Waarom bronnen in het onderwijs?

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Waarom bronnen in het onderwijs?"

Transcriptie

1 Michel Vanhalme De geschiedenis die leerlingen te verwerken krijgen staat ver van de gebeurtenis af. De werkelijk gebeurde geschiedenis is voor altijd verzonken en kan alleen nog in de geest worden opgeroepen. Wat is een historische bron? Voor een leerling kan dit bijv. enkel een blauw kadertje zijn in het handboek. Leerlingen kunnen zich zeer moeilijk een historische bron voorstellen. Om dit te kunnen doen, moeten de leerlingen kennis hebben van de meest voorkomende soorten bronnen en van de factoren die de waarde ervan bepalen. Een leerling heeft een bepaald gedragspatroon tegenover de studie van de geschiedenis. De leerling voelt zich al dan niet aangetrokken tot het vak, is enthousiast en kan zich inleven. Het gebruik van een authentieke bron zal daar ongetwijfeld bij kunnen helpen. De aard van het vak geschiedenis laat ons een onderscheid maken tussen het materiaal dat de informatie geeft, de methodes om het materiaal te verwerken en de eindproducten. Het gebruik van authentiek bronnenmateriaal kan enkel een stimulans bieden naar de leerling toe. Leerlingen hebben het vooral moeilijk met het onderscheid tussen primaire en secundaire bronnen. Geschiedenis wordt door leerkrachten vrijwel uitsluitend deductief gebruikt. Leerlingen krijgen een voltooid wetenschappelijk resultaat (het handboek, het betoog van de leraar) voorgeschoteld. Leraren regelen van daaruit hun werkzaamheden en trekken conclusies. De nadelen van een dergelijke werkwijze hangen met elkaar samen: de leerling ondergaat dit resultaat als onherroepelijk en afgerond, dus als iets waarbij voor hem maar weinig meer te doen is, tenzij het memoriseren van de stof. Zo krijgt de leerling geen proces te zien, maar integendeel iets dat als klaar overkomt en waarbij het een volgens een zekere wetmatigheid uit het ander lijkt voort te komen. Het moet hem/haar wel voorkomen alsof de hele geschiedenis gedetermineerd is. Geschiedenisonderwijs moet leerlingen uit zichzelf uit hun beperkte wereld leiden door hen de vroegere mensen te doen ontmoeten: mensen die hun eigen leven hadden, een leven dat zij niet geleefd hebben met het oog op de interesses en noden van het huidige geslacht. Wij, mensen van een latere tijd kunnen enkel door het contact met geschreven bronnen in de geschiedenis binnengaan. Illustraties, museumstukken en overblijfselen in situ mogen hun betekenis hebben, zij ontlenen die betekenis ten slotte alleen aan datgene wat we al van de geschiedenis weten door het woord. Geschiedenis is nu eenmaal wat volwassen mensen hebben gedaan. Dat volwassen gedoe komt ons voor de jeugd wel wat moeilijk voor en daarom passen we onze stof aan, door bijv. dingen weg te laten die we eigenlijk wel essentieel maar toch te moeilijk vinden, door in taal en woordkeus rekening te houden met het jeugdige bevattingsvermogen of wat wij daar voor aanzien. Iedere keer doen we de geschiedenis geweld aan. Hoe kan een mens volwassen worden, als hij niet met volwassenen in aanraking komt? De studie van de geschiedenis stimuleert de groei naar volwassenheid door de leerling in aanraking te brengen met een grotemensenwereld, die van de geschiedenis. De bronnen zijn niet met het oog op het kroost van latere geslachten geschreven, maar door volwassenen met het oog op hun eigen behoeften. De bron is niet voorbereid op de leerling. Ze is wat ze is. Het gebruik van bronnen in de klas in de tweede en derde graad. Werken met bronnen is een project dat over vier leerjaren loopt. Leraren kunnen op deze wijze de verticale samenhang in de leerplanrealisatie bewaken. Zo wordt ook een thema voor de vakwerkgroep aangeboden. Aan het einde van de tweede graad moeten de leerlingen kunnen doelgericht informatie opzoeken over het verleden en het heden op basis van duidelijk afgebakende opdrachten met gevarieerd en gedifferentieerd leermateriaal. De leerlingen kunnen tekstuele, auditieve, visuele, audiovisuele en multimediale informatie ordenen op basis van de criteria historische bron of historiografisch materiaal, met vermelding van de referentie. Eerste leerjaar van de tweede graad. Leerlingen worden in contact gebracht met het begrip bron en het begrip archief. De leerlingen kunnen het onderscheid maken tussen geschreven en niet geschreven bronnen. We behandelen vooral geschreven bronnen. Leerlingen moeten bovendien het onderscheid kunnen maken tussen een vervaardigd document en een echte historische bron. 3

2 Het vervaardigde document werd gemaakt door een gespecialiseerde historicus, lange tijd na de gebeurtenissen in een vorm die gekozen werd voor het doel. Zo is het boek van Jan Dumolyn over de Brugse opstand van een vervaardigd document. De stadsrekening is gemaakt in dezelfde tijd als de gebeurtenis. Het is bovendien gemaakt op een bijzondere drager (perkament) Eenmaal het onderscheid tussen een vervaardigd document en een echte historische bron uitgelegd moeten we de algemene aard van de bronnen bepalen. Het boek van Jan Dumolyn over de Brugse opstand van is een geschreven, niet-officieel, openbaar document. De stadsrekening is een geschreven officieel openbaar document. Bronnen die uitgaan van de overheid noemen we officiële bronnen, bronnen die uitgaan van een privé-persoon of van een bedrijf zijn niet officiële bronnen. Deze bronnen kunnen bovendien een privé karakter of een openbaar karakter hebben. Zo is een identiteitskaart een officiële geschreven bron met een privaat karakter. Leerlingen moeten dan ook leren een identificatiefiche op te stellen van een getuigenis en haar auteur. Dit betekent dat de leerlingen moeten kunnen antwoorden op vier vragen. 1 Wie is de auteur van de geanalyseerde bron. 2 Wat is het? Wat is de algemene aard van de getuigenis? 3 Waar werd de getuigenis gemaakt? 4 Wanneer werd deze getuigenis gemaakt? Tweede leerjaar van de tweede graad. Leerlingen passen de verworven kennis toe op het maken van een kwartierstaat. Aan het einde van de derde graad moeten de leerlingen kunnen doeltreffend informatie selecteren uit gevarieerd informatiemateriaal over een ruim geformuleerde historische of actuele probleemstelling en hun selectie van informatie kritisch verantwoorden. In het eerste leerjaar van de derde graad zoeken de leerlingen informatie op over één overgrootouder. In het tweede leerjaar zoeken de leerlingen informatie op over één andere overgrootouder en vergelijken ze de informatie. Verder in dit artikel wordt enkel het eerste leerjaar van de tweede graad toegelicht. Een bron uit het Brugse stadsarchief: een Brugse stadsrekening van 2 september september 1438 en de verwerking in de klas. Leerlingen moeten eerst en vooral het document leren kennen. Aangewezen is de behandeling in klas. Dit kan via eenvoudige afdruk tot en met een hypermoderne 3D-projectie. De vorm van de gegevensdrager zal voornamelijk door de leerkrachten zelf moeten worden bepaald. Deze bronnen kunt u downloaden via de website van de vereniging: De leraar moet telkens vertrekken vanuit het document zelf. Hij moet zich steeds opnieuw de vraag stellen: wat vertellen de eindtermen geschiedenis ons? Welke eindtermen kunnen gebruikt worden bij de verwerking van dit document? Een overzicht van de vakeigen eindtermen geschiedenis tweede graad aso: 14. De leerlingen kunnen doelgericht informatie opzoeken over het verleden en het heden op basis van duidelijk afgebakende opdrachten met gevarieerd en gedifferentieerd leermateriaal. 15. De leerlingen kunnen tekstuele, auditieve, visuele, audiovisuele en multimediale informatie ordenen op basis van de criteria historische bron of historiografisch materiaal met vermelding van de referentie. 19. De leerlingen kunnen aan de hand van vragen en op hun niveau omschreven opdrachten, informatie interpreteren en mogelijke betekenislagen achterhalen. 20. De leerlingen kunnen uit historische informatie een standpunt halen en daaromtrent een vraag formuleren. 23. De leerlingen kunnen uit historisch bronnenmateriaal en historiografische documentatie structureren en synthetiseren. Vertrekkende vanuit de leefwereld van de leerlingen kunnen we aannemen dat zij een document zien als een rol die je kunt openvouwen en onmiddellijk lezen. Denk maar aan de talrijke voorstellingen in films en vooral in stripverhalen. Leerlingen beseffen meestal niet dat een document bestaat uit perkament of papier, dat niet is opgerold maar gevouwen of gebonden. Dat aantonen aan de hand van een document is waardevol. De Brugse stadsrekening van 2 september september 1438, werd opgemaakt na de Brugse Opstand en is een perkamenten band met geschreven bladzijden die leerlingen niet onmiddellijk kunnen lezen. De leerlingen moeten ook weten wat een transcriptie is. Een omzetting van het handschrift in ons humanistisch geschrift. Dit gaat zeker voor het document uit de Brugse stadsrekening. Het is in Middelnederlands geschreven. Inhoudelijk moeten de documenten ook behandeld worden. De leraar kan zelf alles uitleggen. De leerling kan ook zaken opzoeken. Voorlopig laat ik in het midden wat er zal gebeuren. 4

3 Wanneer we het document lezen, kunnen we niet anders dan diverse vragen stellen zoals Waarom stadsrekeningen? Welke functie hadden ze? Hoelang bestaan ze al? Hoe werden ze opgemaakt? (boekhouding) De Brugse opstand. Situatieschets Plaatsen in tijd en ruimte De munten Indeling in ponden, schellingen en deniers Verschillende soorten munten in een stad Poorters Wat zijn poorters? Hoe krijg je het poorterschap? Uit deze denkoefening blijken heel wat problemen naar voor te komen. Welke kunnen door de leerlingen zelf opgelost en welke moeten door de leraar opgelost worden? Uitgaande van een foto van het gepresenteerde materiaal, zal de leraar in de klas proberen volgende verklaringen aan de leerlingen te geven. 1 uiterlijke toestand: Een aantal gebonden stukken perkament aan beide zijden beschreven gebonden in een lederen band. Een handschrift met andere lettertekens dan de onze. 2 transcriptie Regel 1 Regel 2 Regel 3 Regel 4 Item es te wetene dat binnen der tyd van de onruste die hier geweest heeft zekere ghebode ghedaen hebben gesijn op de poort[er]s en poort[ere]ssen van de stede verclaersende dat de ghoene die ute der stede ghetrocken waren weder binnen co[m]men zouden elc op de peyne van C [100] rijders bi virtute van welke ghebode gheinnet en[de] ontfanghen hebben ghesijn de som[m]en van penninghen op de p[er]soone hier naer verclaerst de welke som[men] van penninghen bekeert en[de] uitghegheven hebben ghesijn in den orboor en[de] costen en[de] lasten vander stede ende al eist zo dat vele vanden voors[eiden] p[er]sonen na der hand en[de] zichten der tyd vanden paise verzocht en[de] begheert hebben haer l[ieder]gheld aldus op heml[ieder] gheinnet weder te hebbene zegghende dat het met onghelike van heml[ieden] ontfanghen es nietmin henl[ieden] en es daeraf niet toegheseit noch ontseit maer es ghelaten staen in state zonder eenich verclaers daeraf ghedaen te zinne aldus rekenen Tresoriers en [de] doen hier af ontfanc in der manieren naer volghende Pieter Adorno 20 lb groten = 240 lb parisis Leerlingen proberen zelf een stukje tekst te ontcijferen. Leerlingen proberen de getranscribeerde tekst te lezen en te verklaren. 3 vertaling Rubriek: ontvangsten Vervolgens: men weet dat ten tijde van de onrust die hier heerste, er is afgekondigd dat de poorters van de stad, mannen en vrouwen, die toen uit de stad waren gevlucht, terug moesten komen. Bij hun terugkomst moesten ze een boete van 100 rijders elk betalen. Op basis daarvan heeft de stad van de hierna volgende personen geld ontvangen, dat dan ook is uitgegeven om de lasten en de onkosten van het stadsbestuur te dekken. Nadat de vrede was gekomen hebben veel van die mensen hun geld terug opgeëist, omdat die boete door het opstandig stadsbestuur onterecht is geïnd. Daarover is nu echter nog niets beslist. Daarom hebben de penningmeesters van de stad dit geld hier toch als ontvangsten ingeschreven. Daarop volgt over vier bladzijden een lijst met 68 namen met de som die ze elk hebben betaald, variërend van 1 tot 20 pond groten. 5 bezoek aan het Stadsarchief. Tonen van het document. Tonen van aanverwante documenten. (niets meer) Tonen van het archief. Bijzondere aandacht voor het gebouw. 4 inhoudelijk Stadsrekeningen. Wat zijn dit? De stadsrekeningen worden bewaard in het stadsarchief van Brugge. De reeks Brugse stadsrekeningen begint in Het is zeer uitzonderlijk dat dergelijke reeks documenten zo vroeg begint en zo goed bewaard is gebleven. De oudste stadsrekeningen zijn in het Latijn. Al in 1302 is men op het Middelnederlands overgeschakeld. De rekeningen bevatten informatie over zowat alle aspecten van de Brugse geschiedenis. De oudste stadsrekeningen zijn nog op perkamenten rollen neergeschreven. Vanaf 1283 zijn de rekeningen in registers neergeschreven. Het ontstaan van de stadsrekeningen moet in verband worden gebracht met het institutionaliseringsproces in de steden en de vroegste vormen van stedelijke administratie. Dit was het geval in de meest geavanceerde steden, zoals de Noord Italiaanse, Hanzea- 5

4 tische, Noord Franse en Engelse steden. Brugge en Gent hebben rekeningen vanaf 1280, Ieper vanaf 1297 (nu verloren). De oudst bewaarde rekeningen zijn daarom vaak niet de vroegste die bestaan hebben. De Brugse rekening van 1280 was zeker niet de eerste, maar wat van voor 1280 dateerde, is in de belfortbrand van dat jaar verloren gegaan. Er zullen waarschijnlijk vroeger stadsrekeningen geweest zijn in Brugge. Waarom zou een dergelijke economisch en politiek belangrijke stad achtergebleven zijn bij steden als Calais en Atrecht: in deze laatste stad deden de schepenen al voor 1241 regelmatig op het einde van het schepenjaar afrekening van hun financieel beheer. Wat de taal van de rekeningen betreft zien we overal een overgang van het Latijn naar de volkstaal. Engeland liep hierin sterk voorop. Voor Brugge ligt de scheidingslijn in 1302, althans voor wat betreft de netrekeningen. De kladrekeningen en de annex bescheiden bevatten er reeds vroeger Latijn en Middelnederlands, soms ook Frans, door elkaar. De omschakeling naar de volkstaal wordt verklaard vanuit de samenstelling van de stadsbesturen en de democratische vernieuwingen die er op verschillende plaatsen doorgevoerd werden. Wanneer de ambachtslieden hun plaats veroverden in het bestuur, moest voortaan verantwoording afgelegd worden aan mensen die geen Latijn kenden. Zo ook in Brugge, waar zoals bekend de ambachten na de Gulden Sporenslag als vertegenwoordiging van het volk in het bestuur gingen zetelen. Ook de materiële vorm van de rekeningen was in dezelfde periode aan verandering onderhevig. De oudste rekeningen waren rollen. De rotulus -vorm was trouwens al bekend uit de Oudheid en de vroege Middeleeuwen, en bleef het langst in voege in Engeland. Het gebruik van aaneen te naaien stroken perkament bood het voordeel dat verschillende schrijvers tegelijk aan het werk konden, want de vellen werden pas achteraf aaneengenaaid en tot een rol verwerkt. Anderzijds werd het raadplegen gecompliceerder naarmate het volume groter werd: in dit geval werd een register makkelijker te hanteren. In Brugge is enkel de oudste volledige rekening ( ) in rolvorm, de volgende zijn al registers. Wel bleven kladrekeningen en onderliggende bescheiden nog langer op rollen voorkomen. De rekeningen werden niet overal opgemaakt als verantwoordingsstukken tegenover de vorst. Men dient de plaatselijke balance of powers in ogenschouw te nemen om te zien hoever de controle van de vorst daadwerkelijk strekte. In veel steden kwam men tot twee exemplaren van de rekening: een voor de stadsmagistraat zelf en een voor de vertegenwoordigers van de burgerij. Eventueel was er ook nog een voor de vorst. De rekening is opgemaakt na de Brugse opstand We kunnen dan ook niet anders dan deze opstand te situeren in tijd en ruimte. Deze opstand was in de eerste plaats een stedelijke revolte tegen de pogingen tot centralisatie van de macht door Filips de Goede. Daarbij speelden de interne stedelijke sociale tegenstellingen de grootste rol. De groep handelskapitalisten die in Brugge de lakens uitdeelden werd in haar gezag betwist door ambachtslieden en ongeschoolde arbeiders. Na de nederlaag in 1438 was het verzet van de fiere Brugse volksmassa gebroken tot de dood van Karel de Stoute in De Poorters Het Brugse stadsarchief is in het bezit van poorterboeken : een reeks van 7 delen, lopende van 1418 tot 1794, met een hiaat tussen 1496 en Daarin werden de nieuwe poorters van de stad ingeschreven, die hun poorterrecht door koop hadden verworven. Het poorterschap was het statuut van burger, in het bezit van alle rechten in de stad. Niet iedereen die tijdens het Ancien Régime in Brugge woonde, was in dit geval. Als je uit een huwelijk van een burger geboren was, had je automatisch het statuut van poorter. Uiteraard was dit zo voor de meeste Bruggelingen. Je kon het poorterschap ook verkrijgen, bijv. door als vreemdeling te huwen met een poortersdochter of door gedurende minstens één jaar en één dag in de stad te verblijven en er belastingen te betalen. De gemakkelijkste manier was evenwel zich als poorter in te kopen. Het poortergeld dat daarvoor betaald moest worden, schommelde naargelang de tijdsomstandigheden en bedroeg in de 15de eeuw dubbel zoveel voor vreemdelingen die buiten Vlaanderen geboren waren als voor de Vlamingen. Slechts uitzonderlijk werd het poorterschap gratis verleend, bijv. aan personen die de stad een bijzondere dienst hadden bewezen of die er een nieuw bedrijf wilden vestigen. Het statuut van poorter was wel een belangrijke troef om een behoorlijk leven te kunnen opbouwen. Het bracht in de eerste plaats een aantal voorrechten mee op juridisch vlak. Maar belangrijker waren de economische privilegies, zoals de vrijstelling van tol in heel Vlaanderen en vooral de mogelijkheid tot het uitoefenen van ambachten en neringen in de stad. Ook het bekleden van stadsambten en het zetelen in het stadsbestuur was aan de poorters voorbehouden. Vandaar dat het voornaamste motief tot het verwerven van het poorterschap lag in de wens hier een beroep te komen uitoefenen. Vooral in de 15de eeuw, toen de uitstraling van Brugge uitzonderlijk groot was door de bloeiende handelsactiviteit en het verblijf van het Bourgondische hof, was de aantrekkingskracht van de stad op dat vlak ook bijzonder sterk. Vanaf het midden van de 16de eeuw moest men ook een attest van katholiciteit voorleggen. Een vreemdeling die het stedenburgerschap door koop wenste te verwerven, was verplicht ook een bewijs van goed gedrag mee te hebben. Na de aanvaarding door de stadsschepenen moest de kandidaat-poorter, vergezeld van een stedeling die voor hem borg stond, nog de eed afleggen. 6

5 In de poorterboeken werden alleen de namen genoteerd van de personen die hun poorterschap door koop verkregen. Dit staat uiteraard in verband met de comptabiliteit die eraan te pas kwam. Vandaar dat deze personen ook in de stadsrekeningen vermeld werden, in een aparte rubriek van ontvangsten. In principe zouden de namenlijsten in de poorterboeken en in de stadsrekeningen dezelfde moeten zijn. Maar in de praktijk komen er heel wat verschillen in voor. Namen die in de ene bron te vinden zijn, komen soms in de andere niet voor. Al met al bieden de stadsrekeningen een bijzonder belangrijke aanvulling op de eigenlijke poorterboeken, temeer nog gezien ze al vanaf 1281 beschikbaar zijn en dus tot 1417 de enige bron zijn voor de poorterslijsten. Een schilder als Jan Van Eyck hoefde evenwel geen poorter te worden: als hofschilder was hij daar net als de andere onderhorigen van het hof en de ambtenaren van de vorst (zoals de schout) niet aan onderworpen. Ook de geestelijken waren in principe geen burgers van de stad: zij behoorden tot de eigen rechtskring van de kerk. De vreemdelingen in de stad die, behielden het recht van de stad of het land waar ze vandaan kwamen. Hun natie verwierf hier speciale privilegies die het hen mogelijk maakten zonder moeilijkheden handel te drijven. Ze werden pas poorter wanneer hun handel verviel en ze hier een ander bestaan wilden opbouwen, zoals veel Spanjaarden vanaf het einde van de 16de eeuw. Nog ingezetenen die een ander burgerrecht genoten waren bijvoorbeeld de onderhorigen van het Proostse (een eigen rechtsgebied in de stad) en die van het Brugse Vrije (de vrijlaten ). Het geld. Sedert de 13de eeuw bestond in Europa een dubbele muntstandaard, n1. voor goud- en zilvermunt. De onderlinge waardeverhouding schommelde als gevolg van uiteenlopende vraag- en aanbodfactoren. Goudstukken hadden een zo hoge waarde, dat ze maar weinig in het courante betalingsverkeer voorkwamen. Hun gebruik strekte zich essentieel uit tot de internationale commerciële en politieke relaties, tot grote ondernemingen, transacties en beleggingen. In de 15de eeuw had de florijn - het klassieke goudstuk van Florence - in de Nederlanden ongeveer de waarde van tien tot twaalf daglonen van een metselaarsgezel, het equivalent van circa 59 pond boter, circa 94 pond gepekeld vlees, van 320 tot 410 gerookte haringen of 750 tot 825 eieren. Goudstukken dienden duidelijk niet voor de dagelijkse consumptie-uitgaven. Daarvoor bestond een variëteit van zilvermunten, waarvan die met de laagste waarde nauwelijks nog enig edel metaal bevatten. Het recht om munt te slaan behoorde vorsten toe. De verbrokkeling van de landsheerlijke macht vond dan ook zijn weerslag in een veelheid aan muntsoorten. Het circulatiegebied van zilvermunt was veel beperkter dan dat van goudstukken die door heel Europa en ook wel daarbuiten werden aanvaard. De waarde van een stuk werd bepaald door de hoeveelheid edel metaal die het bevatte, alsmede door het vertrouwen dat erin werd gesteld op grond van de economische sterkte en de politieke stabiliteit van het gebied van uitgifte. In de Nederlanden waren, in samenhang met de intense en wijdverspreide handelsrelaties, vrijwel alle Europese goudmunten in omloop. De belangrijkste daaronder waren de Italiaanse, namelijk de florijn van Florence, de genovino van Genua en de dukaat van Venetië. Ook de zilvermunten volgden oorspronkelijk buitenlandse, namelijk Italiaanse en Franse voorbeelden. Sedert de 13de eeuw werd namelijk naast de basismunt, de penning (denarius, denier), ook een zwaarder stuk geslagen met een waarde van 12 penningen: de groot (grosso, gros). In de Bourgondische Nederlanden is de Vlaamse groot de basis van het gehele muntstelse1. De Brabantse, Artesische, Hollandse munten hadden doorgaans een van de Vlaamse afgeleide waarde. Op basis van de penning werden volgens een vaste verhouding rekenmunten gehanteerd, waarvoor dus geen muntstukken bestonden, maar die in boekhoudingen als veelvouden dienden: 12 Penningen = 1 Schelling 20 Schellingen = 1 Pond 1 Pond = 240 Penningen Dit universele rekenstelsel werd tot 1973 nog in Groot-Brittannië gebruikt. In de Bourgondische Nederlanden werden courant de volgende pondenstelsels gebruikt, telkens gebaseerd op een reële penning: Pond groten Vlaams (= 240 groten) Pond Parisis (1/12 van het pond groten Vlaams, dus =20 groten Vlaams) Pond van 40 groten Vlaams. Goudstukken werden niet aangeduid met een cijfer of waardeverhouding, daar deze immers veranderlijk was. Men gaf ze een naam volgens de beeldenaar. Een van de belangrijkste goudmunten in de Bourgondische Nederlanden was de rijder of cavalier die in 1433 werd uitgegeven. Hij woog 3,626 gram en bevatte 992,2 0/00 goud. In 1496 had hij een waarde van 79 groten Vlaams. Besluit: dit artikel schenkt bijzondere aandacht aan het gebruik van bronnen in de klas. De leerkracht bepaalt zélf hoe hij/zij het zal verwerken in de klas. Het is slechts een begin van een leerlijn,die over vier leerjaren loopt. Het brengt leerlingen in contact met een bron. In een volgend artikel zullen we proberen de leerling in contact te brengen met het archief. 7

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x Jaarplan GESCHIEDENIS Algemene doelstellingen Eerder gericht op kennis en inzicht 6 A1 A2 A3 A4 A5 Kunnen hanteren van een vakspecifiek begrippenkader en concepten, nodig om zich van het verleden een wetenschappelijk

Nadere informatie

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten

Amersfoort. De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van de steden. Voorbeeld van stadsrechten Onderzoeksvraag; Waardoor kregen mensen in de steden en op het platteland steeds meer vrijheid en kregen stedelingen steeds meer bestuursmacht? (VOGGP) ontwikkeling Dit deden ze bijvoorbeeld door de steden

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem

Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem Heerlijkheid ter Hoyen in Markegem Een heerlijkheid is een bestuursvorm voortkomend uit een feodale onderverdeling van het overheidsgezag in de middeleeuwen. De centrale persoon van de heerlijkheid was

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

Als ouders uit elkaar gaan

Als ouders uit elkaar gaan Als ouders uit elkaar gaan Inhoud 3 > Als ouders uit elkaar gaan 4 > De Raad voor de Kinderbescherming 6 > Het ouderschap blijft bestaan 7 > Informatie en consultatie 9 > De rol van de Raad 11 > De rechter

Nadere informatie

In den naam Gods amen.

In den naam Gods amen. In den naam Gods amen. Albrecht, bij de gratie Gods, paltsgraaf op den Ryn, graaf van Henegouwen, Holland, Zeeland en heer van Friesland, allen die deze brief nu of in de toekomst zullen lezen saluut en

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

Geld. Ontstaan van geld

Geld. Ontstaan van geld Geld Ontstaan van geld Onze voorouders hadden geen geld. Als ze iets nodig hadden, ruilden ze dat. Dit heet ruilhandel. De bakker ruilde brood bij de slager voor vlees enz. Op een dag wilde iemand weten

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 35494 11 december 2014 Regeling van de Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 3 december 2014, 2014-0000179202,

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID

BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID BEGINSELEN VAN EUROPEES FAMILIERECHT BETREFFENDE OUDERLIJKE VERANTWOORDELIJKHEID PREAMBULE Erkennende dat ondanks de bestaande verschillen in de nationale familierechten er evenwel een toenemende convergentie

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60

Onderzoekscompetenties. Schooljaar 2015-2016. GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 GO! atheneum Campus Kompas Noordlaan 10 9230 Wetteren 09 365 60 60 Schooljaar 2015-2016 E-mail: ka.wetteren@g-o.be atheneum@campuskompas.be Website: www.campuskompas.be/atheneum Scholengroep Schelde Dender

Nadere informatie

GENTMOMENTEN. lessenreeks n.a.v. de stadsklassen 21 tot 23 april 2009

GENTMOMENTEN. lessenreeks n.a.v. de stadsklassen 21 tot 23 april 2009 GENTMOMENTEN lessenreeks n.a.v. de stadsklassen 21 tot 23 april 2009 Overzicht van de verschillende Gentmomenten. 1. Pointillisme in de drie hoofdkleuren op zwartwitfoto s van Gent 2. Wat zegt Gent ons

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233

Stedelijke burgerij hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62233 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62233 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Rapport. Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland.

Rapport. Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland. Een extra stap Rapport Rapport naar aanleiding van een klacht over de politiechef van de regionale eenheid Noord- Nederland. Datum: 16 april 2015 Rapportnummer: 2015/076 2 Klacht Verzoeker klaagt erover

Nadere informatie

Basisles 4: Windows Movie Maker

Basisles 4: Windows Movie Maker Basisles 4: Windows Movie Maker Onderwerp Het hanteren van het programma Windows Live Movie Maker: foto s toevoegen, overgangen selecteren, muziek toevoegen, film opslaan Leeftijd/Doelgroep Alle leerjaren

Nadere informatie

SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN

SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN SENIORENADVIESRAAD SINT- NIKLAAS STATUTEN ARTIKEL 1: oprichting Op datum van 27 juni 1968 werd de Stedelijke Raad voor de Derde Leeftijd te Sint-Niklaas opgericht. Er is een hernieuwing van de statuten

Nadere informatie

5Fiche. tzitemzo... als je een minderjarige vreemdeling bent in België. Recht op onderwijs van minderjarige vreemdelingen.

5Fiche. tzitemzo... als je een minderjarige vreemdeling bent in België. Recht op onderwijs van minderjarige vreemdelingen. 5Fiche tzitemzo... als je een minderjarige vreemdeling bent in België Recht op onderwijs van minderjarige vreemdelingen. I. RECHT OP ONDERWIJS Volgens art. 28 van het Kinderrechtenverdrag heeft elk kind

Nadere informatie

REKENMUNT EN KLINKENDE MUNT IN DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN

REKENMUNT EN KLINKENDE MUNT IN DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN REKENMUNT EN KLINKENDE MUNT IN DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN Een complee en intieme relatie (13 de 18 de eeuw) Willy Geets Leuven, 28 oktober 2014 Verzoek van FV Regio Leuven Muntgebruik in hertogdom Brabant?

Nadere informatie

Didactische fiche bij eindopdracht

Didactische fiche bij eindopdracht Didactische fiche bij eindopdracht 1. Beginsituatie van de leerlingen Dit is een geschiedenisles voor A-stroom, 1 ste graad 2 de jaar. Ik werk met het handboek Historia 2. hebben al gezien hoe de Griekse

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2002 Nr. 112. Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid 50 (1986) Nr. 2 1 ) TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2002 Nr. 112 A. TITEL Europees Verdrag inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid van internationale niet-gouvernementele

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd

Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd Sla dit document eerst in je persoonlijke map op en begin er dan in te werken! NAAM: KLAS: 1. Chronologisch bakenen we twee perioden af. De middeleeuwen

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

1. Welke formaliteiten moet men vervullen om persoonlijk te kunnen deelnemen aan de algemene vergadering?

1. Welke formaliteiten moet men vervullen om persoonlijk te kunnen deelnemen aan de algemene vergadering? Geachte aandeelhouders, Deze nota is bedoeld om U te begeleiden bij de toepassing en de naleving van de formaliteiten om toegelaten te worden op de bijzondere algemene vergadering van de Aannemingsmaatschappij

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009

Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 Grafische sector West-Vlaanderen Werkt 2, 2009 De grafische sector in West-Vlaanderen Foto: : Febelgra Jens Vannieuwenhuyse sociaaleconomisch beleid, WES De grafische sector is zeer divers. Grafische bedrijven

Nadere informatie

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed

Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed Verdrag inzake de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel en bed De Staten die dit Verdrag hebben ondertekend, Geleid door de wens de erkenning van echtscheidingen en scheidingen van tafel

Nadere informatie

GULDENSPORENSLAG 1302

GULDENSPORENSLAG 1302 GULDENSPORENSLAG 1302 11 juli is de officiële feestdag van Vlaanderen. In 1302, meer dan 700 jaar geleden dus, vond op die dag de Guldensporenslag plaats. In deze les gaan we op onderzoek uit naar deze

Nadere informatie

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard.

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard. Gouden Johannis Voor betalingen van grote bedragen werd met name de in Brazilië geslagen Portugese gouden Johannis gebruikt, vernoemd naar koning Johan V (1706-1750) van Portugal, die het goudstuk in 1722

Nadere informatie

A D M I N I S T R A T I E V O O R W A A R D E N

A D M I N I S T R A T I E V O O R W A A R D E N A D M I N I S T R A T I E V O O R W A A R D E N van: Stichting Jubileumfonds 1948 en 2013 voor het Concertgebouw statutair gevestigd te Amsterdam d.d. 1 september 2011 Definities. Artikel 1. In deze administratievoorwaarden

Nadere informatie

Als ouders uit elkaar gaan

Als ouders uit elkaar gaan Als ouders uit elkaar gaan Inhoud 3 > Als ouders uit elkaar gaan 4 > De Raad voor de Kinderbescherming 6 > Het ouderschap blijft bestaan 7 > Informatie en consultatie 9 > De rol van de Raad 11 > De rechter

Nadere informatie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie In een vitrine in de oude sacristie van de St. Plechelmusbasiliek te Oldenzaal is een

Nadere informatie

Officieel online spelreglement Power of Brows (hierna het Reglement genoemd)

Officieel online spelreglement Power of Brows (hierna het Reglement genoemd) Officieel online spelreglement Power of Brows (hierna het Reglement genoemd) De firma L Oréal Belgilux N.V., Divisie Producten Grote Publiek (hierna de Organisator genoemd) met maatschappelijke zetel te

Nadere informatie

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 4 e leerjaar groep 6

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 4 e leerjaar groep 6 Schrijfpalet HANDLEIDING Inleiding HANDLEIDING 4 e leerjaar groep 6 In het onderwijs heeft het traditionele schrijven van een opstel steeds meer plaats gemaakt voor een meer gestructureerde activiteit.

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 5 > Maakt u zich zorgen over een kind? 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen van Kinderbescherming

Nadere informatie

De Oude Kaasmakerij. Algemeen

De Oude Kaasmakerij. Algemeen Lesbrief De Oude Kaasmakerij Algemeen Deze lesbrief is opgemaakt voor het lager onderwijs. Voor leerlingen uit eerste, tweede en derde graad van het basisonderwijs werd een specifieke rondleiding uitgewerkt

Nadere informatie

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem

Taalvaardigheid Preventie en remediëring. -betrokkenheid verhogende werkvormen creëren -een maximale -herformuleren de lln het probleem Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET LEREN LEREN EN GOK Voet@2010 leren leren en thema s gelijke onderwijskansen Socio-emotionele ontwikkeling (1ste graad)

Nadere informatie

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen?

Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? Met welk werk kunnen kinderen uit groep 5-6 thuiskomen en hoe kunt u uw kind thuis helpen? In groep 5-6 nemen kinderen steeds vaker werk mee naar huis. Vaak vinden kinderen het leuk om thuis aan schooldingen

Nadere informatie

I.4 school historische les - 1ste graad S.O.

I.4 school historische les - 1ste graad S.O. I.4 school historische les - 1ste graad S.O. Inhoud WOI heeft een grote invloed op het dagelijks leven in het bezette Brugge. Ook het schoolgaan wordt er niet eenvoudiger op. Voor de oorlog gingen jongens

Nadere informatie

Verzamelen. Les 1. Verzamelen pagina 1 t/m 4. Doelen. Lesomschrijving. bij de erfgoedlessen Een Doos Voor Later. Docentenhandleiding groep 7 en 8

Verzamelen. Les 1. Verzamelen pagina 1 t/m 4. Doelen. Lesomschrijving. bij de erfgoedlessen Een Doos Voor Later. Docentenhandleiding groep 7 en 8 Regionaal Historisch Centrum Eindhoven Postbus 191, 5600 AD Eindhoven www.rhc-eindhoven.nl Docentenhandleiding groep 7 en 8 Verzamelen bij de erfgoedlessen Een Doos Voor Later Les 1 Verzamelen pagina 1

Nadere informatie

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN

Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8. Behorend bij de tentoonstelling. Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN Lesbrieven voor de basisschool Groep 6 t/m 8 Behorend bij de tentoonstelling Anton Heyboer DE HAARLEMSE JAREN 23 november 2012-19 mei 2013 Inhoudsopgave 1. Tijdelijke tentoonstelling Anton Heyboer De Haarlemse

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ beleid maken/ financiering regelen

www.rkdiaconie.nl/ beleid maken/ financiering regelen VERANTWOORD OMGAAN MET CARITASGELDEN Situering Dit lesmateriaal geeft een gedegen aanzet over hoe u verantwoord om kunt gaan met caritasgelden. De doelstellingen zijn: 1. U weet wat het begrip caritasgelden

Nadere informatie

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp

Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Mr. P.H.A.M. Peters Hoff van Hollantlaan 5 Postbus 230 5240 AE Rosmalen Nijmegen, 9 maart 2010 Betreft: aanvullend advies inzake erfdienstbaarheid Maliskamp Geachte heer Peters, Bij brief van 12 november

Nadere informatie

Aanvraag Belgische nationaliteit

Aanvraag Belgische nationaliteit Aanvraag Belgische nationaliteit De nationaliteits verleent het recht om de Belgische nationaliteit te verkrijgen op basis van het afleggen van een. De wet over de Belgische nationaliteit is vanaf 1 januari

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

WAT TE DOEN? Het huwelijk. MAS_mariages_NL.indd 1 16/07/15 10:21

WAT TE DOEN? Het huwelijk. MAS_mariages_NL.indd 1 16/07/15 10:21 WAT TE DOEN? Het huwelijk MAS_mariages_NL.indd 1 16/07/15 10:21 Het huwelijk... WAT TE DOEN? 2 MAS_mariages_NL.indd 2 16/07/15 10:21 Aan de toekomstige bruid, aan de toekomstige bruidegom, ullie hebben

Nadere informatie

Beste leerkracht, Concept

Beste leerkracht, Concept Beste leerkracht, In deze handleiding vindt U alle informatie over de stadswandeling doorheen het historisch centrum van Antwerpen die we ontwikkeld hebben in het kader van het project Rockox feest!. Concept

Nadere informatie

Als opvoeden een probleem is

Als opvoeden een probleem is Als opvoeden een probleem is Inhoud 3 > Als opvoeden een probleem is 3 > De Raad voor de Kinderbescherming 4 > Maakt u zich zorgen over een kind? 5 > Opvoedingsproblemen 6 > De rol van de Raad 10 > Maatregelen

Nadere informatie

Deposito- en Consignatiekas

Deposito- en Consignatiekas AANVRAAGFORMULIER VOOR TEGEMOETKOMING VOOR EEN TAK 21-LEVENSVERZEKERING, onderworpen aan het Belgisch recht. (met uitzondering van de volledige tweede pijler ) 1/11 Deel 1 Voorwaarden om in aanmerking

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Eindtermen Nederlands lager onderwijs

Eindtermen Nederlands lager onderwijs Eindtermen Nederlands lager onderwijs Bron: www.ond.vlaanderen.be/dvo 1 Luisteren De leerlingen kunnen (verwerkingsniveau = beschrijven) de informatie achterhalen in: 1.1 een voor hen bestemde mededeling

Nadere informatie

Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s

Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s Huisonderwijs Communicatie aan de CLB s In het decreet betreffende het onderwijs XXIII werden een aantal nieuwe maatregelen doorgevoerd met betrekking tot huisonderwijs. Daarin werd ook een rol voorzien

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486. (de Vennootschap )

Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486. (de Vennootschap ) Deceuninck Naamloze vennootschap Brugsesteenweg 374 8800 Roeselare RPR Gent, afdeling Kortrijk BTW BE 0405.548.486 (de Vennootschap ) BIJZONDER VERSLAG VAN DE RAAD VAN BESTUUR OVEREENKOMSTIG ARTIKELEN

Nadere informatie

HANDBOEK VAN EEN WAGENMAKER 1799-1810

HANDBOEK VAN EEN WAGENMAKER 1799-1810 HANDBOEK VAN EEN WAGENMAKER 1799-1810 In de 5de jaargang van "Wissekerke" blz. 21-26 verscheen een artikel over "De wagenmakers Joos". Negen opeenvolgende generaties van die familie werkten in de wagenmakerij.

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

Wie wil gaan samenwonen heeft twee keuzes: feitelijk of wettelijk samenwonen.

Wie wil gaan samenwonen heeft twee keuzes: feitelijk of wettelijk samenwonen. Wie wil gaan samenwonen kan er voor kiezen louter feitelijk samen te wonen, dan wel wettelijk te gaan samenwonen. De keuze die men daarbij maakt, heeft heel wat juridische en fiscale gevolgen. Hoe zit

Nadere informatie

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van het Sint- Barbaracollege te Gent

Verslag over de opvolgingsdoorlichting van het Sint- Barbaracollege te Gent Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming Onderwijsinspectie Hendrik Consciencegebouw Koning Albert II-laan 15 1210 BRUSSEL doorlichtingssecretariaat@ond.vlaanderen.be www.onderwijsinspectie.be Verslag

Nadere informatie

3 ministers : de Leden van het Verenigd College, bevoegd voor het beleid inzake Bijstand aan personen;

3 ministers : de Leden van het Verenigd College, bevoegd voor het beleid inzake Bijstand aan personen; 15 OKTOBER 1998. Besluit van het Verenigd College betreffende de erkenning, de opleiding van het personeel en de kostprijs van de bemiddeling van de instellingen voor schuldbemiddeling. HOOFDSTUK I. -

Nadere informatie

Studieaanbod Schooljaar 2015-2016

Studieaanbod Schooljaar 2015-2016 Studieaanbod Schooljaar 2015-2016 SINT-LODEWIJKSCOLLEGE Beste leerling Met deze brochure in de hand kun je zien welke studierichtingen in het Sint- Lodewijkscollege aangeboden worden. Het is een waaier

Nadere informatie

STAD GENT STEUNMAATREGEL DUURZAAM ONDERNEMEN. Periode 2010-2012. THEMA:Bedrijf en Buurt

STAD GENT STEUNMAATREGEL DUURZAAM ONDERNEMEN. Periode 2010-2012. THEMA:Bedrijf en Buurt STAD GENT STEUNMAATREGEL DUURZAAM ONDERNEMEN Periode 2010-2012 THEMA:Bedrijf en Buurt 1 Artikel 1 - Algemeen De ontwikkeling van een duurzame samenleving is één van de speerpunten die opgenomen is in de

Nadere informatie

GIDS M.B.T. DE GEWONE ALGEMENE VERGADERING VAN SOLVAY NV OP 8 MEI 2012

GIDS M.B.T. DE GEWONE ALGEMENE VERGADERING VAN SOLVAY NV OP 8 MEI 2012 GIDS M.B.T. DE GEWONE ALGEMENE VERGADERING VAN SOLVAY NV OP 8 MEI 2012 Deze Gids is opgesteld met als doel om bepaalde nieuwe bepalingen toe te lichten die van toepassing zijn op de volgende gewone algemene

Nadere informatie

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017

ADVIES. Raad Volwassenenonderwijs. 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017 ADVIES Raad Volwassenenonderwijs 28 juni 2005 RVOL/MDR/ADV/017 Advies over modulaire opleidingen in de studiegebieden Talen en NT2 van het secundair OSP, in uitvoering van artikel 15 van het decreet volwassenenonderwijs

Nadere informatie

I. BEREKENING VAN HET GEMIDDELD PERSONEELSBESTAND A. Alle personeelsleden. Gemiddeld personeelsbestand in 2010 ... A1 =... B1 251 ... A2 =... B2...

I. BEREKENING VAN HET GEMIDDELD PERSONEELSBESTAND A. Alle personeelsleden. Gemiddeld personeelsbestand in 2010 ... A1 =... B1 251 ... A2 =... B2... Identiteit:.. Repertoriumnummer:.. Ondernemingsnr. of nationaal nr.:. TABEL voor de berekening van de vrijstelling voor bijkomend personeel (artikel 67ter van het Wetboek van de inkomstenbelastingen 1992)

Nadere informatie

1 De Johannes de Doperschool, een bijzondere school

1 De Johannes de Doperschool, een bijzondere school Inhoud 1 Johannes de Doperschool, een bijzondere school 2 Ontstaan van het Daltononderwijs 3 De drie principes 4 Wat betekent het voor onze praktijk? 5 Is het voor ieder kind geschikt? 6 En op het voortgezet

Nadere informatie

HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN

HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN HOOFDSTUK 16 PRAKTISCH EXAMEN INHOUDSOPGAVE TITEL PAGINA 1. Voor welke categorie?... 2 2. Wie kan deelnemen?... 3 3. Voor te leggen documenten... 3 3.1. Documenten van de begeleider... 4 3.2. Documenten

Nadere informatie

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS)

REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) Latijns-Amerika Studies (LAS) BA programma REGELING BACHELOR SCRIPTIE (specialisatie Geschiedenis LAS) De Bacheloropleiding Latijns-Amerika Studies (specialisatie geschiedenis) wordt in het tweede semester

Nadere informatie

Samenstelling van de ouderraad

Samenstelling van de ouderraad DECRETALE OUDERRAAD Inhoudstabel Inhoudstabel... 2 Samenstelling van de ouderraad... 3 Werking van de ouderraad en het huishoudelijk reglement... 3 Wijziging Participatiedecreet vanaf 1 september 2014:...

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Stichting Kwaliteit Haptotherapie Nederland

Stichting Kwaliteit Haptotherapie Nederland blad 1 Naam en Zetel Artikel 1 1. De stichting draagt de naam: Stichting Kwaliteit Haptotherapie Nederland. 2. Zij heeft haar zetel in de gemeente Apeldoorn. Doel Artikel 2 1. De stichting heeft ten doel

Nadere informatie

HOOFDSTUK 21 AANMAAK VAN EEN RIJBEWIJS

HOOFDSTUK 21 AANMAAK VAN EEN RIJBEWIJS HOOFDSTUK 21 AANMAAK VAN EEN RIJBEWIJS INHOUDSOPGAVE TITEL PAGINA I. AAN TE VULLEN RUBRIEKEN - VOORZIJDE... 2 1. Naam, Voornamen, geboortedatum en plaats... 2 2. Plaats van afgifte en nummer van het rijbewijs...

Nadere informatie

Kosten eigen aan de werkgever

Kosten eigen aan de werkgever CLAEYS & ENGELS Advocaten Vorstlaan 280 1160 Brussel Tel +32 2 761 46 00 Fax +32 2 761 47 00 Kosten eigen aan de werkgever info@claeysengels.be www.claeysengels.be www.iuslaboris.com De bedragen die aan

Nadere informatie

Processies en documentair erfgoed

Processies en documentair erfgoed Processies en documentair erfgoed Joris Colla KADOC-KU Leuven Studiedag Op handen gedragen Leuven, 16 november 2013 Inhoud 1. Het archief als collectief geheugen van een processie 2. Zorgen voor de toekomst:

Nadere informatie

UITTREKSEL uit het register der beslissingen van de gemeenteraad gehouden te Deerlijk ZITTING van 01.12.2011

UITTREKSEL uit het register der beslissingen van de gemeenteraad gehouden te Deerlijk ZITTING van 01.12.2011 UITTREKSEL uit het register der beslissingen van de gemeenteraad gehouden te Deerlijk ZITTING van 01.12.2011 Waren aanwezig : Claude CROES, burgemeester voorzitter gemeenteraad; Ann ACCOU, Jo TIJTGAT,

Nadere informatie

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 3 e leerjaar groep 5

HANDLEIDING HANDLEIDING. Inleiding. 3 e leerjaar groep 5 Schrijfpalet HANDLEIDING Inleiding HANDLEIDING 3 e leerjaar groep 5 In het onderwijs heeft het traditionele schrijven van een opstel steeds meer plaats gemaakt voor een meer gestructureerde activiteit.

Nadere informatie

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II

1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II 1: De nederlanden komen in verzet tegen Filips II Wat wilden Karel V en Filips II bereiken? Op politiek gebied wilden ze dat de macht van de regering in Brussel vergroot werd Grote ontevredenheid onder

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder)

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de sector Bouw Beginsituatie:

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Hoe/Wanneer het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi)*** informeren?

Hoe/Wanneer het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi)*** informeren? Huisonderwijs * Wat is huisonderwijs? elk onderwijs, gegeven aan leerplichtige leerlingen, buiten een erkende, gefinancierde of gesubsidieerde school (door de Vlaamse, Franse of Duitstalige Gemeenschap)

Nadere informatie

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken?

Deze (autarkisch agrarische samenleving) veranderde in de tijd van steden en staten (11 e en 12 e eeuw).wat waren de Oorzaken? Onderzoeksvraag; Waar en waardoor konden in de Tijd van Steden en Staten, oude steden weer tot bloei komen en nieuwe steden ontstaan? In vroege middeleeuwen was er sprake van een agrarische samenleving

Nadere informatie

via de online catalogus?

via de online catalogus? BIBLIOTHEEK TORHOUT Handleiding BOEKENPAKKETTEN Torhoutse basisscholen 1. SELECTIE MAKEN Hoe vraag ik een boekenpakket aan via de online catalogus? 1) Ga naar Google en tik 'Catalogus Torhout'. Klik daarna

Nadere informatie

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen

Leerlijn leren leren. 4 Leerlijn leren leren. 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 4 Leerlijn leren leren Leerlijn leren leren 1 2 3 4 5 6 1 Strategieën om kennis op te bouwen en problemen op te lossen 1 De lln kunnen losse gegevens leren ze: a betekenis te geven ze te situeren in een

Nadere informatie

Extracten van het wetboek van vennootschappen

Extracten van het wetboek van vennootschappen Extracten van het wetboek van vennootschappen Art. 533bis. [ 1 1. De oproepingen tot de algemene vergadering van een vennootschap waarvan de aandelen zijn toegelaten tot de verhandeling op een markt als

Nadere informatie

OBS Het Ruimteschip HUISHOUDELIJK REGLEMENT OUDERRAAD DEFINITIE. Artikel 1

OBS Het Ruimteschip HUISHOUDELIJK REGLEMENT OUDERRAAD DEFINITIE. Artikel 1 OBS Het Ruimteschip HUISHOUDELIJK REGLEMENT OUDERRAAD DEFINITIE Artikel 1 Ouders: de ouders, voogden en verzorgers van de leerlingen die aan school zijn ingeschreven. Ouderraad: de geledingenraad van ouders

Nadere informatie

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes

KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes KONING ARTHUR visie en organisatieprincipes Ed Knies Koning Arthur; visie en organisatieprincipes Welkom Dit boek is een moreel boek voor professionals. Met moreel bedoelen we dat er binnen organisaties

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

1996 betreffende de verschillende identiteitsdocumenten voor kinderen onder de twaalf jaar

1996 betreffende de verschillende identiteitsdocumenten voor kinderen onder de twaalf jaar 1/6 Advies nr 08/2013 van 13 maart 2013 Betreft: ontwerp van koninklijk besluit tot wijziging van het koninklijk besluit van 10 december 1996 betreffende de verschillende identiteitsdocumenten voor kinderen

Nadere informatie

dossier : 1 behandelaar :

dossier : 1 behandelaar : dossier : 1 Doorlopende tekst van de statuten van de stichting Stichting Kumbatio Nederland, zoals laatstelijk gewijzigd bij akte op tweeëntwintig augustus tweeduizend dertien voor mevrouw Mr Imke Maria

Nadere informatie

ARCHIVEREN JONGEREN TOT 27 JAAR. door Eljakim Schrijvers

ARCHIVEREN JONGEREN TOT 27 JAAR. door Eljakim Schrijvers ARCHIVEREN JONGEREN TOT 27 JAAR door Eljakim Schrijvers ARCHIEFWET HOOFDLIJNEN VAN DE WET 1995 Vorming van archief en het beheer daarvan door overheidsorganisaties Vervreemding Openbaarheid WET BESCHERMING

Nadere informatie

het verhaal achter de postzegel

het verhaal achter de postzegel Missie 3 het verhaal achter de postzegel het verhaal achter de postzegel 1. WAT IS EEN POSTZEGEL? Een postzegel is een stukje papier met een bepaalde waarde dat je rechts bovenaan op een envelop plakt.

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Privacyreglement Hulp bij ADHD

Privacyreglement Hulp bij ADHD Privacyreglement Hulp bij ADHD Paragraaf 1: Algemene bepalingen Artikel 1: Begripsbepaling In dit reglement wordt in aansluiting bij en in aanvulling op de Wet bescherming persoonsgegevens (Staatsblad

Nadere informatie