Sport: Een inleiding tot JAVA objecten Wetenschapsweek 20 November 2012 Tony Wauters en Tim Vermeulen tony.wauters@kahosl.be en tim.vermeulen@kahosl.be

Nadere informatie

PR362009 24. november 2009 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5

PR362009 24. november 2009 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5 Software, op PC gebaseerde besturing Pagina 1 van 5 Gebruik van de IT-standaarden: TwinCAT-programmeeromgeving geïntegreerd in Microsoft Visual Studio TwinCAT 3 extended Automation Met TwinCAT 3 presenteert

Nadere informatie

Waarmaken van Leibniz s droom

Waarmaken van Leibniz s droom Waarmaken van Leibniz s droom Artificiële intelligentie Communicatie & internet Operating system Economie Computatietheorie & Software Efficiënt productieproces Hardware architectuur Electronica: relais

Nadere informatie

Software Test Plan. Yannick Verschueren

Software Test Plan. Yannick Verschueren Software Test Plan Yannick Verschueren November 2014 Document geschiedenis Versie Datum Auteur/co-auteur Beschrijving 1 November 2014 Yannick Verschueren Eerste versie 1 Inhoudstafel 1 Introductie 3 1.1

Nadere informatie

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix

Er zijn verschillende OS bv: Microsoft Windows Apple Macintosh Linux-versies/distributies zoals Ubuntu en Knoppix Hoofdstuk 2 2.1 Systeembeheerprogramma s Besturingssysteem zorgt voor de communicatie tussen de software en de hardware.er zijn verschillende soorten besturingssystemen voor je pc.een andere naam voor

Nadere informatie

Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen.

Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen. Silverlight FAQ t.b.v. Magister 5 Voordat er optimaal gebruik gemaakt kan worden gemaakt van Magister 5 via het web, kan deze FAQ mogelijk van pas komen. Zie de algemene Microsoft Silverlight FAQ op: http://www.microsoft.com/silverlight/faq/

Nadere informatie

Zelftest Java concepten

Zelftest Java concepten Zelftest Java concepten Document: n0838test.fm 22/03/2012 ABIS Training & Consulting P.O. Box 220 B-3000 Leuven Belgium TRAINING & CONSULTING INLEIDING BIJ DE ZELFTEST JAVA CONCEPTEN Om de voorkennis nodig

Nadere informatie

icafe Een digitaal bestelsysteem voor de horeca Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Naim Ben Tanfous

icafe Een digitaal bestelsysteem voor de horeca Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Naim Ben Tanfous icafe Een digitaal bestelsysteem voor de horeca Joeri Verdeyen Stefaan De Spiegeleer Naim Ben Tanfous 2006-2007 Voorwoord 1 Inhoudsopgave 2 Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2 icafe 2.1 Het idee 2.2 Mogelijkheden

Nadere informatie

De software van de FreeStyle InsuLinx meter moet worden bijgewerkt. Lees dit document door, voordat u begint.

De software van de FreeStyle InsuLinx meter moet worden bijgewerkt. Lees dit document door, voordat u begint. De software van de FreeStyle InsuLinx meter moet worden bijgewerkt. Lees dit document door, voordat u begint. De onderstaande stappen leiden u door het proces van het downloaden en installeren van de FreeStyle

Nadere informatie

SYSTEEMVEREISTEN TRACK VERZUIM 4

SYSTEEMVEREISTEN TRACK VERZUIM 4 SYSTEEMVEREISTEN TRACK VERZUIM 4 Copyright Tredin B.V. te Lelystad Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt (voor willekeurig welke doeleinden) door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Concept Deze week hebben wij ervoor gekozen om de tiled display, die rechts van de ESC balie staat, te verbeteren door een interactieve applicatie eraan te verbinden. Op dit moment is het display, alhoewel

Nadere informatie

Erik Poll Martijn Warnier. http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux

Erik Poll Martijn Warnier. http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux Introductie Linux/UNIX Erik Poll Martijn Warnier http://www.cs.kun.nl/~erikpoll/linux Concrete doel van vandaag Basisvaardigheden UNIX/Linux werken met de command line shell file beheer proces beheer Betere

Nadere informatie

9200 DENDERMONDE WAUTERS Marcel PC Technieken / 03 Soorten computers

9200 DENDERMONDE WAUTERS Marcel PC Technieken / 03 Soorten computers Soorten computers 1 Classificatie volgens hiërarchie De technische term voor een computer zoals we die nu kennen is micro data processor, kortweg PC. De PC stond bij zijn ontstaan begin jaren 80 onderaan

Nadere informatie

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0

HTML. Media. Hans Roeyen V 3.0 Media Hans Roeyen V 3.0 12 maart 2015 Inhoud 1. (Multi)Media op websites... 3 2. Flash en Websites... 4 3. Video op je website... 4 3.1. YouTube insluiten op de pagina... 4 3.2. Video zonder YouTube...

Nadere informatie

4.01.2 De computer, software

4.01.2 De computer, software 4.01.2 De computer, software Voor de werking van en met een computer zijn 3 dingen nodig 1. De computer zelf (hardware) 2. Programma's (software) 3. Randapparatuur(hardware) Opmerking vooraf In deze les

Nadere informatie

programmeren leeromgeving

programmeren leeromgeving DO-ProLO programmeren leeromgeving Een leeromgeving voor iedereen in de leeftijd van 8 tot 80 jaar. Dit is een uitgave van Duurzame Onderneming Kennemerland. Voor meer informatie ga naar: www.duurzame-onderneming-kennemerland.nl

Nadere informatie

SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers

SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers Opmerkingen bij publicatie SMART Notebook 11.2- software voor Windows - en Mac -computers Over deze opmerkingen bij publicatie In deze opmerkingen bij publicatie vindt u een overzicht van de functies van

Nadere informatie

LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten?

LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten? LibreOffice. LibreOffice een alternatief voor andere office pakketten? LibreOffice. LibreOffice wordt ontwikkeld en onderhouden door de The Document Foundation. De software kan zonder licentiekosten gebruikt

Nadere informatie

iprova Suite Systeemeisen iprova 5 Hosting

iprova Suite Systeemeisen iprova 5 Hosting iprova Suite Systeemeisen iprova 5 Hosting Let op Dit document bevat de systeemeisen voor versie 5.0 van de iprova Suite. Door nieuwe ontwikkelingen kunnen de systeemeisen voor iprova wijzigen. Controleer

Nadere informatie

De ins en outs van OpenERP! OpenERP wanneer en hoe toepasbaar en welke aandachtspunten bij invoering

De ins en outs van OpenERP! OpenERP wanneer en hoe toepasbaar en welke aandachtspunten bij invoering De ins en outs van OpenERP! OpenERP wanneer en hoe toepasbaar en welke aandachtspunten bij invoering OpenERP Inhoud Ervaringen vanuit de gebruiker DEMO Open source filosofie OpenERP Voor welke bedrijven

Nadere informatie

Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal.

Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal. Programmeertalen Algoritme noteren? Algoritmen voor de computer worden vastgelegd met behulp van een programmeertaal. Taal // machine De geschiedenis van de programmeertalen loopt parallel met de geschiedenis

Nadere informatie

Noordhoff Uitgevers bv. Inhoudelijke verbeterpunten Moderne Wiskunde 10e editie

Noordhoff Uitgevers bv. Inhoudelijke verbeterpunten Moderne Wiskunde 10e editie Noordhoff Uitgevers bv Inhoudelijke verbeterpunten Moderne Wiskunde 10e editie Inhoudelijke verbeterpunten Moderne Wiskunde 10e editie De 10e editie van Moderne Wiskunde is vrijwel volledig vernieuwd.

Nadere informatie

LES 1: AAN DE SLAG MET WORDPRESS. Lesoverzicht: Aan de slag Wat is WordPress CMS Front-end Back-end Samenvatting. Tijd: 5 minuten

LES 1: AAN DE SLAG MET WORDPRESS. Lesoverzicht: Aan de slag Wat is WordPress CMS Front-end Back-end Samenvatting. Tijd: 5 minuten LES 1: AAN DE SLAG MET WORDPRESS Lesoverzicht: Aan de slag Wat is WordPress CMS Front-end Back-end Samenvatting Tijd: 5 minuten Doel: Aan het einde van deze les weet je wat WordPress is en kun je benoemen

Nadere informatie

Handleiding voor Zotero versie 2.0

Handleiding voor Zotero versie 2.0 Handleiding voor Zotero versie 2.0 Michiel Wolda De handleiding voor Zetero is geschreven voor de lezers van het boek Deskresearch: Informatie selecteren, beoordelen en verwerken: tweede editie (Van Veen

Nadere informatie

Beknopte handleiding voor Derive 5.0 for Windows

Beknopte handleiding voor Derive 5.0 for Windows - Lesbrief Beknopte handleiding voor Derive 5.0 for Voorspelbaarheid en Populaties in de tijd Doelgroep Klas 5 t/m 6 havo en vwo Vakken en domeinen Algemene natuurwetenschappen VWO Wiskunde VWO: A domein

Nadere informatie

Handleiding inloggen in I-Muis via Citrix Receiver.

Handleiding inloggen in I-Muis via Citrix Receiver. Handleiding inloggen in I-Muis via Citrix Receiver. Deze handleiding beschrijft het inloggen in I-Muis voor Apple gebruikers. Belangrijk is dat u uw contract van First-line bij u heeft. Hierop staan de

Nadere informatie

Het leven na de installatie 2005, deel 1

Het leven na de installatie 2005, deel 1 Het leven na de installatie 2005, deel 1 9 maart 2005 Introductie Sprekers: Rik Boven, Bert de Bruijn en Tim Verhoeven IEEE Student Branch http://www.ieee-sb-leuven.be/ Informatica Studenten Werking Voor

Nadere informatie

De handboek van Remote Desktop Connection. Brad Hards Urs Wolfer Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf

De handboek van Remote Desktop Connection. Brad Hards Urs Wolfer Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf De handboek van Remote Desktop Connection Brad Hards Urs Wolfer Vertaler/Nalezer: Freek de Kruijf 2 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Het Remote Frame Buffer-protocol 6 3 Remote Desktop Connection gebruiken

Nadere informatie

ICT-implementatieplan 1e graad - wiskunde

ICT-implementatieplan 1e graad - wiskunde ICT-implementatieplan 1e graad - wiskunde 1) Het gebruik van rekenmachine a) Visie correct gebruik van de rekenmachine Tijdens de lessen wiskunde willen we het gebruik van de rekenmachine correct aanleren:

Nadere informatie

IcarOS maakt het mogelijk op een veilige manier bestanden en informatie online uit te wisselen. IcarOS biedt een eenvoudige en gebruiksvriendelijke

IcarOS maakt het mogelijk op een veilige manier bestanden en informatie online uit te wisselen. IcarOS biedt een eenvoudige en gebruiksvriendelijke IcarOS maakt het mogelijk op een veilige manier bestanden en informatie online uit te wisselen. IcarOS biedt een eenvoudige en gebruiksvriendelijke interface waarmee u meteen aan de slag kan. Zonder enige

Nadere informatie

Whitepaper Virtualisatie en veilig internetbankieren

Whitepaper Virtualisatie en veilig internetbankieren Whitepaper Virtualisatie en veilig internetbankieren In dit white paper zullen we uitleggen hoe u met behulp van virtualisatie veilig kunt internetbankieren. We zullen eerst een korte uitleg geven hoe

Nadere informatie

www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs

www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs www.intericad.eu 3D visualisaties voor interieurs Maak het verschil architecturale opbouw Teken met specifieke gereedschappen een ruimte uit op een minimum van tijd, zonder enige beperking. Enkele gereedschappen

Nadere informatie

Organisatie. Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht

Organisatie. Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht Even voorstellen Organisatie Gestart in 2009 Open Source Webdevelopment Grafische achtergrond Servicegericht Ons team Philip Vergunst Oprichter en webdeveloper Nathan Vergunst Back-end developer Cor van

Nadere informatie

UBUNTU. Vandaag had ik voorzien om een opstart-cd of usb te maken om je pc op linux op te starten. Open source. Gratis software UBUNTU

UBUNTU. Vandaag had ik voorzien om een opstart-cd of usb te maken om je pc op linux op te starten. Open source. Gratis software UBUNTU Open source UBUNTU UBUNTU Gratis software Vandaag had ik voorzien om een opstart-cd of usb te maken om je pc op linux op te starten We gaan eerst de software op onze pc zetten in het mapje download Eerst

Nadere informatie

PERS BROCHURE. kwalitatieve informatie, betere beslissingen

PERS BROCHURE. kwalitatieve informatie, betere beslissingen PERS BROCHURE kwalitatieve informatie, betere beslissingen BEDRIJF Nacsport is een bedrijf met een multidisciplinair team dat zich richt op het ontwikkelen en de marketing van video analysesoftware voor

Nadere informatie

Het leven na de installatie 2006

Het leven na de installatie 2006 Het leven na de installatie 2006 Het dagelijks van Linux 15 maart 2006 19u30 1 Introductie Sprekers Pieter Barrezeele, Pieter Bolle, Bert de Bruijn, Tim Verhoeven Informatica Studenten Werking Voor K.H.Leuven

Nadere informatie

Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld:

Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld: Hoofdstuk 1 Softwarecategorieën Software kan worden ingedeeld in verschillende manieren. Bijvoorbeeld: De taal waarin het bepaal software geschreven is of taak waarvoor het bestemd is. Het platform De

Nadere informatie

Interactive Physics 2004 Nieuwe eigenschappen*

Interactive Physics 2004 Nieuwe eigenschappen* Interactive Physics 2004 Nieuwe eigenschappen* 1. Verbeterde grafische mogelijkheden 2. Direct weergeven van vectorwaarden met vectoren 3. Verbeterde gebruikersinterface 4. Kleuren van de voorwerpen zijn

Nadere informatie

Integratie van de informatica in de wiskunde WIRIS 2.0

Integratie van de informatica in de wiskunde WIRIS 2.0 Integratie van de informatica in de wiskunde WIRIS 2.0 9 Dynamische meetkunde met Wiris 9.1 Vlakke analytische meetkunde Het palet Meetkunde bevat een aantal gereedschappen voor het uitvoeren van meetkundige

Nadere informatie

Een korte geschiedenis van de computeralgebra in Nederland

Een korte geschiedenis van de computeralgebra in Nederland 1 Arjeh Cohen Een korte geschiedenis van de computeralgebra in Nederland NAW 5/11 nr. 2 juni 2010 111 Arjeh Cohen Faculteit Wiskunde en Informatica Technische Universiteit Eindhoven Postbus 513 5600 MB

Nadere informatie

De basis-functionaliteit is niet veranderd. Je krijgt nog steeds de volgende modules in AVG Free 2011:

De basis-functionaliteit is niet veranderd. Je krijgt nog steeds de volgende modules in AVG Free 2011: Antivirus & Anti-malware Updates AVG free 2011 Sinds een kleine week is er een nieuwe versie van AVG free uitgekomen, AVG free 10 ook wel AVG free 2011 genaamd. We raden iedereen aan om deze versie te

Nadere informatie

Handleiding installatie en gebruik. Ahsay OBM. Windows server Apple OS X Linux en UNIX-varianten

Handleiding installatie en gebruik. Ahsay OBM. Windows server Apple OS X Linux en UNIX-varianten Handleiding installatie en gebruik Ahsay OBM Windows server Apple OS X Linux en UNIX-varianten INHOUD 1 Over deze handleiding 2 Systeemvereisten 3 Installatie 3.1 Linux 3.2 BSD 4 Gebruik via de GUI 5 Helpdeks

Nadere informatie

Google Applicaties Online samenwerken. Paul Diliën ICT integratie 2012. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs

Google Applicaties Online samenwerken. Paul Diliën ICT integratie 2012. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Google Applicaties Online samenwerken Paul Diliën ICT integratie 2012 Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs

Nadere informatie

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Kris Luyten Karin coninx 17 januari 2002 Samenvatting De informatica kende een ware revolutie voordat men tot de desktop PC gekomen is. 20 jaar

Nadere informatie

TI 84-plus Software. TI Connect. Downloaden, installeren en gebruiken. Wouter Bailleul

TI 84-plus Software. TI Connect. Downloaden, installeren en gebruiken. Wouter Bailleul TI 84-plus Software TI Connect Downloaden, installeren en gebruiken Wouter Bailleul Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 TI Connect downloaden... 3 TI Connect installeren... 4 TI Connect gebruiken... 5 Verbinding

Nadere informatie

Computeralgebra. procedure GGD(a, b) c a ;d b ; while d 0 do { r rem(c, d); c d; d r; } g c; return(g) end

Computeralgebra. procedure GGD(a, b) c a ;d b ; while d 0 do { r rem(c, d); c d; d r; } g c; return(g) end FACULTEIT WETENSCHAPPEN Computeralgebra procedure GGD(a, b) c a ;d b ; while d 0 do { r rem(c, d); c d; d r; } g c; return(g) end dr. J. De Beule Vakgroep Zuivere Wiskunde en Computeralgebra keuzevak licenties

Nadere informatie

SEO search engine optimalisatie

SEO search engine optimalisatie SEO search engine optimalisatie SEO staat voor Search Engine Optimizer, iedereen kan een website maken maar is uw website ook goed uit te lezen door een zoekmachine? Een zoekmachine ziet uw website niet

Nadere informatie

GEOGEBRA IN DE EERSTE GRAAD. Kan dit wel? R. Van Nieuwenhuyze. Docent wiskunde en statistiek aan Ehsal, Brussel. Auteur Van Basis tot Limiet.

GEOGEBRA IN DE EERSTE GRAAD. Kan dit wel? R. Van Nieuwenhuyze. Docent wiskunde en statistiek aan Ehsal, Brussel. Auteur Van Basis tot Limiet. GEOGEBRA Kan dit wel? IN DE EERSTE GRAAD R. Van Nieuwenhuyze Docent wiskunde en statistiek aan Ehsal, Brussel. Auteur Van Basis tot Limiet. roger.van.nieuwenhuyze@skynet.be Geogebra in de eerste graad

Nadere informatie

Linux op de desktop: een computer voor mam

Linux op de desktop: een computer voor mam LinuxFocus article number 306 http://linuxfocus.org Linux op de desktop: een computer voor mam door Guido Socher (homepage) Over de auteur: Guido houdt van Linux om zijn flexibiliteit en omdat het veel

Nadere informatie

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I

Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I Technisch Ontwerp W e b s i t e W O S I WOSI Ruud Jungbacker en Michael de Vries - Technisch ontwerp Website Document historie Versie(s) Versie Datum Status Omschrijving / wijzigingen 0.1 20 nov 2008 Concept

Nadere informatie

Samengesteld door: Xerox Corporation Global Knowledge and Language Services 800 Phillips Road, Bldg. 0845-17S Webster, New York 14580-9791 USA

Samengesteld door: Xerox Corporation Global Knowledge and Language Services 800 Phillips Road, Bldg. 0845-17S Webster, New York 14580-9791 USA Windows-printerdrivers voor Xerox Production Print Services en CentreWare voor de Xerox Nuvera 100/120 Digitale kopieerapparaat/printer en het Xerox Nuvera 100/120 Digitale productiesysteem Aan de slag

Nadere informatie

OFFICE 30/09/2015 OFFICE 2016

OFFICE 30/09/2015 OFFICE 2016 Editie: september 2015 Flanders Nieuwsflash Bulletin brengt maandelijks een overzicht van de artikels die verschenen zijn op onze website als Flanders Nieuwsflash Express. Bezoek onze website voor de meest

Nadere informatie

Kijk eerst in Computer (Mijn Computer) van je werkplek. Welke stationsletters zie je op de PC?

Kijk eerst in Computer (Mijn Computer) van je werkplek. Welke stationsletters zie je op de PC? Korte omschrijving van dit practicum We zullen spelenderwijze ervaren wat enkele van de virtualisatietechnieken inhouden. We gaan aan de slag met een freeware applicatie voor het aanbieden van een gevirtualiseerde

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 1

Samenvatting Hoofdstuk 1 1.1 Software Categorieën 1. Je kunt software in twee manieren indelen: 1. Systeemsoftware 2. Applicatiesoftware Systeemsoftware Systeemsoftware regelt en ondersteunt de werking van de computer. Dus het

Nadere informatie

Uitwisselen van gegevens tussen uw grafisch Casio rekentoestel en de computer met de FX-INTERFACE PROFESSIONAL maar... HOE DOE JE DAT?

Uitwisselen van gegevens tussen uw grafisch Casio rekentoestel en de computer met de FX-INTERFACE PROFESSIONAL maar... HOE DOE JE DAT? 2007 Uitwisselen van gegevens tussen uw grafisch Casio rekentoestel en de computer met de FX-INTERFACE PROFESSIONAL maar... HOE DOE JE DAT? a Schermafdrukken maken b Gegevens, programma s doorsturen van

Nadere informatie

Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken

Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken Werkblad Cabri Jr. Constructie van bijzondere vierhoeken Doel Het construeren van bijzondere vierhoeken: parallellogram, ruit, vierkant. Constructies 1. Parallellogram (eerste constructie) We herhalen

Nadere informatie

TranSearch WEBPlus. Overzicht

TranSearch WEBPlus. Overzicht TranSearch WEBPlus Overzicht TranSearch WebPlus is de laatste in een lange rij intuïtieve oplossingen van UK Software Limited. TranSearch WebPlus is wederom een hoogstaande oplossing voor datamanagement

Nadere informatie

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines

Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Les 11: systeemarchitectuur virtuele machines Geavanceerde computerarchitectuur Lieven Eeckhout Academiejaar 2008-2009 Universiteit Gent Virtuele machines Motivatie Interfaces Virtualisatie: inleiding

Nadere informatie

http://www.exeleren.net http://ictwereld.blogspot.com

http://www.exeleren.net http://ictwereld.blogspot.com http://www.exeleren.net http://ictwereld.blogspot.com Kennismaking met exe learning en het programma exe 2007-10-07 exe elearning Pagina 1 van 15 Voorwoord Programma s om interactief lesmateriaal op pc

Nadere informatie

Atheneum Boom en ICT. Inleiding

Atheneum Boom en ICT. Inleiding Inleiding Vermits computers niet meer weg te denken zijn uit onze maatschappij, doet onze school dan ook haar uiterste best om onze leerlingen vaardigheden en attitudes bij te brengen op het gebied van

Nadere informatie

Enkele voorbeelden volstaan. Zie verder de Help-file van Matlab.

Enkele voorbeelden volstaan. Zie verder de Help-file van Matlab. 1 Inleiding Bij Stochastische Operations Research (2DD21 + SOR-deel van 2DD18) wordt software gebruikt: routines en procedures uit het pakket Matlab en uit een toolbox met Matlab-m-files die hoort bij

Nadere informatie

WAVIX Installatie Handleiding

WAVIX Installatie Handleiding Modelit Rotterdamse Rijweg 126 3042 AS Rotterdam Telefoon +31 10 4623621 info@modelit.nl www.modelit.nl in opdracht van RIKZ WAVIX Installatie Handleiding Modelit KvK Rotterdam 24290229 Datum 27 September

Nadere informatie

Van dvd naar webserver. Marcel Nijenhof Marceln@pion.xs4all.nl 18 Juli 2006 http://pion.xs4all.nl/lezingen/centos.pdf

Van dvd naar webserver. Marcel Nijenhof Marceln@pion.xs4all.nl 18 Juli 2006 http://pion.xs4all.nl/lezingen/centos.pdf Van dvd naar webserver Marcel Nijenhof Marceln@pion.xs4all.nl 18 Juli 2006 http://pion.xs4all.nl/lezingen/centos.pdf 1 Indeling Start installatie Wat is linux Wat zijn distributies Geschikte distributies

Nadere informatie

30 JAAR SLIMME HORLOGES IN 13 MEMORABELE EXEMPLAREN

30 JAAR SLIMME HORLOGES IN 13 MEMORABELE EXEMPLAREN 30 JAAR SLIMME HORLOGES IN 13 MEMORABELE EXEMPLAREN Jill Casters 9/09/14-10u09 Bron: ZDNet, IBT De befaamde Casio Databank uit de jaren 80. kos. Als Apple vanavond echt een iwatch lanceert, is dat niet

Nadere informatie

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr.

Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor. Opgedragen aan Th. J. Dekker. H. W. Lenstra, Jr. Numerieke aspecten van de vergelijking van Cantor Opgedragen aan Th. J. Dekker H. W. Lenstra, Jr. Uit de lineaire algebra is bekend dat het aantal oplossingen van een systeem lineaire vergelijkingen gelijk

Nadere informatie

Handleiding ALGEMENE HANDLEIDING VWORKSPACE. Versie: 1.2. Datum: 10 april 2014. Eigenaar:

Handleiding ALGEMENE HANDLEIDING VWORKSPACE. Versie: 1.2. Datum: 10 april 2014. Eigenaar: Handleiding ALGEMENE HANDLEIDING VWORKSPACE. Versie: 1.2 Datum: 10 april 2014 Eigenaar: I&A 1 Versie Datum Auteur Wijziging 1.0 2-11-2012 Tom Balke 1.1 10-12-2012 Tom Balke Nieuwe versie van vworkspace

Nadere informatie

Google Chrome Windows Vista Windows 7 Windows 8 8.1 Apple imac ibook Adobe Acrobat Reader

Google Chrome Windows Vista Windows 7 Windows 8 8.1 Apple imac ibook Adobe Acrobat Reader Probleem: bij het openen van de apdf ziet u een wit scherm i.p.v. de gegevens m.b.t. uw beheerrekening. Afhankelijk van de webbrowser, Windows versie of merk computer dat u gebruikt, kan dit probleem worden

Nadere informatie

In deze les staan we stil bij verschillende soorten software:

In deze les staan we stil bij verschillende soorten software: Les B-07 Software In deze les staan we stil bij verschillende soorten software: - systeemsoftware - applicatiesoftware - embedded software 7.1 Inleiding systeemsoftware Allereerst zullen we ons bezighouden

Nadere informatie

Propa e d e u s e taak 2

Propa e d e u s e taak 2 Propa e d e u s e taak 2 Introductie Cygwin voor studenten HTS Elektrotechniek Inhoudsopgave Installatie van Cygwin......1 Wat is Cygwin?......1 Waarom gebruiken wij Cygwin?...2 Systeemveiligheid...2 Installatie

Nadere informatie

CTI Installatie & Configuratie

CTI Installatie & Configuratie CTI Installatie & Configuratie Nimava Group BV Huis ter Heideweg 20 3705 LZ Zeist Inhoudsopgave InhoudsopgaveOfficeServLink (O.S.L.)... 1 OfficeServLink (O.S.L.)... 2 Wat is de OfficeServLink?... 3 Wanneer

Nadere informatie

Wiskunde in braille: de stand van zaken in Vlaanderen

Wiskunde in braille: de stand van zaken in Vlaanderen Wiskunde in braille: de stand van zaken in Vlaanderen Jan Engelen - Katholieke Universiteit Leuven Bart Simons - Blindenzorg Licht en Liefde / Anysurfer In april 2010 werd onder toezicht van de Vlaamse

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1: Ant...4

Inhoudsopgave. Hoofdstuk 1: Ant...4 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Ant...4 1.1 Inleiding...4 1.2 Ant installeren...5 1.3 Ant gebruiken...7 1.3.1 Een project maken...7 1.3.2 Mijn eerste Ant-script...10 1.3.2.1 Projects...10 1.3.2.2 Targets...11

Nadere informatie