HANDELAAR IN GROENTEN EN BRANDSTOF

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HANDELAAR IN GROENTEN EN BRANDSTOF"

Transcriptie

1 23 H O O F D S T U K 2 HANDELAAR IN GROENTEN EN BRANDSTOF In het glas in lood van de villa zijn de olieboor - torens van Texaco afgebeeld en een tankwagen. In de rechterbenedenhoek het symbool van Mercurius, de god van de handel. Hovenier en entrepreneur Hier op deze historische plek waar geslacht op geslacht hebben gezwoegd om de aarde en dit land te bewerken. Hier aan beide kanten van het kanaal was eens het bekende hoveniersland Jongerius en Van Kraay. Twee families, wier namen sinds mensenheugenis bekend zijn en zullen blijven, hebben dit land steeds vruchtbaar gemaakt en de schoonste producten ter markt gebracht. 1 Dit citaat komt uit de revue die ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van Jan en Heinnie Jongerius op 18 februari 1939 werd opgevoerd. 25 jaar en één dag geleden, op 17 februari 1914 trouwde Jan Jongerius met Henrica Cornelia (Heinnie) van Kraay. Van Kraay was een bekende hoveniersfamilie die grond bezat aan de overkant (de stadskant) van het Merwedekanaal. Het 25-jarig jubileum gold niet alleen het huwelijk, maar ook het bedrijf, want op diezelfde dag nam Jan Jongerius het hoveniersbedrijf van zijn vader over. Zijn hele bezit bestond uit het hoveniersbedrijf en als we de revueteksten mogen geloven uit 18 gulden en dertig centen. 2 Een jaar later plaatste hovenier Jan een aantal advertenties in het Utrechtsch Nieuwsblad. Hij was op zoek naar wiedsters tegen hoog loon. 3 In het voorjaar zag je overal op het land vooral vrouwen op hun knieën over de grond kruipen. Ze waren dan op de akker aan het onkruid wieden of aan het uitdunnen. Dat laatste sloeg op de iets te royaal uitgezaaide bieten en wortels die te dicht op elkaar uit de grond kwamen. Voor dit werk werden vaak wiedsters ingeschakeld, als de eigen menskracht van het gezin niet toereikend was. Zoals bij de hoveniers gebruikelijk was, bracht ook Jan zijn groenten in de vroege morgen naar de markt bij de Jacobikerk, want op tijd zijn om daarna snel los te zijn was erg belangrijk. Het verkopen zat hem goed in de genen: De manden opgeladen/ Weg van dit marktgedruis/ Wij komen als de eerste/ Met een Jan en Heinnie Jongerius trokken na hun trouwen in een nieuw huis. De oude woning van Jan s vader stond er vlak achter. Jan liet bij de geboorte van de eerste zoon de naam Bastiaanshof in rode letters op de gevel schilderen. Maar ook de varkensstal had een naam Varkenshof en bood tevens onderdak aan het pluimvee, dat via een trappetje toegang had tot de vliering. Een smal slootje liep tussen het huis en de stal en daar was ook een kleine ophaalbrug. lege wagen thuis/ Die Jan, die kan verkoopen/ het is een slimme vos/ t Klinkt op de groentenmarkt: Die Jan, die is weer los, zo zongen de als hoveniers verklede spelers op het 25-jarig jubileum. Jan Jongerius had blijkbaar ook een contract kunnen sluiten met het Haagse Koffiehuis, een bekend logement op de hoek van het Vredenburg. Dit etablissement was toen bekend om zijn biljart, de chique clientèle en een uitstekende keuken 4, waar Jongerius alle groenten aan mocht leveren. Maar een andere omstandigheid zou zorgen voor een nog veel grotere klandizie. In het jaar dat Jan als zelfstandig hovenier begon, brak immers ook de Eerste

2 24 25 Jan Jongerius en Heinnie van Kraay poseren op hun trouwdag op 11 februari Hij was op dat moment 25 en zij 23 jaar oud. JIn 1879 werd aan de Leidseweg een grote kazerne gebouwd voor de 1e regiment Veldartillerie. Het stond bekend als de Veldkazerne. In 1939 werd het omgedoopt in Van Sypesteynkazerne, naar Jan Willem van Sypesteyn, De kazerne was bestemd voor de legering van manschappen. Jan Jongerius leverde er tijdens de mobilisatie van groenten. De twee leeuwen boven de hoofdingang zouden na sloop van de kazerne in 1968 naar de voortuin van de villa verhuizen. Wereldoorlog uit. Nederland bleef weliswaar neutraal, maar er kwam wel een algehele mobilisatie. Met name rondom Utrecht waren vele militairen in de kazernes en forten gelegerd. Utrecht nam met zijn ligging een centrale plek in de Nieuw Hollandse Waterlinie in, de stad lag op de grens van twee inundatiekommen: Blauwkapel en Lunetten (deze kom liep tot aan de stellingen bij Vreeswijk). Vanaf 27 juli 1914 werd gewerkt aan het in stelling brengen van de Linie en de inundaties. Op 30 juli 1914 werd de volledige mobilisatie afgekondigd en van de soldaten die naar de versterkingen werden gestuurd, kreeg Utrecht er op te vangen. 5 Hoort de trommelen roffelen. Soldaten komen van alle streken, trompetten schallen. t Is mobilisatie. Alles is druk in de weer. En ook op het land van Jongerius is alles in de weer om voor de soldaten te zorgen (...) dat alles onder de leiding van Jan, die heel wat leverantie heeft en de ziel is van alles. 6 Niet alleen groenten werden geleverd, ook hooi en stroo aan militaire afdelingen, welke bij Jutphaas gelegerd waren. 7 Naast deze leveranties aan het Rijk (het Ministerie van Oorlog), sloot Jongerius ook een lucratief contract met de gemeente voor de levering van groenten en geschilde aardappelen, potklaar afgeleverd. 8 Dit laatste had te maken met de gemeentelijke organisatie van de voedseldistributie. Het uitbreken van de oorlog werd gevolgd door een enorme hamsterwoede onder de bevolking. De overheid besloot daarop meteen de regie te nemen, door middel van een Levensmiddelenwet. Prijsopdrijving van voedsel en export werden aan banden gelegd en sommige producten, zoals aardappelen, werden als regeringsgoederen aangewezen en konden zo door de gemeente tegen lage prijzen aan de bevolking worden verkocht. Later volgden nog maatregelen als de invoering van levensmiddelenkaarten en de oprichting van een centrale keuken. Jongerius leverde ook voor de schoolkeukens. 9 Zo kwam van het een het ander. Jan had nooit geen bezwaar, werd gezegd, en dat was dan ook de reden dat Jan Jongerius steeds meer handelaar werd naast hovenier. Hij legde een voorliefde aan de

3 26 27 Jan Jongerius leverde groenten en aardappelen potklaar aan de gemeentekeuken tijdens de Eerste Wereldoorlog. Daarvoor had hij een aantal vrouwen ingehuurd die de groenten schoonmaakten en de aardappelen schilden. Ze stonden onder leiding van vrouw Peperkamp, die misschien wel hier is afgebeeld op dit detail uit het glas-in-loodraam uit dag voor het opkopen en weer doorverkopen van partijen en goederen. Het kon werkelijk van alles zijn, zo had hij eens een partij schoenmakersmachines, klompen en banken op de kop getikt en nadat hij deze doorverkocht had, bracht hij een sleeperskar vol parapluies en jassen mee terug. 10 Later zou hij een partij brandkasten opkopen uit de failliete boedel van de Hanzebank en weer doorverkopen. Toch zou Jan Jongerius het hoveniersbedrijf nooit helemaal loslaten. Ook toen zijn bedrijf groeide, bleef een groot stuk van de grond in gebruik als boomgaard en om te kweken. Er zou een modelkwekerij zijn voor noviteiten en een proeftuin met verschillende soorten fruit. Er kwam een pruimenkas, een bloemenkas en de grootste particuliere perzikenkas van Nederland. De brandstoffenhandel In 1921 liet Jan Jongerius zich bij de Kamer van Koophandel inschrijven als expediteur en als handelaar in groenten en fruit. Dat ging ook niet meer alleen met paard-enwagen, want rond 1914 zou de eerste Ford in beeld gekomen zijn. Dat goeie Fordje, dat oude Fordje/ dat was een wagen, een oude rammelkast/ dat goeie Fordje, dat oude Fordje/ daar heeft de baas ons netjes mee verrast. 11 Een eerbetoon aan deze auto klonk op de revue 25 jaar later, gezongen door de medewerkers van het eerste uur: Jo van Gaal, Piet van Kuyk en Steven en Cobus de Ridder. Dat Jan Jongerius zo n passie voor auto s ontwikkelde en hij en enkele van zijn broers een belangrijke rol ging spelen in de auto-industrie, is niet verwonderlijk als men de tijd in ogenschouw neemt. De auto werd in de jaren twintig de overheersende verkeersdeelnemer op de wegen. In 1910 reden er zo n 1600 auto s in Nederland rond en in 1912 was het autobezit met 40 tot 50 procent gestegen, waarbij de provincie Utrecht de grootste stijging kende. 12 De auto was niet langer alleen voorbehouden aan een groep bevoorrechten en liefhebbers. Naast de massaproductie van betaalbare auto s de T- Ford, maar daarover later meer was de beschikbaarheid van de juiste brandstof essentieel voor de groei van het autogebruik. Sinds het derde kwart van de negentiende eeuw hadden diverse verbeteringen en uitvindingen ervoor gezorgd dat de auto zich verder ontwikkelde met een benzinemotor. 13 Benzine was een bijproduct van petroleum of olie. De olie-industrie was sinds het einde van de negentiende eeuw in een stroomversnelling geraakt, vooral dankzij de verbeterde kennis over oliewinning. In Amerika, Oost-Azië en Oost-Europa werden in groten getale nieuwe olievelden tot ontwikkeling gebracht. De productie was aanvankelijk vooral gericht op één artikel: petroleum oftewel lampenolie. Dit product werd alom in huishoudens gebruikt voor verlichting en voor koken. Een bekend verschijnsel in het straatbeeld was lange tijd de petroleumman, die met een (hand)kar de producten aan de man bracht. Maar met de groei van het autobezit werd een tweede product interessant: benzine. Aanvankelijk kocht men benzine vooral bij drogisterijen. In 1905 begon de American Petroleum Company met de verkoop van benzine in Nederland, in 1907 gevolgd door Shell en in 1911 door Texaco. 14 Benzine werd aanvankelijk in literblikken, bussen en vaten verkocht. Het tanken aan de benzinepomp kwam aan het einde van de Eerste Wereldoorlog met het Amerikaanse leger naar Europa. 15 De benzinepompen stonden boven op ondergrondse tanks waarin de benzine werd opgeslagen. Ze werden niet alleen bij garages geplaatst, maar ook bij cafés, hotels of bij rijwielzaken, bij voorkeur dicht bij de openbare weg. Het was niet het Fordje, maar juist deze brandstoffenhandel die het begin zou markeren van het bedrijf Jongerius. Door bijzondere omstandigheden kwam Jongerius omstreeks in contact met de Continental Petroleum Company. 16 Wat die bijzondere omstandigheden dan wel waren, blijft in nevelen gehuld. Een naam die genoemd werd als contactpersoon voor Jan Jongerius was Thomas Rich Waterbury, die van directeur van De T-Ford was de perfecte auto voor de gewone man: niet te duur in aanschaf en onderhoud en gemakkelijk in gebruik. De auto was een wereldwijd succes en domineerde al snel overal de wegen. Op Jansveld 13 zat in heel kort een inkoper van T-Fords. de Nederlandse vestiging van de Continental Petroleum Company was. 17 Net zo belangrijk of beter nog: cruciaal was dat er in 1922 op of net naast het land van Jongerius een opslag kwam van deze oliemaatschappij. Toen de C.P.C. in 1911 begon met de verkoop van petroleum in ons land, concentreerde men zich aanvankelijk in Rotterdam en Amsterdam. Voor de goede distributie waren echter meerdere locaties door het hele land een vereiste. Dat gold nog sterker toen de C.P.C beter bekend onder de Amerikaanse naam Texaco in 1921 begon met benzinedistributie. De producten kwamen per boot naar Nederland vanuit Amerika en Antwerpen en werden gelost in de petroleumhaven van Amsterdam, waar alle olieproducten geconcentreerd waren. Het grootste gedeelte van het vervoer landinwaarts geschiedde over de waterwegen, mede vanwege de goedkopere transportkosten. Vandaar dat Texaco een voorkeur had voor distributiecentra aan het water, waar hun eigen tankschepen genaamd de Texaco I, II en III vanuit Amsterdam naar toe konden varen. Om die reden was het niet zo verwonderlijk dat Texaco in 1922 voor het centrum van het land uitkwam op een locatie aan

4 28 E E N D RO O M H U I S A A N H E T K A N A A L 29 Henry Ford ( ) met zoon Edsel Ford ( ) en twee kleinkinderen. Henry Ford was de grote man achter de Fordfabrieken en de uitvinder van de lopende band. H E N RY F O R D E N D E T- F O R D het Merwedekanaal in de gemeente Jutfaas. Ondergeteekende, Continental Petroleum Company, van beroep Importeurs van Petroleum en Byproducten, wonende (...) te Rotterdam, verzoekt vergunning tot het oprichten van een installatie voor opslag van ca liter petroleum, Henry Ford begon te experimenteren met auto s in 1896 en was al snel zeer succesvol, aanvankelijk vooral met het produceren van raceauto s. In 1903 richtte hij de Ford Motor Company op. Henry Ford was bijzonder geïnteresseerd in een seriematige productie van lichte en goedkope auto s en in 1908 kwam hij met de beroemde T-Ford op de markt, de eerste auto voor de gewone man. Maar Ford had nog veel meer vernieuwende ideeën. Tot op dat moment was het gebruikelijk dat de verschillende onderdelen van de auto door diverse fabrieken werden vervaardigd, maar Henry Ford streefde ernaar om alle onderdelen zelf te produceren. In 1913 was de Ford Motor Company zover dat zij als eerste autofabrikant alle onderdelen van de motor tot en met het chassis zelf maakte. In 1910 was Ford ook begonnen te experimenteren met het standaardiseren en synchroniseren van de productiemethode. Het gehele productieproces van de auto werd opgedeeld in een serie handelingen en tijdseenheden. In 1912 installeerde hij de eerste lopende banden in zijn fabriek. De verschillende machines en bijbehorende handelingen werden op een zodanige manier in de fabrieksruimte geplaatst dat het samenstellen van het product auto de kortste route volgde, zonder dat er ook maar één overbodige handeling werd uitgevoerd. Vervolgens werd het geheel op een continu lopende band geplaatst en zo introduceerde Ford als eerste fabrikant ter wereld het principe van de lopende band. De totale productietijd van een auto daalde substantieel, evenals de productiekosten. De arbeiders aan de lopende band werden onderdeel van de productielijn en zo geplaatst dat ze alleen die ene handeling maar hoefden te verrichten. Tegenover deze monotonie van het werk stond een achturige werkdag en een minimumloon van 5 dollar per dag dat bijna een verdubbeling van het loon betekende en tegelijkertijd de gemiddelde werkdag met twee uur verkortte. De T-Ford die vanaf 1914 van de geautomatiseerde productielijn rolde was inderdaad de perfecte auto voor de gewone man: niet al te duur in aanschaf en onderhoud en gemakkelijk in gebruik, ook op mindere wegen. Het succes van Henry Ford was ongekend, niet alleen werd hij binnen korte tijd een van de grootste autofabrikanten in Amerika én daarbuiten, zijn productiemethode en lopende band werden in andere bedrijfstakken overgenomen. De eerste vestiging van Ford in Europa volgde in 1908 in Parijs, hetzelfde jaar dat de T-Ford op de markt kwam. Dankzij de productietechniek kon de Ford ook in onderdelen verscheept worden en in het land van aankomst in elkaar worden gezet: het assembleren. De eerste assemblagefabriek in Europa werd in 1911 in Manchester Engeland gevestigd en daarmee begon de wereldwijde expansie pas echt. Tijdens de Eerste Wereldoorlog bewees de T-Ford opnieuw zijn waarde op matige en slechte wegen: de auto s werden ingezet voor vervoer van munitie en andere zaken op zo goed als alle slagvelden. Na afloop van de oorlog steeg de export van Amerikaanse auto s naar andere werelddelen fors, met Ford aan kop liter benzine en kg smeerolie op te slaan in bovengrondse tanks en in yzeren vaten en deze te mogen vertappen en af te leveren in bussen en vaten op een terrein gelegen langs het Merwedekanaal. 18 Naast de tanks, werden er ook enkele loodsen op het terrein neergezet. In 1922 vestigde zich de Continentale Petroleum Company (Texaco) aan het Merwedekanaal als buurman van Jan Jongerius. De tanks stonden naast de varkensstal en een beter contrast tussen de oude en de nieuwe tijd was niet denkbaar. Aan de ene kant de varkensstal met een houten toilethokje en de kar van Jongerius en aan de andere zijde de stalen brandstoftanks. Als adres werd opgegeven Merwedekade/kanaal en daarmee was Texaco de buurman geworden van Jan Jongerius. Volgens dochter Aletta kwam Texaco naast ons en vader ging eens langs om te praten. Hoe het ook precies in zijn werk was gegaan, Jongerius werd op een gegeven moment ingeschakeld bij de pompenzetterij. Aanvankelijk leverde Texaco alle materialen en zette Jongerius alleen de pompen op de plaats, inclusief het ingraven van de tanks. Dat laatste zou hij doen met hulp van de expertise van den heer Waisvisz een naam die expliciet genoemd werd bij het 25-jarig jubileum. De exacte rol van deze heer Waisvisz blijft wat onduidelijk, maar in 1929 blijkt B. Waisvisz in ieder geval een van de aandeelhouders van Texaco te zijn. 20 Volgens de burgemeester van Jutfaas, zou Jongerius een van de eersten in Nederland zijn die belast werden met het ingraven van benzinetanks 21, wat aan strenge regels onderhevig was. 22 De tank had een aanvoerbuis, afgesloten door een ventiel. Hier kwam ook de aanvoerbuis van de eigenlijke pomp op uit. Aanvankelijk werden deze pompen via een zwengel met de hand bediend. De pomp zoog de benzine aan en perste de vloeistaf in een glazen cilinder. Was deze cilinder vol, dan ging automatisch een ventiel open naar de afvoerbuis waardoor de benzine in de autotank of in een ander vat getankt kon worden. Tegelijkertijd werd de afvoer van de pomp gesloten en voerde deze de benzine naar een tweede glazen cilinder, zodat men kon doorwerken. Een vlotter op het telwerk zorgde voor de juiste weergave van de hoeveelheid benzine die werd getankt. Het vervaardigen van de pompen met hun omhulsel, de telwerken, de slangen en dergelijke werd door speciale fabrieken gedaan. In Nederland gebeurde dat tot begin jaren dertig eigenlijk niet, maar wel in Duitsland, België en Frankrijk. Vandaar dat veel onderdelen van de pompen in Nederland vanuit het buitenland werden geïmporteerd. Alleen het ijzeren omhulsel werd hier ter plaatse vervaardigd, aangezien dit voordeliger was. Het lijkt erop dat de pompen, die Jongerius plaatste voor Texaco afkomstig waren uit Engeland. 23 De eerste pomp De Bowser benzinepomp, ingevoerd in Europa aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. De pomp werkte nog met de hand.

5 31 30 Een benzinetank voor een benzinestation wordt bij een garage ingegraven, terwijl de garagehouder en zijn zoon toekijken. Na de Eerste Wereldoorlog verschenen de eerste benzinestations in Nederland. Jan Jongerius kreeg opdracht van Texaco om pompen te zetten en bekwaamde zich in het ingraven van de tanks. werd gezet in Almelo, daarna volgden Tilburg die moeder Heinnie werd genoemd door de pompenzetters omdat het de verjaardag was Heinnie Jongerius-van Kraay en de derde volgde in Delft. Uiteindelijk ging de pompenzetterij dwars door het land, tot aan Texel toe. Juist door het plaatsen van de benzinepompinstallaties deed Jongerius contacten op door heel Nederland. Contacten die hem bij de uitbouw van het bedrijf van pas zouden komen. Al snel kwam er naast de pompenzetterij een tweede belangrijke taak bij omdat Jan Jongerius gevraagd werd zijn licht te laten schijnen over de petroleummaatschappij De Toekomst, een onderafdeling van de C.P.C. in Amsterdam. De Toekomst Olieman mijn vreugde stijgt ten top/ Olieman mijn bus is alweer op/ Geen roet, geen stank, mijn keuken wit als krijt/ De olie van Jongerius is van reuze kwaliteit (bis). Dat zongen de als oliemannen verklede lieden op het 25-jarig jubileum. Petroleumhandel De Toekomst verkocht petroleum aan particulieren en bedrijven. Blijkbaar was er een conflict ontstaan met de directie (de heer Van Werken) en Texaco vroeg Jan Jongerius om de zaak te reorganiseren. 24 Het resultaat was dat de directie werd uitgekocht en Jongerius het bedrijf overnam. Maar in die jaren rond 1926 was Jan ook bezig met het aangaan van het Forddealerschap. Om die reden werd broer Michiel Jongerius uitgekozen om naar Amsterdam te gaan en de directie over De Toekomst op zich te nemen. Michiel Jongerius was vier jaar jonger dan Jan en had al een relatief bewogen carrière achter zich. Hij was op jonge leeftijd uit het ouderlijk huis vertrokken, nadat hij van school was gehaald om op het hoveniersland te gaan werken. 25 Omdat hij daar echter geen zin in had, vertrok hij naar het zuiden: naar Brabant en Limburg. Na zijn huwelijk met de Limburgse Anna Toebosch in 1917 keerde hij terug naar Utrecht. Daar kwam hij echter in de problemen omdat hij illegaal autobanden verhandelde, een zwarte handel in schaarse autobanden die overigens welig tierde in die tijd. 26 Om de straf te ontlopen stuurden zijn oudere broers Jos en Jan hem naar Duitsland, waar hij in Berlijn echter opnieuw in de problemen kwam en er gevangenisstraf dreigde. Om ook die straf te ontlopen, kwam hij terug naar Nederland alwaar hij alsnog zijn straf van zes maanden voor de illegale handel moest uitzitten. Hij kreeg in 1925 de positie van directeur van De Toekomst en vertrok met vrouw en kinderen naar Amsterdam, waar een bovenhuis werd betrokken in de Buermanstraat. Het depot was om de hoek in de Buermandwarsstraat op het terrein van een brouwerij. Aanvankelijk werd de petroleum uitgevent in kleine kannetjes, die werden gevuld in het depot om de hoek. Elke ochtend vertrokken er zo n tien handkarren met per kar 24 busjes petroleum. Maar de zaak breidde al snel uit, enkele concurrerende handelaren werden overgenomen en al snel voorzag De Toekomst grote delen van Amsterdam van petroleum. Daarnaast begon de maatschappij ook benzine te distribueren, aanvankelijk eveneens met bussen, Petroleummaatschappij De Toekomst in Amsterdam verkocht petroleum in kleine blikken. De petroleumman bracht ze rond met een handkar. Michiel Jongerius, de jongere broer van Jan, werd in 1925 directeur van De Toekomst. maar later ook in tankwagens die 3000 liter konden bevatten. De benzinepompen kwamen uit Jutfaas bij broer Jan vandaan, evenals de ketels. En nog was de uitbreiding van geleverde producten niet voorbij, ook andere nevenproducten als motorolie en motorvet werden in productie genomen en aan de klanten geleverd. Sinds Jongerius zich in 1921 had ingeschreven als expediteur en was gaan leveren voor Texaco, had het bedrijf al een aardige groei doorgemaakt. In 1925 was daar De Toekomst in Amsterdam bijgekomen en de volgende paar jaar zouden Zowel Texaco als Ford had een eigen vloot. De New Zealand (het middelste schip in beeld) behoorde aan Texaco en voer op Europa. Het schip had een capaciteit van vaten olie. In Nederland werd de brandstof weer verder vervoerd via de binnenwateren op de schepen de Texaco I, II of III. Deze laatste is als onderste schip in dit glas in lood afgebeeld. De Texaco III had een capaciteit van 300 vaten. Het bovenste schip in dit raam verbeeldt het schip dat de Fordchassis naar Nederland vervoerde. een ongekende groei betekenen voor Jongerius. Vanaf 1926 zou ook het vastgoed gaan uitbreiden en werd de eerste steen gelegd worden voor een nieuw kantoor aan het Merwedekanaal. Na Texaco en de petroleum, kwam het dealerschap voor Ford op de weg van Jan Jongerius.

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto Auto Inleiding Ik heb dit onderwerp gekozen omdat veel mensen dagelijks gebruik van de auto maken en onze wereld zonder auto's nauwelijks meer voor te stellen is. Bovendien wist ik er zelf ook nog niet

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine 1813 Aanleg Napoleonsbaan De grote weg Parijs-Amsterdam liep door Oosterhout. Hij werd aangelegd in de jaren 1813-1816. Napoleon begon met de aanleg, koning Willem I maakte hem af. Het traject maakte in

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard.

Deze Portugese gouden munt was vanaf 1785 een belangrijke handelsmunt op Curaçao. Bij introductie was de munt 90 realen waard. Gouden Johannis Voor betalingen van grote bedragen werd met name de in Brazilië geslagen Portugese gouden Johannis gebruikt, vernoemd naar koning Johan V (1706-1750) van Portugal, die het goudstuk in 1722

Nadere informatie

Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen

Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen Het Stadskanaal, bevaren door houten en ijzeren schepen Het laatste stuk onontgonnen gebied in het zuid-oosten van de provincie Groningen was niet in handen van de provincie maar van de stad Groningen.

Nadere informatie

Familie Van Bergen. Belangrijke brandweerpersoonlijkheden: Louis van Telgen

Familie Van Bergen. Belangrijke brandweerpersoonlijkheden: Louis van Telgen Belangrijke brandweerpersoonlijkheden: Familie Van Bergen Louis van Telgen In de loop van de geschiedenis hebben een aantal markante figuren een belangrijke rol in de brandweerhistorie gespeeld. De één

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Jan Jongerius, een bloeiend bedrijf aan het Merwedekanaal

Jan Jongerius, een bloeiend bedrijf aan het Merwedekanaal pagina 1 van 7 Jan Jongerius, een bloeiend bedrijf aan het Merwedekanaal Het bedrijf van Jan Jongerius in 1948. Voor aan het kanaal het nieuwe woonhuis met de halfronde tuinaanleg en oprit. Daarachter

Nadere informatie

Wonen op historische grond

Wonen op historische grond Wonen op historische grond IJsselmonde is teruggekeerd naar de Maas. Langs de oevers hebben scheepswerven en houthandels plaats gemaakt voor woningen, winkels, een bioscoop, een politiebureau en kantoren.

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1

CO 2 Prestatieladder. Ketenanalyse diesel. Aspect(en): 4.A.1 CO 2 Prestatieladder Ketenanalyse diesel Auteur: Dhr. A.J. van Doornmalen Aspect(en): 4.A.1 Vrijgegeven: Dhr. A.J. van der Heul Datum: 17 april 2014 Inhoudsopgave 1.0 Inleiding... 3 2.0 Doelstelling...

Nadere informatie

LANG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen VERBODEN KRINGEN

LANG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen VERBODEN KRINGEN LNG LEVE RO DE LINIE? ME Opdrachtbladen W Naam Groep Datum LNG LEVE Opdrachtblad Land onder water Opdracht 1 Lees het artikel Toen zou het hier onder water komen op bladzijde 2 van de krant en beantwoord

Nadere informatie

Samenvatting Gouden Eeuw ABC

Samenvatting Gouden Eeuw ABC Samenvatting Gouden Eeuw ABC Week 1ABC: Gouden Eeuw algemeen Info: De Gouden Eeuw (1600-1700) De 17 e eeuw wordt de Gouden Eeuw genoemd, omdat er in Nederland veel geld werd verdiend. Vooral door de handel.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts'

Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' Originele stereofoto: 'Douamont. Cheveaux morts' In de conflicten voor de Eerste Wereldoorlog speelden paarden een belangrijke rol. De cavalerie was tot dan het speerpunt van de legers. Maar vanaf 1914

Nadere informatie

Door de jaren heen werden verschillende Auto-en schadeherstel bedrijven c.q.dealerschappen overgenomen door de Gebroeders Vervaet.

Door de jaren heen werden verschillende Auto-en schadeherstel bedrijven c.q.dealerschappen overgenomen door de Gebroeders Vervaet. Hoe het begon... Frans en Richard Vervaet,opgegroeid tussen machines in een loonwerkersgezin, startten in 1957 een klein bedrijfje op, waarin ze zich specialiseerden in het repareren en onderhouden van

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

VRAGEN RODE DIESEL NA 1-1-2013

VRAGEN RODE DIESEL NA 1-1-2013 Begin oktober 2012 heeft NOVE aan haar leden in de NOVE-Nieuwsbrief gevraagd of er onduidelijkheden zijn ten aanzien de wijziging van de Wet op de Accijns per 1 januari 2013 die hoofdzakelijk betrekking

Nadere informatie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie

Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse. Olie Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit door Powerhouse Olie 12 Olie (volgende maand) 11 Prijs/vat 1 9 8 96,92 76,21 7 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week We zagen de afgelopen ween een lichte

Nadere informatie

De Lekbode 118 april 2009

De Lekbode 118 april 2009 H Haarlemse druk. De zegels de 2 e emissie werden tot eind 1866 in Utrecht en daarna in Haarlem gedrukt. Er zijn minimale verschillen te zien. Vandaar dat bij deze emissie wordt gesproken Utrechtse en

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A vwo 2004-I (oude stijl)

Eindexamen wiskunde A vwo 2004-I (oude stijl) Kentekens Elk land geeft kentekens uit voor personenauto s. Op een kenteken staat een code die bestaat uit een combinatie van cijfers en/of letters. In Nederland gebruikt men al sinds de jaren vijftig

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

info@pietnowee.nl Pagina 1

info@pietnowee.nl Pagina 1 "Thuis heb ik nog een ansichtkaart" Ik heb er zelfs meer dan één van het dorp waar ik geboren ben. Mijn voorouders waren tuinders en woonden voornamelijk in Den Hoorn en omgeving. Veel is er veranderd

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Rijksmuseum. Verslag. Maika Dijkstra

Rijksmuseum. Verslag. Maika Dijkstra Rijksmuseum Verslag Maika Dijkstra Wij zijn donderdag 14 januari naar het rijksmuseum geweest. We begonnen de dag gewoon in de klas. En we hebben ook nog een taalles gedaan. Om kwart voor elf zou de bus

Nadere informatie

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende;

In uw brief van 28 januari 2008 met uw kenmerk 267920 schrijft u het volgende; Ingevolge artikel 59 van de WRO worden overtredingen van voorschriften, die deel uitmaken van een bestemmingsplan voor zover die overtreding uitdrukkelijk als strafbaar feit is aangeduid, gestraft met

Nadere informatie

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Edwin van Hassel BLN 14 Mei 2014 Probleemstelling (1) Laadcapaciteit tankvloot erg veel toegenomen(+94% vanaf 2000

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

KNOLLEN EN WORTELEN FOOD PRODUCTION MACHINERY

KNOLLEN EN WORTELEN FOOD PRODUCTION MACHINERY KNOLLEN EN WORTELEN SINCE 1919 FOOD PRODUCTION MACHINERY OVER ONS ERVARING Herbort produceert reeds sinds 1919 machines en productielijnen voor de voedingsmiddelenindustrie. Dankzij deze jarenlange ervaring

Nadere informatie

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal

Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Herdenking 4 mei 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer der Staten-Generaal Vandaag is het precies 70 jaar geleden dat ons land werd bevrijd. Generaties Nederlanders zijn opgegroeid in een

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Korte geschiedenis van de weergave van geluid

Korte geschiedenis van de weergave van geluid Korte geschiedenis van de weergave van geluid Rond het jaar 1860 wordt geluid voor het eerst met succes opgeslagen. De Fransman Léon Scott slaagt erin, geluidstrillingen met een naald in een laag roet

Nadere informatie

ARGANOLIE UIT MAROKKO

ARGANOLIE UIT MAROKKO ARGANOLIE UIT MAROKKO De productie van eerlijke arganolie in beeld TDC steunt sinds 2010 de vrouwencoöperatie Tighanimine die eerlijke arganolie produceert in het zuiden van Marokko. Deze felbegeerde olie

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren.

groetjes Thijs Bezoek kasteeltje Geijsteren. Bezoek kasteeltje Geijsteren. 7 Juni bezocht groep 6 het kasteeltje in Geijsteren. Cynthia Siefers heeft de kinderen rondgeleid. Ze heeft een boek geschreven: een trots kasteel. Ze heeft verteld wat er

Nadere informatie

Geschiedenis Posterijen in Nederland. De historie van de post. Nationalisatie van de post

Geschiedenis Posterijen in Nederland. De historie van de post. Nationalisatie van de post Geschiedenis Posterijen in Nederland De historie van de post 1799 Nationalisatie van de post In 1799 werd de post in Nederland nationaal verklaard. In de praktijk concentreerde het postverkeer zich in

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. Aardrijkskunde. Vraag 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. Aardrijkskunde. Vraag 1 van 12 Vraag 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's en

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001

NIEUWSBRIEF. Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 NIEUWSBRIEF Driebergse Automobiel Club opgericht 15 november 2001 In het museum te München staat deze auto, een Tatra, prominent geëtaleerd. Er was geen toelichting bij. Van de toeschouwer werd verwacht

Nadere informatie

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen

Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van de Vikingen Thema: Van A tot Z Geschiedenis Tijd van monniken en ridders Vikingen Moeilijkheid: *** Tijdsduur: *** Juf Nelly De Vikingen komen Doel: Na deze opdracht weet je meer over het leven en de gebruiken van

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654)

Inleiding. Wat is het Vasa schip? Koningshuis Vasa (1523-1654) Inhoudsopgave: Inhoudsopgave:... 2 Inleiding... 3 Wat is het vasa schip?... 3 Koningshuis Vasa (1523-1654)... 3 De bouw van het schip (waarom, wanneer, door wie en hoe)... 4 Waarom, met welk doel?... 4

Nadere informatie

Werkstuk Dordtologie november 2014

Werkstuk Dordtologie november 2014 Werkstuk Dordtologie november 2014 Hilde van Kruiningen VAN BIERBROUWEN. NAAR BLAUWBILGORGEL Omdat ik in dit gebied woon en me dagelijks over de Groenmarkt en het Buddingh plein begeef hebben de geschiedenis

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie Onderzoeksvraag: Hoe droegen veranderingen in de productiemethoden bij aan het ontstaan van een industriële en verstedelijkte samenleving? Kenmerkend aspect: De Industriële Revolutie die in de westerse

Nadere informatie

Voedselbanken. door Tim

Voedselbanken. door Tim Voedselbanken door Tim 1 Hoofdstukken: 1. Inleiding/voorwoord 2. Wanneer en hoe is de voedselbank ontstaan? 3. Wat doet de voedselbank? 4. Waar en hoeveel voedselbanken zijn er? 5. Wanneer krijg je een

Nadere informatie

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?...

Vraag 1c. In welke plaatsen waren VOC- vestigingen in Nederland?... Naam: DE VERENIGDE OOSTINDISCHE COMPAGNIE (VOC) In 2002 was het 400 jaar geleden dat de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd opgericht. Dit werd in binnen- en buitenland op diverse manieren herdacht.

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

1 De belastbare handelingen

1 De belastbare handelingen 1 De belastbare handelingen Oefening 1 Zijn de volgende handelingen belastbare handelingen? 1 een zelfstandig boekhouder die konijnen kweekt voor eigen behoeften; 2 een loontrekkende boekhouder die zijn

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

Alleen een plastic tasje

Alleen een plastic tasje Alleen een plastic tasje Gaat u zitten, fijn dat u er bent. Wilt u thee? Met suiker? Zal ik beginnen bij het begin? Ik woon hier sinds 1970. Toen ik hier aankwam, had ik alleen een klein plastic tasje

Nadere informatie

CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen)

CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen) CASUS DEEL 2 Supersauna (20 vragen) Casus Supersauna is een handelsonderneming voor sauna s en toebehoren van sauna s. Supersauna heeft in Indonesië 50 handgemaakte hardhouten sauna s gekocht. Deze worden

Nadere informatie

Informatie 17 december 2015

Informatie 17 december 2015 Informatie 17 december 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS Ondanks het aflopen van de economische recessie, is de armoede in Nederland het afgelopen jaar verder gestegen. Vooral het aantal huishoudens dat

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

Werkblad 1 Vroeger en nu

Werkblad 1 Vroeger en nu Werken en school. Lees en vul in: Werkblad 1 Vroeger en nu Vroeger werkten de kinderen mee op het land of thuis (helpen met thuisweven of thuisspinnen bijvoorbeeld), de meisjes hielpen ook nog in het huishouden.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Iedereen overal en altijd laden

Iedereen overal en altijd laden Iedereen overal en altijd laden Jorrit Zijdewind 19-11-2015 1 1 intro zelf 19-11-2015 Allego template Even voorstellen 2 Geboren en getogen in Utrecht Onrustig en reislustig Van fysiotherapeut naar communicatiefanaat

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank!

Vrijwel allen hier aanwezig hebben daar een bijdrage groot of klein aan geleverd. Daarom aan iedereen: Veel dank! - LET OP: ALLEEN HET GESPROKEN WOORD GELDT - Openingswoord Locoburgemeester Gehrels bij de ondertekening verzelfstandiging Haven Amsterdam op donderdag 21 maart 2013 Dames en heren, Excellentie, Het is

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

VERBODEN. KRINGEN Opdrachtbladen

VERBODEN. KRINGEN Opdrachtbladen DE LINIE? ME WA W Opdrachtbladen Naam Groep Datum Opdrachtblad Verboden Kringen Opdracht 1 In 1853 trad de Kringenwet in werking. Deze wet regelde welke gebouwen rond een fort van de Nieuwe Hollandse Waterlinie

Nadere informatie

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17

15966_Oorlog in foto's III - D-Day BW.indd 53 16-09-14 10:17 Een foto van een van de twee drijvende wegen in de kunstmatige haven bij Arromanches. De kunstmatige havens waren eigenlijk een enorme legpuzzel die in het geheim was ontworpen en daarna verspreid over

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

Marktbeeld appels en peren

Marktbeeld appels en peren Afzet appels en peren door Russische boycot in de verdrukking Productie De appelproductie in de EU bedroeg in 215 ruim 12 miljard kilo. Dit was de op één na grootste EUoogst ooit. Bijna een derde van de

Nadere informatie

Zonder innovatie geen bestaansrecht

Zonder innovatie geen bestaansrecht ARLETTE VAN DER VLIET, FINN VAN NAAMEN IVO VAN DER BENT In 1869 start de familie Terberg een dorpssmidse in Benschop. Bijna 150 jaar later is de smidse uitgegroeid tot wereldwijd specialist in de fabricage

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

Kaasmarkt Pakhuizen Via Prinsenstraat, Kleine Kerkstraat, Speeltoren en Lingerzijde lopen we over de Kwakelbrug naar de Schepenmakersdijk.

Kaasmarkt Pakhuizen Via Prinsenstraat, Kleine Kerkstraat, Speeltoren en Lingerzijde lopen we over de Kwakelbrug naar de Schepenmakersdijk. Kaaswandeling Wie Edam zegt, zegt kaas. En wie naar Edam gaat, gaat natuurlijk naar de Kaasmarkt, op zoek naar het beroemde ronde kaasje. Vele duizenden toeristen genieten hier op alle woensdagen van juli

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

V.l.n.r. Rie de Groot met haar kindje en vader en moeder van der Kooij met Jan. Voor de ventwagen in 1951.

V.l.n.r. Rie de Groot met haar kindje en vader en moeder van der Kooij met Jan. Voor de ventwagen in 1951. Na hun huwelijke kwamen vader en moeder uit Friesland naar Amsterdam en samen dienden zij op een woonark bij t Kalfje tussen Ouderkerk en Amsterdam, bij een dokter. Vader was de huisknecht en moeder deed

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II DE INDUSTRIËLE SAMENLEVING IN NEDERLAND DE VERHOUDING MENS EN MILIEU + 1p 21 Geef één voorbeeld van aantasting van het milieu door menselijk ingrijpen in Nederland uit de periode vóór de Industriële Revolutie.

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie