Inaugural Address, November 25, 2011 Dean faculty of Architecture,

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inaugural Address, November 25, 2011 Dean faculty of Architecture,"

Transcriptie

1 1 Intreerede, 25 november 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Decaan faculteit Bouwkunde, TU Delft Inaugural Address, November 25, 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Dean faculty of Architecture, TU Delft

2 2

3 3 Intreerede, 25 november 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Decaan faculteit Bouwkunde, TU Delft Inaugural Address, November 25, 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Dean faculty of Architecture, TU Delft

4 4

5 4 Wie heeft hier de leiding? Intreerede, 25 november 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Decaan faculteit Bouwkunde, TU Delft 34 Who is in charge here? Inaugural Address, November 25, 2011 Prof. ir. Karin Laglas, Dean faculty of Architecture, TU Delft 65 Beeld / Images 149 Beeld colofon / Image credits Colofon / Colophon

6 6

7 Wie heeft hier de leiding? Mijnheer de Rector Magnificus, leden van het College van Bestuur, Collegae hoogleraren en andere leden van de universitaire gemeenschap, Zeer gewaardeerde toehoorders, Dames en heren, 7 Inleiding Het stormt in de gebouwde omgeving. Deels wordt dat veroorzaakt door de huidige financiële crisis. Investeringen vallen daardoor stil. De bouw wordt zwaar geraakt. Sinds eind 2008 is de werkgelegenheid bij architectenbureaus met veertig procent afgenomen. Gedeeltelijk is hier sprake van een tijdelijk effect; iedereen houdt in het oog van de storm de adem in. Het tijdelijke effect zal weer afnemen als de storm luwt. Maar er is ook sprake van meer structurele veranderingen. Demografische veranderingen bijvoorbeeld. In West-Europa gaan we van bevolkingsgroei naar stabilisatie en in sommige regio s zelfs krimp. De bouwopgave verschuift van nieuwbouw naar vernieuwen binnen het bestaande. We willen zuiniger omgaan met onze natuurlijke hulpbronnen. Ook in de samenleving vindt een transitie plaats. Goed geïnformeerde burgers eisen hun plek op. Complexiteit kenmerkt de nieuwe context in de gebouwde omgeving. Om in die complexiteit vooruit te komen is leiderschap nodig. Passend leiderschap. Dat is het kernthema van deze rede. Ik wil toewerken naar de vraag welke competenties nodig zijn om effectief leiding te geven aan het ontwerpen van de gebouwde omgeving. En in het verlengde daarvan bij wie die leidende rol zou

8 kunnen liggen. Vanzelfsprekend brengt dat de vraag met zich mee wat dat voor onze faculteit betekent. En wat het betekent voor de kennis, kunde en vaardigheden van de nieuwe bouwkundigen die we op onze faculteit opleiden. Mijn fascinatie voor leiderschap in complexe opgaven wortelt in mijn praktijkervaring in binnenstedelijke gebiedsontwikkeling. En in die fascinatie ligt natuurlijk ook een link naar mijn rol als decaan. In het laatste deel van deze rede zal ik in drie hoofdthema s mijn visie op de faculteit toelichten. Ik gebruik in deze rede mede het gedachtengoed van collega-faculteit Techniek, Bestuur en Management wat betreft het besturen van processen en besluitvorming. Ook speel ik leentjebuur bij de collega s van Industrieel Ontwerpen waar het de rol van gebruikers in het ontwerpproces betreft. En natuurlijk gebruik ik de kennis ontwikkeld bij de verschillende afdelingen van onze faculteit, met name van de afdeling Real Estate & Housing.(1) Tenslotte put ik uit de omvangrijke literatuur over leiderschap. 8 Mijn praktijkervaring wend ik in deze rede mede aan als bron voor reflectie. Daarmee sluit ik aan bij het concept van de reflective practitioner zoals onder meer Donald Schön (1983) dat beschreven heeft. Kernpunt is leren door te doen. Ontwerpers weten meer dan ze kunnen vertellen, ontwerpen is een vaardigheid. Centraal in het gedachtegoed van Schön staat kritische reflectie op het eigen handelen in de praktijk en bewustwording van de opvattingen, ideeën, onzekerheden en angsten achter dat handelen. Hiermee zijn professionals in staat hun denken en handelen aan te passen en zo tot verbetering van hun handelen te komen. Daarbij gaat het dus in feite om een proces van zelf-leiderschap. De verkenning in deze rede vormt een opmaat voor de leeropdracht

9 waarmee ik een vakinhoudelijke bijdrage aan de faculteit wil leveren. Veranderingen in de gebouwde omgeving Laat ik eerst de context van leiderschap in de gebouwde omgeving in beeld brengen. De architect en de opdrachtgever van de ingrijpende renovatie van het Ministerie van Financiën in Den Haag zeggen daarover het volgende: Jeroen van Schooten (architect en directeur van Meyer en Van Schooten Architecten): Als architect moet je steeds meer opereren in een complex veld van opdrachtgever, gebruikers en overheid. In het specifieke geval van de transformatie van het Ministerie van Financiën werkten we met betrokken partijen zoals adviseurs, maar ook mede-consortiumgenoten, de bouwer en de facilitaire dienstverlening. Dat heeft, mede doordat er een contract is voor vijfentwintig jaar, de rol van de architect wezenlijk veranderd. Hij kan daardoor een grotere invloed uitoefenen op het totale product en tot en met de nazorg betrokken zijn. Dat maakt de rol van de architect interessanter. 9 Peter Jägers (Directeur Generaal van de Rijksgebouwendienst): Bij een complexe opgave als een grote renovatie in het centrum van De Haag die binnen tijd en budget gerealiseerd moet worden, met daarnaast ook een gebruiker die steeds hogere eisen stelt aan het gebruik van het gebouw over een periode van tien, vijftien, twintig jaar, kun je niet meer op de traditionele manier aanbesteden. Je moet hiervoor naar een aanbesteding toe, waarbij je vanaf het allereerste begin de toekomst, exploitatie en onderhoud, meeneemt in je contract. Dit project staat in vele opzichten model voor de actuele bouwopgave. Het betreft de ingrijpende

10 aanpassing transformatie is een beter woord van een bestaand gebouw in een binnenstedelijke context. Het oude gebouw is een voorbeeld van het brutalisme, een niet door iedereen evenzeer gewaardeerde architectuurstroming uit de jaren zestig en zeventig. In dit geval van de hand van Rijksbouwmeester Jo Vegter en Rijksgebouwendienstarchitect Mart Bolten. Bij de transformatie is het gebouw - met respect voor het oorspronkelijke karakter ervan - ingrijpend aangepast om het te laten aansluiten bij de eisen van de huidige tijd. Daarbij is het veel transparanter gemaakt en verbonden met het publieke domein van de stad. Het gebouw bevat nu 1850 werkplekken ten opzichte van 1450 hiervoor. Daarbij is het geschikt gemaakt voor een nieuwe manier van werken; meer gericht op openheid en ontmoeting. Het gebouw is eveneens ingrijpend verduurzaamd. Gemeten aan de kritieken zijn vriend en vijand het er grosso modo over eens dat de transformatie goed gedaan is. Niet voor niets mocht het project recentelijk nog uit handen van minister Schultz van Haegen de eerste PPS Award(2) ontvangen. 10 Ook op andere wijze staat het gebouw model voor veranderingen in de gebouwde omgeving. Het is ontworpen en gerealiseerd in een DBFMO constructie. Een tongbrekende formule die staat voor Design, Build, Finance, Maintain en Operate. Kort gezegd komt dit erop neer dat de opdrachtgever een overeenkomst afsluit met een partij vaak een consortium rondom een bouwer die voor een lange periode, bijvoorbeeld vijfentwintig jaar de volledige zorg voor het project op zich neemt; inclusief onderhoud, energiegebruik en facilitaire functies zoals de schoonmaak en beheer van het restaurant. Deze werkwijze grijpt op twee manieren in op de traditionele manier van werken. Ten eerste wordt gestimuleerd om de gebruiksfase nadrukkelijk in het ontwerp mee te nemen. Oplossingen die zich pas op langere termijn uitbetalen komen daarmee in

11 beeld. Daarmee is iedereen wel blij. Daarnaast brengt deze werkwijze ook andere posities voor partijen in het ontwerpproces met zich mee. De opdrachtgever formuleert zijn eisen aan de voorkant van het proces en staat meer buiten de fasen van ontwerp en realisatie. De bouwer krijgt als primaire contractpartner van de opdrachtgever in feite de leiding over het ontwerpproces en over de architect. Het traditionele proces wordt daarmee op zijn kop gezet. De meningen zijn verdeeld of dat een goede werkwijze is. In de praktijk blijkt het moeilijk om een bouwopgave als het Ministerie van Financiën voor elkaar te krijgen. Kernpunt daarbij vormen de vele betrokkenen en hun vaak uiteenlopende meningen en belangen. Het tot stand brengen van de gebouwde omgeving is nu eenmaal niet iets wat in eenzaamheid kan gebeuren. Voor een hutje op de hei misschien nog wel, hoewel? Bij alle andere opgaven zijn vele partijen betrokken. Vaak is er alleen al aan ontwerperskant sprake van een heel leger, zoals bijvoorbeeld bij het project Oosterdokseiland in Amsterdam. 11 Naast ontwerpers spelen gebruikers, toekomstige eigenaren en vele andere actoren een rol: de gemeentelijke stedenbouwkundige dienst, de lokale politiek, de brandweer en laten we de omwonenden niet vergeten. We doen als bouwkundigen nu eenmaal ons ding - vergeef me het populaire taalgebruik - midden in de maatschappij. Letterlijk. Fysiek luid en duidelijk voor iedereen zichtbaar en onvermijdbaar. De actoren; vraagkant en oplossingenkant Laten we eerst de actoren bij het ontwerpen van de gebouwde omgeving onder de loep nemen. Ik onderscheid de vraagkant ; de kant van de klant; degene die bepaalt wat het moet worden. In de gebouwde omgeving spreken we meestal over de opdrachtgever. En de oplossingenkant, de kant waar de oplossingen

12 worden ontworpen. Ik begin bij de vraagkant. In de gebouwde omgeving is het niet eenduidig wie precies de klant is. Wie bepaalt waaraan een gebouw of de gebouwde omgeving moet voldoen? Net als Sven Bertelsen en Stephen Emmitt (2005) zie ik drie verschillende klantgroepen; toekomstige gebruikers, de toekomstige eigenaar en de maatschappij. Rollen kunnen samenvallen. Bij een villa zijn eigenaar en gebruiker meestal dezelfde. In het geval van het Glass House van Philip Johnson bijvoorbeeld was de eigenaar en gebruiker ook nog eens de ontwerper. 12 Bij een huurwoning is dat anders. Hier zijn eigenaar en gebruiker niet dezelfde. Complicerend is dat de drie verschillende klantgroepen verschillende en soms tegenstrijdige eisen stellen. Zo kijkt een gebruiker vooral naar hoe hijzelf het gebouw kan gebruiken. Een eigenaar denkt meer in termen van flexibiliteit. Als meerdere verschillende gebruikers met het gebouw uit de voeten kunnen is dat een betere borging van de waarde van zijn investering op lange termijn. De overheid kijkt vooral naar hoe het gebouw in de omgeving past en in hoeverre het voldoet aan de uitgangspunten van overheidsbeleid en legt vanuit daar eisen op aan het ontwerp. Soms zijn die in strijd met de eisen van gebruiker en eigenaar. Ook is het beleid helaas geen constante. Een extra complicatie. Door de verschillende invalhoeken valt het niet altijd mee om de drie klantgroepen op een lijn te krijgen. Een leidende rol daarin speelt de feitelijke opdrachtgever, zeg maar degene die de rekeningen betaalt. Deze persoon bevindt zich ergens in de klantdriehoek. Soms is het iemand die namens een van de drie klantgroepen opereert. Die wordt dan aangeduid als gedelegeerd opdrachtgever. Soms ook is het een vierde partij die voor eigen risico opereert, een projectontwikkelaar.

13 Met name in de afgelopen decennia, voor de crisis, was dat bij grotere projecten en gebiedsontwikkelingen vaak het geval. Er is onder architecten veel gemor over projectontwikkelaars. Niet altijd ten onrechte. Voor sommige projectontwikkelaars staat het financiële resultaat centraal, niet het gebouwde resultaat. Goede projectontwikkelaars spelen echter juist een belangrijke rol in het verzoenen van de vaak tegenstrijdige eisen van de drie klantgroepen juist omdat ze even afhankelijk zijn van alle drie. Een mooi voorbeeld van leiderschap. Laten we nu kijken naar de kant waar de oplossingen worden ontworpen. Vanzelfsprekend zien we daar de architect. Al naar gelang de opgave kan het ook een landschapsarchitect zijn of een stedenbouwer kortheidshalve spreek ik over de architect. Daarnaast zijn er technische ontwerpers zoals de constructeur, de installatie adviseur, de bouwfysicus en tegenwoordig steeds vaker ook een duurzaamheidsadviseur. En de bouwers. 13 Er zijn verschillende manieren waarop dit proces geleid kan worden. Van oudsher heeft de architect hier de lead. Er heeft zich evenwel een ontwikkeling voorgedaan waarbij het leiden van het ontwerpproces een separate rol is geworden. Soms wordt deze rol ingevuld vanuit het architectenbureau de projectleider. Maar soms ook is het een aparte persoon vanuit een aparte organisatie. De bouwmanager, die overigens vaak is opgeleid aan de faculteit Bouwkunde. In het ultieme geval leiden de gedelegeerd opdrachtgever en de bouwmanager samen het ontwerpproces. In ontwerperskringen bestaat weinig enthousiasme over dit model. Bij hen heerst het gevoel dat ze de leiding zijn kwijtgeraakt. Toch is deze situatie natuurlijk niet voor niets ontstaan.

14 Leiderschapscompetenties en complexiteit spelen, zoals we zullen zien, daarbij een belangrijke rol. Mijn collega decaan Theo Toonen liet tijdens zijn oratie in november 2011 een filmpje van een zwerm vissen zien. Zijn stelling was dat in de zwerm niemand de leiding heeft. Mijn observatie was dat de om de zwerm heen zwemmende dolfijnen - uit op een smakelijke hapje - de leiding hadden. De buitenwereld die het systeem leidt. Een mooi beeld. Een systeem moet tenslotte reageren op de buitenwereld. Anderzijds zou het misschien fijn zijn geweest als een vis in de zwerm de leiding had genomen en met een briljant plan de zwerm weggeleid had van het gevaar van de happende dolfijnen. 14 Vroeger was het allemaal eenvoudig. De opdrachtgever was eigenaar én gebruiker en de maatschappij was eenduidig en gezagsgetrouw. In deze context had de architect de centrale rol in het ontwerpproces. Hij communiceerde met de opdrachtgever en met de maatschappij. Hij was de spil van het ontwerp en bouwproces en klaarde als bouwheer namens de opdrachtgever de klus. Op deze wijze zijn overigens prachtige projecten tot stand gebracht. Het is trouwens niet zo dat in die eenduidiger tijd de relatie tussen opdrachtgever en architect altijd zonder problemen was. Zo klaagde Andrea Palladio, een architect die in de zestiende eeuw prachtige villa s in de Veneto bij Venetië ontwierp al over zijn opdrachtgevers. Gerrit Smienk en Johannes Niemeijer (2011) halen zijn geklaag aan in hun prachtig boek Palladio, de villa en het landschap. Midden in een verhandeling over de gewenste verhoudingen en versieringen bij het ontwerp van een villa verzucht Palladio: (...) maar de architect is regelmatig verplicht zich te schikken naar de wensen van degenen die hem betalen in plaats van te doen wat hij zou moeten doen. (3) Kennelijk is er spanning

15 tussen wat de architect en wat de opdrachtgever wil. De architect ervaart blijkbaar nog een hogere opdrachtgever dan de feitelijke opdrachtgever die zijn rekening betaalt. Heeft hij een opvatting over wat de klant zou moeten willen, vanuit een normatief beeld van wat hij passend vindt voor de opgave? Ziet hij zichzelf wellicht als de echte opdrachtgever? Met dank aan een van onze hoogleraren, professor Riedijk, laat ik u bijgaand schilderij zien. Het illustreert deze positie prachtig. U ziet een jong stel in beeld gebracht dat de opdracht gaf voor dit doek. De schilder, Jan van Eyck, beeldt ze uit met de voor die tijd gebruikelijke allegorische verwijzingen. In het midden evenwel ziet u een spiegel met daarin de afbeelding van de schilder. Hij geeft zichzelf een centrale plaats in dit schilderij! Wil dat zeggen dat hij zichzelf eigenlijk als het echte middelpunt ziet? En is dat bij architecten eigenlijk ook zo? 15 De architect wordt gekozen door de opdrachtgever. Net als de Arnolfini s voor schilder Van Eyck kozen. Als het goed is kiest een opdrachtgever een bepaalde architect omdat diens werk en gedachtenwereld hem aanspreken. Hij is bereid energie te stoppen in gesprekken met de architect over diens denkwereld en over de opgave. En is hij in staat om zijn wensen en eisen op een voor de architect begrijpelijke manier over te dragen. Goed opdrachtgeverschap is een wezenlijke factor voor een succesvol project. Het is dan ook een belangrijk element van het leiderschap in de gebouwde omgeving. Sommige opdrachtgevers zijn natuurtalenten, Truus Schröder wellicht. (Hoewel zij wel een hele nauwe relatie had met de architect van haar keuze.) Anderen hebben baat bij scholing. Zeker professionele opdrachtgevers, dat wil zeggen meer dan eenmalige opdrachtgevers. Met de brede kennis die wij binnen

16 onze faculteit hebben zijn wij bij uitstek in staat om een belangrijke bijdrage te leveren aan professioneel opdrachtgeverschap. Ik ben dan ook zeer ingenomen met ons voornemen om samen met een aantal belangrijke institutionele opdrachtgevende partijen een leerstoel op dit vlak in het leven te roepen. Toenemende complexiteit Zoals ik eerder heb aan gegeven is het vooral de complexe context van projecten die vraagt om adequaat leiderschap. Deze context is aanzienlijk ingewikkelder geworden dan in de tijd van het Rietveld Schröder huis en de Van Nellefabriek. Ik wil dit op twee manieren illustreren: met het werk van managementwetenschapper Henry Mintzberg (1983), die met name kijkt naar de organisatiekant en aan de hand van de grotere rol van gebruikers waarover Josephine Green (2007), lange tijd Directeur Trends en Strategie bij Philips, interessante dingen zegt. 16 Het alom geroemde Plan Zuid van Berlage uit 1915 voldeed nog aan wat Mintzberg (1983) aanduidt als een systeem met one radical actor. Er was één duidelijke opdrachtgever die tegelijk de toekomstige eigenaar de gebruikers en de maatschappij vertegenwoordigde. De gemeente wist wat goed was en de maatschappij hield zich eraan. Inmiddels zijn we beland in een systeem dat zich kenmerkt door meerdere actoren, meerdere doelen en een grote invloed van de buitenwereld. Ook vindt er een permanent onderhandelingsproces over doelen en oplossingen plaats binnen wat Mintzberg (1983) aanduidt als de project authority : de leiding van het project. Vanuit mijn praktijk herken ik dit sterk. Bijvoorbeeld bij de ontwikkeling van het Stadshart Amstelveen waar ik deel uitmaakte van de publiek private samenwerking om deze binnenstedelijke gebiedsontwikkeling tot stand te brengen.(4)

17 17 Het opdrachtgeverschap is hier uiterst diffuus. Er is sprake van meerdere eigenaren, meerdere gebruikers en ook de maatschappij heeft meerdere actoren en gezichten. En ook aan de ontwerpkant zijn er meerdere actoren; stedenbouwers, architecten en adviseurs. Allemaal hebben deze actoren eigen doelen, dromen, opvattingen en allergieën. Professor Ernst ten Heuvelhof van TBM spreekt in het kader van dit soort projecten over too many hands ; teveel kapiteins op het schip.(5) Hij duidt dat als de oorzaak van de ellelange doorlooptijden van complexe infrastructurele projecten. Hoogleraar bestuurskunde Geert Teisman (2005) heeft het over systemen die luisteren naar de wetten van chaos. Kernpunt in het leiding geven aan een dergelijk systeem is het op één lijn brengen van de vaak uiteenlopende opvattingen en belangen van de verschillende betrokkenen, zonder dat een bloedeloos compromis ontstaat. Vaak gaat het om vraagstukken waarvoor niet één eenduidige goede oplossing bestaat; zogenaamde wicked problems. Alleen in een zoekend proces met de betrokkenen kunnen verschillende oplossingen worden verkend en aan de hand daarvan nieuwe oplossingen worden ontdekt die alle betrokkenen voldoende aanspreken. Dat gaat niet vanzelf. Onze praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling Friso de Zeeuw (2007) spreekt in dit kader over het vinden van doorwaadbare plaatsen. Het vraagt specifieke leiderschapscompetenties om dergelijke doorwaadbare plaatsen te vinden of te maken. Natuurlijk zijn niet alle processen zo ingewikkeld als de gebiedsontwikkeling Stadshart Amstelveen. Tegelijkertijd durf ik de stelling wel aan dat ook kleinschaligere projecten in de huidige en toekomstige praktijk een behoorlijke complexiteit zullen kennen. Bijvoorbeeld omdat we steeds meer in de bestaande bebouwing ingrijpen. En door de zeer mondige bevolking die goed zijn weg weet in de bezwaarprocedures.

18 En last but not least door de toenemende rol van de gebruikers; een tweede belangrijke bron van de toegenomen complexiteit in de gebouwde omgeving. Toenemende rol van gebruikers Peter Jägers zegt over de rol van de gebruiker het volgende: Ook wij als Rijksgebouwendienst hebben in het verleden vooral gekeken naar het gebouw en de techniek van het gebouw. Als het ging om duurzaamheid hebben we ons vooral gefocust op het gebouw. De gebruiker vonden wij soms ook wel lastig. Dat soort denken is vandaag de dag ondenkbaar. De eindgebruiker moet vanaf het allereerste begin centraal staan. Wat dat betreft hebben we met het Ministerie van Financiën een prachtig voorbeeld, want de gebruikers zijn hier ambassadeurs van het gebouw. Ze zijn er trots op. 18 Josephine Green (2007) is van mening dat consumenten geen overvloed aan keuzes voorgeschoteld willen krijgen, maar graag deelgenoot zijn bij het bepalen wat het product is. Ook voor de gebouwde omgeving geldt dit. Gebrek aan betrokkenheid van gebruikers wordt door sommigen zelfs als dé oorzaak van de crisis in het vastgoed gezien. De bouwproductie heeft zich volgens hen losgezongen van degenen die er gebruik van maken. Volgens Green (2007) past de behoefte van gebruikers om betrokken te zijn, in een maatschappelijke trend waarbij de mens een steeds centralere plaats inneemt. Die gebruikers zijn bovendien meer dan ooit tevoren goed geïnformeerd, met dank aan internet. Zij ziet een beweging van een technology led society via een market led society naar een socially led society. Het is de maatschappelijke transitie waar we in zitten. In de gebouwde omgeving zien we dit onder meer in particulier opdrachtgeverschap. In Nederland is dit nu zo n tien procent van de woningbouwproductie.(6) Green (2007) heeft het vooral over consumentenproducten. Dat is eerder het domein van Industrieel

19 Ontwerpen dan dat van Bouwkunde. Voor de gebouwde omgeving ligt het ingewikkelder, omdat zoals we al zagen, eigenaar en gebruiker hier niet altijd samenvallen en omdat de impact van het gebouwde op onze leefomgeving zo groot is. Een Senseo is nu eenmaal minder dominant aanwezig dan een gebouw. (7) Desalniettemin beschrijft Green (2007) een maatschappelijke beweging die ook voor de gebouwde omgeving van belang is. Interessant daarbij is de rol die ze toekent aan de combinatie van onderzoek en ontwerp als voorwaarde voor gebruiksgerichte innovatie. Belangrijk is ook dat de benadering die ze voorstelt van ontwerpers vraagt om niet vanuit één ontwerpbenadering te opereren, maar om meerdere mogelijkheden te doordenken en in beeld te brengen. Dat vereist bij ontwerpers een open en nieuwsgierige houding en het besef dat er bij veel opgaven niet maar één goede ontwerpoplossing is. En dat de uiteindelijke oplossing gevonden moet worden in samenwerking met andere disciplines en actoren. Een belangrijk punt om aan onze huidige en toekomstige studenten én medewerkers over te brengen. 19 Leiderschapscompetenties Wat leert dit alles ons over leiderschap en leiderschapscompetenties bij het tot stand brengen van de gebouwde omgeving? Bij dit leiderschap gaat het primair om het richting geven aan betrokkenen in een proces waarin het herkennen en creëren van doorwaadbare plaatsen centraal staat. Welke competenties zijn daarbij nu doorslaggevend?(8) De Master City Developer opleiding waarin wij samenwerken met de Erasmus Universiteit Rotterdam organiseerde in juni 2011 een seminar over competenties in gebiedsontwikkeling. Een paar prominenten uit de praktijk werd daarbij gevraagd om een filmfragment te laten zien ter illustratie van een

20 naar hun idee belangrijke competentie. Riek Bakker grande dame van de grote stedelijke projecten in ons land liet een fragment zien van dirigent Valery Gergiev. Zij verwees daarbij naar drie competenties die ik hier in mijn eigen woorden vertaal.(9) - Een dirigent moet de muziek door en door kennen ik noem dat kennis van de inhoud. - Hij of zij moet ervaring hebben; eindeloos repeteren en daardoor weten hoe dirigeren werkt ik noem dat procesvaardigheid. - Hij of zij moet passie voor de muziek hebben ik noem dat bevlogenheid. Ik sluit me reflecterend op mijn praktijkervaring bij het belang van deze competenties aan. Maar ik wil er nog twee aan toevoegen: besluitvaardigheid en het vermogen ogenschijnlijke tegenstellingen te verzoenen. 20 We hebben zo-even gezien hoe ingewikkeld het speelveld van de gebouwde omgeving met zijn vele actoren kan zijn. Besluitvorming is daarbij een vitaal en kwetsbaar punt. Maar al te vaak wordt er eindeloos in rondjes gedraaid omdat de ene actor op een bepaald punt een andere kant op wil dan een andere. Op een gegeven moment zit de discussie muurvast en in het slechtste geval raakt de sfeer tussen betrokkenen bedorven. De gebouwde omgeving heeft baat bij leiders die voorkomen dat het zover komt. Naar mijn ervaring gaat het daarbij om het daadwerkelijk luisteren naar ieders waarden, dromen en allergieën en het eindeloos genereren van oplossingen die daarop inspelen. Dan gaat het proces lopen. Het leiderschap zit dan deels in het samen zoeken. Timing is hierbij vitaal. Goede timing creëert een doorwaadbare plaats. Daarbij is het naar mijn mening van groot belang is om niet te snel in handjeklap te vervallen. Een snel

21 compromis werkt meestal verderop in het proces tegen. Compromissen zijn onvermijdelijk maar het moeten goede compromissen zijn waarbij gezocht wordt naar het verzoenen van verschillen in plaats van ze eenvoudigweg uit te onderhandelen (Trompenaars en Hampden-Turner, 2004). Mijn verkenning brengt me vooralsnog tot vijf belangrijke competenties voor het leiderschap in de gebouwde omgeving. U ziet ze hier samengevat. - Inhoudelijke kennis van de gebouwde omgeving en ruimtelijk ontwerpen; - gedrevenheid om de gebouwde omgeving te verbeteren; - procesvaardigheid; - goed getimede besluitvaardigheid; - het vermogen tegenstellingen te verzoenen. Een belangrijke conclusie hierbij is dat inhoud en proces hand in hand gaan. Alleen procesmanagement is niet genoeg. Alleen inhoud ook niet. Om leiding te kunnen geven aan de ontwerpprocessen van vandaag en morgen is juist de combinatie van procesvaardigheid en inhoudelijkheid vitaal.(10) 21 Wie heeft de leiding? Maar wie moet het nu zijn die de leiding heeft? Is het een speciale functie? Of kan het ook een ontwerper zijn die de leidende rol vervult? Terug naar de oude bouwmeester misschien? Het kunnen ontwerpen van een mooi gebouw of een stedenbouwkundig of landschappelijk ensemble kent een eigen set competenties. Ontwerpend denken bijvoorbeeld en gevoel voor hoe je een plek betekenis geeft. Daarbij dringt zich dan de vraag op of het totaal aan competenties dat nodig is om zowel het object te ontwerpen als leiding te geven aan het ontwerpproces

22 niet te breed is om zich in één mens te laten verenigen. Maar misschien wel belangrijker is echter dat leiding geven aan het ontwerpproces een zekere neutraliteit vereist ten aanzien van de verschillende klantgroepen; empathie om je in hun leefwereld in te leven; luisteren en vragen stellen; geen vooringenomen beeld hebben; niet zelf in het centrum van het schilderij willen staan; traditioneel zijn dat niet de competenties die bij alle ontwerpers even sterk ontwikkeld zijn. Ook hier ligt voor onze faculteit een opgave. Jeroen van Schooten over de transformatie van het Ministerie van Financiën: Bij dit project hebben we niet rechtstreeks voor de Rijksgebouwendienst gewerkt, maar voor een consortium. Dat consortium bestond uit een aannemer, maar ook een facilitair dienstverlener, een financier en mensen die het onderhoud doen. Dat maakt dat je als architect een coördinerende taak op je kunt nemen. Dat hebben we hier ook gedaan. En dat maakt dat je positie als de architect veel sterker is dan in veel traditionele projecten. 22 Wat Van Schooten zegt is interessant. Hier was dus kennelijk sprake van een over meerdere personen verdeeld leiderschap, met de architect in een coördinerende rol. En ook komt de uitvoerende partij in beeld als deelnemend in dat leiderschap. In de actuele complexe opgaven is vaak sprake van meerdere leidende personen in een ontwerpproces. Het zou wel eens zo kunnen zijn dat de oplossing zit in complementariteit. Enerzijds meer proces georiënteerde maar wel inhoudelijk geschoolde en betrokken managers en anderzijds open, nieuwsgierige, creatieve ontwerpers die geschoold zijn in hoe het ontwerpproces werkt, die gezamenlijk de weg vinden naar de doorwaadbare plaatsen. Niet too many hands, maar een linker- en een rechterhand. Daarmee zouden we voor het antwoord op de vraag wie de leiding heeft in het ontwerpproces

23 misschien toch weer uitkomen bij de bouwheer, zei het in een nieuwe collectieve gedaante. Visie op de faculteit Laat ik nu overstappen naar het leiden van onze faculteit. De ontwikkelingen die ik hiervoor beschreven heb vormen onderdeel van de context waarin onze faculteit staat. Ik zie een steeds complexer wordend werkveld. Zowel inhoudelijk als in proces. Ik zie een veranderende bouwopgave en daarmee een veranderend vak. En ik zie dat onze faculteit een rol van grote betekenis kan spelen als thought leader in ons werkdomein. Besturen van de faculteit is de belangrijkste taak van een decaan. Geen sinecure in het geval van Bouwkunde wordt mij vaak voorgehouden. Onze faculteit kent immers een roemruchte bestuurlijke historie. Bovendien zijn er tal van actuele uitdagingen. Leiderschap of stuurmanskunst is ook voor onze faculteit van belang. Zelf houd ik erg van leiderschap by interaction. Door luisteren en praten met elkaar ontdekken wat het goede is en daarnaartoe werken. Maar ik doe dat natuurlijk wel vanuit een visie. 23 Laat ik u onder drie thema s laten zien hoe ik naar de agenda voor onze faculteit kijk: - De wereld verbeteren - Netwerken - Veranderen De wereld verbeteren De wereld verbeteren. Een beetje megalomaan, ik geeft het toe, maar vooruit. Wat mij persoonlijk aantrekt in het werken aan de gebouwde omgeving is de grote maatschappelijke relevantie ervan. Het is immers onze leefomgeving. Er zijn tal van maatschappelijke problemen die om ruimtelijke oplossingen vragen. Van verstedelijkingsvraagstukken tot de have nots

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world

Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world Reshaping the way you think and act to deal with the complex issues of today s world HOE GAAT HET NU? We zetten allemaal verschillende methoden in om vraagstukken op te lossen, oplossingen te ontwerpen

Nadere informatie

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM

Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM Uitnodiging Security Intelligence 2014 Dertiende editie: Corporate IAM 5 maart 2014 De Beukenhof Terweeweg 2-4 2341 CR Oegstgeest 071-517 31 88 Security Intelligence Bijeenkomst Corporate IAM On the Internet,

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

De Experience Economy & Change Management

De Experience Economy & Change Management De Experience Economy & Change Management Consequenties voor Organisaties en Management Consultants Presentatie voor PDO-MC Lieke Thijssen Brummen, 16 November 2001 1 Het draaiboek voor deze ervaring Venetië

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011

Kennismanagement en innovatie. Gorinchem, 13 december 2011 Kennismanagement en innovatie Hans Berends (TU Eindhoven) Gorinchem, 13 december 2011 Innovation, Technology Entrepreneurship & Marketing Group School of Industrial Engineering (TU/e) Research: one of

Nadere informatie

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc

Leer ze omgaan met onzekerheid. Nils de Witte - StudentsInc Leer ze omgaan met onzekerheid Nils de Witte - StudentsInc Programma en introductie Leer ze omgaan met onzekerheid verkennende discussie en ideeën nils de witte wat bedoel ik met onzekerheid waarom is

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Trias Energetica. woningen. Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen

Trias Energetica. woningen. Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen Trias Energetica De oplossing voor BENG woningen Drachten 18/11 Almelo 20/11 2014 Carl-peter Goossen 1 Kansen in de bouw 2 2 Het gaat allemaal om keuzes Hoe krijg je een optimaal integraal ontwerp? Als

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout

Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Product Quality Management, onze toekomst René Tuinhout Agenda No. 2 1 Tijdsindeling Binnen TestNet is gesproken over Product Kwaliteit (in 2011 en tijdens de Summerschool 2012). Een TestNet-werkgroep

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Organisatiecultuur en projectpartnering prestatie

Organisatiecultuur en projectpartnering prestatie Organisatiecultuur en projectpartnering prestatie Confronterende Vecht Inefficiënte Bouwprocessen Opportunistische Traditionele Bouw Ook in Nederland kwam het besef dat de oude bouwcultuur moest veranderen

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

Overzicht opleidingen

Overzicht opleidingen Overzicht opleidingen Stand van zaken oktober 2013 Opleiding Onderwijsinstelling Deeltijd Voltijd Duur Kosten Overig Leegstand Post-MA NRP Academie (transformatie) NRP, ism TU Delft, Nyenrode en Hogeschool

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Weconomics. Paul Bessems

Weconomics. Paul Bessems Van organisaties naar organiseren Weconomics een nieuwe kijk op samenwerken en delen Paul Bessems Vereniging SOD 12-12-2013 Paul Bessems Nieuwdenker www.paulbessems.com paul.bessems@gmail.com 06 20 30

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Overheden als moderne opdrachtgever

Overheden als moderne opdrachtgever Overheden als moderne opdrachtgever Organisatorische randvoorwaarden voor professioneel opdrachtgeverschap bij nieuwe samenwerkingsvormen bij Waterschappen Prof.dr.ir. Marleen Hermans, TU Delft, Bouwkunde,

Nadere informatie

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD master city developer Ontwikkel een eigen visie Werk je in stedelijke gebiedsontwikkeling of herstructurering dan is de MCD opleiding voor jou een

Nadere informatie

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015

Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk. Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Internationaliseren van leeruitkomsten: vier voorbeelden uit de praktijk Jos Beelen Utrecht, 5 februari 2015 Case 1: add on Universiteit van Tilburg Link Class Collaborative Online International Learning

Nadere informatie

Innovatief opdrachtgeverschap

Innovatief opdrachtgeverschap Innovatief opdrachtgeverschap CBZ Bouwdag Verpleging en Verzorging Bussum, 6 maart 2008 Inhoud TNO en innovatief opdrachtgeverschap Waarom geïntegreerd contract? Wat kunnen we leren uit andere sectoren?

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Building effective IT demandsupply

Building effective IT demandsupply Building effective IT demandsupply structures Gerard Wijers Director Governance and Sourcing Management Agenda» Introductie Demand-Supply» Demand-Supply bij Vopak» Demand-Supply bij van Gansewinkel» Discussie

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

Positionering Ketensamenwerking

Positionering Ketensamenwerking Positionering Ketensamenwerking Hans Wamelink, Faculteit Bouwkunde, Afdeling Real Estate & Housing 12-4-2011 Delft University of Technology Challenge the future Inhoud Succesfactoren Ketensamenwerking

Nadere informatie

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks?

Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Sneeuwwitje, de zeven dwergen en de boze heks? Over de rol van de Operational Auditor in sturen op kernwaarden, cultuur en gedrag Olof Bik Behavioral & Cultural Governance Trophy Games, 28 nov 2013, Hilversum

Nadere informatie

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties

Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Presentatie 21 maart 2013 Consumer Insights: de basis voor succesvolle innovaties Luc Kleijnen Food2Market Innovatie training 1 Bouwen aan Innovatie - Over Altuïtion (1) Opgericht in 1997: 30 engagement

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Leergang Leiderschap voor Professionals

Leergang Leiderschap voor Professionals Leergang Leiderschap voor Professionals Zonder ontwikkeling geen toekomst! Leergang Leiderschap voor Professionals Tijden veranderen. Markten veranderen, organisaties en bedrijven veranderen en ook de

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

Van financieel talent naar Public Business Controller

Van financieel talent naar Public Business Controller Kennis van de Overheid Van financieel talent naar Public Business Controller Talentprogramma voor jonge professionals Investeer in de toekomst van uw financiële afdeling Junior talenten kunnen een bijzondere

Nadere informatie

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN

Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Bedrijfsleven en Universiteit Best Practices: T-Labs & LTN Deutsche Telekom Laboratories: T- Labs One of the largest university-industry research centers London Technology Network LTN helps a company define

Nadere informatie

Winst behalen met PPSconstructies

Winst behalen met PPSconstructies Winst behalen met PPSconstructies Er valt veel winst te behalen met PPS-constructies. Maar dan moeten opdrachtgever en opdrachtnemer goed samenwerken. Daar komt wel wat bij kijken. Het denken in PPS is

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Waarderend leidinggeven

Waarderend leidinggeven Waarderend leidinggeven Alleen ga je sneller, samen kom je verder Meerkat Rob van der Loo & Niels Tekke Woensdag 25 november Meerkat Snelheid geven aan wezenlijke verandering Begeleiding van team- en organisatiegroei:

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project.

VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project. vmx bouwt Inleiding VMX Architects onderschrijft het uitgangspunt Je kunt net zo vernieuwend zijn in het proces als met het project. Traditioneel zorgt de initiatiefnemer in een bouwproces voor een locatie,

Nadere informatie

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013

AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 AF-61 transformatie van een bedrijfsverzamelgebouw interieur ontwerp opgeleverd december 2013 Een bestaand kantoorgebouw op het Schinkel terrein In Amsterdam wordt nieuw leven ingeblazen als bedrijfsverzamelgebouw.

Nadere informatie

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health?

Mediator Special. Brilliant Failures. Elke fout is een kans tot verbetering. Brilliant Failures. ook een kunst. Award Health? jaargang 24 september 2013 Mediator Special Brilliant Failures Elke fout is een kans tot verbetering 4 Mislukken is 10 Wie wint de eerste ook een kunst Brilliant Failures Award Health? Interview met de

Nadere informatie

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility

UNIT 2 Begeleiding. Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility UNIT 2 Begeleiding Coaching proces, Instrumenten and vaardigheden voor Coacing en mobiliteit for Coaching and Mobility 1 2 Wat is coaching? Coaching is een methode voor het ontwikkelen van potentieel

Nadere informatie

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business

Masterclass Value of Information. Waarde creëren voor de business Masterclass Value of Information Waarde creëren voor de business Informatie en informatietechnologie maken het verschil bij de ontwikkeling van nieuwe business ideeën. Met informatie kunnen nieuwe innovatieve

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Zo wordt u natuurlijk nóóit een omnichannel organisatie!

Zo wordt u natuurlijk nóóit een omnichannel organisatie! In samenwerking met: Zo wordt u natuurlijk nóóit een omnichannel organisatie! Shopping 2020 #Predicting the future Shopping 2020 1 "Who the hell wants to hear actors talk? H. M. Warner, Warner Brothers,

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com

Best? New practice industry-university cooperation. Chemelot InSciTe. www.chemelot-inscite.com Best? New practice industry-university cooperation Chemelot InSciTe www.chemelot-inscite.com Aanleiding / Externe ontwikkelingen Wetenschappelijke competitie neemt toe; universiteit moet zich op sterktes

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland

Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Agenda Wat zijn e-skills? Wat is het probleem met e-skills?? Wat is het probleem voor Nederland? TaskForce e-skills Nederland Resultaten Ronde Tafel Conferentie 15 september Plan van Aanpak Nederland e-skills

Nadere informatie

The Art of Reviewing. Hoe train je hoogopgeleide technology professionals effectief in hun zachte domein? ir. Jaco C. Friedrich ir. John H.M.

The Art of Reviewing. Hoe train je hoogopgeleide technology professionals effectief in hun zachte domein? ir. Jaco C. Friedrich ir. John H.M. The Art of Reviewing Hoe train je hoogopgeleide technology professionals effectief in hun zachte domein? September 25, 2014 ir. Jaco C. Friedrich ir. John H.M. Settels Even voorstellen Jaco Friedrich John

Nadere informatie

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL

DE VOORHOEDE VAN DIGITAL DE VOORHOEDE VAN DIGITAL Betalingen vormen het hart van e-commerce. Maar de digitalisering heeft voor banken veel meer potentie dan alleen betalingen. Daarom investeert ABN AMRO in de ontwikkeling van

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013. Individuele training YOU RE concepting door Concire

DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013. Individuele training YOU RE concepting door Concire DOE MEE: IMAG(IN)E YOUR CITY! Vrijdag 7 juni 2013 Individuele training YOU RE concepting door Concire IMAG(IN)E THE CITY Ervaar zelf de waarde van het anders kijken en handelen in gebiedsontwikkeling De

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Aardige jongens waren we

Aardige jongens waren we Aardige jongens waren we Ondernemende studenten en een vernieuwende faculteit dertig jaar later Huibert de Man (docent 1977-1988) Terugkijken Livet skal leves forlæns, men forstås baglæns (Søren Kierkegaard,

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Leidende of lijdende Innovatie- en Veranderteams? - de samenhang tussen vernieuwing en bezieling -

Leidende of lijdende Innovatie- en Veranderteams? - de samenhang tussen vernieuwing en bezieling - Leidende of lijdende Innovatie- en Veranderteams? - de samenhang tussen vernieuwing en bezieling - Waaraan herken je een Leidend Innovatieteam 1? Een innovatieteam is meestal multidisciplinair samengesteld.

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november

Hoe werkt advies? Ze weten niet wat Ze weten niet waarom Ze weten niet hoe. HersenletselCongres 2014 3 november HersenletselCongres 2014 3 november Disclosure belangen sprekers C1 Waarom doen ze nou niet gewoon wat ik zeg! Motiveren tot gedragsverandering; wat is lastig en wat kun je als professional doen? (potentiële)

Nadere informatie

De veranderende rol van de projectleider in een Agile-wereld: Het belang van Agile Leadership

De veranderende rol van de projectleider in een Agile-wereld: Het belang van Agile Leadership De veranderende rol van de projectleider in een Agile-wereld: Het belang van Agile Leadership 11.45: Ontwikkeling Agile bij ING en de veranderende rol van de projectleider bij ING Jan Gastkemper 12:15:

Nadere informatie

Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit

Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit Professioneel opdrachtgeverschap? Over keuzes & eigen professionaliteit Prof.dr.ir. Marleen Hermans Leerstoel Publiek opdrachtgeverschap in de bouw, TU Delft Managing Partner Brink Management & Advies

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

21-4-2016. Info voor B2 TOM studenten van. Opleiding Werktuigbouwkunde

21-4-2016. Info voor B2 TOM studenten van. Opleiding Werktuigbouwkunde 21-4-2016 Info voor B2 TOM studenten van Opleiding Werktuigbouwkunde PROGRAMMA Doel Derde jaar Minor Afstuderen Master ME Regelingen Tot Slot Doel Opleiden Academische Werktuigbouwer met oog voor wat er

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3

De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur. Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Masterclass 3 De professionele leergemeenschap met een onderzoekende cultuur Thomas Friedman (2005) The world is flat Onderwijs is zeer traag

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Overzicht opleidingen e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond r oed alleen Uitzondering;

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES

ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES 30-5-2012 ORGANIZATIONAL LIFE IN THE DESIGN OF ENTERPRISE ARCHITECTURES The persistent challenge of a discipline and its users Sander Meijer, NGI bijeenkomst 29 mei 2012 Promotieonderzoek onder leiding

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie