C2000 DMO-problemen Problemen nu gedocumenteerd

Transcriptie

1 C2000 DMO-problemen Problemen nu gedocumenteerd

2 C2000 DMO-problemen Problemen nu gedocumenteerd Rapport bij project , versie 1.0 VERTROUWELIJK Dit rapport is geschreven in opdracht van de Vereniging voor Brandweerzorg en Rampenbestrijding door drs. E.B. Samson, D. Kaas en F.W. van der Valk MSc van M&I/Partners bv. Amersfoort,

3 Versiebeheer Document C2000 DMO-problemen Problemen nu gedocumenteerd Dossier C2000 DMO Auteur(s) M&I/Partners Erik Samson, Dick Kaas en Frank van der Valk Versie 1.0 Datum Historie Versie Datum Wijziging Auteur Status M&I/Partners Concept (ter beoordeling stuurgroep) Verwerken opmerkingen stuurgroep M&I/Partners Verwerken opmerkingen M&I/Partners klankbordgroep 05/01/ Aanvullingen a.d.h.v. testresultaten Motorola/Sepura/EADS Concept rapport (excl. bijlagen M&I/Partners Sepura/EADS) Concept rapport M&I/Partners Concept (ter beoordeling stuurgroep) Verwerken opmerkingen klankbordgroep en stuurgroep M&I/Partners Definitief C2000 DMO-problemen Pagina 2 van 87

4 Inhoudsopgave Versiebeheer 2 Inhoudsopgave 3 1 Inleiding Situatie Probleem Vraagstelling Leeswijzer 6 2 Veel oorzaken voor de DMO-problemen (Werk)processen Instellingsfouten bij portofoons in de praktijk Etherdiscipline is voldoende Onduidelijke noodknop-procedure Gebruik DMO bij gebiedsoverstijgende uitrukken niet eenduidig Weinig opleiding, training en instructie Noodzaak van opleiden, instructie en oefenen Een landelijk opleidingsprogramma ontbreekt Instructeurs en lesmateriaal wisselend van kwaliteit Bediening (ergonomie) portofoons is complex Verschillende typen portofoons en accessoires Problemen met knoppen, toetsen en display Toets-/knopvergrendeling noodzakelijk en bewerkelijk Aansluiting accessoires aan de onderkant niet wenselijk Instellen van gespreksgroep/kanaal te moeilijk Uniforme uitrol en gebruik van DMO- en TMO-portofoons Veel verschillende technische portofooninstellingen Geen standaard parameterinstellingen Men is tevreden over de audio-instellingen Er zijn verschillende soorten antennes in gebruik Nog geen duidelijkheid over problemen in TETRA en DMO Kenmerken van DMO voor de brandweer Repeater en gateway als alternatieve mogelijkheden voor DMO Digitaal karakter DMO Uitgevoerde testen zijn nog onvoldoende Problemen DMO zijn (deels) reproduceerbaar Radiotechniek Inkoop, beheer en organisatie Inkoop veelal centraal (LARA) Verschillend ingericht beheer Organisatorische afstemming is niet geregeld Verschillen in onderhoud en beheer van batterijen Nauwelijks klachten over accessoires Interoperatibiliteit diverse merken is goed geregeld C2000 DMO-problemen Pagina 3 van 87

5 2.8 Gebruikersperspectief is belangrijk 30 Bijlagen 31 Bijlage 1 Definities/Afkortingen 31 Bijlage 2 Toelichting op DMO-begrippen en de werking van DMO Bijlage 3 Onderzoekoverstijgende constateringen Bijlage 4 Verantwoording van het onderzoek 39 Bijlage 5 Lijst met gesprekspartners 41 Bijlage 6 Uitwerking oefensessies Rotterdam-Rijnmond Bijlage 7 Resultaten enquête NVBR op verzoek van M&I/Partners Bijlage 8 Literatuuroverzicht 51 Bijlage 9 Relevante passages referenties 56 Bijlage 10 Praktijktest 10.1 Beschrijving van de uitgevoerde testen Invullijsten Praktijktest Testverslag Motorola (M&I/Partners) Testverslag SEPURA (M&I/Partners) 10.5 Testverslag EADS (M&I/Partners) C2000 DMO-problemen Pagina 4 van 87

6 1 Inleiding 1.1 Situatie Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) schrijft in haar beleid het gebruik van digitale communicatieapparatuur van het C2000-netwerk voor. De Nederlandse Vereniging voor Brandweerzorg en Rampenbestrijding (NVBR) heeft het standpunt ingenomen dat C2000 de norm is voor de communicatie van de brandweer. C2000 is gebaseerd op de TETRA-standaard. De brandweer gebruikt voor de man op man communicatie bijna altijd de zogenaamde Direct Mode of Operation (DMO) van de TETRA-standaard, waarbij geen gebruik wordt gemaakt van het C2000-netwerk en het controlling en monitoring systeem (Trunked Mode Operation). De bevelvoerder maakt meestal met één portofoon gebruik van TMO en met een ander van DMO. Figuur 1: Schematische weergave DMO en TMO Parallel aan dit onderzoek is een expert groep onder leiding van de heer D. Berghuis bezig met een onderzoek naar het functioneren van C2000-netwerk. Beide onderzoeken worden onafhankelijk van elkaar uitgevoerd. 1.2 Probleem Een groot aantal brandweerkorpsen ondervindt problemen met digitale portofoons in DMO tijdens de repressiefase. Deze problemen bedreigen de veiligheid van hulpverleners. Daarom wordt door een aantal brandweerkorpsen als oplossing gekozen voor het gebruik van analoge portofoons. De betrouwbaarheid van communicatie levert een belangrijke bijdrage aan de veiligheid voor de manschappen tijdens de repressieve fase. Beide thema s staan centraal in dit onderzoek. 1.3 Vraagstelling Door BZK, in samenwerking met de NVBR, is gevraagd om te onderzoeken op welke wijze DMO te verbeteren is, zodat de veiligheid van hulpverleners niet wordt bedreigd door slecht functionerende communicatie. In deze rapportage treft u de bevindingen aan uit fase 1 van het onderzoek die leiden tot een aangescherpte probleemdefinitie. C2000 DMO-problemen Pagina 5 van 87

7 1.4 Leeswijzer Deze rapportage is opgezet volgens de zogenaamde piramidestructuur. Dat betekent dat de conclusies voorop staan en dat de werkwijze en de onderbouwing daarna volgen. Vervolgens zijn alle achterliggende bevindingen in bijlagen ondergebracht. Omdat het toelichten in de tekst van de verschillende begrippen verstorend zou werken op de leesbaarheid hebben we er voor gekozen deze verklaringen op te nemen in de begrippenlijst in Bijlage 2. In hoofdstuk 2 treft u allereerst de bevindingen aan uit fase 1 van het onderzoek. Fase 1 van het onderzoek leidt tot een aangescherpte probleemdefinitie. Hoofdstuk 2 is ingedeeld naar de relevante aspecten. Hoewel op basis van de bevindingen sommige deeloplossingen voor de hand liggen, is er voor gewaakt om die in deze fase al te noemen. Daarna komen in de bijlagen achtereenvolgens de volgende onderdelen aan de orde: Een lijst met de gehanteerde afkortingen en definities binnen het onderzoek. Een toelichting op de werking van DMO van de TETRA-standaard en DMO-begrippen. Een overzicht met constateringen uit het veld die buiten de scope van dit onderzoek vallen. Een toelichting op de gevolgde aanpak van het onderzoek om te komen tot een aangescherpte probleemdefinitie. Een overzicht van de geraadpleegde gesprekspartners (en bijgewoonde bijeenkomsten/sessies). Een samenvatting van de bijgewoonde oefensessies in Rotterdam-Rijnmond. De vragenlijst (enquête) zoals deze is uitgezet door de NVBR en een korte samenvatting van de uitkomsten. Een overzicht van de geraadpleegde informatie, zowel uit officiële bronnen als vanuit vrije nieuwsgaring voornamelijk via internet. Van de officiële bronnen is de essentie beschreven die relevant is voor het DMOonderzoek. C2000 DMO-problemen Pagina 6 van 87

8 2 Veel oorzaken voor de DMO-problemen In het hele spectrum van techniek, gebruik, opleidingen, beheer en onderhoud et cetera bij de portofoon in DMO zitten onvolkomenheden die het gebruik in de repressiefase negatief beïnvloeden. Puur technische problemen zijn niet systematisch onderzocht, en veelal ook niet gecommuniceerd met leveranciers/producenten. Berusting, in stand houden van of teruggaan naar analoge transmissie of acties buiten de hiërarchieke weg' om zijn het gevolg geweest. Om deze conclusie te kunnen trekken hebben we alle factoren die een rol spelen bij het gebruik van de portofoon in DMO op een rij gezet. Onze bevindingen (en het belang daarvan) hebben betrekking op: (werk)processen; opleiding, training en instructies; portofoon bediening (ergonomie); portofoon techniek (instellingen); communicatieprotocol TETRA; radiotechniek; organisatie, inkoop en beheer; de gebruiker. Op veel van de hiervoor genoemde terreinen zijn de belangrijkste factoren in kaart gebracht. Er kunnen op basis daarvan in de volgende fase van het onderzoek op vrijwel elk terrein verbeteringen worden voorgesteld. Op basis van onze bevindingen stellen we na deze eerste fase als aangescherpte probleemdefinitie voor: Geef aan hoe oorzaken op alle terreinen die te maken hebben met DMO-problemen kunnen worden weggenomen. In de hierna volgende paragrafen gaan wij in op de afzonderlijke aspecten van onze bevindingen. C2000 DMO-problemen Pagina 7 van 87

9 2.1 (Werk)processen Portofoons worden in het gebruik niet altijd op de goede wijze ingesteld. Er zijn soms problemen met de instellingen (modus, kanaal, accessoires) en de noodknop-procedure. De etherdiscipline lijkt voldoende maar procedures bij gebiedoverstijgende (regio) uitrukken zijn niet eenduidig. Verbeteren van de procesgang draagt bij aan beter gebruik, maar is ondergeschikt aan verbeteren van de opleidingen. In de volgende deelparagrafen wordt op elk van de constateringen ingegaan Instellingsfouten bij portofoons in de praktijk Regelmatig blijken er instellingsfouten voor te komen bij de keuzen voor TMO/DMO, kanaalinstelling en het aansluiten van accessoires. De brandweermedewerker moet voorafgaand aan het optreden bij een incident (in de kazerne of tijdens de rit naar het incident toe) zorgen dat de apparatuur (portofoon en accessoires) goed is ingesteld. In principe is er geen aanleiding om tijdens repressie te schakelen van kanaal of modus (DMO/TMO) 1. Dit kan niet met behulp van de zogenaamde Remote Speaker Microfoon (met PTT-knop) die op het uniform gedragen wordt. Schakelen kan alleen als de brandweerman de portofoon uit de borstzak haalt (de meest gedragen plek) en deze handmatig instelt. Uit de verschillende gesprekken blijkt dat manschappen en bevelvoerders de volgende fouten maken: Inschakelen op verkeerde modus (DMO/TMO). Inschakelen op verkeerd kanaal. Accessoires verkeerd verbinden en onjuist gebruiken. Als reden wordt opgegeven: onbekendheid of te gehaast instellen. Belangrijk hierbij is dat de portofoon in DMO veel meer instellingen kent dan de analoge portofoon. Dit geldt voor alle manschappen, maar in het bijzonder voor OVD en vrijwilligers waar het portofoongebruik geen onderdeel is van hun dagelijkse routine Etherdiscipline is voldoende De gebruikers van de portofoon hebben in het algemeen voldoende aandacht voor een gezonde etherdiscipline. Op het terrein van de etherdiscipline hebben we het volgende geconstateerd: In het algemeen is sprake van een goede etherdiscipline. Men is gewend korte en zakelijke berichten uit te wisselen. Vanuit gewoonte en omdat het in veel gevallen gaat om urgente mededelingen (zoals pas op obstakel ) wordt vaak niet gewacht op het signaal dat het spreekkanaal beschikbaar is. Dit signaal hoort, bij goed ingestelde apparatuur, binnen een fractie van een seconde te komen. Men maakt voor de effectiviteit voldoende gebruik van termen als over. Tijdens enkele oefensessies die wij hebben bijgewoond, is gebleken dat men bekend en vertrouwd is met de regels van etherdiscipline. De brandweermannen wisselen hoofdzakelijk korte, zakelijke berichten uit en een groot aantal maakt gebruik van termen als; over, begrepen, et cetera, wanneer hij/zij klaar is met spreken. 1 Een toelichting op de begrippen modus en kanaal wordt gegeven in de verklarende woordenlijst. C2000 DMO-problemen Pagina 8 van 87

10 In stressvolle situaties (bij een calamiteit) zal de communicatie vooral op basis van ingesleten gewoonten plaatsvinden. Op basis van onze bevindingen tijdens oefensessies kan geen uitspraak worden gedaan over de etherdiscipline in stressvolle situaties. Onze verwachting is echter dat dit dusdanig routineus en ingesleten gedrag is, dat het goed zal verlopen Onduidelijke noodknop-procedure De noodknop wordt per regio verschillend gebruikt. De noodoproep kan op twee manieren door de leveranciers of producenten worden geïmplementeerd: 1. Standaard moet de noodknop op de portofoon een aantal seconden worden ingedrukt. Vervolgens moet de PTT-knop worden ingedrukt om daadwerkelijk een noodoproep te kunnen plaatsen. 2. Enkele portofoons kunnen ook een zogenaamde hot-mike functie inschakelen. Hierbij wordt bij het indrukken van de noodknop direct een noodoproep geplaatst (zonder de PTT-knop te moeten indrukken). Het aantal seconden dat het kanaal automatisch wordt geopend is instelbaar. Het indrukken van de noodknop in DMO leidt tot een absolute prioriteit voor de betrokkene om te spreken binnen het desbetreffende kanaal. Als de persoon die de noodknop-oproep heeft geplaatst, spreekt (of het kanaal automatisch wordt geopend door de hot-mike ) kan de noodoproep niet worden overruled door een ander die de noodknop indrukt. Op basis van onze gesprekken en waarnemingen komen we tot de volgende bevindingen. De algemene instructie voor gebruik van de noodknop is afgestemd op gebruik in TMO. Soms is daar een (overigens onjuiste) aanvulling op gegeven voor gebruik in DMO. Er is onbekendheid bij brandweermedewerkers over de toepassing en beperkingen van de noodknop-procedure in DMO. Dit blijkt uit verschillende signalen uit het veld en enquête, zoals de noodoproep werkt niet in DMO. Als de gebruiker buiten het bereik van de overige portofoons in DMO is, dan wordt de noodoproep niet ontvangen. De verzender kan niet weten dat dit het geval is. De noodoproep kan alleen worden ontvangen door de gebruikers van hetzelfde DMOkanaal. Er is verwarring of de oproep ook naar de centralist gaat (noot: dit kan alleen als is omgeschakeld naar TMO en er voldoende netwerkdekking is). De noodknop-procedure wordt verschillend toegepast. Uit het veldonderzoek en enquête blijkt dat sommige regio s de noodknop niet, alleen in TMO of in zowel TMO als DMO gebruiken. In sommige procedures staat beschreven dat de gebruiker eerst moet overschakelen van DMO naar TMO. Auditieve feedback noodoproep: vanuit de fabrieksinstelling hoort de gebruiker bij het indrukken van de noodknop in DMO een bleep. Volgens het veld is deze bleep niet duidelijk hoorbaar tijdens repressie. De Savox spreeksleutel van Zenitel (PTT-knop) heeft een softwarematige aanpassing, waardoor die de noodprocedure in TMO nabootst (bijvoorbeeld 30 seconden spreken, 20 seconden rust, 30 seconden spreken). Dit maakt de noodknop-procedure beter hanteerbaar. De daadwerkelijke waardes zijn instelbaar. Zowel in DMO als in TMO kan alleen de gebruiker de noodknop resetten 2 (de wijze waarop verschilt overigens per type portofoon, zoals het indrukken van toetsen of verwijderen van de batterij). Vanuit het veld is er geen behoefte om de noodknop op afstand (in DMO en in TMO) te resetten. 2 Onder de term resetten wordt het annuleren van de noodoproep verstaan. C2000 DMO-problemen Pagina 9 van 87

11 2.1.4 Gebruik DMO bij gebiedsoverstijgende uitrukken niet eenduidig De aanpak bij gebiedsoverstijgende uitrukken verschilt per eenheid/regio. Uit verschillende gesprekken blijkt dat regio s (en/of korpsen) verschillende afspraken en voorschriften hanteren voor het toewijzen van frequenties aan DMO-kanalen en het overschakelen van DMO-kanaal bij gebiedsoverstijgende uitrukken. De volgende twee opties worden daarbij gebruikt: a. de bemensing van een TS blijft op het kanaal van de eigen kazerne, of b. er wordt overgeschakeld op het gebruik van een (via de bevelvoerder) aangewezen DMO-kanaal. Mogelijk risico bij a: Als de kanalen bij gebiedsoverstijgende uitrukken niet worden veranderd, bestaat de kans dat meerdere TS (teams) op hetzelfde DMO-kanaal zitten zonder dat ze dat van elkaar weten, want binnen een regio zal hetzelfde kanaal meerdere keren worden gebruikt. Mogelijk risico bij b: De manschappen moeten een ander kanaal instellen op de portofoon. Hierbij kunnen fouten worden gemaakt. De kanaaluitgifte c.q. fleetmap (onder andere geografische verdeling in de regio) wordt geadresseerd in paragraaf C2000 DMO-problemen Pagina 10 van 87

12 2.2 Weinig opleiding, training en instructie Over het algemeen wordt er weinig aandacht besteed aan de opleiding, training en instructie in het gebruik van de portofoon door de brandweermedewerkers. Bij veel korpsen wordt, net als bij het gebruik van analoge portofoons, ervan uitgegaan dat de portofoon goed is ingesteld, goed werkt en een druk op de spreekknop leidt tot het openen van een verbinding met de overige leden van het team. De portofoon kent echter veel meer mogelijkheden zodat deze volgorde van handelingen niet vanzelfsprekend leidt tot een open communicatiekanaal. Ook het terrein van instructie, opleidingsmateriaal, kennisbeoordeling en oefenen is er veel variatie tussen de korpsen. Opleiding en training is een belangrijk onderdeel om effectief te kunnen omgaan met de portofoon in DMO. Volgens de verstrekte informatie kan hier nog veel verbeterd worden. De volgende specifieke constateringen zijn gedaan Noodzaak van opleiden, instructie en oefenen De analoge portofoons kennen een zeer simpele gebruiksinstructie (kies een kanaal en druk de spreeksleutel in) en waren daarom vrijwel zonder instructie te gebruiken. De digitale portofoons kennen zeer veel mogelijkheden en vergen daarom een degelijke kennismaking en oefening in het gebruik. Denk daarbij aan het aantal kanalen (nu zestien kanalen in plaats van vier vroeger), de vele instelmogelijkheden (onder andere groepen enzovoorts) en knoppen. De aandacht in de opleiding voor het gebruik van de portofoon is zeer wisselend per korps. In het algemeen geeft men aan dat in de opleiding aan zowel vrijwilligers als leidinggevenden meer aandacht geschonken moet worden aan het gebruik van portofoons. Vrijwilligers omdat die zo weinig uitrukken dat gebruik van de portofoon geen routine is; leidinggevenden omdat zij naast DMO ook TMO gebruiken. Dit laatste vergt extra kennis en kunde, met name als ze in een groter verband opereren (andere kanalen, andere gespreksgroepen). Voor het gebruik van portofoons in DMO is het ook noodzakelijk te oefenen in het overschakelen van kanaal (keuze uit zestien) bij gebiedsoverstijgende uitrukken Een landelijk opleidingsprogramma ontbreekt Door onze gesprekspartners is aangegeven dat er geen landelijk vastgesteld opleidingsprogramma is en geen toets voor het gebruik van de portofoons in DMO. Het is geen onderdeel van de leidraad Oefenen en geen verplicht examenonderdeel. Geconstateerd wordt dat in de beperkte opleidingstijd (± uur per jaar) voor beroeps en vrijwilligers (± 70 uur per jaar) er weinig tijd is om het geleerde op communicatiegebied in de praktijk te brengen (zie ook het verslag van een communicatieoefening in de regio Rotterdam-Rijnmond in Bijlage 6) Instructeurs en lesmateriaal wisselend van kwaliteit Door ons is geconstateerd dat het gebruikte lesmateriaal voor instructie in gebruik van DMO wisselend is van kwaliteit. Aan de kennis van DMO/TMO van de (lokale) instructeur zijn geen eisen gesteld. C2000 DMO-problemen Pagina 11 van 87

13 Landelijk is eenmalig (bij de uitrol van C2000) een opleiding voor de zogenaamde kerninstructeurs ( train de trainers ) georganiseerd. Deze was hoofdzakelijk gericht op het gebruik van TMO. Aan de kerninstructeurs werden geen bijzondere eisen gesteld en ook is niet duidelijk of elke nu bestaande opleider voldoende opleiding heeft gehad. Geconstateerd is verder dat er ook geen (opfris)programma voor nieuwe en bestaande gebruikers is. Landelijk is er lesmateriaal ontwikkeld bij de uitrol van C2000. De Inhoud van het algemene lesmateriaal is toegespitst op het gebruik in TMO, terwijl juist bij de brandweer het gebruik in DMO dominant is. Regio s en/of korpsen hebben dit lesmateriaal soms voor lokaal gebruik aangepast. In een enkel geval wordt gesuggereerd dat men voor het gebruik van de noodknop moet overschakelen naar TMO. In de praktijk een situatie die moeilijk is te realiseren en waarvan men niet weet of er bereik is. Voor bevelvoerders en anderen die contact hebben met de meldkamer is TMO kennis wel degelijk noodzakelijk. Er zijn ook regio s die goed oefenmateriaal voor communicatie beschikbaar hebben. Een aantal instructeurs (en enkele gesprekspartners) betwijfelt of de brandweermedewerkers bij levensbedreigende situaties gebruik zullen maken van de noodknop. Om die reden vragen sommige instructeurs zich af of het gebruik van de noodknop-procedure aan te leren is en geoefend moet worden. C2000 DMO-problemen Pagina 12 van 87

14 2.3 Bediening (ergonomie) portofoons is complex De bediening van de portofoons worden door de gesprekspartners en brandweermedewerkers in het veld als te complex ervaren. Daar waar vroeger bij de analoge portofoons één knop was (namelijk spreeksleutel ) zijn er nu 26. Dit betekent ook veel grotere kans op foutief gebruik. Daarnaast zijn er vele verschillende instellingen mogelijk. Gebruikers zijn verder van mening dat er op basis van de aanbesteding van LARA 1 en LARA 2 geen brandweervriendelijke en hufter-proof portofoons in de catalogus zijn gekomen. Belangrijk voor het gebruik door de brandweer is een zeer eenvoudig toestel waarmee geen fouten kunnen worden gemaakt en met een aansluiting voor accessoires op de juiste plek. Dit wordt in de volgende paragrafen toegelicht Verschillende typen portofoons en accessoires Bij de brandweer zijn verschillende typen portofoons (analoog/digitaal) en bijbehorende accessoires in omloop. Onder accessoires verstaan wij: Remote Speaker Microfoon. Headsets (waaronder helmcommunicatie). In Bijlage 7 is een overzicht gegeven van de portofoons die in de regio s in gebruik zijn. Dominant aanwezig bij de brandweer is de Motorola MTP-700. Daarnaast komen ook EADS 880i en Sepura STP8000 voor. De brandweer heeft bewust niet gekozen voor één standaard portofoon en een vastgestelde set accessoires. Dit resulteert in een gevarieerd beeld op landelijk, regionaal en zelfs lokaal niveau. Uit de gesprekken blijkt dat enkele veiligheidsregio s en korpsen geen combinatie portofoon en accessoire via LARA aanschaffen. Op eigen initiatief wordt gezocht naar een geschikt en financieel interessant alternatief. De kans is daardoor groter dat de portofoon en accessoire niet bij elkaar passen. Fabrikanten kennen geen goedkeuringsprocedures of certificering voor accessoires. Met betrekking tot de remote speaker microfoons met PTT-knoppen wordt geconstateerd dat er verschillende typen in omloop zijn, met elk ook andere knoppen. Sommige remote speakers microfoons hebben bijvoorbeeld alleen de knoppen noise cancelling en spreeksleutel, terwijl andere (zoals RSM) een spreeksleutel, noodknop en volumeregeling kennen. Uit het veldonderzoek blijkt dat er verschillend wordt gedacht over de wijze waarop men audio output wil ontvangen. Grofweg zijn er drie mogelijkheden waargenomen: gepersonaliseerd oortje, helmheadset en Remote Speaker Microfoon. Over het algemeen kiest een korps of veiligheidsregio voor de headset of de oortjes. Als men voor de headset kiest, maakt men vaak de afweging wel/geen gebruik van de helmcommunicatie. Bevelvoerders en sommige manschappen ervaren het rondzingen als onprettig. C2000 DMO-problemen Pagina 13 van 87

15 2.3.2 Problemen met knoppen, toetsen en display De bestaande portofoons hebben veel, slecht te bedienen, kleine knoppen en toetsen en de mededelingen op het display zijn in gebruik niet of slecht te lezen. De gebruikte portofoons hebben zowel de vormgeving als verdeling van knoppen die lijkt op een telefoon. De brandweer kan zich dit vanuit het oogpunt van de politie voorstellen, maar voor de brandweer zelf is het onwenselijk want: De brandweer gebruikt voor DMO in principe alleen de volgende knoppen: spreeksleutel, volume, noodknop en gesprekskanaal (zestien in DMO). De brandweermedewerkers bedienen de portofoon met stevige handschoenen. De knoppen zijn simpelweg te klein en zijn te dicht op elkaar geplaatst (waardoor eenvoudig meerdere toetsen tegelijk kunnen worden ingedrukt). Letters op het scherm zijn te klein (zeker voor oudere gebruikers) en het display heeft weinig toegevoegde waarde, de portofoon wordt immers in de borstzak geplaatst. Figuur 2: Voorbeeld Motorola MTP Toets-/knopvergrendeling noodzakelijk en bewerkelijk Onze gesprekspartners geven aan dat de toetsen en knoppen op de portofoons eenvoudig per ongeluk zijn in te drukken en dat deze daarom eenvoudig ver-/ontgrendeld moeten kunnen worden. De volgende punten zijn met name genoemd: De noodknop is in sommige gevallen eenvoudig per ongeluk - te activeren. In de standaard portofoons (bekend bij Motorola MTP-700 en EADS 880i) is de noodknop niet altijd diep genoeg verzonken in het apparaat waardoor de kans groot is dat de noodknop per ongeluk wordt geactiveerd. Dit is door een groot aantal regio s/korpsen opgelost door een ringetje of iets dergelijks te plaatsen op de portofoon. De draaiknop (bij EADS gepositioneerd aan de achterkant en Sepura/Motorola aan de bovenkant) is gemakkelijk te verdraaien bij het in/uit halen van de portofoon. Het toetsenbord is niet interessant voor de brandweermedewerker. Deze toetsen kunnen per ongeluk worden ingedrukt. Bijna alle portofoons die in gebruik zijn bieden de mogelijkheid (standaard 3 en/of na een softwarematige aanpassing) om de toetsen te blokkeren. 3 De EADS-portofoons kennen twee soorten blokkering, namelijk korte/lange blokkering. C2000 DMO-problemen Pagina 14 van 87

16 Een belangrijke zorg geuit door de gesprekspartners betrokken bij een oefensessie in Rotterdam is dat tijdens repressie de blokkering vergrendelen en ontgrendelen lastig of zelfs ondoenlijk is. Dit komt doordat de knoppen te klein zijn, de portofoon met twee handen moet worden bediend en het feit dat de toetsen enkele seconden moeten worden ingedrukt Aansluiting accessoires aan de onderkant niet wenselijk Het is niet praktisch in ergonomische en (indirect) radiotechnische zin dat de accessoireaansluiting (connector) aan de onderkant in plaats van de zijkant van de portofoon zit. In ergonomische zin, omdat de kabels van de portofoon naar het accessoire via de opening van de borstzak naar de accessoires moeten. Hierdoor ontstaat een kabelprop (bobbel) aan de onderkant van de borstzak en vermindert de pasvorm. De accessoires van de portofoons (onder andere MTP-700 en EADS 880I) moeten nu aan de onderkant worden aangesloten. Dit probleem is bij de nieuwere portofoons (beschikbaar via LARA 2) verholpen. De aansluiting zit dan aan de zijkant. Deze wens is echter niet geformuleerd en opgenomen als eis in LARA 2. De fabrikanten hebben in LARA 2 portofoons toegevoegd die in toenemende mate inspelen op de behoefte (eisen/wensen) van de brandweermedewerkers. Ze kennen in het algemeen ook op andere onderdelen belangrijke verbeteringen, zoals minder knoppen, grotere knoppen en robuuster Instellen van gespreksgroep/kanaal te moeilijk Het bedieningsgemak van sommige portofoons wordt niet als intuïtief en gebruiksvriendelijk ervaren. Een groot aantal gebruikers en gesprekspartners geeft aan dat sommige brandweermannen moeite hebben met het instellen van het juiste DMO-kanaal en het schakelen tussen DMO/TMO. Het is mogelijk dat de navigatie- en menustructuur van EADS-portofoons eenvoudiger is aan te leren, vanwege de herkenbaarheid en overeenkomst met Nokia-telefoons. EADS heeft het bedrijfsonderdeel dat deze apparatuur maakt van Nokia overgenomen Uniforme uitrol en gebruik van DMO- en TMO-portofoons In het gehele land worden portofoons voor DMO en TMO op eenzelfde wijze uitgerold en gebruikt. Voor de discipline brandweer is er landelijk eenzelfde methodiek 4. Portofoons worden per tankautospuit uitgerold. Op een volledig bemande tankautospuit zitten zes personen: één bevelvoerder, vier manschappen en een chauffeur. Voor iedereen is een portofoon aanwezig. Daarnaast is er voor de bevelvoerder een extra portofoon voor de communicatie richting de meldkamer of OVD (voor andere voertuigen is er een vergelijkbaar gebruik). Een tankautospuit beschikt aldus over één mobilofoon en zeven portofoons. Er is geen verschil in de wijze waarop manschappen hun portofoons gebruiken bij een normale uitruk en onder crisisomstandigheden. Bij de korte blokkering zijn de knoppen volumewijziging, spreeksleutel en noodknop nog mogelijk. De overige knoppen (kanaal draaiknop en toetsenbord) zijn geblokkeerd. Bij de lange blokkering is alleen de spreeksleutel te bedienen. De blokkering heeft geen effect op de werking van de PTT-knop. 4 Bron: Evaluatie kennis C2000-eindgebruikers door Politie Academie (2008) C2000 DMO-problemen Pagina 15 van 87

17 De manschappen dragen de portofoon op de borst in het daarvoor bestemde borstzakje (er zijn geen klachten over de diepte van de borstzak of iets dergelijks) en gebruiken bijna altijd een remote speaker set. In enkele gevallen wordt de portofoon in de hand genomen. De bevelvoerder heeft twee portofoons (één op DMO-stand voor contact met de manschappen en één op TMO-stand voor contact met de meldkamer). Deze worden gebruikt afhankelijk van de noodzaak van communicatie. C2000 DMO-problemen Pagina 16 van 87

18 2.4 Veel verschillende technische portofooninstellingen De TETRA-portofoons hebben vele programmeerbare instellingen. Enerzijds kan men daarmee optimale instellingen configureren maar de kans op problemen is daarbij ook groot. De portofoon binnen de brandweer bestaat niet. In eerdere paragrafen is al aan de orde gekomen dat er verschillende merken en typen portofoons in gebruik zijn binnen de brandweer. Echter, naast het merk en type portofoon, zijn er ook grote verschillen in de wijze waarop de portofoon is geconfigureerd. Met de programmering van de portofoons, al dan niet in combinatie met accessoires, kan veel mis gaan. Aan dit aspect moet nadrukkelijk aandacht worden besteed. Deze paragraaf bevat de technisch (software en hardware) gerelateerde aspecten ten aanzien van de portofoon. In een aparte paragraaf wordt ingegaan op de TETRA- en radioaspecten Geen standaard parameterinstellingen Er is geen uniforme aanpak of template om de vele parameters van de portofoons in te stellen. De portofoons bevatten een groot en onoverzichtelijk aantal instellingen (parameters), die door meerdere partijen kunnen worden ingesteld. Zo blijkt uit de gesprekken met leveranciers dat de Motorola portofoons circa instelbare parameters kennen en meldt Abiom (leverancier van Sepura) parameters. De programmering van de portofoons gebeurt veelal op basis van templates 5. Er zijn twee typen templates: een standaard-template geleverd door de leverancier en een gebruikerspecifieke template. Zowel de leverancier, vtspn, een regionale beheerder, als de gebruiker kan de instellingen aanpassen. De vtspn (beheerorganisatie van C2000) geeft adviezen en richtlijnen (onder andere met betrekking tot de fleetmap) over hoe de template moet worden ingeregeld. Zij levert ook een basis template. In toenemende mate kunnen templates geautomatiseerd worden geïnstalleerd. Uit het veldonderzoek werd duidelijk dat: Ervaring en expertise bij het wijzigen van de instellingen varieert per regio (korps). Wij hebben geen gegevens over opleiding en ervaring van de betrokkenen. Het functioneren van accessoires (met name oortjes en headsets) blijkt sterk afhankelijk van de configuratie van de portofoon. Het instellen van parameters wordt door regio s (regiobeheerders) verschillend beoordeeld, bijvoorbeeld: - De free-to-speech toon is niet overal ingesteld. Deze toon ( piepje ) krijgt de gebruiker te horen als het kanaal vrij is om te spreken, dat wil zeggen dat de andere portofoons op luisteren staan. Sommigen ervaren het piepje als handig (het ondersteunt etherdiscipline), terwijl anderen het als hinderlijk ervaren. Deze hebben dit piepje uitgeschakeld. - Het aantal seconden, dat de noodoproep-knop ingedrukt moet worden, verschilt per regio. Sommigen hebben twee seconden ingesteld, terwijl andere eenheden deze hebben teruggebracht naar één seconde. 5 Templates is een aantal standaard parametersets. C2000 DMO-problemen Pagina 17 van 87

19 Het onderdeel instellingen van de fleetmap is opgenomen in het hoofdstuk Beheer (2.7.2) Men is tevreden over de audio-instellingen De ervaringen met de audio (volume) instellingen van de portofoons en accessoires zijn goed. Alle gesprekspartners waren tevreden over de kwaliteit van het geluid en de volumesterkte. Men geeft aan een verbetering ten opzichte van de oude analoge situatie te ervaren. Kanttekeningen hierbij zijn: Bij het gebruik van ademluchttoestellen in combinatie met rumoerige situaties is de kwaliteit van de gesprekken minder. Het is mogelijk om een microfoon te plaatsen in het ademluchttoestel, maar dit wordt door alle geïnterviewden als onpraktisch ervaren (dit betekent weer een handeling erbij en vergroot de kans op foutief aansluiten). De geluidssterkte wordt niet automatisch aangepast als portofoons elkaar naderen. Dit kan rondzingen tot gevolg hebben. Zoals eerder aangegeven is er wel verschil tussen oortjes/helm headset (paragraaf 2.3.1) Er zijn verschillende soorten antennes in gebruik Binnen de brandweer worden antennes van verschillende lengte en fabrikaat gebruikt. Onze bevindingen zijn: Er zijn verschillende type antennes op de markt (zie resultaat in Bijlage 7 van het, op initiatief van M&I/Partners, uitgevoerde onderzoek door de NVBR). Een keuze voor de korte antenne is vaak vanuit ergonomische (en degelijkheids) overweging; een lange vanuit het oogpunt van (groter) zendbereik. Er is geen voorschrift of aanbeveling voor een korte/lange antenne vanuit de leverancier en vtspn. De CTK-keuring wordt uitgevoerd door de vtspn met randapparatuur conform de specificaties van LARA. Deze specificatie beschrijft het type antenne niet eenduidig. Keuring en registratie van een randapparaat is inclusief antenne zoals aangeleverd door de leverancier. Het veld kan echter los van deze keuring kiezen. Motorola heeft aangegeven dat de ¼wave whip antenne op de MTP850 beter is dan de helical antenne op de MTP Verschillen in onderhoud en beheer van batterijen Er zijn verschillende ervaringen met betrekking tot het onderhoud, de aanschaf en het beheer van de batterijen die in gebruik zijn. We hebben geconstateerd dat: Sommige korpsen vervanging van batterijen te lang uitstellen (geconstateerd is dat batterijen vijf jaar in gebruik zijn). Daardoor kunnen deze snel leeglopen. Er verschillende type batterijen in omloop zijn. Sommige korpsen wijken af van de door de fabrikant geleverde batterijen in verband met klachten over de intelligente batterijen van de Motorola MTP-700 en/of de kosten daarvan. Deze korpsen hebben zogenaamde B-merk batterijen gekocht die een relatief kortere levensduur kennen, maar waarvoor ook andere karakteristieken kunnen gelden die invloed hebben op de goede werking van de portofoon. De klachten over de intelligentie in de batterij zijn volgens Motorola opgelost in nieuwe releases en portofoontypes. Vanuit het veld wordt geconstateerd dat deze problematiek nog niet (fundamenteel) is opgelost. Door enkele korpsen wordt de intelligentie omzeild door bijvoorbeeld een sticker te plakken op een contact van de batterij. C2000 DMO-problemen Pagina 18 van 87

20 Korpsen portofoons niet in de oplader doen, maar de bestaande accu s verwisselen (in verband met 24-uursdiensten). De batterijenklepjes van deze portofoons zijn slecht en hebben slijtageplekken. Dat sommige brandweermedewerkers bij oefensessies extra batterijen meenemen. Zij hebben onvoldoende vertrouwen in de levensduur van de batterijen. Niet alle tankautospuitwagens zijn uitgerust met een autolader of opbergplaats voor de portofoons. In sommige gevallen worden de portofoons bewaard op de kazerne (in portofoonhouders). Daar worden de batterijen verwisseld en worden ze eenmaal per dag aan de druppellader opgeladen. In het verleden zich klachten hebben voorgedaan met de firmware van de batterijladers van Motorola. Deze zijn inmiddels opgelost Nauwelijks klachten over accessoires Er zijn niet of nauwelijks klachten over de in het veld gebruikte accessoires. De keuze van accessoires verschilt per korps, regio en persoonlijke voorkeur. Deze varieert sterk voor de volgende onderdelen: geïntegreerde helm-headset, gepersonaliseerde oortjes, remote speaker microfoon (PTT). Genoteerde aandachtspunten zijn: Door enkele regio s en leveranciers is aangegeven dat er duidelijk verschillen kunnen zitten in prestaties van headsets van verschillende fabrikanten. Veiligheidsregio Zuid- Oost-Brabant heeft hier binnen de regio uitgebreid onderzoek naar gedaan en heeft wisselende ervaringen met fabrikanten van headsets; Drake en MSA. Ook in België worden deze verschillen herkend. In België kunnen de headsets zowel centraal, als ook rechtstreeks bij de leveranciers (fabrikanten) worden ingekocht met in sommige gevallen als resultaat slecht functionerende combinaties van portofoon en headset. Accessoires zijn vaak nog niet (direct) beschikbaar voor nieuwe portofoontypes. De bedrading is een belangrijk aandachtspunt tijdens repressief optreden. Afgaande op de ervaringen van de brandweermannen uit de praktijk en flashover trainingen kan worden gesteld dat de bedrading van de remote speaker microfoon naar de helmset niet hittebestendig genoeg is. Het is belangrijk dat de brandweermedewerker de draden goed bedekt achter de brandwerende lap bevestigd ter hoogte van de keel - op het brandweerpak Interoperatibiliteit diverse merken is goed geregeld Uit gesprekken met leveranciers en materiedeskundigen blijkt dat interoperabiliteit tussen portofoons in DMO van verschillende fabrikanten goed is geregeld. Dit eerder in het rapport Proef in de Proef genoemde probleem bestaat tegenwoordig niet meer. C2000 DMO-problemen Pagina 19 van 87

21 2.5 Nog geen duidelijkheid over problemen in TETRA en DMO Op basis van ons onderzoek naar de kenmerken van het DMO TETRA-protocol en de daarbij gebruikte radiotechnieken lopen we wel tegen enkele onvolkomenheden aan, maar daadwerkelijke analyse van de feitelijke omstandigheden waaronder de communicatie faalt ontbreken. Wij constateren dat in het veld veel verwarring bestaat over wat de mogelijkheden zijn van de vaak door elkaar gehanteerde begrippen C2000, TETRA, DMO en TMO. In Bijlage 2 zijn de belangrijkste begrippen beschreven. 1. Het veld ervaart als grootste probleem dat er geen indicatie is van het feit dat een portofoon op de rand van het bereik verblijft en het volgende moment de communicatie via de portofoon kan wegvallen. 2. Het is absoluut noodzakelijk dat de technische oorzaken van het onvoorspelbare karakter van DMO in kaart worden gebracht, voordat technische verbeteringen kunnen worden voorgesteld. In de volgende paragrafen gaan we in op enkele van onze bevindingen Kenmerken van DMO voor de brandweer Het DMO TETRA-protocol is waar mogelijk geënt op TMO. Het kent echter geen controle mechanisme. Daarnaast maakt het gebruik van een per definitie - niet gegarandeerde radiotransmissie. Het gebruik van het TETRA-protocol in DMO door de brandweer in Nederland kenmerkt zich door: De DMO-mode wordt niet gecontroleerd door de TETRA Switching and Management Infrastructure (SwMI). Daardoor zijn er minder mogelijkheden om het spraakverkeer te reguleren. Er zijn voor de brandweer zestien DMO-frequenties toegewezen (zie voor definities de bijlagen). Standaard betekent dat zestien kanalen. Deze kunnen, maar dat is niet aan te bevelen, in de zogenaamde frequency-efficient mode worden uitgebreid naar tweeëndertig. De brandweer gebruikt in DMO de zogenaamde simplex mode wat betekent dat slechts één gebruiker aan het woord is en de anderen luisteren. De brandweer gebruikt DMO als een broadcast. Dit betekent dat iedereen die op hetzelfde kanaal is ingesteld de berichten en de spraak kan ontvangen mits binnen ontvangstbereik. Het TETRA-protocol schrijft voor dat een gesprek wordt omgezet in een digitaal signaal, een reeks enen en nullen. Als door radiostoringen het digitaal signaal met te veel fouten aankomt, kunnen de fouten niet meer hersteld worden. De spraak valt geheel of gedeeltelijk weg. Bij analoge portofoons wordt het geluid ruizig en bij digitale portofoons valt het geluid weg. De gebruiker wordt niet geattendeerd op een groot aantal fouten in de overdracht van het digitale signaal. Bij het indrukken van de noodknop (of iemand met hogere prioriteit 6 ) wordt aan deze personen het spreekrecht gegeven. Slechts één gebruiker kan gelijktijdig gebruik maken van de noodknop functionaliteit. In geval van de noodknop is in het protocol niet gedefinieerd wat er gebeurt bij meerdere keren indrukken. 6 Priority call is optioneel in het TETRA-protocol en is door de fabrikanten niet geïmplementeerd in de portofoon. C2000 DMO-problemen Pagina 20 van 87

22 Het gebruik van radio als transmissiemedium betekent dat er geen garantie is dat de berichten door iedereen van een groep goed worden ontvangen. Het protocol voorziet niet in het geval niet alle gebruikers in elkaars bereik zijn. Met een repeater (bijvoorbeeld op de TS) kan men dit probleem reduceren. Het protocol kent uitgebreide synchronisatiemogelijkheden om ervoor te zorgen dat de afzonderlijke portofoons de digitale berichten correct interpreteren. Een voormalig medewerker van C2000 geeft aan dat bij de eerste testen met DMO er verstoringen optraden als gevolg van overspraak, doordat een portofoon zich in de buurt van een opstelpunt (TMO zendmast) bevond. Om hier gegronde uitspraken over te doen is een uitgebreider onderzoek vereist Repeater en gateway als alternatieve mogelijkheden voor DMO Er zijn weinig testen uitgevoerd met het gebruik van repeaters. De testen die zijn uitgevoerd hebben verschillende uitkomsten. In 2004 is een test met een gateway uitgevoerd. Binnen DMO kan men ook gebruik maken van de repeaterfunctie en de gatewayfunctie. Vanuit de korpsen wordt verschillend gedacht over het gebruik van de DMO-repeaterfunctie. Er zijn korpsen die zeggen daarmee in een pilot goede resultaten te hebben behaald en er zijn ook korpsen die op basis van praktijkproeven zeggen dat de repeaterfunctie niet bijdraagt aan betere communicatie. De repeaterfunctie heeft de volgende bijzondere kenmerken: Alle berichten en spraak lopen via een centraal punt (bijvoorbeeld op de TS) waar vanuit ze opnieuw worden uitgezonden. Als in Nederland gesproken wordt over de repeaterfunctie heeft men het over een extern randapparaat (radio) bijvoorbeeld mobilofoon (in een koffer) die functioneert als TETRA Gateway/Repeater. De nieuwe portofoontypes zijn (of worden) uitgerust met een ingebouwde repeaterfunctie. Bevat de mogelijkheid om een signaal te krijgen wanneer de portofoon buiten het bereik van de repeater komt. Repeaters kunnen een presence signaal zenden wanneer ze geen messages relayen. Ontbreken van dit presence signaal betekent dan out of range (bijvoorbeeld Sepura). Het centrale punt kan een zender/ontvanger met groter en sterker vermogen (oplopend tot 10 watt) en gevoeliger ontvangst zijn. De ontvangst van een radiosignaal kan bijvoorbeeld verbeteren door space diversity 7. De repeater kan zowel op een voertuig als in een gebouw geplaatst worden. Een repeaterfunctie met GAIN antenne op TS zorgt ook voor een beter (te interpreteren) ontvangstsignaal. Een repeater is niet mogelijk in combinatie met analoge portofoons. Door het veld wordt het meenemen (of plaatsen) van een repeater binnen een gebouw niet als een reële optie beschouwd. Op basis van de informatie uit het veld en de in Ede uitgevoerde testen zijn nog geen conclusies te trekken over het vergroten van het bereik; wel over het in range zijn. Een echte gecontroleerde veldtest moet antwoord geven of het gebruik van repeaters met meer vermogen onder alle omstandigheden leidt tot een betere ontvangst en/of groter bereik. 7 Space diversity of antenna diversity is een verzamelnaam voor verschillende technieken, waarbij twee of meer antennes worden gebruikt om de kwaliteit en betrouwbaarheid van een draadloze verbinding te verbeteren. C2000 DMO-problemen Pagina 21 van 87

23 De gatewayfunctie kan het DMO-verkeer doorleiden naar het netwerk en zo onder controle van de TMO-processen brengen. De werking is vergelijkbaar met die van de repeaterfunctie, maar met als extra functie dat alle verkeer conform de onder TMO geldende processen wordt afgehandeld. Dit geeft wel een extra belasting op het TMO-netwerk. De projectdirectie C2000 (directie beheer) heeft in samenwerking met de veiligheidsregio Zuid-Limburg (2004) een uitgebreid rapport opgesteld over een proef met de DMO-TMO gatewayfunctie Digitaal karakter DMO DMO heeft een digitaal karakter. Dat betekent dat er of goede ontvangst is of helemaal geen ontvangst. DMO stuurt spraak, in zeer korte samples, als een digitaal signaal over dat wordt voorzien van mogelijkheden voor foutcorrectie. De consequentie is dat het bericht goed doorkomt zolang de foutcorrectie goed werkt. Faalt de foutcorrectie vanwege teveel storingen in de transmissie, dan wordt het desbetreffende (zeer kleine) stukje geluid weggegooid. Bij ontvangst op de grens van het bereik kan dit nog leiden tot een slechte kwaliteit; delen van de spraak komen nog over. Door de brandweer is aangegeven dat de onzekerheid over de vraag of je het volgende moment nog wel een goede ontvangst hebt als een groot probleem wordt ervaren. Ze vergelijken het met analoge transmissie waar je op basis van ruis merkt dat je buiten bereik raakt. De suggestie is dan ook dat er aan het geluid, op basis van signaalsterkte en kwaliteit van het bericht, ruis aan de ontvangstzijde wordt toegevoegd Uitgevoerde testen zijn nog onvoldoende Er zijn veel testen door het veld uitgevoerd naar de spraakverbinding onder DMO. Helaas zijn de testen niet dusdanig opgezet dat ze kunnen worden gereproduceerd en de resultaten daarvan geanalyseerd. Vanuit het veld zijn de volgende problemen gemeld: Bij het meerdere keren indrukken van de spreeksleutel wordt een mogelijke vertraging opgebouwd (langere gespreksopbouwtijd). Het veld heeft aangegeven dat bij het veelvuldig en snel na elkaar indrukken van de spreeksleutel door meerdere personen in een groep (stresstest) de MTP-700 vastloopt. Een harde reset (lees: het verwijderen van de batterij) is vereist om de portofoon weer operationeel te kunnen gebruiken. Hoe groter de groep, hoe slechter de kwaliteit van de verbinding. Wij hebben voor bovengenoemde drie problemen vanuit de beschrijving van het protocol geen verklaring kunnen ontdekken. Ook in de praktijktesten deden deze verschijnselen zich niet voor. Bij meerdere korpsen in het land zijn testen uitgevoerd met portofoons in DMO waarbij problemen in de ontvangst zijn geconstateerd. Veelal hebben deze testen een te oppervlakkig en te weinig gedocumenteerd karakter. In de volgende gevallen zijn de testen enigszins gedocumenteerd: Test Ede in Test Amsterdam in Oefensessie Capelle aan den IJssel in december 2009 in aanwezigheid van M&I/Partners. De proef in de proef uit Amsterdam. Deze test is al uitgevoerd in 2001 en daarom minder relevant. Van de bovenstaande situaties zijn onvoldoende gegevens beschikbaar om de oorzaak van de problemen te achterhalen. C2000 DMO-problemen Pagina 22 van 87

24 Om die reden is in de stuurgroep van 17 december 2009 besloten de praktijktest uitgevoerd door brandweerkorps Ede te herhalen onder geconditioneerde omstandigheden met meetapparatuur en in samenwerking met de drie leveranciers Motorola, EADS en Sepura. In samenspraak met de klankbordgroep van 5 januari 2010 hebben we enkele aanvullende punten meegenomen in de testopzet Problemen DMO zijn (deels) reproduceerbaar De testen in het verleden uitgevoerd door korps Ede zijn herhaald in een praktijktest met fabrikanten, medewerkers van korps Ede, waarnemers van andere korpsen en M&I/Partners. Aan deze praktijktest zijn aanvullende testen toegevoegd naar aanleiding van suggesties van andere korpsen. In Bijlage 10 is een uitgebreidere beschrijving van deze praktijktest opgenomen. M&I/Partners trekt de volgende conclusies uit de praktijktest: Test 1: Herhaling van de veldtest in Ede Het uitwisselen van korte berichten tussen acht brandweermannen (16 berichten 8 x 2) onder gesimuleerde operationele omstandigheden met oude en nieuwe portofoons van een bepaald merk. Geconstateerd is dat de klachten van het veld over communicatie tussen verschillende teams en commandant (onder normale omstandigheden) terecht waren. Ze zijn ook met meetapparatuur vastgelegd. De problemen zijn merk/type afhankelijk. De geconstateerde problemen hebben uitsluitend betrekking op de software van de portofoon en radiocommunicatie. De geconstateerde problemen in de praktijktest zijn geen reden om aan te nemen dat de problemen gerelateerd zijn aan het TETRA-protocol. Geconstateerd is dat er geen problemen optraden op de testlocaties met de nieuwe typen portofoons (3L-class): EADS THR-9, STP8000 en MTP-850S. Het bereik van de portofoons met een zendvermogen van 1.8 watt was op de testlocaties aantoonbaar beter dan de types met een zendvermogen ingesteld op 1 watt. Test 2: Toepassen repeater Het uitwisselen van korte berichten tussen een groep binnen en buiten onder gesimuleerde operationele omstandigheden die buiten elkaars bereik liggen. De repeater (ingebouwd in portofoon of als apart apparaat) wordt ingezet om de communicatie mogelijk te maken om vervolgens vast te stellen wat de werking en toegevoegde waarde van een repeater kan zijn. De MTP-700 kon niet getest worden, omdat de benodigde functionaliteit ontbrak (alleen de gatewayfunctie is hiervoor beschikbaar). Slechts één fabrikant van portofoons heeft de interne repeaterfunctionaliteit in de portofoon geïmplementeerd. Test 3: Noodknop in DMO Het uitvoeren van enkele beproevingen om te achterhalen hoe de noodknop in DMO in de portofoons is geïmplementeerd. Geconstateerd is dat de noodknop-procedure werkt conform hetgeen beschreven is in paragraaf C2000 DMO-problemen Pagina 23 van 87

25 Test 4: Interferentietest Het gebruiken van meerdere frequenties tegelijkertijd om te beoordelen of er interferentie optreedt tussen verschillende gesprekken. Dit naar voorbeeld van de test uitgevoerd door korps Amsterdam-Amstelland in Het interferentieprobleem is opgetreden bij de testen met Motorola en EADS en was niet reproduceerbaar bij Sepura. De gebruikte apparatuur wordt technisch gecontroleerd. Test 5: Multi group call (stresstest) Nagaan of de portofoon vastloopt als veelvuldig door meerdere personen de spreeksleutel wordt ingedrukt (stresstest). De klachten met betrekking tot het vastlopen van de portofoon hebben zich niet voorgedaan tijdens de door ons uitgevoerde test. Test 6: Close group call Het initiëren van een groepsgesprek waarbij alle aanwezigen zich in een straal van maximaal drie meter om de zender bevinden. Het close group effect is geconstateerd bij enkele exemplaren van de Motorola MTP-700. Motorola heeft onder andere naar aanleiding van deze test de portofoons meegenomen voor nader (technisch) onderzoek in hun reparatiecentrum (Berlijn). Het close group effect kon niet worden aangetoond bij de overige merken/typen. C2000 DMO-problemen Pagina 24 van 87

26 2.6 Radiotechniek De kwaliteit van radioverbindingen voor transmissie van berichten en spraak kan nooit 100% gegarandeerd worden. Het versturen van radiosignalen is onderworpen aan de wetten van de fysica. Op voorhand is al duidelijk dat interferentie tussen verschillende bronnen het signaal kan verstoren. Ook reflecties als gevolg van fysieke obstakels van beton of metaal verstoren het signaal. De mate waarin is afhankelijk van de bouwwerken, de frequentie van de draaggolf en de aard van de modulatie van die golf. De kwaliteit van radioverbindingen voor transmissie van berichten en spraak kan nooit 100% gegarandeerd worden. Het bereik hangt af van: Het zendvermogen; nu is dat standaard in DMO 1 Watt (Class 2L), nieuwe modellen (Class 3L) tot 1,8 watt; het is echter niet zo dat in binnenruimten de ontvangst altijd beter is bij een hoger zendvermogen. De ontvangstgevoeligheid. Positie en aard van de gebruikte antenne; als de antenne dicht op het lichaam is gepositioneerd, kan het lichaam veel straling absorberen (hierdoor vermindert het bereik). De aard van de omgeving: - Constructies kunnen de golven weerkaatsen en daardoor binnen een ruimte houden (kooi van Faraday). - Ten gevolge van weerkaatsing (reflectie) kunnen een golf en zijn gereflecteerde golf elkaar uitdoven (interferentie); bij zeer sterke reflectie en een golflengte van circa 75 cm zoals in DMO kan 10 cm verplaatsing van de portofoon het verschil uitmaken tussen wel of geen goede ontvangst. - Andere radiozenders die op vergelijkbare golflengten uitzenden, kunnen (bijvoorbeeld andere TETRA-apparaten) interfereren, dat wil zeggen de radiogolf verzwakken. De aard van de modulatie in het TETRA-protocol zorgt voor een spectrum van 25 KHz rond de frequentie van de draaggolf. Door het veld is verder nog het punt aangereikt dat een beperkte samenhang heeft met het bovenstaande: In sommige omstandigheden is het aantal kanalen (zestien) te weinig. C2000 DMO-problemen Pagina 25 van 87

27 2.7 Inkoop, beheer en organisatie Er zijn grote verschillen geconstateerd in de wijze waarop aanschaf, inrichting en exploitatie van de portofoons is georganiseerd. Door de brandweer wordt benadrukt dat het hebben van goede verbindingen cruciaal is voor de veiligheid van de medewerkers. Dat betekent dat men zowel moet kunnen beschikken over kwalitatief goede apparatuur en accessoires maar ook over een zorgvuldige inrichting en beheer bij exploitatie. Er worden hiaten geconstateerd in de processen van aanschaf, inrichting en exploitatie van de portofoons. Belangrijke punten hierbij zijn het leveranciersmanagement en de afstemming op de behoefte van de brandweer Inkoop veelal centraal (LARA) De meeste regio s kopen hun randapparatuur in via het mantelcontract van LARA. Dat is echter niet vanzelfsprekend. Er is een landelijke inkoopcombinatie LARA. Bij de inkoop van randapparatuur zoals portofoons is in zeer beperkte mate rekening gehouden met de eisen van de brandweer. Vanuit de brandweer zijn deze eisen niet duidelijk opgegeven. Vanwege het ontbreken van voldoende financiële middelen worden door de inkoopcombinatie geen testen uitgevoerd op de werking van de randapparatuur in DMO. De volgende constateringen zijn gedaan: Selectiecriteria FTS onvoldoende brandweerspecifiek De brandweer heeft geen specifieke eisen geformuleerd waaraan (object)communicatie op zich en afgeleid hiervan de TETRA-portofoon moet voldoen. Met als gevolg dat ook de selectiecriteria FTS (Functioneel Technische Specificaties) die worden gehanteerd door het projectbureau LARA weinig brandweerspecifiek en SMART 8 -geformuleerd zijn. Ondanks dat de brandweer vertegenwoordigd was bij de totstandkoming van de Functioneel Technische Specificaties, zijn de specifieke gebruikswensen en eisen van de brandweer op ergonomisch gebied onderbelicht. Een paar voorbeelden: De locatie van de aansluiting voor accessoires (connector) is niet opgenomen. De brandweer wil graag portofoons met een aansluiting aan de zijkant in plaats van de onderkant. In de FTS wordt de voorkeur uitgesproken voor een GSM look-a-like portofoon (met toetsenbord). Dit is een politiewens die nagenoeg haaks staat op wensen van de brandweer, namelijk zo weinig en zo groot mogelijke toetsen. De eisen in de FTS zijn subjectief omschreven. Termen zoals duidelijk en voelbaar komen voor. Figuur 3: Bediening portofoon met handschoenen 8 Acroniem staat voor: Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden C2000 DMO-problemen Pagina 26 van 87

28 Onvoldoende gevoelde betrokkenheid brandweer bij het inkoopproces In het brandweerveld bestaat niet het gevoel dat bij de aanbesteding van LARA rekening is gehouden met de voor hun branche specifieke wensen. In het bijzonder heeft dat betrekking op het ontbreken van eisen aan de portofoon in DMO. De brandweer was in aantal gelijkwaardig vertegenwoordigd als de overige disciplines. Dit geldt zowel voor LARA 1 in de zogenaamde testteams en bij totstandkoming van de FTS voor LARA 2. De vtspn heeft een klantpanel ingericht. Deze groep met vertegenwoordigers uit de drie disciplines brengt advies uit over de portofoons die in de catalogus moeten komen. De afgevaardigde namens de brandweer was afkomstig uit een regio die DMO niet heeft geadopteerd. Sinds kort is de betrokkenheid van de brandweer bij de LARA door de NVBR geformaliseerd door een afvaardiging vanuit twee netwerken Geen testprocedures (TETRA / fabrieksspecificaties) portofoons in DMO Door de vtspn worden geen (toelatings)tests uitgevoerd om te bepalen of de TETRA- en fabrieksspecificaties van het nieuwe type portofoon goed functioneren. Bij de eerste aanbesteding voor de startregio Amsterdam werden wel uitgebreide tests uitgevoerd. De TETRA- en fabrieksspecificaties en evenmin de DMO-functionaliteit van nieuwe portofoons en/of softwarerevisies worden getest. Hiervoor is geen testapparatuur en capaciteit aanwezig bij vtspn. De leverancier levert een verklaring dat de apparatuur functioneert conform de specificaties. De vtspn hebben wel een voorstel om de randapparatuur testen bij de afzonderlijke afnemers neergelegd maar deze vonden de financiële consequenties daarvan niet acceptabel. De vtspn verleent een zogenaamde CTK-goedkeuring. Deze goedkeuring houdt in dat de portofoon het C2000-netwerk niet verstoort. De leveranciers geven aan dat het aanvragen van een CTK-keuring bewerkelijk, tijdrovend en kostbaar is. Te bewerkelijk, tijdrovend en kostbaar om iedere software update te laten keuren. Daarom loopt apparatuur in Nederland achter bij wat leveranciers nu elders uitleveren. Ook is gemeld dat al bijna een jaar geen keuringen meer zijn uitgevoerd Verschillend ingericht beheer Het beheer is zeer verschillend ingericht bij en binnen de afzonderlijke regio s. Dit betreft zowel de wijze waarop het regiospecifieke deel van de fleetmap wordt ingericht als de overige beheerprocedures. In de volgende paragrafen treft u onze bevindingen aan Regionale fleetmap verschillend ingericht De verschillend ingerichte regionale fleetmapping draagt niet bij aan het gebruiksgemak bij deelname aan bovenregionale samenwerking. Op landelijk niveau is "Het Landelijke Kader Fleetmap C2000 ontwikkeld en erkend door alle disciplines. In dit document worden gespreksgroepen en operationele procedures ten behoeve van politie, brandweer, ambulancezorg en Koninklijke Marechaussee (KMAR) met betrekking tot bovenregionale, landelijke en interregionale samenwerking gedefinieerd. C2000 DMO-problemen Pagina 27 van 87

29 Onze bevindingen zijn de volgende: Er zijn geen afspraken en richtlijnen over een uniforme inrichting binnen alle regio s (een regionale fleetmap). De vtspn geeft adviezen over de inrichting van de fleetmap (met name TMO gerelateerde aspecten). De invulling voor DMO is sterk afhankelijk van de kennis van de regionale / lokale beheerders. Bij de uitgifte van DMO-kanalen moet gelet worden op de geografische spreiding. Nabij gelegen kazernes moeten minimaal twee maal 25 KHz uit elkaar liggen. Enkele gesprekspartners betwijfelen of alle regio s (korpsen) hier rekening mee hebben gehouden Inrichting configuration management verschilt per korps De wijze waarop beheer en configuratiemanagement is georganiseerd verschilt per korps. We hebben de volgende punten opgetekend. Wij constateren dat het beheer vaak in handen ligt van één of twee mensen binnen de regio. Vaak zijn de middelen en lokaal beheerders gepositioneerd per korps of op de gemeenschappelijke meldkamer. In het laatste geval worden over het algemeen meerdere merken / typen portofoons beheerd en onderhouden. Korpsen maken beperkt gebruik van een goede configuratiemanagement database (CMDB). Uit de inventarisatie uitgezet door de NVBR (zie Bijlage 7), blijkt dat enkele korpsen een tool zoals TOPDESK hebben geïmplementeerd voor versiebeheer en klachtenregistratie. Ook lokaal kan men veel parameters instellen. De leveranciers hebben hiervoor softwaretools beschikbaar. De implementatie van releases is niet uniform en heeft een lange doorlooptijd. Door enkele gesprekspartners is uitgesproken dat de doorlooptijd van het moment van goedkeuring tot de daadwerkelijke implementatie van de release te lang is. Met nieuwe mogelijkheden (beheerstations) kan beschikbaar gestelde software en templates versneld worden ingevoerd op meerdere portofoons tegelijk Verschillende beheer-/onderhoudscontracten Geconstateerd is dat veiligheidsregio s (en korpsen) niet altijd bij aanschaf van hun portofoons beheer- en onderhoudscontracten afsluiten bij de leverancier. De volgende informatie is aan ons ter kennis gebracht: Korpsen zijn niet verplicht om bij aanschaf van portofoons via LARA onderhoudscontracten af te sluiten. De gesprekspartners geven aan dat in ongeveer 50% van de gevallen een contract is afgesloten. De onderhoudscontracten zijn beperkt tot reparatie en vervanging van portofoons en bevatten over het algemeen géén preventief onderhoud. Potentiële problemen worden daardoor mogelijk te laat geconstateerd. Eén van de leveranciers heeft aangegeven dat een onderhoudscontract geen meerwaarde biedt Organisatorische afstemming is niet geregeld De kennisuitwisseling en communicatie tussen de betrokken organisaties (brandweer, NVBR, vtspn (inkoop LARA), leverancier en fabrikant) staat nog in de kinderschoenen. C2000 DMO-problemen Pagina 28 van 87

30 De onderstaande constateringen zijn gedaan Geen gebruikersplatform of loket in Nederland In Nederland is geen gebruikersplatform of loket ingericht waar de klachten en ervaringen over het gebruik van apparatuur in DMO centraal worden bijgehouden en gebundeld. De klachten en ervaringen worden niet of nauwelijks door de veiligheidsregio s en korpsen geregistreerd. Als de klachten en ervaringen worden geregistreerd, blijven deze binnen de organisatie (veelal op plaatselijk of regionaal niveau) liggen en wordt geen actie richting leverancier genomen. De VBV heeft een landelijk meldpunt 9 op haar website ingesteld waar brandweervrijwilligers hun klachten kunnen doorgeven. Verschillende gesprekspartners geven aan dat de manschappen niet altijd het gevoel krijgen dat ze voldoende serieus worden genomen wanneer ze problemen aanmelden Beperkte communicatie en kennisuitwisseling tussen betrokken instanties De kennisuitwisseling en onderlinge communicatie tussen de betrokken instanties is beperkt en reactief. Het gaat hierbij om de communicatie tussen de gebruikers (brandweerveld), de vertegenwoordigers van de gebruikers (NVBR en VBV), de beheerorganisatie (vtspn), leveranciers en fabrikanten. De betrokken instanties benaderen elkaar op ad hoc basis, meestal op basis van een acuut operationeel probleem. We vangen de volgende signalen op: De brandweer is afwachtend en weinig effectief bij het aankaarten en operationaliseren van haar problemen. De vtspn acteert primair (via LARA) als inkoopcombinatie. De grotere klachten worden door de vtspn bijgehouden en gecommuniceerd met de leverancier en gebruikers. De vtspn geeft aan dat een goede eerste en tweedelijns klachtenregistratie ontbreekt, mede als gevolg van het niet beschikbaar zijn van financiële middelen. VtsPN is voornemens om te werken aan een internetvraagbaak, waar men informatie kan uitwisselen (testen / ervaringen, et cetera). VtsPN (UMS Dienstverlening) houdt zich voornamelijk bezig met TMO gerelateerde zaken. De DMO (voorschriften) is (zijn) onderbelicht. De houding/instelling van leveranciers (en fabrikanten) is reactief. De klankbordgroep merkt op dat veiligheidsregio s en korpsen niet goed (structureel) op de hoogte worden gesteld van hardware- en softwarereleases, et cetera. Eén van de fabrikanten heeft nadrukkelijk zijn ongenoegen laten blijken niet eerder te zijn betrokken bij de geconstateerde problemen om zo vervolgens deze te kunnen analyseren en oplossen. De communicatie beperkt zich tot gebruikersdagen, afspraken (voorlichting) op locatie met name gericht op productinformatie, beheer & onderhoud en reparatiewerkzaamheden. 9 De geanonimiseerde reacties van het meldpunt C2000 DMO van de VBV zijn in het bezit van het onderzoeksteam. C2000 DMO-problemen Pagina 29 van 87

31 2.8 Gebruikersperspectief is belangrijk Gebruikers (de manschappen) verwachten dat DMO altijd functioneert, omdat hun leven er van af kan hangen. De gebruiker verwacht dat er door alle betrokkenen (leiding, inkoop, leverancier) serieus met de door hen gesignaleerde problemen wordt omgegaan. Daarnaast is het nodig dat men een realistischer kijk krijgt op de (beperkingen) van radiocommunicatie. We doen daarbij de volgende constateringen: Veel brandweermannen verwachten dat de communicatie altijd werkt. De vraag is of dat reëel is en of radiocommunicatie een onmisbaar gereedschap is of dat men ook kan opereren zonder. Manschappen hebben het gevoel dat er door het management niet naar hen wordt geluisterd en de problemen niet serieus worden genomen. Dit ondanks het feit dat er velen met kennis van zaken in deze groep aanwezig zijn. Men wil een goede radiocommunicatie. De techniek waarmee dit gerealiseerd wordt is niet van belang. De onvoorspelbaarheid van het gedrag en betrouwbaarheid van de communicatie met portofoons in DMO ziet de gebruiker als grootste bedreiging. Men vindt de gebruikte TETRA-portofoons (nodeloos) ingewikkeld. Dit lijkt overigens te verschillen tussen jongeren en ouderen. Men wil een apparaat dat als vanzelfsprekend te bedienen is en waarvoor het (vooral in crisissituaties) niet nodig moet zijn om na te denken bij het gebruik. De instelling van de persoon en eerdere ervaringen met analoge communicatie bepalen of men tevreden is of niet ( het moet minstens de kwaliteit van analoog hebben tot vroeger was het ook niet alles ). C2000 DMO-problemen Pagina 30 van 87

32 Bijlagen Bijlage 1 Definities/Afkortingen Onderstaande tabel geeft een overzicht van de afkortingen. De relevante DMO-begrippen worden in Bijlage 2 nader toegelicht in de context van de brandweer. BZK Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties C2000 Communicatie 2000 DMO Direct Mode Operation (uitleg zie Bijlage 2) ETSI Het Europees Telecommunicatie en Standaardisatie Instituut (ETSI) is een standaardiseringorganisatie voor de telecommunicatie-industrie in Europa, met een wereldwijde invloed. FPvE Functioneel Programma van Eisen FTS Functioneel Technische Specificatie Gespreksgroep Een logische (in tegenstelling tot fysieke) verzameling van personen (radio s) die met elkaar kunnen communiceren en alleen elkaar verstaan. Kanaal Is volgens ETSI een specifieke groepering van tijdsloten in de DMO multiplex structuur gerelateerd aan een bepaalde DMO-frequentie. Voor de brandweer geldt dat kanaal gelijk is aan frequentie. LARA1 Landelijke aanbesteding randapparatuur voor gebruik met C2000 voor de periode tot en met LARA2 Landelijke aanbesteding randapparatuur voor gebruik met C2000 voor de periode tot en met LFR Landelijke Faciliteit Rampenbestrijding LKF Landelijk Kader Fleetmapping C2000 Noodknop Een apart aangegeven knop op de portofoon. Wanneer deze wordt ingedrukt, krijgt de verzender absolute voorrang op alle overige communicatie. Zowel te gebruiken in DMO- als TMO-mode, maar met verschillende procedures van afhandeling. NVBR Nederlandse Vereniging voor Brandweerzorg en Rampenbestrijding OVD Officier van Dienst PTT-knop Push-To-Talk (knop) Radiofrequentie De frequentie van de radiogolf die als drager van het gemoduleerde signaal wordt gebruikt. RMS Remote Speaker Microfoon RSSI Received signal strength indication SCL Special Coverage Location SwMI TETRA Switching and Management Infrastructure Template Een standaard programmering van de portofoon met instellingen voor randapparaten, gespreksgroepen en overige functionaliteiten. TETRA Trans European Trunked Radio TMO Trunked Mode Operation TMO Trunked Mode Operation TS Tankautospuit (wagen) V+D operation Voice + Data operation VBV Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers vtspn Voorziening tot samenwerking Politie Nederland C2000 DMO-problemen Pagina 31 van 87

33 Bijlage 2 Toelichting op DMO-begrippen en de werking van DMO In deze bijlage wordt een aantal begrippen gedefinieerd die in het rapport worden gebruikt. Deze bijlage probeert niet volledig te zijn en is bedoeld voor lezers die niet thuis zijn in DMO en de TETRA-standaard. Randapparatuur van C2000 en dus van de brandweer in Nederland gebruikt van de hieronder beschreven mogelijkheden alleen de back-to-back simplex mode en heel beperkt de repeaterfunctie. DMO DMO staat voor Direct Mode Operation. In de TETRA-standaard is DMO gedefinieerd als: Direct Mode Operation (DMO): mode of simplex operation where mobile subscriber radio units may communicate using radio frequencies which may be monitored by, but which are outside the control of, the TETRA V+D network. Direct Mode Operation is performed without intervention of any base station. In DMO communiceren portofoons (mobile subscriber radio units) rechtstreeks met elkaar, zonder de tussenkomst van een TETRA-netwerk. DMO staat tegenover Trunked Mode Operation (TMO). TMO TMO staat voor Trunked Mode Operation. In de TETRA-standaard is TMO gedefinieerd als: Trunked Mode Operation (TMO): mode of operation where Mobile Stations (hand portable and vehicular mounted radio terminals) communicate via the TETRA V+D air interface which is controlled by the TETRA Switching and Management Infrastructure (SwMI).This is also called V+D operation. Een belangrijk verschil tussen TMO en DMO is dus dat DMO buiten het netwerk om gaat en dus geen gebruik maakt van de zendmasten. TETRA De TETRA-standaard definieert netwerkprotocollen voor de onderste vier lagen van het OSI Referentie Model. Dit model beschrijft zeven functionele lagen. C2000 DMO-problemen Pagina 32 van 87

34 Het fysieke medium voor transport van de informatie wordt gevormd door radiogolven. Voor DMO binnen C2000 zijn de radiofrequenties: Frequentie (MHz) 1 380,0125 DMO Politie 2 380,0375 DMO KMAR 3 380,0625 DMO Brandweer 4 380,0875 DMO Brandweer 5 380,1125 DMO Brandweer 6 380,1375 DMO Brandweer 7 380,1625 DMO Brandweer 8 380,1875 DMO Brandweer 9 380,2125 DMO Brandweer DMO Brandweer ,0125 DMO Politie ,0375 DMO CPA/RAV ,0625 DMO Brandweer ,0875 DMO Brandweer ,1125 DMO Brandweer ,1375 DMO Brandweer ,1625 DMO Brandweer ,1875 DMO Brandweer ,2125 DMO Brandweer DMO Brandweer De frequenties liggen steeds 25 KHz uit elkaar. Om informatie over radiogolven te transporteren schrijft TETRA voor dat er gebruik gemaakt wordt van een modulatie techniek, bekend onder de naam π/4 DQPSK. Dit is een vorm van fasemodulatie. Met deze manier van moduleren worden symbolen per seconde verstuurd, waarbij elk symbool voor 2 bits staat, zodat er bits per seconde verstuurd of ontvangen kunnen worden. De TETRA-standaard schrijft voor dat het spraaksignaal met 8 kbit/s gesampled wordt en deze bitstroom wordt gecomprimeerd met een vocoder die gebruik maakt van een techniek genaamd ACELP (Adaptive Code Excited Linear Prediction). Hierdoor ontstaat een datastroom van 4,5 kbit/s. Deze datastroom wordt voor verzending voorzien van extra informatie om fouten op te sporen tijdens transport over een onbetrouwbaar medium. Het resultaat is een datastroom van 7,2 kbit/s. De fysieke laag (laag 1) maakt gebruik van Time Division Multiplex Access (TDMA), een term die verwijst naar een proces waarbij meerdere datastromen worden gecombineerd tot één signaal. Het grote voordeel hiervan is dat een communicatiemedium gedeeld en dus efficienter gebruikt kan worden. Zo kunnen bijvoorbeeld verschillende telefoongesprekken over één lijn gevoerd worden, of kunnen verschillende datastromen over één glasvezelkabel of één radiokanaal verstuurd worden. C2000 DMO-problemen Pagina 33 van 87

35 ( Binnen DMO betekent dit: 510 bits worden in één tijdslot samengebracht en in ongeveer 14 ms verstuurd. Vier tijdsloten worden in één frame samengebracht en in 56 ms verstuurd. Achttien frames worden in een multiframe samengebracht en in ongeveer één seconde verzonden. De onderstaande tekening geeft dit weer. Het aantal bits dat per seconde wordt verstuurd is zodoende ongeveer (510 * 4 * 18). De capaciteit van één tijdslot is voldoende voor een spraakkanaal van 7,2 kbit/s. Een tijdslot wordt vervoerd in een burst. Er zijn drie soorten bursts: 1. DMO normal burst. 2. DMO synchronisation burst. 3. DMO linearization burst. De normale burst bevat de bitreeksen die getransporteerd moeten worden. De synchronisatie burst bevat signalen waarmee ontvanger de klokken en tellers gelijk zet met de klokken en tellers van de zender, waardoor de ingepakte bitreeksen (slots en frames) uitgepakt en het gemoduleerde signaal gedemoduleerd kan worden. Synchronisatie vindt plaats bij het maken van de verbinding (call setup). De linearisatie burst zorgt ervoor dat de zenders lineair worden. Er wordt geen informatie doorgezonden. Deze burst wordt nauwelijks meer gebruikt vanwege de grote nauwkeurigheid van de zendapparatuur. C2000 DMO-problemen Pagina 34 van 87

36 Gebruik Er zijn vier te onderscheiden gebruiksmogelijkheden: 1. back-to-back: directe communicatie tussen radio-units, bijvoorbeeld portofoons. In deze eenvoudige DMO-communicatie wordt één radiofrequentie gebruikt waarin steeds alleen het eerste tijdslot wordt gebruikt om spraak te verzenden. Er is dan sprake van simplex-verkeer. Simplex betekent dat slechts één partij op een bepaald moment kan spreken, de anderen moeten dan luisteren. DMO Air Interface Carrier Back-to-back kan ook duplex (spreken en luisteren tegelijkertijd) worden ingezet. Er is dan sprake van een master en een slave: DMO Air Interface Slot Structure DMO Master DMO Slave Omdat nog maar de helft van de tijdsloten worden gebruikt, kan een ander paar portofoons tegelijkertijd over dezelfde radiofrequentie met elkaar communiceren. Dat paar maakt dan gebruik van de tijdsloten 2 en 4. Er wordt dan gesproken over twee kanalen, beide in duplex (frequency efficient mode). C2000 DMO-problemen Pagina 35 van 87

37 DMO Air Interface Slot Structure DMO Master DMO Slave DMO Master DMO Slave Kanaal A Kanaal B Een gesprek kan tussen twee portofoons worden gevoerd zoals in bovenstaande plaatjes (individual call, point-to-point). Een dergelijk gesprek kan alleen tot stand komen als beide portofoons op dezelfde frequentie staan ingesteld. Een individueel gesprek kan alleen gevoerd worden in simplex. Deze gesprekken kunnen gevoerd worden met en zonder aanwezigheidscontrole (presence check). Deze controle is een manier waarmee de initiator van het gesprek nagaat of gesprekspartner reageert op een bericht voorafgaand aan het opzetten van het gesprek. Een gesprek kan ook tussen meer dan twee portofoons (point-to-multipoint). Dit wordt een groepsgesprek (group call) genoemd. Alle portofoons werken op dezelfde radiofrequentie. Alle leden van de groep hebben hetzelfde vooraf gedefinieerde nummer: het groepsnummer (Group TETRA Subscriber Identity). Een groep gebruikt één kanaal. Naast groepen met vooraf gedefinieerde nummers bestaat de open groep die alle gebruikers in staat stelt met elkaar te communiceren over de geselecteerde radiofrequentie. In dit geval wordt het groepsnummer uitgezonden. Er kan dan alleen simplex gecommuniceerd worden. 2. Direct Mode Repeater: het bereik kan vergroot worden door de inzet van een repeater, een apparaat dat de radiogolven ontvangt en weer uitzendt: A en B en A en C liggen in elkaars bereik. C en B liggen niet in elkaars bereik. Indien A de repeaterfunctie vervult, kunnen B en C met elkaar via de repeater A communiceren. De repeater ontvangt informatie van een radio-unit in tijdframe 1 en zendt uit in tijdframe 3 (type 1A) of gebruikt twee kanalen (type 1B).. B. A. C C2000 DMO-problemen Pagina 36 van 87

38 DMO Air Interface Slot Structure Repeater Type 1A Echter, als er een vierde unit in het spel is kan het fout gaan. Die vierde D, hoewel in het bereik van C kan niet meer met C communiceren omdat de communicatie niet via back-to-back verloopt, maar via de repeater A moet verlopen.. B. A. C. D 3. Direct Mode Gateway: een gateway communiceert naar twee kanten; één kant naar radio-units in DMO en de andere kant naar een TETRA-netwerk (SwMI). 4. Dual Watch: periodiek wordt de andere modus gescand. Als de radio-unit in DMO staat, wordt gekeken naar berichten/spraak in TMO en omgekeerd. Prioriteit Voor elke DMO-gebruiker kan een prioriteit worden ingesteld. Daarbij geldt dat degene met een hogere prioriteit een gesprek van iemand met een lagere prioriteit kan onderbreken. Noodoproep DMO ondersteunt de noodoproep. Een portofoon kan een noodoproep doen en gebruikt daarbij een kanaal. Dit is in DMO geïmplementeerd door daarbij aan het gesprek de hoogste prioriteit toe te kennen (een volgende noodoproep overruled dit echter). C2000 DMO-problemen Pagina 37 van 87

39 Bijlage 3 Onderzoekoverstijgende constateringen Tijdens ons onderzoek hebben we kennis genomen van de enkele relevante, maar niet tot de scope behorende opmerkingen. Deze opmerkingen kunnen mogelijk gerelateerd zijn aan de DMO-problematiek en van invloed zijn op door ons voor te stellen maatregelen. Om die reden is ervoor gekozen deze opmerkingen te delen met de opdrachtgever en in deze bijlage te formuleren. In dit onderzoek zijn financiële overwegingen buiten beschouwing gelaten. Genoemd zijn echter wel: De prijs van een TETRA-portofoon in vergelijking met een analoge portofoon De doorbelasting van de kosten van het C2000-netwerk op basis van het aantal in gebruik zijnde portofoons, waarbij opgemerkt wordt dat portofoons in DMO het C2000- netwerk niet belasten. Twee veiligheidsregio s in Nederland geven aan zoals in België overwegend op basis van TMO te communiceren ook binnenshuis. Overwogen kan worden om, net als in België, meer masten te plaatsen en dan meer gebruik te maken van TMO voor objectcommunicatie. Overigens geldt dat alleen voor de grote steden in België. Voordat gekeken wordt of DMO verbeterd moet worden, moet eerst een inventarisatie worden uitgevoerd van de eisen van de (operationele) brandweer. Op basis van die eisen moet het beste systeem worden gekozen. Het LFR lijkt dit in breder perspectief te onderzoeken. In Duitsland komt een op TETRA gebaseerd netwerk voor de veiligheidssector. Verwacht wordt dat daarmee de druk op fabrikanten om aanpassingen te realiseren zal toenemen. C2000 DMO-problemen Pagina 38 van 87

40 Bijlage 4 Verantwoording van het onderzoek In deze bijlage geven wij een korte toelichting op de aanpak en werkwijze gehanteerd in het onderzoek, waaruit de probleemdefinitie tot stand is gekomen. De aanpak is conform het stappenplan in de offerte 10. De uitvoerders Het onderzoek is uitgevoerd door M&I/Partners waarbij deze transparant en onafhankelijk aan de slag is gegaan. Bij dit onderzoek waren de volgende onderzoekers betrokken: drs. E.B. (Erik) Samson, partner, D. (Dick) Kaas, senior adviseur, F.W. (Frank) van der Valk MSc, adviseur, allen als algemeen onderzoekers. Daarnaast hebben op radiotechnisch gebied en op het terrein van ergonomie en opleiding de specialisten Alex Zoetelief en Bart Driessen een bijdrage geleverd. Het onderzoek is opgedeeld in twee fasen, namelijk probleemdefinitie en maatregelen. Voor u ligt het eindresultaat van de eerste fase. De aanpak Bij aanvang van de opdracht lag er slechts een globale probleemdefinitie. Het onderwerp is door de onderzoekers van M&I/Partners met een volkomen open mind benaderd. Wij hebben in de breedte gekeken naar de DMO-problematiek en daarbij alle aspecten waaronder techniek, soorten portofoons, processen, TETRA-protocol, gebruik, gebruikers en omstandigheden onder de loep genomen. Hieronder worden in het kort de belangrijkste (informatie)bronnen beschreven die wij in het onderzoek hebben gebruikt om tot onze bevindingen te komen. Literatuuronderzoek Gedurende het onderzoek hebben wij kennis genomen van een breed scala aan documentatie vanuit verschillende hoeken. De meest uiteenlopende documenten hebben we geanalyseerd, van officiële onderzoeksdocumenten tot en met het volgen van enkele discussies op (internet)fora. Daarnaast is ook kennis genomen van testresultaten van portofoons, les- en oefenmateriaal, presentaties, handleidingen en specificaties van portofoons, verschillende vakbladen, technische handleiding van het TETRA-protocol (ETSI), et cetera. Voor een gedetailleerd overzicht van de literatuur wordt u verwezen naar Bijlage 8. Gesprekspartners In twee maanden doorlooptijd zijn opeenvolgend interviews afgenomen met gebruikers en materiedeskundigen (aangedragen door de NVBR), de VBV, de beheerorganisatie (vtspn), experts op het gebied van TETRA, leveranciers (KPN distributeur van Motorola en EADS, Abiom distributeur van Sepura en Zenitel) en fabrikant Motorola. In deze gesprekken zijn, afhankelijk van de functie van de gesprekspartner, de afzonderlijke aspecten van het portofoongebruik aan de orde gesteld. De VBV heeft, hoewel niet deelnemend in de klankbordgroep, ons zeer bereidwillig te woord gestaan en ons voorzien van het door hen verzamelde materiaal. Bijzondere bijdragen met betrekking tot de testresultaten zijn aangedragen door de korpsen Ede, Amsterdam-Amstelland en Rotterdam-Rijnmond. Daarnaast hebben wij dankbaar gebruik gemaakt van de kennis en kunde van de TETRAdeskundigen Hans Borgonjen en Kees Verweij (vtspn). 10 Zie referentienummer 1.19 in de literatuurlijst. C2000 DMO-problemen Pagina 39 van 87

41 Op het terrein van de radiotechniek hebben wij onze mening getoetst bij Watze Hepkema (MWB). De interviews zijn afgenomen op locatie van de geïnterviewden en namen ongeveer twee uur in beslag. De interviews zijn verwerkt tot een bondig gespreksverslag dat is teruggekoppeld met de geïnterviewde om te verifiëren of we elkaar goed hebben begrepen. Het overzicht van de verschillende gesprekspartners is opgenomen in Bijlage 5. Klankbordgroepbijeenkomst Op 17 november 2009 en 5 januari 2010 heeft M&I/Partners een klankbordgroepbijeenkomst georganiseerd (met een goede opkomst). Daarbij waren ook twee medewerkers vanuit de brandweerorganisatie uit België aanwezig. Aan de hand van een PowerPoint presentatie hebben we onze bevindingen (en voorlopige oplossingen) op alle (deel)onderwerpen voorgelegd aan de leden van de klankbordgroep om deze te toetsen. De op- en aanmerkingen zijn verwerkt in de PowerPoint presentatie en verspreid onder de genodigden van de klankbordgroep en de opdrachtgever. Ook hierop heeft terugkoppeling door de deelnemers plaatsgevonden. Bijwonen oefensessies Gedurende het onderzoek ontstond, vanuit het perspectief van ergonomie en opleiding, de behoefte om twee oefensessies live te volgen. Deze oefensessies zijn bijgewoond bij een korps dat ongeveer vier maanden gebruik maakt van portofoons in DMO en bij een korps waar men al sinds de invoering van C2000 gebruik maakt van portofoons in DMO. De observaties tijdens de oefensessies waren bedoeld om een goed beeld te krijgen van het gebruik van portofoons tijdens repressie, op welke onderdelen men oefent en hoe brandweermedewerkers onderling communiceren. Een beschrijving van de oefensessies en opvallende observaties (resultaten) zijn weergegeven in Bijlage 6. Afsluiten eerste fase Op 17 december 2009 is aan de stuurgroep een tussenrapportage ter goedkeuring voorgelegd. Die rapportage is door zowel NVBR als BZK goedgekeurd. De opmerkingen van de klankbordgroep van 5 januari 2010 zijn door M&I/Partners verwerkt in deze rapportage. Uitvoeren praktijktest Met betrekking tot het onderdeel radiocommunicatie/tetra-protocol ontbraken essentiële meetgegevens om na te gaan welke technische oorzaken ten grondslag liggen aan de testresultaten van het korps Ede, Amsterdam-Amstelland en andere. Om die reden is in de stuurgroepbijeenkomst van 17 december 2009 besloten om de praktijktest uitgevoerd door brandweerkorps Ede te herhalen onder geconditioneerde omstandigheden met meetapparatuur en in samenwerking met de drie leveranciers Motorola, EADS en Sepura. In samenspraak met de klankbordgroep van 5 januari 2010 zijn enkele aanvullende punten meegenomen in de testopzet. De testen zijn vervolgens onder regie van M&I/Partners uitgevoerd op 21 januari (Motorola), 28 januari (Sepura) en 11 februari (EADS) door het korps Ede in samenwerking met de leverancier/fabrikant en waarnemers vanuit andere brandweerkorpsen. De verslagen van de verschillende testen zijn als bijlage opgenomen. De technische analyse vindt nog plaats bij de fabrikanten. C2000 DMO-problemen Pagina 40 van 87

42 Bijlage 5 Lijst met gesprekspartners Onderstaande tabel geeft een overzicht van de gerealiseerde interviews. Gesprekspartners Organisatie Datum Goedkeuring gespreksverslag? Rik Jonkman en Albert Borsje Brandweer Amsterdam-Amstelland 29 oktober 2009 Martin Meijer en Ronald Kaalverink Gemeentelijke brandweer Losser 4 november 2009 Dick Navest en Michel Kamphuis Gemeentelijke brandweer Ede 15 oktober 2009 Watze Hepkema (vertegenwoordiger Dennis van Zanten) Gemeentelijke brandweer Tilburg 21 oktober 2009 Peter Woestenberg en Rob de Gruijter Veiligheidsregio Zuidoost-Brabant 21 oktober 2009 Sef Rameckers Brandweer Zuid-Limburg Eenheid Kerkrade 3 november 2009 Hans Borgonjen en Kees Verweij vtspn 22 oktober 2009 Rob Dignum Klankbordgroep aanwezig: - Wendy Kiel (1 ste / 2 de ) - Martin Meijer (alleen 1 ste bijeenkomst) - Watze Hepkema (1 ste / 2 de ) - Peter Woestenberg (1 ste / 2 de ) - Bart van Rosmalen(1 ste / 2 de ) - Guus Zijlstra (1 ste / 2 de ) - Steve Vancompernolle (1 ste / 2 de ) - Jo Bilcke (1 ste / 2 de ) - Henk Stultiens (alleen 2 de bijeenkomst) LARA 12 november 2009 eerste bijeenkomst: 17 november 2009 tweede bijeenkomst: 5 januari 2010 Afwezig:, Esther Lieben, Harold Menning en Ronald Kraan. Ben Kohler Leveranciers C2000 KPN 18 november 2009 Frank Wessels Leveranciers C2000 Sepura (Abiom) 20 november 2009 Berry Klaver Leveranciers C2000 Zenitel 25 november 2009 (telefonisch interview) C2000 DMO-problemen Pagina 41 van 87

43 Gesprekspartners Organisatie Datum Goedkeuring gespreksverslag? Ronald Kraan Vakvereniging Brandweer Vrijwilligers 11 november 2009 Oefensessie Krimpen aan den IJssel onder andere Wim van der Wal Brandweerkazerne Krimpen aan de IJssel 24 november 2009 Oefensessie Rotterdam, district Noord Brandweerkazerne Frobenstraat 2 december 2009 onder andere Dick de Groot, Dick de Heus, Jos Scheffers, Gerwin Schellen Motorola's Gebruikersforum 2009 Motorola 25 november 2009 onder andere uitgebreid gesproken met Gert-Jan Wolf, Paul Wilson Praktijktest Motorola 21 januari 2010 Praktijktest Sepura 28 januari 2010 Praktijktest EADS 11 februari 2010 Verder ook contact opgenomen met onder andere: Landelijke Faciliteit Rampenbestrijding (Ton Kraak). Discussie omtrent FDMA (Fred v/d Berg, brandweerkorps Schagen) en Akko v/d Akker, firma Telecom Servicegroep). C2000 DMO-problemen Pagina 42 van 87

44 Bijlage 6 Uitwerking oefensessies Rotterdam-Rijnmond M&I/Partners heeft een tweetal oefensessies bijgewoond om een goed beeld te vormen van het gebruik van de portofoon tijdens repressie, over de onderdelen die men oefent en over de wijze waarop brandweermedewerkers onderling communiceren. Het onderzoek is niet kwantitatief van aard. De uitspraken over aantallen en verhoudingen zijn gebaseerd op de bezochte korpsen in district Oost en Noord van de Regio Rotterdam- Rijnmond en het door ons ontvangen opleidingsmateriaal. N.B. De conclusies kunnen daardoor afwijken van de conclusies in het rapport. Hieronder volgt een korte omschrijving van de gevolgde trainingen: District Oost (kazerne: Krimpen aan den IJssel). Een training(avond) voor beroeps- en vrijwillige brandweermedewerkers. De avond bestond uit meerdere soorten trainingen, waarvan wij de communicatietraining hebben bijgewoond. Het team bestond uit: zes manschappen, één bevelvoerder en een opleider/trainer. De opdracht van de communicatietraining was om in koppels geblinddoekt - op gehoor en tast - de brandhaard in de kelder op te sporen. Het tweede (en derde) koppel werd vervolgens ingeroepen om het eerste koppel te zoeken en te ondersteunen. Objectcommunicatie speelde een cruciale rol tijdens deze training. De locatie was het verzorgingstehuis Tiendhove, Nieuwe Tiendweg 13, 2922 EN te Krimpen aan den IJssel. District Noord (kazerne: Frobenstraat). Een trainingsmiddag waarbij twee incidenten bij een oude fabriekshal werden nagebootst, namelijk een grote brand in de toren van de fabriekshal en een brand in een antikraakpand. Grootschalige en realistische brandoefening met twee volledig uitgeruste TS (vanuit twee verschillende korpsen), en personen in de rol van Officier van Dienst, centralist, slachteroffers. Er werd gebruik gemaakt van realistisch oefenmateriaal, zoals brandhaarden, rookmachines, et cetera. De training werd uitgevoerd in een oude fabriekshal van Lever Faberge (UniLever), Deltaweg 150, 3133 KM Vlaardingen. District Oost gebruikt ongeveer vier maanden DMO. District Noord gebruikt al sinds de invoering van C2000 DMO. De gebruikte portofoon (EADS 880i) wordt landelijk niet op grote schaal gebruikt. Bevindingen: Gedurende de interviewsessies zijn uitgebreide vragenlijsten door M&I/Partners opgesteld en ingevuld met de betrokkenen (manschappen, bevelvoerders en trainers). Deze vragenlijsten zijn verwerkt en samengebracht tot onderstaande lijst met algemene observaties en constateringen: Onderscheid moet worden gemaakt tussen brand blussen en andere handelingen, omdat ervan dient te worden uitgegaan dat tijdens het blussen de manschappen de handschoenen niet kunnen uitdoen. Een belangrijke zorg van de gesprekspartners betrokken bij de oefensessie is dat tijdens repressie het lastig of zelfs ondoenlijk is om de blokkering op de portofoon te ontgrendelen of te vergrendelen. Dit komt doordat de knoppen te klein zijn, de portofoon met twee handen moet worden bediend en het feit dat de toetsen enkele seconden moeten worden vastgehouden. C2000 DMO-problemen Pagina 43 van 87

45 In algemene zin mag worden geconcludeerd dat de functionele eisen en (daardoor) ook de gekozen uitvoering van de portofoons niet zijn toegesneden op de gewenste (beperkte) functionaliteiten bij de brandweer. Eén van de functionele eisen van de portofoon is dat deze bediend kan worden met handschoenen van verschillende diktes. Hoe dik is niet gespecificeerd en wat dan nog bediend moet kunnen worden ook niet. Dankzij de toetsenblokkering zijn de portofoons overigens niet onbruikbaar voor de brandweer. Het gebruik door Regio Noord, waarbij de batterijen dagelijks uit de portofoon gehaald moeten worden om bij te laden, heeft meerdere negatieve gevolgen. Meest voor de hand liggend is dat de klepjes het vroegtijdig begeven. Ernstiger is dat een behoorlijke discipline nodig is om te voorkomen dat een gebruiker met een lege batterij midden in een brandhaard staat. Uit voorzorg nemen sommigen een extra batterij mee. Het wisselen van een batterij in actie is echter een volstrekt ongewenste handeling. De manschappen zijn bekend met uitval van communicatie. Meestal zijn dit slechts korte flarden van een gesprek die wegvallen. Met analoge portofoons gebeurde dat ook, alleen ging dat gepaard met veel ruis. Tijdens onze observatie heeft zich een uitval voorgedaan en die situatie werd geenszins als uitzonderlijk bestempeld. Wij constateerden dat ons contact met een koppel verbrak bij een afstand verticaal van vier etages en horizontaal van ongeveer meter. Manschappen reageren verschillend op dit algemeen bekende wegvallen van communicatie. Sommigen ervaren dit als levensbedreigend, anderen halen de schouders op onder vermelding dat dat ook bij analoog gebeurde. Het nadeel dat bij de digitale portofoons geen terugkoppeling merkbaar is in de vorm van ruis, wordt door iedereen gezien en bevestigd. Het grootste deel van alle personen vindt dit het belangrijkste nadeel: het niet weten of er communicatie mogelijk is. De noodknop-procedure wordt in DMO door de manschappen niet als zeer relevant gezien, met name omdat het contact met de meldkamer ontbreekt. Geen van de gebruikers was het opgevallen dat een tweede noodoproep de spreektijd voor de eerste afbreekt. Tijdens de oefensessie is gebleken dat men bekend en vertrouwd is met de etherdiscipline. De brandweermannen wisselen hoofdzakelijk korte, zakelijke berichten uit en een groot aantal maakt gebruik van termen zoals over of begrepen, wanneer hij of zij klaar is met spreken. De bevindingen omtrent de onderwerpen opleiding en ergonomie zijn hierna nader uitgewerkt. Opleiding, training en instructies Terugkoppeling gaf aan dat de opleiding, zowel door manschappen als bevelvoerders (tevens instructeur!) als goed werd beoordeeld. Toch werd ook gemeld dat de opleiding overcompleet was. Hiermee werd gedoeld op de grote hoeveelheid informatie over functionaliteiten die zelden of nooit gebruikt (hoeven te) worden. Doelgroep Behalve manschappen, zijn ook bevelvoerders, pompbedienden en de officier(en) van dienst onderdeel van de doelgroep brandweer. De noodzakelijke kennis overlapt binnen deze deelgroepen, maar wijkt sterk af van andere doelgroepen van C2000 en dan met name de politie. Door kerninstructeurs zijn instructeurs opgeleid, die vervolgens de mensen in bovengenoemde functies hebben opgeleid. C2000 DMO-problemen Pagina 44 van 87

46 Onderwerp In de rapportage ligt de nadruk op DMO-specifieke kennis. De aandacht voor DMO en de specifieke kanttekeningen bij DMO, is in het grotere geheel van alle kennisoverdracht relatief zeer beperkt. Diverse korpsen gebruiken andere portofoons dan de geobserveerde EADS 880i en die behoeven dan ook andere instructies. Overdrachtsmiddelen Er is een grote variëteit aan PowerPoint presentaties binnen de brandweer in omloop. Het is op zichzelf opmerkelijk, dat er weinig regie gevoerd lijkt op deze presentaties. Dat maakt ze overigens niet per definitie slecht, maar wel is er teveel ruimte voor persoonlijke interesse en kunde van de verschillende makers en deze aanpak verdient daarom geen aanbeveling. De echte waarde van de presentaties wordt echter bepaald door de kennis, ervaring en didactische kunde van de trainers/instructeurs. In het kader van dit onderzoek is geen training bijgewoond. De E-learning training kon niet worden beoordeeld. De PowerPoint presentatie Instructie over Basishandelingen EADS 880i (referentie 5.13 in de literatuurlijst) is helder opgezet en de materie is onder begeleiding van een ingevoerde trainer goed over te brengen. Ook de instructiekaarten zijn afdoende. Het Lesprogramma eindgebruiker brandweer (zie referentie 5.16 in de literatuurlijst) zit in de basis prima in elkaar, hoewel niet verwacht mag worden dat iedereen na twee en een half uur al voldoende vertrouwd is met het gebruik van de portofoons in DMO. Meer oefening is te verkrijgen (als nevendoel) tijdens andere trainingen. Bij de bezochte korpsen gebeurt dit ook. Speciale aandacht en toetsing De C2000-portofoons hebben aanmerkelijk meer en complexere mogelijkheden dan de analoge portofoons. Veruit de meeste hiervan zijn voor de brandweer in het huidige gebruik irrelevant. De human interface is hierdoor onnodig complex. Bij diverse gebruikersgroepen zal dit leiden tot verwarring, het maken van fouten en verdwalen in het menu. Tijdens observatie toonden gebruikers grote verschillen in gemak van gebruik. Behalve dat bepaalde groepen mensen minder affiniteit hebben met al die mogelijkheden, zullen vooral ook vrijwilligers door onregelmatig gebruik, vaker dan beroepsmanschappen problemen ondervinden. Leidinggevenden maken gebruik van meer functionaliteiten en ook zij zullen meer en regelmatig oefening nodig hebben en houden. Ergonomie Terugkoppeling maakte duidelijk dat de meeste manschappen overwegend tevreden zijn over de EADS 880i en de accessoires. Gebruik portofoon Het gebruik van de portofoons in DMO door manschappen versus door bevelvoerder dan wel pompbediende wijkt sterk af. Qua gebruikte functionaliteit, maar vooral voor wat betreft de kledij die bij de manschappen feitelijk het bedienen van de portofoon zelf onmogelijk maakt, zodra zij in actie komen. De portofoon verdwijnt dan in de jas en de handschoenen gaan aan. Bediening gaat verder via de vuistmicrofoon. Dat betekent dat de juiste instellingen daaraan voorafgaand goed gekozen moeten zijn, te meer omdat dicht bij de brandhaard de handschoenen niet uit kunnen. C2000 DMO-problemen Pagina 45 van 87

47 Er zijn geen klachten bekend van slechte aansluitingen door bijvoorbeeld het veelvuldig uit de jaszak trekken van de portofoon aan het snoer van de vuistmicrofoon (geobserveerd tijdens de oefensessie). Figuur 4: Gebruik portofoon en accessoires onder operationele omstandigheden Portofoon en accessoires Het is gebleken dat er verschillende portofoons in gebruik zijn, maar in het onderzoek zijn alleen de EADS 880i, de Savox vuistmicrofoon en de in de helm geïntegreerde oorschelp meegenomen. Er kunnen dan ook geen vergelijkende uitspraken worden gedaan. Manschappen klagen soms over de oorschelp, maar ook over het oortje zijn klachten bekend en dit lijkt op voorhand een persoonlijke afweging. De vorm van het oor kan in individuele gevallen het dragen van een inwendig oortje onmogelijk of in elk geval zeer onprettig maken. Tijdens de training is gebleken dat vanwege de aansluiting (connector) aan de onderkant ongeveer de helft van de brandweermannen ervoor kiest om de portofoon op de kop en de andere helft regulier (rechtopstaand) in de borstzak te plaatsen. Menustructuur portofoon Gebruikers reageren voornamelijk positief op de herkenbaarheid van de menustructuur van de EADS 880i. De menuopbouw van EADS (Nokia s) mobiele telefoons is al sinds jaren zeer intuïtief en maatgevend en dat draagt zeker bij aan de vermelde positieve ervaring. Zonder de andere in gebruik zijnde portofoons vergeleken te hebben, mag echter niet worden geconcludeerd dat deze minder goed, dan wel ontoereikend zouden zijn. Tactiele feedback De knoppen op de portofoon geven voldoende tactiele feedback voor normaal gebruik. Met handschoenen aan, als in gebruik door de manschappen, zijn de toetsen met uitzondering van de spreeksleutel, niet goed te bedienen. De vuistmicrofoon kent meerdere uitvoeringen die een goede feedback geven, ook met handschoenen aan. C2000 DMO-problemen Pagina 46 van 87

48 Toetsenblokkering Figuur 5: Bediening portofoon met handschoenen Toetsen en draaiknoppen lopen zeer grote kans per ongeluk ingedrukt of gedraaid te worden, wanneer de portofoon in de jaszak wordt gedaan. Het is dan ook gebruikelijk de toetsenblokkering in te schakelen. Dit is een goed gebruik, dat overigens neigt naar symptoombestrijding. Het zou beter zijn, indien bijvoorbeeld de kanaalkeuzeknop anders zou zijn gedimensioneerd (onder andere zwaarder draaien), zoals gebruikelijk is bij veel andere portofoons, analoog en digitaal. De noodknop heeft veelal een kleine opstaande rand gekregen om de noodknop minder gemakkelijk per ongeluk te activeren. De reacties over het resultaat daarvan zijn overwegend positief, maar de noodknop wordt bij de geobserveerde korpsen overigens nagenoeg niet gebruikt. Meestal onder vermelding dat het geen zin heeft doordat de meldkamer er niet bij betrokken wordt. Visuele feedback Doordat de manschappen in actie de portofoon volledig uit het zicht dragen, is van visuele feedback geen sprake. Voor bevelvoerders en pompbedienden zijn diverse signalen op scherm en middels lampjes goed zichtbaar. Hoewel de EADS niet aan grondig onderzoek is onderworpen, zijn hier geen negatieve ervaringen over gemeld. Auditieve feedback De audio-output is afhankelijk van de gebruiker en afkomstig van de portofoon, de speaker in de vuistmicrofoon, of uit het oortje in de helm (oorschelp dan wel inwendig oortje). Die keuze is persoonlijk, waarbij als argument - voor en tegen - vaak werd genoemd dat de geluidsniveaus vaak heftig verschillen. Bij voldoende volume voor spraak, is het geluid bij ongewenst rondzingen van het geluid voor sommigen ondraaglijk. De auditieve feedback wordt niet op alle signalen gewaardeerd. Sommige signalen, zoals de bezettoon, zijn zacht in vergelijking met de ontvangen spraak. Mogelijk is al winst te behalen door deze signalen beter in te stellen. In het geval van de bezettoon wordt hiermee ook voorkomen dat gebruikers te vroeg beginnen te praten. Het volume is zowel op de portofoon als op sommige vuistmicrofoons instelbaar. Zachte en harde signalen en rustige en luidruchtige werkomstandigheden wisselen elkaar af, waardoor manschappen moeilijk in staat zijn een goed volume te kiezen. Bevelvoerders die bovendien geconfronteerd kunnen worden met berichtgeving uit twee verschillende portofoons, hebben ook goede reden om de geluidsterkte gemakkelijk te willen wijzigen. Instelbaarheid van volume op de vuistmicrofoon is dan ook sterk aan te raden. C2000 DMO-problemen Pagina 47 van 87

49 Bijlage 7 Resultaten enquête NVBR op verzoek van M&I/Partners Begin december 2009 is door de NVBR op verzoek van de M&I/Partners een enquête uitgezet onder de 25 veiligheidsregio s om onze bevindingen te complementeren. In de verschillende hoofdstukken is regelmatig een verwijzing gemaakt naar de resultaten van deze vragenlijst. Deze bijlage bestaat uit twee onderdelen, namelijk: 1. Samenvatting van de resultaten. 2. Vragenlijst. Samenvatting van de resultaten In deze paragraaf wordt een beknopte samenvatting gegeven van de belangrijkste uitkomsten van de enquête. Het verkregen beeld bevestigt onze bevindingen uit het veld. De resultaten (en ingevulde formulieren) worden in dit rapport als samenvatting opgenomen en niet uitgesplitst naar veiligheidsregio. In totaal hebben 19 van de 25 veiligheidsregio s (76%) een ingevulde vragenlijst geretourneerd. Vier van de zes regio s hebben geen reden opgegeven waarom zij niet wensten deel te nemen. Eén regio gaf aan dat het niet was toegestaan door de commandant in verband met gevoeligheid C2000-dossier en één regio vond de opzet van de vragenlijst niet geschikt, omdat op basis van één persoon (mening) een beeld wordt gevormd over de gehele regio. Portofoons: De MTP-700 portofoon wordt binnen de brandweer het meest gebruikt. Daarnaast komen ook EADS 880i en Sepura STP8000 voor. Alle in gebruik zijnde MTP-700 portofoons zitten volgens opgave op de laatste softwareversie Opleiding: Op de vraag of DMO standaard in het opleidingsprogramma zit, antwoordden drie regio s nee, vijf regio s deels en elf regio s ja. Enkele voorbeelden: - Eén regio geeft aan dat dit lokaal is belegd. - Eén regio geeft aan alleen tijdens reguliere (inzet)oefeningen. - Eén regio geeft aan alleen in de inwerkperiode (niet periodiek). - Eén regio geeft aan sinds 2009 DMO in het opleidingsprogramma te hebben verwerkt. Tijdens de opleiding wordt met name geoefend op twee onderdelen: spraak/etherdiscipline en bediening (schakelen van kanaal en TMO/DMO, vergrendelen toetsenbord). Dertien van de negentien veiligheidsregio s geven aan de noodknop-procedure in DMO niet toe te passen, waarvan één regio aangeeft de noodknop ook niet te gebruiken in TMO. Een aantal regio s (drie) geeft hierbij aan dat de noodknop niet kan worden geconfigureerd/niet werkt in DMO. Slechts vijf veiligheidsregio s maken gebruik van de noodknop-procedure in DMO. Beheer: Inkoop en beheer van portofoons is regionaal georganiseerd (met uitzondering van één regio). - Enkele regio s gebruiken een CMDB zoals TOPDESK (beheertool). De helft van de regio s heeft een onderhoudscontract afgesloten met een leverancier. Updates worden uitgevoerd indien noodzakelijk. C2000 DMO-problemen Pagina 48 van 87

50 Fleetmap: De afspraken omtrent de fleetmap worden alle op regionaal niveau vastgelegd, waarbij de toekenning van kanalen (frequenties) verschilt, namelijk: - In sommige gevallen krijgt iedere uitruklocatie (kazerne/gemeente/eenheid) één apart DMO-kanaal toegewezen en in andere gevallen krijgt iedere TS een apart kanaal toegewezen. Gespreksgroepen in DMO zijn gelijk aan het kanaalnummer. Accessoires: Een groot gedeelte (negen) geeft aan originele batterijen te gebruiken. Zes regio s geven aan een mix te gebruiken; deels origineel (Motorola) en deels B-merk (E- Batterij) en twee regio s gebruiken uitsluitend het B-merk batterij voor de portofoons. Vier regio s geven aan een korte antenne en dertien regio s geven aan een lange antenne te gebruiken. Overigens alle antennes zijn van de fabrikant Motorola. Het gebruik van accessoires geeft een gevarieerd beeld: van niets tot volledig uitgerust. PTT knop (ja = 17, nee = 1). Headset geïntegreerd in helm (ja = 15, nee = 2 en twee regio s geven aan uitsluitend een headset te gebruiken voor een uitruk met gaspakken. Het gebruik blijkt ook afhankelijk te zijn van de functie (pompbediende, bevelvoerder et cetera). Gepersonaliseerd oortje (ja = 2, nee = 14 en incidenteel/afhankelijk van functie = 2). Overig: Twee regio s maken bewust gebruik van TMO voor de onderlinge communicatie tussen manschappen. Er wordt overgeschakeld op DMO wanneer het bereik (dekking) onvoldoende is). Sommige regio s geven expliciet aan de DMO-dekking in hun aanvalsplannen te verwerken. Vragenlijst: Hieronder is de vragenlijst opgenomen, zoals deze is verstuurd d.d. 3 december Vragenlijst aanvullende informatie alle veiligheidsregio s met betrekking tot C2000 DMO-problematiek. Deze vragenlijst is uitsluitend bedoeld om de globale informatie uit onze inzichten in het veld en de informatie uit de klankbordgroep te completeren. Invuller Naam: Telefoonnummer: Wanneer de antwoorden daartoe aanleiding geven nemen we graag telefonisch contact op. C2000 DMO-problemen Pagina 49 van 87

51 Verplicht DMO portofoons in gebruik: Merk: Type: Aantal van elk in gebruik: Versie hardware; versie software: Opleiding: Zit gebruik van DMO standaard in het opleiding-/trainingsprogramma? Op welke onderdelen wordt daarbij geoefend? Wordt de noodknop-procedure gebruikt in DMO? Hoe is deze ingesteld/geconfigureerd? Beheer: Wie bestelt de apparatuur? Regionaal of plaatselijk? Wie stelt de instellingen van de portofoon in (vtspn, regionaal, plaatselijk)? Is er een onderhoudscontract? Met wie? Worden alle revisies/releases geïnstalleerd? Door wie en met welke frequentie? Welke procedure wordt gebruikt voor het vastleggen van instellingen/revisies? Wordt er gebruik gemaakt van beheerstations? Fleetmap: Hoe worden afspraken over lokaal frequentie/kanaalgebruik gemaakt? Regionaal of plaatselijk? Welke zijn dat? Afspraken over gespreksgroepen. Zijn gespreksgroepen in DMO gelijk aan kanaalnummer? Zo nee, hoe wordt dit dan wel ingericht? Optioneel Batterijen: Origineel: Overig, namelijk van merk: Aantal van elk: Antenne: Merk/Type: Antenne (kort/lang): Accessoires: PTT-knop (Ja/Nee) Headset geïntegreerd in helm (Ja/Nee) Gepersonaliseerd oortje (Ja/Nee) Anders, namelijk: Merk/Type C2000 DMO-problemen Pagina 50 van 87

52 Bijlage 8 Literatuuroverzicht Onderstaande tabel bevat een overzicht van alle geraadpleegde en bestudeerde informatiebronnen, ondergebracht in onderstaande vijf categorieën. 1. Binnenland Nationaal 2. Binnenland - Veiligheidsregio's/korpsen 3. Buitenland 4. Inhoudelijke stukken (TETRA/LARA) 5. Achtergrondinformatie (ter kennisneming) Aanvullende documentatie. Inhoudelijke verdieping. 1 Binnenland - Nationaal Landelijk kader Fleetmapping C2000, versie 2008/6.1 door de Raad multidisciplinatie informatievoorziening veiligheid (MIV) Landelijke commissie Fleetmapping 1.1 Verslag DARES-oefening, d.d. 26/03/ Verslag DARES-oefening, d.d. 21/02/ Onderzoeksrapport Koninginnedag door Ministerie van BZK 1.5 Onderzoeksrapport poldercrash door Ministerie van BZK 1.6 Rapport Onderzoeksraad over De Punt Inventarisatie Objectportofonie DMO vraagstukken door NVBR (o.a. Stephan Wevers (Jan-Willem 1.7 van Aalst, Harold Menning en Guus Zijlstra), d.d Multidisciplinair Slotscenario C2000 in Rotterdam-Rijnmond door Ministerie van BZK e.a. 1.9 Rapportvergelijking bereik TETRA vs Simplex, versie door ISC (A. van Houten) d.d Kwaliteit van consumenten Voice over IP in Nederland door TNO (o.a. Dr.ir. R.E. Kooij, Ir. J.M van Vugt, Ir. M.A. Blom, R.B. Verwaal) d.d Testrapport Proef in de Proef door Ministerie van BZK (Directie Veiligheid, Informatiebeleid en 1.11 Projecten), d.d Memo: verbeteracties Proef in de Proef aan Voorzitter landelijke stuurgroep C2000 door ITO (o.a D. Berend, Algemeen Programmamanager C2000), d.d Brief: frequentiebehoefte brandweerkorpsen ter attentie van Agentschap Telecom. Kenmerk: au door vtspn (o.a. Maarten Nacinovic), d.d Evaluatie kennis C2000-eindgebruikers door Politie Academie, d.d Brief: verzoek overzicht door brandweer in Nederland betreffende analoge frequenties voor objectportofonie Kenmerk: AT-EZ: door Agentschap Telecom (o.a. H.H.M. Gebeken), d.d Vragen van het lid De Wit (SP) aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over 1.16 het communicatiesysteem C2000 (ingezonden 13 januari 2004). Kamervragen minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over het gebruik van het digitale communicatienetwerk C2000 (ingezonden 12 februari 2009) Kamerstuk: Nieuwe infrastructuur mobiele communicatie (C2000) 1.18 Nr. 62 Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ( ) De offerteaanvraag: resultaatverplichting Onderzoek Digitale Portofoon in DMO door Ministerie van 1.19 BZK (A. Struik) 1.20 Brief: verzoek NVBR aan BZK voor een onafhankelijk onderzoek door NVBR (S. Wevers) C2000 DMO-problemen Pagina 51 van 87

53 1.21 Brief: C2000, DMO en de rol en positie van de VBV door VBV (Ronald Kraan), d.d. 16 oktober Brief: reactie BZK op DMO-onderzoek door BZK (A.F. Gaafstra), d.d. 28 oktober 2009 Gespreksnotitie bij hoorzitting Rondetafelgesprek C2000 door Vakvereniging Brandweer 1.23 Vrijwilligers (VBV) (Ronald Kraan), d.d. 24 november 2009 Antwoorden VBV op vragenlijst Rondetafelgesprek C2000 door Vakvereniging Brandweer 1.24 Vrijwilligers (VBV) (Ronald Kraan), d.d. 19 november Rapport Eindevaluatie C2000 door Ministerie van BZK (J.W. Remkes), d.d. mei Binnenland - Regionaal/Veiligheidsregio's/korpsen 2.1 Portofoontest Ede, voorjaar 2008 door brandweerkorps Ede 2.2 Memo: Zeeland tussenrapportage korte versus lange antenne Tests C2000 DMO binnenhuisdekking door Veiligheidsregio Rotterdam Rijnmond (o.a. Emil van 2.3 Schie), d.d Rapportage Knelpunten netwerk C2000: Test portofoons VROBZ door Brandweer Zuidoost-Brabant 2.4 (sector crisisbeheersing), d.d Memo + test portofoon in DMO Veiligheidsregio Utrecht (Cor Blankendaal), d.d Portofoontest Brandweer Amsterdam-Amstelland, d.d. 24 april :18: Overzicht Limburg Zuid (Excelsheet met locaties met onvoldoende TMO / DMO dekking) Memo Lessons learned C2000 bij grote drukte 2009 versie 1.1 door Regionale ambulance voorziening, BrabantMWN (Joop Mutter), d.d Portofoontests C2000 DMO binnenhuisdekking door Veiligheidsregio Rotterdam-RIjnmond (Emil van Schie), d.d Memo: portofoontest met de beschikbare C2000 portofoons (uit LARA2) uitgevoerd door Brandweer Rotterdam-Rijnmond in de periode van 14 september t/m 9 oktober Rapport evaluatie gebruikerstest Sepura STP 8000; door Gemeentelijke Meldkamer Zuid-Limburg (o.a. Ronald Otten), d.d Buitenland Oversight: the procurement distribution and testing of digital two-way radios by the fire department (New York Fire Department); Committee on fire and criminal justice services, Radio Channel Description and Quality of Service for TETRA Direct Mode Operation in Forest Environments; Istvan Z. Kovacs, Patrick C. F. Eggers, Kim Olesen, Leif G. Petersen, (2001) 3.2 Radio Channel Characterisation for Private Mobile Radio Systems; Istvan Z. Kovacs, Center For PersonKommunikation, Aalborg University, dd Investigations of Outdoor-to-Indoor Mobile-to-Mobile Radio Communication Channels; Istvan Z. 3.4 Kovacs, Patrick C. F. Eggers, Kim Olesen, Leif G. Petersen, (2002) Radio Channel Characterisation for Private Mobile Radio Systems; Istvan Z. Kovacs, Center For PersonKommunikation, Aalborg University, dd C2000 DMO-problemen Pagina 52 van 87

54 4 Inhoudelijke stukken TETRA Designers Guide ETSI TR versie ( ) Terrestial Trunked Radio (TETRA); Voice plus Data (V+D); Designers' guide; 4.1 Part 3: Direct Mode Operation (DMO) Notitie: DMO Edge of Range Indication (24 september 2009); European Telecommunications Standards Institute TETRA#138 meeting 6-7 october 2009, Sophia Antipolis (France), d.d Notitie: DMO range extension options; European Telecommunications Standards Institute 4.3 TETRA#138 meeting 6-7 october 2009, Sophia Antipolis (France), 10/09/2009 Bijlage 1. Functioneel-Technische Specificaties; EARS; Randapparatuur TETRA PERCEEL 1; Accessoires TETRA PERCEEL 3; door vtspn, d.d Bijlage B1. Functioneel-Technische Specificaties; Landelijke Aanbesteding C2000 Randapparatuur; door Projectbureau LARA, d.d Bijlage B2. Conformiteiten tabel FTS Perceel 1; door Projectbureau LARA, dd. 29 oktober 2002 Nadere Toelichting op Functioneel-Technische Specificaties: Landelijke Aanbesteding C2000 Randapparatuur versie 2.3; door Projectbureau LARA, d.d Testscript Catalogus Update Procedure LARA: Percelen 1 & 2 (Portofoon); Projectbureau LARA, d.d Uitdraai CTK goedgekeurde randapparaten voor het C2000 netwerk door vtspn (CTK-keuring: Hans 4.9 Hoogstraten), d.d. 20 oktober 2009 Motorola: European Patent Application kenmerk: , d.d Terrestrial Trunked Radio (TETRA); Technical requirements for Direct Mode Operation (DMO); 4.11 Part 2: Radio aspects; ETS Test TETRA DMO-TMO Gateway Veiligheidsregio Zuid-Limburg gehouden 16 tot en met februari 2004 te Maastricht, versie 1.0 door Projectdirectie C2000, d.d Achtergrondinformatie Ter kennisneming Aanvullende informatie: Verdiepende informatie verkregen n.a.v. interviews met gesprekspartners en bijgewoonde oefensessies. Handboek werkprocessen C2000 Brandweer Zuidoost-Brabant Veiligheidsregio Zuidoost- VROBZ 5.1 Brabant, d.d Tilburg C2000 Handboek Kerninstructeurs 2e druk, d.d. november 2003 Tilburg Promotiefilm: C2000 info Tilburg C2000 instructiehandleiding kerninstructeurs 2e druk, d.d. november 2003 Tilburg C2000 kerninstructeurs achtergrondinfo, d.d. 24 september 2004 Tilburg C2000 kerninstructeurs presentaties (.PPT), d.d. 27 september 2004 Tilburg Presentatie: kerninstructeurs, d.d. 17 juli 2003 Ede Minihandleiding C2000: Hulpverlening Gelderland-Midden (Motorola MTP 700) Ede Ede Ede Instructiekaart Portofoon MTP-700 Oefenkaart: Communicatieoefening C2000 Protocollen van brandweer regio Gelderland C2000 DMO-problemen Pagina 53 van 87

55 Rotter- dam- RIjnmond Rotter- dam- Rijnmond Rotter- dam- Rijnmond Rotter- dam- Rijnmond Rotter- dam- Rijnmond Vrijwillige brandweer Vrijwillige brandweer Memo: Veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond brandweer (Jos de Beer), d.d Presentatie: Instructie over Basishandelingen Nokia 880i ( brw Gebruik_Portofoon_VRR2.ppt) Instructiekaarten (quick reference cards) Portofoon Nokia 880i Rapport: Informatiebeveiliging - De afspraken over C2000 randapparatuur voor de medewerkers Brandweer (o.a. Peter Noordijk, Coen Fierst van Wijnandsbergen), d.d Lesprogramma eindgebruiker brandweer Dossier C2000 op de website VBV. Verzameling van geanonimiseerde reacties uit het brandweerveld over de C2000 problematiek 5 Artikel Inhoudelijke verdieping (publicaties, productinformatie, websites, films, en dergelijke) Artikel: Terug naar analoog voor onderlinge communicatie in vakblad: Brand en Brandweer, d.d. Februari 2009 Artikel: Wat is er toch aan de hand met C2000? - Een technische inventarisatie in vakblad Brand en Brandweer, d.d. oktober Artikel: Digitaal DMO-alternatief voor de brandweer? in vakblad Verbinding, d.d. December Artikel: Alle partijen willen door met C2000 op de website van vakblad verbinding (o.a. Jan Biemolt en Hans Borgonjen), d.d. 2 december Artikel: Digitaal DMO-alternatief voor de brandweer? in vakblad verbinding (door Rob Jastrzebski), d.d Films Zembla uitzending ackpid%5d=1974&chash=27815a1cba# Leveranciers Flyer: Zenitel Pelicase Repeater Set Flyer: Sepura Fire fighter mask bubble up Flyer: Sepura Ultimate test in Oslo Ferry Case Study: Sepura: Communication solutions for Ambulances in the UK Datasheet: Sepura Radio Manager C2000 DMO-problemen Pagina 54 van 87

56 Folder: KPN overzicht randapparatuur en accessoires Websites Frequency Monitor Centre: Presentatie: SCL- groeistuipen door vtspn (o.a. Jan Koekkoek/Remko Welling), d.d Introduction to TETRA: Wikipedia (uitleg): een verslag van het TETRA congres voorjaar 2009: ,The power of TETRA - Direct Mode Operation UHF Versus VHF - Which Two-Way Radio Frequency is Better? + diverse fora, zoals: C2000 DMO-problemen Pagina 55 van 87

57 Bijlage 9 Relevante passages referenties In het onderzoek is breed kennis genomen van een aantal informatiebronnen. Om het overzicht te bewaren zijn de belangrijkste constateringen uit de bronnen en/of verwijzingen naar DMO gerelateerde onderwerpen opgenomen in deze bijlage. Onderzoeksrapport Koninginnedag In het rapport Koninginnedag is onder hoofdstuk C en F onder het kopje verbindingen de relevante informatie te vinden. Dit document heeft uitsluitend betrekking op de TMO-problematiek. Onderzoeksrapport poldercrash In het onderzoeksrapport over de poldercrash is de relevante informatie te vinden onder hoofdstuk C4 en C5 respectievelijk Informatiemanagement en Spoedeisende Medische Hulpverlening. Dit document heeft hoofdzakelijk betrekking op de TMO-problematiek. Wel wordt het onderwerp etherdiscipline aan de orde gesteld. Aanvullend wordt opgemerkt dat de gebrekkige etherdiscipline ook in de trainingen/oefeningen is geconstateerd. Rapport Onderzoeksraad over De Punt Dit document heeft uitsluitend betrekking op de TMO-problematiek. Mogelijke relaties (maar niet expliciet) met DMO-problemen zijn: (pagina 17) waar de bevelvoerder constateert dat zijn portofoon het niet doet. Kennelijk (pagina 64) als gevolg van een lege accu. Evaluatie kennis C2000-eindgebruikers Enkele opvallende/relevante constateringen: Het algemene beeld is dat van de keren dat de noodknop wordt ingedrukt, dit vaker per ongeluk gebeurt dan met voorbedachten rade. Men weet hoe de noodknop (procedure) werkt. Maar extra aandacht mag worden besteed aan het resetten van deze functionaliteit (zie pagina 24). Gebruik portofoons bij uitruk komt overeen met beeld interviews (zie pagina 28). In het rapport wordt de MTP-700 bestempeld als het enige gebruiksvriendelijke toestel dat op dit moment niet meer te bestellen is bij de leverancier (zie pagina 29). Enkele bevindingen en conclusies uit hoofdstuk 6 (pagina 31, 33 en 45): 1. Eenmalige opleiding kerninstructeurs. 2. Geen gedegen selectiebeleid instructeurs. 3. Handhaving afspraken en regionale vrijheid. 4. De kwaliteit en uniformiteit van de opleiding eindgebruikers zijn voor verbetering vatbaar. 5. Er wordt een belangrijk onderscheid gemaakt tussen de soort gebruiker (lees: de toepassing in de praktijk; dagelijks en niet-dagelijks gebruik). C2000 DMO-problemen Pagina 56 van 87

58 Testrapport Proef in de Proef (2001) Uit de tabel conformiteit met het functioneel Programma van Eisen en de testbevindingen over randapparatuur (zie pagina 141) blijkt dat op een aantal onderdelen geen tests zijn uitgevoerd. Terwijl deze onderwerpen anno 2009 onderwerpen zijn die extra aandacht verdienen. Bijvoorbeeld; Batterijen van portofoons hebben een capaciteit van tenminste acht uur bij 10% zenden, 20% ontvangen en 70% stand-by. De bediening en uitvoering van mobilofoons en portofoons is ergonomisch verantwoord en zo eenvoudig mogelijk. De bediening van de randapparatuur levert ook met handschoenen aan geen problemen op. In DMO was het niet mogelijk om met één van de drie merken te communiceren met beide andere merken randapparatuur (zie pagina 147). In de test is onder andere gekeken naar (zie pagina 149, 150): 1. schakeltijd tussen "direct mode" en "trunked mode; 2. bereikbaarheid in DMO; 3. zend-/ontvangstbereik in DMO; hetgeen als toereikend wordt bevonden. De brandweer is van mening dat landelijke afspraken over het gebruik van frequenties in DMO noodzakelijk zijn om het onderling "wegdrukken" van DMO-frequenties, die bij elkaar in dezelfde omgeving gebruikt worden, te voorkomen. Het resultaat van dit verbetervoorstel is de landelijke kader fleetmap (zie pagina 152). Bereikbaarheid in DMO (Dual Watch) (FPvE 6.8) Wanneer eenheden overschakelen op DMO blijven zij oproepbaar/bereikbaar voor de meldkamer zover zij zich bevinden binnen het dekkingsgebied/onderzoek van het radionetwerk Nu is de bevelvoerder uitgerust met twee portofoons (pagina 167). Dual watch komt per eerste helft van 2003 beschikbaar. Dual Watch zorgt ervoor dat een randapparaat zowel DMO als TMO kan ontvangen. FPvE 3.21 Voor die gebieden die buiten het dekkingsgebied van C2000 vallen dienen mogelijkheden beschikbaar te zijn. Gateways trunking/direct mode (DMO= communicatie van randapparaat naar randapparaat buiten het netwerk om). Duidelijk is dat de leverancier vooralsnog geen belang hecht aan de ontwikkeling van de DMO-gateway op korte termijn. Geluid (bladzijde 71) Het wegfilteren van achtergronden, ook in de zogenaamde direct mode, wordt als een verbetering ervaren. De maximale stand van de volumeknop geeft niet altijd een voldoende hard geluid.. De spraakkwaliteit van de verbinding buiten het netwerk om (direct mode: DMO) wordt gemiddeld met een acht beoordeeld (bladzijde 11). Wat is er toch aan de hand met C2000? Een technische inventarisatie Artikel: Brand en Brandweer - oktober 2009 Een paragraaf is toegewijd aan binnenhuisdekking: C2000 DMO-problemen Pagina 57 van 87

59 Met twee alinea s over de DMO-problematiek (de echte onderbouwing ontbreekt): De problemen die hulpdiensten hebben met de binnenhuisdekking worden versterkt door het feit dat de verbindingskwaliteit van een digitale, draadloze communicatieverbinding in tegenstelling tot die van een analoge verbinding abrupt verslechtert: het ontvangen signaal wordt ineens geheel onverstaanbaar. Dit is helaas een kenmerk van de toegepaste digitale techniek, de zogenoemde spraakcoderingstechnologie (vocoders). De DMOmodus (direct mode operation), de één-op-één portofooncommunicatiemode van C2000, die in plaats van de normaal toegepast radionetwerkmodus TMO (trunked mode operation) bij de brandweer ook wel wordt toegepast voor objectportofonie, lijdt aan hetzelfde euvel. Het verbeteren van de C2000-dekking ofwel het bieden van binnenhuisdekking is niet eenvoudig. Het opschroeven van het zendvermogen zondermeer is geen optie. Hierdoor zouden vele andere netwerkparameters, zoals propagatie-afstand, ook wijzigen met alle problemen van dien. Als de oplossing moet worden gezocht in uitbreiding van het radionetwerk, dan is dat ook niet eenvoudig. Uitbreiding vergt meer frequenties die op dit moment niet voorhanden zijn, meer opstelpunten die geld kosten, en andere grote aanpassingen van het netwerk die ook een hoop geld kosten, kortom een zeer ingrijpende en dure operatie. Op het punt van binnenhuisdekking met DMO liggen de kansen beter: het is een beperkter probleem dat met het anders instellen van verbindingsparameters tot een oplossing kan komen. Maar ook hiervoor blijft gelden: het is radio, dus verbinding kan niet altijd voor 100 % worden gegarandeerd. Rapport Vergelijking Bereik TETRA DMO (digitaal) versus Simplex (analoog) De testen tussen DMO en analoge portofoons zijn gebaseerd op verschillende praktijkscenario s en hadden betrekking op (pagina 10 en 11): onderlinge beïnvloeding; intermodulatie; herhalingsafstand; maximale communicatie afstand. Conclusie in het rapport: Tijdens de uitgevoerde testen zijn de gedragingen van TETRA DMO zeer vergelijkbaar geweest met de analoge Simplex-portofoons. Op basis van de uitgevoerde testen kan met betrekking tot het bereik geconcludeerd worden dat in situaties waarin thans het gebruik van analoge Simplex-portofoons een goede oplossing biedt, digitale TETRA-portofoons eveneens een goede oplossing biedt. Het maximaal bereik is gelijk, ondanks het feit dat het zendvermogen van analoog naar digitaal in de test (zie Bijlage 2 van dit document voor exacte programmering). Aanvullende testen waarbij andere DMO frequenties of andere analoge frequenties gekozen werden, leverden een gelijk resultaat op. Ook het aanpassen van het zendvermogen bij de analoge portofoons leverde geen duidelijk verschil in maximale afstand op. Landelijke kader fleetmapping C2000 Landelijke kader fleetmapping C2000 bestaat uit een samenstel van gespreksgroepen en operationele procedures ten behoeve van Politie, Brandweer, Ambulancezorg en Koninklijke Marechaussee (KMAR) met betrekking tot bovenregionale, landelijke en interregionale samenwerking. C2000 DMO-problemen Pagina 58 van 87

60 Paragraaf let op: TMO De brandweer baseert interregionale bijstand op de leidraad Compagnievorming van het ministerie van BZ en de standaard fleetmap die door die sector is opgesteld. Van een compagnie die bijstand gaat verlenen heeft alleen de commandant verbinding met de lokale organisatie. De interne communicatie binnen de compagnie of binnen het peloton geschiedt op de eigen gespreksgroepen die met de randapparatuur mee gekomen is. In het C2000 netwerk moet aan elk randapparaat een vaste alias gekoppeld worden. Dient een unieke alias te zijn (hoofdstuk 5: aliassen in C2000). Er zijn zestien frequenties toegekend aan de brandweer ( mhz). In de eindsituatie is het de bedoeling om door middel van frequentie-efficiënte Porto Direct het dubbele aan gesprekswegen op te leveren. Rapport: Test TETRA DMO-TMO GATEWAY Veiligheidsregio Zuid-Limburg Dit rapport omvat de resultaten van de door de Directie Beheer van de Projectdirectie C2000 in samenwerking met de veiligheidsregio Zuid-Limburg uitgevoerde, beproeving van een DMO-TMO Gateway (in de periode 15 t/m 20 februari 2004). Enkele belangrijke aanbevelingen/conclusies: Ten aanzien van de bruikbaarheid (ten aanzien van binnenhuisdekking): Het gebruik van DMO-TMO niet te zien als structurele oplossing voor de binnenhuisproblematiek. Incidentgedreven biedt de DMO-TMO gateway in voorkomende gevallen een oplossing. Weeg de consequenties (additionele handelingen) voor de operationele bedrijfsvoering af tegen de voordelen van het gebruik van de DMO-TMO gateway. Een grotere verbindingsopbouwtijd bij gebruik DMO-TMO. C2000 DMO-problemen Pagina 59 van 87

61 Bijlage 10 Praktijktest Deze bijlage bestaat uit de volgende vijf onderdelen: 10.1 Beschrijving verschillende testen 10.2 Invullijsten voor de deelnemers 10.3 Testverslag Motorola 10.4 Testverslag Sepura 10.5 Testverslag EADS Figuur 6: Impressie van de testdag(en) C2000 DMO-problemen Pagina 60 van 87

62 10.1 Beschrijving van de uitgevoerde testen M&I/Partners heeft op basis van de bevindingen, inhoudelijke discussies in de klankbordgroep en het raadplegen van experts in het veld zes testen gedefinieerd. Niet alle testen zijn uitgevoerd door alle drie de fabrikanten. In sommige gevallen was het verwachte resultaat bekend en/of was er geen aanleiding (of mogelijkheid) om het te testen. Uiteraard zijn het testprotocol, de testopstelling en locaties voor alle drie de fabrikanten gelijk gehouden om vergelijkbare situaties te creëren. Motorola (21/01/2010) Sepura (28/01/2010) EADS (10/02/2010) Oud Nieuw Oud Nieuw Oud nieuw Test 1a: Zonder accessoires X X X X X X Test 1b: Met accessoires X Test 2a: Repeatertest (intern) n.v.t. - - X n.v.t. n.v.t. Test 2b: Repeatertest (extern) Niet moge- Niet getest - X (X) 12 X lijk 11 (Geen einde bereik) Test 3: Noodoproep in DMO X X X - X - Test 4: Interferentietest X X X X - X Test 5: Multigroup call (stresstest) X Test 6: Close group call X X X - -X Hieronder volgt een korte beschrijving van de zes uitgevoerde testen. De invullijsten (met toelichting) die de deelnemers gebruikten om hun bevindingen te rapporteren zijn opgenomen in bijlage De testen zijn, onder regie van M&I/Partners, uitgevoerd door het brandweerkorps Ede, de leveranciers en bijgewoond door één of meer waarnemers van andere korpsen. Er is daarbij gebruik gemaakt van twee testlocaties te weten de brandweerkazerne in Ede en een parkeergarage. Test 1: Test Ede (oude/nieuwe portofoon) Uitwisselen van korte berichten tussen acht brandweermannen (16 berichten 8x2) bij gesimuleerde operationele omstandigheden met de oude en nieuwe portofoon. a. Met accessoires (helmset en Remote Speaker Microfoon). Operationele condities. b. Zonder accessoires (effect accessoires uitschakelen). De bovenstaande testen werden uitgevoerd met gezicht naar elkaar toe en 180 graden gedraaid van spreker (zie afbeelding hiernaast). Deze toevoeging is aangebracht om het effect van menselijke absorptie en antenne mee te nemen. Test 2: Repeatertest Allereerst is nagegaan of communicatie tussen commandopost (buiten) en de persoon binnen in de bunker van de brandweerkazerne met een TETRA- portofoon mogelijk was. 11 MTP-700 ondersteunt uitsluitend de gateway en geen repeater functionaliteit. 12 Het oudere type portofoon van EADS is in deze test meegenomen uit nieuwsgierigheid - maar hiervan zijn geen meetgegevens vastgelegd. C2000 DMO-problemen Pagina 61 van 87

63 Als communicatie tussen beide groepen niet of slecht mogelijk bleek te zijn, werd gekeken of inzet van een repeater tot een betere dekking leidde. Dit kan op twee manieren: 1. Een portofoon met repeaterfunctie. 2. Een externe repeater; bijvoorbeeld een SRG3500, CM-5000 op 220 volt. Test 3: Noodoproep in DMO De test is gedefinieerd om de onduidelijkheid over het functioneren van de noodknop in DMO te verhelderen. Er zijn vier scenario s geschetst om na te gaan hoe de noodknop werkt voor een bepaald merk/type. 1. Enkelvoudige oproep (tijdens geen gebruik kanaal plaatsen oproep). 2. Inbreuk op normale communicatie (overrulen van een normaal gesprek). 3. Inbreuk op een portofoon in de noodoproep modus, maar zonder dat de spreeksleutel wordt ingedrukt. 4. Overrulen van andere noodoproepen (plaatsen van een noodoproep als andere noodoproep al is geplaatst). Test 4: Interferentie check In deze test wordt gekeken in hoeverre met meerdere frequenties tegelijkertijd gewerkt kan worden (om te beoordelen of er interferentie optreedt). Naar voorbeeld van de test uitgevoerd in Amsterdam In totaal zijn er vier personen verdeeld over twee teams. Beide teams communiceren elk op een eigen DMO-kanaal binnen een korte afstand (het motorkapoverleg). Team 2 schakelt tussen de verschillende DMO-kanalen om te kijken of er interferentie optreedt en de gesprekken van team 1 worden afgebroken/verstoord. Test 5: Multi group call (stresstest) In deze test wordt in groepsverband door alle acht betrokken deelnemers continu geprobeerd een gesprekskanaal te openen om te kijken of de portofoon vastloopt. Test 6: Close group call Het testprotocol is gelijk aan test 1. De acht manschappen zijn hierbij gepositioneerd binnen een afstand van 1-3 meter rond een tafel. C2000 DMO-problemen Pagina 62 van 87

64 10.2 Invullijsten Praktijktest DMO Test 1a: invullijst Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen Acht brandweermannen zullen korte gesproken berichten uitwisselen onder normale operationele omstandigheden (in totaal 64 berichten). a. Het eerste bericht is: "portofoon <nummer>, locatie <1>, tellen: over". De zender binnen kijkt in de richting van de groep die buiten staat (en omgekeerd). Invullen onder locatie 1 in de tabel. b. Vervolgens, draait de zender 180 graden (met de rug) naar de groep buiten of binnen het gebouw. c. Daarna verstuurt hij het tweede bericht: "portofoon <nummer>, locatie <2>, tellen: over. Invullen onder locatie 2 in de tabel. Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio A Locatie 1 "portofoon <nummer>, locatie <1>, tellen: over". Radio A Locatie 2 Radio B Locatie 1 Radio B Locatie 2 Radio C Locatie 1 Radio C Locatie 2 Radio D Locatie 1 Radio D Locatie 2 Radio E Locatie 1 C2000 DMO-problemen Pagina 63 van 87

65 Radio E Locatie 2 Radio F Locatie 1 Radio F Locatie 2 Radio G Locatie 1 Radio G Locatie 2 Radio H Locatie 1 Radio H Locatie 2 C2000 DMO-problemen Pagina 64 van 87

66 DMO Test 1b: Invullijst (inclusief accessoires) Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen Acht brandweermannen zullen korte gesproken berichten uitwisselen onder normale operationele omstandigheden (in totaal 64 berichten). a. Het eerste bericht is: "portofoon <nummer>, locatie <1>, tellen: over". De zender binnen kijkt in de richting van de groep die buiten staat (en omgekeerd) Invullen onder locatie 1 in de tabel. b. Vervolgens, draait de zender 180 graden (met de rug) naar de groep buiten of binnen het gebouw. c. Daarna verstuurt hij het tweede bericht: "portofoon <nummer>, locatie <2>, tellen: over". Invullen onder locatie 2 in de tabel. Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio A Locatie 1 "portofoon <nummer>, locatie <1>, tellen: over". Radio A Locatie 2 Radio B Locatie 1 Radio B Locatie 2 Radio C Locatie 1 Radio C Locatie 2 Radio D Locatie 1 Radio D Locatie 2 Radio E Locatie 1 Radio E Locatie 2 Radio F Locatie 1 C2000 DMO-problemen Pagina 65 van 87

67 Radio F Locatie 2 Radio G Locatie 1 Radio G Locatie 2 Radio H Locatie 1 Radio H Locatie 2 C2000 DMO-problemen Pagina 66 van 87

68 DMO Test 2: REPEATER Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio Locatie 1 "portofoon <nummer>, locatie <1>, tellen: over". Radio Locatie 2 Radio Locatie 1 Radio Locatie 2 Radio Locatie 1 Radio Locatie 2 Radio Locatie 1 Radio Locatie 2 Deze test wordt alleen uitgevoerd als blijkt dat portofoons die getest worden op de twee testlocaties (parkeergarage + brandweerkazerne) uit elkaars bereik liggen. Als in beide gevallen het einde van het bereik niet is gehaald, wordt het volgende scenario uitgevoerd. Portofoon A blijft op de patio (buiten) van de brandweerkazerne staan en telt 1 tot en met 10. Radio B loopt weg bij portofoon A (in de richting van de bunker). Radio B conformeert na tien tellen. Vervolgens begint radio A opnieuw te tellen, totdat het einde van de bunker is bereikt. C2000 DMO-problemen Pagina 67 van 87

69 DMO test 3: Emergency Call Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen Test 3A Werkt de noodknop? Radio A drukt op de noodknop en drukt op de PTT-knop en spreekt de volgende boodschap: "DMO noodoproep radio A, locatie 1, tellen: over". Vervolgens: Radio A draait 180 graden in tegengestelde richting van de groep buiten (of binnen). Daarna verstuurt radio A het tweede bericht, namelijk: "DMO noodoproep radio A, locatie 2, tellen: over". Radio B tot en met H schrijven op wat ze gehoord/waargenomen hebben Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio A Locatie 1 Radio A Locatie 2 Test 3B Overrulet de noodknop een normaal gesprek? Radio B drukt op de PTT-knop en start een normaal gesprek in DMO. Radio A drukt op de noodknop en drukt op de PTT-knop en spreekt de volgende boodschap: "DMO noodoproep radio A, tellen: over". Radio B tot en met H schrijven op wat ze gehoord/waargenomen hebben Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio B C2000 DMO-problemen Pagina 68 van 87

70 Test 3C Overrulet portofoon B portofoon A: als portofoon A nog in de noodknopmodus staat maar niet spreekt Radio A blijft in de noodoproepmodus, maar drukt niet op de PTT-knop. Radio B drukt op de noodknop en drukt op de PTT-knop en spreekt de volgende boodschap: "DMO noodoproep radio B, tellen: over". Radio A, C tot en met H schrijven op wat ze gehoord/waargenomen hebben Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio B Test 3C Radio A zendt in noodoproepmodus en spreekt bericht. DMO emergency call portable radio A, counting A1, A2, A3,, A10 Radio B (bij het horen van nummer A3) zendt in noodoproepmodus en spreekt bericht. DMO emergency call portable radio B, counting B1, B2, B3,, B10 Radio C (bij het horen van nummer B3) zendt in noodoproepmodus en spreekt bericht. DMO emergency call portable radio C, counting C1, C2, C3,, C10 Radio D (bij het horen van nummer C3) zendt in noodoproepmodus en spreekt bericht. DMO emergency call portable radio D, counting D1, D2, D3,, D10. Radios E tot en met H noteren wat zij doorkrijgen + van welke radio zij dit ontvangen. Radios A tot en met D noteren de bijzonderheden (bijvoorbeeld: kanaal bezet, ontvangen gesproken berichten, gesprek overruled door een andere radio et cetera). Radiolabel + locatie Heb je onderdelen van het gesprek gemist? (Ja/Nee) Zo ja, welke onderdelen heb je gemist? Andere observaties Vul in 1,2, 10? Bijvoorbeeld geluidskwaliteit Radio A Radio B Radio C Radio D Opmerkingen: C2000 DMO-problemen Pagina 69 van 87

71 DMO test 4: Interferentie Check (1/2) Radio A en B blijven op hetzelfde DMO-kanaal (namelijk: DMO-kanaal 15). Radio A blijft zenden naar radio B. De persoon met Radio A telt van 1 tot en met 40, laat vervolgens kort de knop los en drukt opnieuw de PTT-knop in en vervolgt met tellen (41 tot en met 80). 13 De persoon met radio B schrijft alle nummers op die hij/zij heeft gehoord per kanaal. In de tussentijd veranderen radio C en D van DMO-kanaal (namelijk 1 tot en met 14 en 16). Radio C spreekt de volgende boodschap: Radio C, kanaal <nummer> tellen 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10. Dit bericht wordt twee keer herhaald per kanaal. Vervolgens zullen radio C en D naar een opvolgend kanaal gaan. Elke keer als C en D veranderen van kanaal geeft radio C een signaal (afgesproken teken) door aan radio B, zodat hij naar de volgende cel in de onderstaande tabel kan gaan. Hieronder hebben we de test locatie weergegeven (parkeergarage). A C D B 13 Er is gekozen voor 40 tellen, omdat het spraakkanaal maximaal een x aantal seconden (default 60 seconden) open kan staan in DMO. C2000 DMO-problemen Pagina 70 van 87

72 DMO test 4: Interferentie Check (2/2) Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen De persoon met radio B in zijn hand vult onderstaande tabel in. Kanaal Spraak gemist van radio A (ja/nee)? Welke onderdelen zijn gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld: geluidskwaliteit DMO kanaal 1 Hier vult Radio B de nummers in die hij doorkrijgt en/of ontbraken van Radio A. DMO kanaal 2 DMO kanaal 3 DMO kanaal 4 DMO kanaal 5 DMO kanaal 6 DMO kanaal 7 DMO kanaal 8 DMO kanaal 9 DMO kanaal 10 DMO kanaal 11 DMO kanaal 12 DMO kanaal 13 DMO kanaal 14 DMO kanaal 15 DMO kanaal 16 C2000 DMO-problemen Pagina 71 van 87

73 Test 5: Multi group call (stresstest) Alle acht portofoons zullen een gesprek initiëren door de PTT-knop in te drukken op hetzelfde kanaal (DMO-kanaal 15). Verwachte resultaat: Eén van de acht portofoons krijgt toestemming om te spreken. De andere radio s krijgen een afwijzende toon bij het indrukken van de PTT. Opmerkingen: C2000 DMO-problemen Pagina 72 van 87

74 Test 6: Close group call Radiolabel (vul hier het radiolabel in) Radiotype (vul hier het type van de portofoon in) Testlocatie (omcirkel de locatie) Testpositie (omcirkel de locatie) Brandweerkazerne, parkeergarage, bibliotheek, bedrijfspand Buiten, Binnen Eén van de acht portofoons initieert een gesprek met een onderlinge afstand van ongeveer 3 meter. In deze test zijn alle acht de personen gepositioneerd op alfabetische volgorde rond een tafel. Een radio spreekt de volgende boodschap: radio <letter> op DMO-kanaal 15 en telt van 1 tot en met 10. De andere portofoons schrijven op wat zij hebben gehoord/gemist. Dit testprotocol wordt herhaald voor alle acht de portofoons in alfabetische volgorde. Radio (label) Spraak gemist van radio A (ja/nee)? Welke onderdelen zijn gemist? Andere observaties Vul in 1, 2, 10? Bijvoorbeeld: geluidskwaliteit Radio A DMO test radio A: count: 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10 Radio B Radio C Radio D Radio E Radio F Radio G Radio H Opmerkingen: C2000 DMO-problemen Pagina 73 van 87

75 10.3 Testverslag Motorola (M&I/Partners) Kort verslag van de test naar verschillende DMO-functies op 21 januari 2010 te Ede. Betrokkenen: Waarnemers: Doel verslag: Doel test: Brandweer Ede Dick Navest TS bemanning (acht man) Motorola Nederland Berry Hofstede (Motorola C2000 Systems Engineer) Antoine Stokkink (Motorola C2000 Business Director) Motorola UK Gary Maughn (Motorola sales director subscribers) Mark Weallans (Motorola Engineering sections manager) David Cooper (Motorola System Engineer) Motorola Denemarken Nils Henrik Valentin (Motorola Product Manager subscribers) Andre Faijdherben (Amsterdam-Amstelland) Watze Hepkema (Tilburg) Marko Broeders (Beleidsmedewerker Veiligheid & Operatiën, Brandweer Rotterdam-Rijnmond) Matthijs van der Veen (Medewerker Logistiek, Materieel en Inkoop, BRandweer Utrechts Land (BRUL) Jan de With (TetraNed Business Consultant) Harro Filipo (HVD Arnhem) Vastleggen operationele condities en eerste bevindingen van de test. Het technische verslag komt van Motorola. Achterhalen van de redenen waarom communicatie tussen verschillende DMO-portofoons soms wel en soms niet werkt. Testomgeving: Brandweergebouw Breelaan 4 te Ede. Parkeergarage Hoog Maanen 45 aan de zijde van de spoorlijn. (voor elk van de locaties is vastgelegd waar personeel en meetapparatuur is opgesteld. De opstelling lijkt op die van een operationele situatie. Tijdens de metingen zijn deze posities op foto vastgelegd). Weersomstandigheden: Bewolkt, tegen regen aan; temperatuur circa 5 graden; matige wind. C2000 DMO-problemen Pagina 74 van 87

76 Gedefinieerde testen: Motorola (21/01/2010) Locatie 1: Brandweerkazerne 8 portofoons MTP portofoons MTP-850S Test 1a: zonder accessoires X X Test 1b: met accessoires X Test 3: Noodoproep in DMO X X Test 5: Multigroup call (stresstest) X Test 6: Close group call X X Locatie 2: Parkeergarage 8 portofoons MTP portofoons MTP-850S Test 1a: zonder accessoires X X Test 1b: met accessoires X Test 4: Interferentie test X X Testteams: De brandweer was opgesplitst in vier groepen van twee personen. Vergelijkbaar met operationele condities. Twee teams binnen het gebouw; twee teams in elkaars nabijheid daarbuiten. De teams binnen het gebouw werden vergezeld van een meetteam van Motorola; van de buitenteams werd alleen het commandoteam vergezeld van een meetteam en audiometer. Gebruikte apparatuur: a. 8 portofoons (Motorola MTP 700) genummerd A tot en met H. Portofoon D gaf bij meting (controle na afloop van test 1a en b) een lager db uitgifte. Deze heeft wel meegedaan met de test. Portofoon D had een lagere softwarerelease (de effecten daarvan worden gecontroleerd). Zendvermogen 1 watt. Ingesteld op DMO-kanaal 15 met uitzondering van test 4. b. 5 portofoons (Motorola MTP-850S). Zendvermogen 1,8 watt. Ingesteld op DMO-kanaal 15 met uitzondering van test 4. c. 3 laptops met software en gekoppeld aan 2 portofoons om zowel protocol als radioverkeer te meten en vast te leggen. d. 1 audiometer (audio capture station). Opmerkingen: Er was ondanks ons verzoek geen spectrumanalyseapparaat beschikbaar (meten met name relevant voor test 4 en andere mogelijke ethervervuilingen). De metingen werden opgenomen door portofoons die weliswaar dichtbij de sprekers waren ingericht, maar niet gekoppeld aan die van de sprekers/ontvangers. Test 2 is niet uitgevoerd omdat de repeaterfunctie niet werkt met de MTP-700 (alleen de gatewayfunctie is daarvoor beschikbaar); testen met de MTP-850S was niet mogelijk, omdat beide testlocaties voldoende dekking hadden zonder repeater. Bij de testen met de MTP-700 had elk van de brandweermannen een portofoon; de meetapparatuur was aangesloten op een MTP-700. In geval MTP-850S had elk team (buiten) 1 portofoon en de twee teams binnen hadden 3 portofoons. Er werd gemeten met een MTP-850S. C2000 DMO-problemen Pagina 75 van 87

77 Verloop van de dag: 1. Om 7.40 was er een briefing bij de kazerne Ede voor brandweermannen, Motorola en waarnemers. Daar werden de testen en gebruik van apparatuur toegelicht door de drie organisaties. 2. Tussen 8.00 en 9.00 werden alle portofoons gecontroleerd op juiste werking en werden ook de hardware- en softwarereleases vastgelegd, evenals de kenmerken van de gebruikte accessoires. Tevens werd in deze periode de testapparatuur gereedgemaakt en getest starten met test 1b met MTP-700. Vanwege opstartproblemen met de testapparatuur gaan de eerste testen fout start test 1b met MTP-700. Deze verloopt correct. Er worden duidelijk problemen geconstateerd (en vastgelegd op de meetsystemen). Na afloop overleg over correctheid verlopen tests en koffie start test 1a met MTP-700. Vanwege techniek gestopt om Idem test 1a MTP-700 gestart om start test 1a met MTP-700. Deze verloopt correct. Er worden duidelijk problemen geconstateerd (en vastgelegd op de meetsystemen) test 6 met MTP-700. In eerste instantie vangt testapparaat geen problemen op; portofoons C en H (aan hoofd tafel) constateren het missen van enkele mededelingen. Vervolgens wordt porto H aan meetapparatuur gekoppeld in plaats van één air tracer. Bij de tweede ronde blijkt één gesprek te missen start test 3a met MTP-700. Indrukken van noodknop heeft gevolg dat noodoproep doorkomt en anderen niet kunnen spreken. N.B. Na indrukken van noodoproep moet ook spreeksleutel worden ingedrukt om boodschappen door te krijgen. (Nieuwe MTP-850S werkt anders; daar automatisch communicatie open) /10.55 test 3c met MTP-700. Plaatsen verschillende noodoproepen na elkaar. Geconstateerd is dat alleen de eerste noodoproep in stand blijft en de andere niet doorkomen. 10. Circa test 3b met MTP-700. Geconstateerd is dat het plaatsen van een noodoproep reguliere boodschap overrulet test 5 met MTP-700. Deze test levert geen problemen op test 2a met MTP-850S test 2a (aangepast) naar bunker van de brandweerkazerne. Nagegaan is of communicatie tussen commandopost en persoon in bunker (met MTP-700 niet of slecht mogelijk) mogelijk is. Er bleek geen enkele belemmering nabespreking en lunch met alle betrokkenen naar parkeergarage test 1b met MTP-700. Er worden veel problemen geconstateerd en gelogd. Brandweerkorps Ede constateert meer problemen dan in voorjaar 2008 (met veel beter weer). Onbedoeld wordt ook test 4 (interferentietest) uitgevoerd. Meetteams Motorola onderhouden contact op kanaal 5 (met 1,8W portofoons). Ze blijken bij communicatie de verbinding tussen team binnen en één team buiten compleet weg te drukken!! Let daarop bij interpreteren meetresultaten team C+D test 1a met MTP-700. Idem resultaten als 1b voor wat betreft verbindingen test 1a in garage met MTP-850S. Geen problemen geconstateerd test 4 met MTP-850S. portofoon 1 en 3 gebruiken kanaal 15; portofoon 2 en 5 gebruiken alle kanalen van test 4 MTP-700. De nummers van deze portofoons met nummers bleken achteraf niet correct te zijn vastgelegd. Er is wel door Motorola gelogd. De posities werden bepaald op basis van aanwijzingen van de waarnemer van het korps Amsterdam-Amstelland. Problemen zijn geconstateerd op verschillende kanalen. De kanalen zijn niet correct vastgelegd, maar wel gelogd door Motorola. C2000 DMO-problemen Pagina 76 van 87

78 21. Circa debriefing. Geen bijzonderheden. De testformulieren zijn in handen gesteld van Frank van der Valk. Deze zorgt voor een elektronische kopie naar Motorola. Opmerkingen ten aanzien van afwijking (bedoelingen test) - De 180 graden draai werd uitgevoerd ten opzichte van de dichtstbijzijnde collega; niet ten opzichte van de commandogroep. Dit was een onduidelijkheid in het protocol. Niet ter plekke aangepast omdat gewenste resultaten evengoed werden gemeten. - Metingen door MTP-850S bij test MTP-700 in de parkeergarage. De MTP-850S zijn gevoeliger dan MTP-700 en meten dus niet-vergelijkbare resultaten. MTP-850S kreeg sommige berichten wel door die de MTP-700 portofoons niet ontvingen, terwijl de MTP-700 qua afstand (in meters) dichterbij de zender stond gepositioneerd. - Geen spectrumanalyse bij test 4; Mislukken communicatie wel geconstateerd maar onduidelijk of het gemeten is. Dit is een test die in laboratorium omstandigheden eenvoudig kan worden nagebootst. - De gebruikte MTP-850S waren anders genummerd dan in de test opgenomen. Ter plekke is het testprotocol aangepast aan situatie. - Bij de eerste test werd (binnen) geconstateerd dat sprake was van (onbedoelde) beïnvloeding doordat men in een team aangaf je hebt toch ook boodschap slecht verstaan. Dit effect is bij volgende tests uitgesloten. - De personen in de groepen buiten hielden zich aan aangewezen posities (waren niet in beweging) en ook de 180 graden draai werd goed uitgevoerd. - De personen binnen idem. - Bij test 4 (interferentiecheck) en test 6 (close group) zijn de meetresultaten beperkt vastgelegd (onvoldoende posities van portofoons; onvoldoende resultaten). Wel zijn de missers vastgelegd. Conclusies M&I/Partners: - De test is zeer geslaagd. De volgende bevindingen zijn door brandweer, Motorola en M&I/Partners gedaan. - Geconstateerd is dat de klachten van het veld over communicatie tussen verschillende teams en commandant (onder normale omstandigheden) terecht waren. Ze zijn ook met meetapparatuur vastgelegd. - Geconstateerd is dat de noodknop-procedure op een bepaalde wijze werkt. - Duidelijk is dat MTP-700 geen repeaterfunctie aankan; alleen via gateway en TMO kan werken (met repeatereffect). - Duidelijk is dat het close group effect optreedt. Sommige portofoons krijgen het bericht niet door (bijvoorbeeld portofoon H). - Duidelijk is dat het interferentieprobleem is opgetreden bij de MTP-700 en MTP- 850S. - Geconstateerd is dat bij gebruik van de MTP850 de geconstateerde effecten bij test 2a, onder deze testcondities, niet konden worden aangetoond. Voorlopige conclusies Motorola op basis eerste evaluatie meetresultaten: - De vragenlijsten moet enminder subjectief worden geformuleerd om betrouwbaarder te meten. - Motorola constateert dat berichten en/of onderdelen van berichten in DMO met de MTP-700 soms worden gemist. - Interferentie beïnvloedt de portofoons in dezelfde ruimte/locatie. - Sommige deelnemers spreken te vroeg, voordat DMO-verbinding tot stand is gekomen. - Zendvermogen (output power) van enkele portofoons is te laag en resulteert in geen ontvangst. C2000 DMO-problemen Pagina 77 van 87

79 - Zowel zendvermogen als ontvangstkwaliteit van de MTP-850 is beter dan de MTP Motorola heeft alle portofoons (MTP-700) die gebruikt zijn in de test opgehaald bij het korps Ede. Deze portofoons gaan voor technisch onderzoek naar Berlijn (reparatiecentrum). Afhankelijk van de uitkomsten van deze testen volgt een bijstelling van de conclusie en/of kunnen duidelijke oorzaken worden benoemd. C2000 DMO-problemen Pagina 78 van 87

80 10.4 Testverslag SEPURA (M&I/Partners) Kort verslag van de test naar verschillende DMO-functies op 28 januari 2010 te Ede. Betrokkenen: Waarnemers: Doel verslag: Doel test: Brandweer Ede Dick Navest en TS bemanning (8 man) Sepura (Duitsland) Andreas Huck Abiom (leverancier van Sepura portofoons in Nederland) Frank Wessels Harro Filipo (HVD Arnhem) Vastleggen operationele condities en eerste bevindingen van de veldtesten met Sepura portofoons. Aanvullend zal Sepura een technisch verslag leveren. Nagaan of Sepura apparatuur onder gelijke condities als de andere randapparatuur correct functioneert bij de gedefinieerde tests. Testomgevingen: 1. Brandweergebouw Breelaan 4 te Ede. 2. Parkeergarage Hoog Maanen 45 aan de zijde van de spoorlijn. (Voor elk van de locaties is vastgelegd waar personeel en meetapparatuur is opgesteld. De opstelling lijkt op die van een operationele situatie. Tijdens de metingen zijn deze posities op foto vastgelegd.) Weersomstandigheden: Helder weer, niet bewolkt, temperatuur circa 0 graden; matige wind. Gedefinieerde testen: Sepura (28/01/2010) Locatie 1: Brandweerkazerne 8 portofoons 3000 serie 8 portofoons STP8000 Test 1a: zonder accessoires X X Test 2a: Repeatertest (intern) X Test 2b: Repeatertest (extern) X Test 3: Noodoproep in DMO X Test 6: Close group call X Locatie 2: Parkeergarage 8 portofoons 3000 serie 8 portofoons STP8000 Test 1a: zonder accessoires X X Test 4: Interferentie test X x Testteams: De brandweer was opgesplitst in vier groepen van twee personen. Vergelijkbaar met operationele condities. Twee teams binnen het gebouw; twee teams in elkaars nabijheid daarbuiten. Zowel een team binnen als buiten het gebouw werd vergezeld van een meetteam van Sepura. C2000 DMO-problemen Pagina 79 van 87

81 Gebruikte apparatuur: a serie van Sepura SRH3500 en SRH3800 genummerd A tot en met H (operationeel gebruikt door een andere discipline. De portofoon is speciaal geprogrammeerd ten behoeve van de proef met DMO-frequenties en dergelijk). Zendvermogen is 1 watt. Ingesteld op DMO-kanaal 15. b. STP8000 van Sepura genummerd A tot en met H (nieuw uit doos). Zendvermogen 1,8 watt. Ingesteld op DMO-kanaal 15. c. 2 laptops met software elk gekoppeld aan een portofoon om zowel protocol als radioverkeer te meten en vast te leggen. d. Repeater SRG3500.zendvermogen maximaal 10 watt. Opmerkingen: Er is geen gebruik gemaakt van accessoires meegenomen door Sepura. Er was ondanks ons verzoek geen spectrumanalyseapparaat beschikbaar. Verloop van de dag: 1. Om 7.45 was er een briefing bij de kazerne Ede voor brandweermannen, Sepura, Abiom en waarnemers. Daar werden de testen en gebruik van apparatuur toegelicht door de vier organisaties (M&I/Partners, Sepura/Abiom en brandweer Ede) :20 werd de testapparatuur gereedgemaakt en getest. Brandweermannen trekken brandweeruniform aan :40 start test 1a met 3000 serie. Tijdens deze test is geconstateerd dat persoon G het woord over niet heeft ontvangen van portofoon B. Besloten wordt de test te herhalen, waarbij de positie van het meetteam wordt veranderd (in de buurt van portofoon G) :00 Herhaling van test 1a met de 3000 serie. Er doen zich geen problemen voor :15 De noodknop wordt getest met de 3000 serie. De noodknop bevestigt ons beeld van de werking van de noodknop (verwachte testresultaat), namelijk: a. Indrukken van noodknop heeft tot gevolg dat noodoproep doorkomt en anderen niet kunnen spreken. N.B. Na indrukken van noodoproep hoeft de spreeksleutel niet te worden ingedrukt om boodschappen door te krijgen (zogenaamde hot-mic is ingesteld). b. Plaatsen verschillende noodoproepen na elkaar. Geconstateerd is dat alleen de eerste noodoproep in stand blijft en de andere niet doorkomen :30 test 6 (close group) met de 3000 serie. Alle brandweermannen nemen positie in rond een tafel en zitten op alfabetische volgorde. Er worden problemen geconstateerd bij het gesproken bericht van portofoon E, mogelijk doordat persoon met portofoon E te vroeg zijn PTT-knop losliet :40 test 6 wordt herhaald en het meetstation worden gekoppeld aan portofoon E. Er doen zich geen problemen voor :45 Extra test. Nagegaan is of communicatie tussen commandopost (buiten) en persoon in bunker mogelijk is. Geconstateerd is dat de communicatie wegvalt in de bunker. Deze test is s-middags herhaald :00 starten met test 1a: STP8000. Er worden geen problemen geconstateerd. 10. Koffiepauze :30 met alle betrokkenen naar testlocatie 2 (de parkeergarage) :45 Voorafgaand aan de test werd geconstateerd dat een STP (in de COPIwagen) geparkeerd bij de brandweerkazerne (patio) - de gesprekken kon volgen (en antwoorden) met de groep die buiten de parkeergarage stond. De afstand tussen parkeergarage en brandweerkazerne was 1,5 kilometer (stedelijk gebied). De groep (binnen) in de parkeergarage was niet hoorbaar :50 (Deze test is niet vooraf gedocumenteerd: extra bereikstest). Met de nieuwe portofoon (STP8000) wordt het bereik in de parkeergarage onderzocht. Geconsta- C2000 DMO-problemen Pagina 80 van 87

82 teerd wordt dat men in de gehele parkeergarage contact heeft met het team buiten :00 start test 1a met STP8000. Er doen zich geen problemen voor :10 start test 4 met STP8000. Op kanaal 13 worden drie keer onderdelen van het gesprek gemist. Sepura heeft dit middels meetapparatuur kunnen vastleggen. Portofoon A praat met B; C en D communiceren onderling en veranderen van DMO-kanaal 1 tot en met 14 en 16. Sepura geeft aan dat Sepura zeer goede frequentiefilters hanteert. Dit zou in principe tot geen of weinig overspraak moeten leiden. De resultaten worden technisch door Sepura geanalyseerd :30 start test 1a met 3000 serie. Er wordt geconstateerd dat enkele gesproken berichten zijn gemist bij portofoon D, G en H. De test wordt herhaald :50 de test wordt herhaald waarbij het meetstation buiten dicht bij portofoon D is geplaatst. Bovengenoemde problemen worden ook in de tweede test geconstateerd en vastgelegd. Bij de tweede test is in plaats van twee berichten per portofoon gekozen om één keer per portofoon tot 10 te tellen :00 start met test 4 met 3000 serie. Er doen zich geen problemen voor. Portofoon E praat continue met F over kanaal 15; H en G communiceren onderling en veranderen van DMO-kanaal 1 tot en met 14 en :05 test 1a met 3000 serie van 11:30 wordt een derde keer herhaald en een vierde keer (waarbij alleen portofoon D spreekt) om mogelijke oorzaken voor het verstoren te achterhalen en vast te leggen. Hierbij wisselt de persoon met portofoon D van positie achter en voor de bus. Ook hier treden enkele verstoringen op. De positie van de bus lijkt invloed te hebben op de verbinding :15 met alle betrokkenen terug naar de brandweerkazerne :30 lunch verzorgd door korps Ede :05 test 2 repeater met STP8000 in de bunker van de brandweerkazerne. Allereerst is nagegaan of communicatie tussen commandopost (buiten) en persoon in bunker met STP8000 mogelijk is (deze test is om 09:45 ook uitgevoerd met 3000 serie). De communicatie bleek ook in sommige gevallen weg te vallen, maar was zichtbaar beter dan met de 3000 serie. a. Vervolgens is een portofoon STP8000 gebruikt als repeater gepositioneerd in de gang aan het begin van de bunker. Er trad geen verstoring van de communicatie op. De repeaterfunctie blijkt een permanent synchronisatiesignaal uit te sturen als er geen berichten worden gerelayed. Men kan zien of men in bereik blijft. b. Daarna is een repeater SRG3500 gebruikt als repeater (gepositioneerd op de patio van de brandweerkazerne). De groep buiten liep ruim 200 meter weg van de repeater om te kijken of het bereik aanzienlijk werd vergroot. De ontvangst binnen was vergelijkbaar; het bereik buiten was tenminste gelijk aan de test van de STP8000. Opmerking: de repeater STP8000 staat standaard ingesteld op 1,8 watt; met de repeater SRG3500 kan het zendvermogen worden ingesteld tot maximaal 10 watt (tijdens de test ingesteld op 3 watt) :00 Debriefing. Geen bijzonderheden. De testformulieren zijn in handen gesteld van Frank van der Valk. Deze zorgt voor een elektronische kopie naar Abiom/Sepura. Opmerkingen ten aanzien van afwijking (bedoelingen test): - De 180 graden draai werd uitgevoerd ten opzichte van de dichtstbijzijnde collega; niet ten opzichte van de commandogroep. Dit was een onduidelijkheid in het protocol. Niet ter plekke aangepast omdat gewenste resultaten evengoed werden gemeten. - De personen in de groepen buiten hielden zich aan aangewezen posities (waren niet in beweging) en ook de 180 graden draai werd goed uitgevoerd. C2000 DMO-problemen Pagina 81 van 87

83 - De personen binnen idem. - Het type antenne van de 3000 en 8000 serie was niet identiek. Dit kan invloed hebben op de resultaten. Frank Wessels (Abiom) geeft aan dat dit ook niet mogelijk is doordat er verschillende aansluitingen op de portofoons zitten. De centerfrequentie was echter wel hetzelfde. - Portofoons 3500/3800 werden door elkaar heen gebruikt; dit had volgens Sepura geen effect op de test, omdat deze portofoons op radio/tetra-gebied identiek functioneren. Alleen de vormgeving en bediening (display) van de portofoons verschilt. - De portofoons aan het meetstation waren bij alle testen gelijk aan het type dat werd getest in de verschillende tests. - Opmerking met betrekking tot de repeater(test): de ingebouwde repeater (STP8000) was gepositioneerd in de gang, terwijl de externe repeater (SRG3500) buiten op de patio van de brandweerkazerne gepositioneerd stond. Conclusies M&I/Partners: - De test is zeer geslaagd. De volgende bevindingen zijn door brandweer, Sepura, Abiom en M&I/Partners gedaan. - Geconstateerd is dat de klachten van het veld over communicatie tussen verschillende teams en commandant (onder redelijke omstandigheden) met de 3000 serie naar voren kwamen. Dit is ook met meetapparatuur vastgelegd. Met de nieuwe portofoons van Sepura (STP8000) konden de klachten uit het veld in deze test niet worden gereproduceerd. - Geconstateerd is hoe de noodknop-procedure werkt. - Duidelijk is dat de STP8000 een externe en interne repeaterfunctie aankan en een aantoonbaar positief effect heeft op het bereik. - Duidelijk is dat de repeaterfunctie (zowel intern/extern) een signaal geeft wanneer een portofoon buiten het bereik van de repeater komt, namelijk standaard twee geluiden (beeps) bij toetreden tot bereik en vier geluiden (beeps) bij het verlaten van het bereik. - Het close group effect is niet aangetoond. - Het interferentieprobleem is bij het oudere type portofoon (3000 serie) niet aangetoond. Het nieuwe type portofoon (STP8000) ontving alle berichten, behalve op kanaal 13. Dit is vastgelegd door Sepura. C2000 DMO-problemen Pagina 82 van 87

84 Voorlopige conclusies Sepura: Er zijn geen problemen gevonden in de meetresultaten voor de portofoons (3000 serie en STP8000) van test 1 op testlocatie 1: brandweerkazerne. Tijdens de test ontving portofoon G het woord over niet. Hiervan geeft Sepura aan dat de PTT-knop waarschijnlijk te vroeg is losgelaten, omdat de radio-ontvangst en audiokwaliteit goed waren. Er zijn geen problemen gevonden in de meetresultaten van test 1 op testlocatie 2 (parkeergarage) voor de STP8000. Uit de testresultaten met de 3000 serie blijkt dat enkele berichten van portofoon D (gepositioneerd vlakbij een grote bus) niet worden ontvangen (slechte RSSI waarden). Deze test is herhaald en uit de testresultaten blijkt dat de positie van D ten opzichte van de bus (buiten) invloed heeft op de radio-ontvangst van de portofoon. Het close group effect is niet aangetoond in deze testopstelling. Tijdens de test werd het gesprek van portofoon E niet gehoord. Maar zowel het testteam als de meetresultaten van Sepura doen vermoeden dat de PTT-knop te vroeg is losgelaten. In de herhaalde test deden zich geen onvolkomenheden voor. De 3000 serie heeft slecht radiobereik in de bunker (RSSI is laag). Het radiobereik van de STP8000 is aanzienlijk beter dan de 3000, maar ook hier worden enkele ontbrekende berichten gemeten (RSSI waarden zijn te laag). Geen problemen geconstateerd tijdens de Interferentietest. Slechts twee getallen in de interferentietest zijn gemist (in een tijdsbestek van elf minuten). In de meetresultaten zijn geen aanwijzingen gevonden in het TETRA-protocol of de parameterinstellingen (het bereiken van de maximale gesprekstijd). Volgens Sepura is het waarschijnlijk dat de PTT-knop te vroeg is losgelaten en/of de radio-ontvangst (RSSI) tijdelijk slecht is. Uit de meetresultaten komt duidelijk naar voren dat de repeater een aantoonbaar positief effect heeft op het bereik. Met name de RSSI waarden van de STP8000 waren goed te noemen door het inschakelen van de externe repeater. C2000 DMO-problemen Pagina 83 van 87

85 10.5 Testverslag EADS (M&I/Partners) Kort verslag van de test naar verschillende DMO functies op 11 februari 2010 te Ede. Betrokkenen: Waarnemers: Doel verslag: Doel test: Brandweerkorps Ede Dick Navest en TS bemanning (8 man) EADS (Finland) Mikko Valtakorpi KPN (leverancier van onder andere EADS portofoons) Ben Kohler Watze Hepkema (Tilburg) Marko Broeders (Beleidsmedewerker Veiligheid & Operatiën, Brandweer Rotterdam-Rijnmond). Marko Broeders nam deel aan de test als TS bemanning. Vastleggen operationele condities en eerste bevindingen van de veldtesten met EADS portofoons. Aanvullend zal EADS een technisch verslag leveren. Nagaan of EADS apparatuur onder gelijke condities als de andere randapparatuur correct functioneert bij de gedefinieerde tests. Testomgeving: Brandweergebouw Breelaan 4 te Ede. Parkeergarage Hoog Maanen 45 aan de zijde van de spoorlijn. (Voor elk van de locaties is vastgelegd waar personeel en meetapparatuur is opgesteld. De opstelling lijkt op die van een operationele situatie. Tijdens de metingen zijn deze posities op foto vastgelegd.) Weersomstandigheden: Bewolkt, tegen regen aan; temperatuur circa -2 graden; sneeuw; matige wind. Gedefinieerde testen: EADS (11/02/2010) Locatie 1: Brandweerkazerne 8 portofoons THR-880i 8 portofoons THR-9 Test 1a: zonder accessoires X X Test 2: Repeatertest (extern) (X) 14 X Test 3: Noodoproep in DMO X Test 6: Close group call X Locatie 2: Parkeergarage 8 portofoons THR-880i 8 portofoons THR-9 Test 1a: zonder accessoires X X Test 4: Interferentie test X X 14 De THR-880i is in deze test meegenomen uit nieuwsgierigheid - maar hiervan zijn geen meetgegevens vastgelegd. C2000 DMO-problemen Pagina 84 van 87

86 Testteams: De brandweer was opgesplitst in vier groepen van twee personen. Vergelijkbaar met operationele condities. Twee teams binnen het gebouw; twee teams in elkaars nabijheid daarbuiten. In tegenstelling tot de testen met fabrikanten Sepura en Motorola waren de laptops via een (lange) datakabel gekoppeld aan de portofoon van één van de personen van een testteam. Het gebruik van de portofoon van één persoon van een team binnen en één persoon van een team buiten het gebouw werd gelogd. Als er problemen optraden, werd de test opnieuw uitgevoerd en werd het meetstation gekoppeld aan de portofoon met klachten. Met deze opstelling kon een directere koppeling tussen meetresultaten en een portofoon worden gelegd. Gebruikte apparatuur: a. 8 portofoons EADS (THR-880i) genummerd A tot en met H beschikbaar gesteld door veiligheidsregio Rotterdam-Rijnmond van een reserve TS (software update rond zomer 2008). Zendvermogen 1 watt. Ingesteld op DMO-kanaal 15. Waarschijnlijk zitten er kleine verschillen in de parameterinstellingen van de portofoons, omdat sommigen de microfoon aan de voorkant en anderen aan de achterkant hadden ingesteld. Voorafgaand aan de test kon dit niet meer worden bijgesteld. In de technische analyse wordt ook naar de parameterinstellingen gekeken. b. 8 portofoons EADS (THR-9) genummerd I tot en met P. Zendvermogen 1,0 watt. Ingesteld op DMO kanaal 15. c. 2 laptops met software en elk gekoppeld aan een portofoon om zowel protocol als radioverkeer te meten en vast te leggen. d. Cleartone repeater: TGR990. Opmerkingen: Geen gebruik is gemaakt van de THR-880i meegenomen door EADS. Volgens KPN (Ben Kohler) zouden deze portofoons een nieuwere (hogere) softwareversie hebben waarbij enkele problemen omtrent DMO zouden zijn opgelost. Er was ondanks ons verzoek geen spectrumanalyseapparaat beschikbaar. Er is geen test uitgevoerd met een interne repeater. Dit is niet mogelijk op de THR-880i en THR-9. De THR-9 is voorbereid voor deze functie, EADS verwacht deze in Q te implementeren. Mikko stuurt aanvullende informatie naar Frank van der Valk. C2000 DMO-problemen Pagina 85 van 87

87 Verloop van de dag: 1. om 7.50 was er een briefing bij de kazerne Ede voor brandweermannen, EADS en waarnemers. Daar werden de testen en het gebruik van apparatuur toegelicht door de vier organisaties (M&I/Partners, EADS, KPN en brandweer Ede) :00 werd de testapparatuur gereedgemaakt en getest. Brandweermannen trekken brandweeruniform aan :25 starten met test 1a: THR-880i tijdens deze test worden problemen geconstateerd met portofoon F :35 test 1a:THR-880iwordt opnieuw uitgevoerd waarbij het meetstation wordt gekoppeld aan portofoon F (opstelling buiten blijft ongewijzigd). Ook in de herhaalde test worden enkele problemen geconstateerd. Portofoon C kreeg een gedeelte van het gesprek met portofoon G niet mee. Twee personen constateerden dat het begin van het gesprek portofoon door portofoon F is gemist :50 start test 3 met THR-880i(alleen portofoon B wordt gelogd). Indrukken van de noodknop heeft tot gevolg dat noodoproep doorkomt en anderen niet kunnen spreken. N.B. Na indrukken van noodoproep hoeft de spreeksleutel niet te worden ingedrukt om boodschappen door te krijgen (zogenaamde hot-mic is ingesteld). Plaatsen verschillende noodoproepen na elkaar. Geconstateerd is dat de eerste noodoproep in stand blijft en de anderen niet doorkomen :00 test 6 (close group) met THR-880i. Alle brandweermannen nemen positie in rond een tafel en zitten op alfabetische volgorde. Meetstations zijn gekoppeld aan portofoon B en H. Er worden problemen geconstateerd bij het gesproken bericht van portofoon F :05 De test wordt herhaald en de meetstations worden gekoppeld aan portofoon B en F. Er doen zich geen problemen voor :15 test 1a met THR-9. Er doen zich problemen voor. Portofoon H krijgt een gedeelte van het gesproken bericht A niet door. Mikko Valtakorpi (EADS) geeft aan dat de synchronisatie wegvalt :30 test 1a met THR-9 wordt overgedaan. Het meetstation wordt gekoppeld aan portofoon H. Hetzelfde probleem als voorgaande test (09:15) doet zich de tweede keer ook voor :45 Koffiepauze :00 met alle betrokkenen naar testlocatie 2 de parkeergarage :15 test 1a met THR-9. Portofoons C en D (buiten) ontvangen de gesproken berichten van binnen de parkeergarage niet. Dit is gelogd door het meetstation :25 test 1a met THR880i. Het probleem herhaalt zich bij één portofoon. Het bericht van portofoon G (binnen) wordt van begin tot eind niet ontvangen door portofoon C (buiten). Dit is vastgelegd door het meetstation :35 Interferentietest met THR-9. Om praktische redenen worden de rollen van de portofoons anders ingericht dan gedefinieerd in het testplan. De volgende aanpassingen worden aangebracht: porto C wordt A; porto G wordt B; porto E wordt D; porto B wordt C. Portofoon C blijft continue praten met portofoon G. Portofoon E en B communiceren onderling en wisselen van kanaal. Zowel portofoon G als E zijn gelogd tijdens de test. Bij gebruik van kanaal 6, 9, 11 en 13 door portofoon E en B kwamen de gesprekken tussen C en G niet altijd goed door. (Let op: het kan zijn dat vanwege instellingsproblemen (maximale gesprekstijd) de communicatie niet tot stand kwam. Dit wordt op basis van de logging gecontroleerd). N.B.: Tijdens de test constateerden wij dat de verbinding tussen portofoon E en B wegviel op DMO-kanaal 1. Deze verstoring is niet gelogd, omdat de testopzet gericht was op de communicatie tussen portofoon C en portofoon G. C2000 DMO-problemen Pagina 86 van 87

88 15. 10:50 (deze test is niet gelogd, omdat het een extra test was om na te gaan wat het maximale bereik was). Opstelling van een portofoon bij het trappenhuis aan het eind van de parkeergarage. Nagegaan is of communicatie tussen commandopost en persoon in de garage (met THR-880i en THR-9) mogelijk is. De verbinding bleek bij het betreden van het trappenhuis weg te vallen (THR-880i) en slecht/haperig te zijn (THR-9). 16. Circa test 2 naar bunker van de brandweerkazerne. Nagegaan is of communicatie tussen commandopost en persoon in bunker (met THR-9 en THR880i) mogelijk is. Er bleek geen enkele belemmering. 17. Circa test 2. De repeater is gepositioneerd bij de ingang/het trappenhuis tussen de teams binnen en buiten. Deze is slecht gepositioneerd (achter een muur, antenne naar beneden wijzend). Het bereik (indicator op de portofoon) schoot aanzienlijk omhoog. Vervolgens is de groep buiten ruim meter weggelopen van de kazerne met een goede ontvangst (zowel THR-880i als THR-9). 18. Circa Lunch + debriefing. Geen bijzonderheden. De testformulieren zijn in handen gesteld van Frank van der Valk. Deze zorgt voor een elektronische kopie naar EADS. 19. Rond werden de hardware en software releases van de THR-880i portofoons vastgelegd. Opmerkingen ten aanzien van afwijking (bedoelingen test) - De 180 graden draai werd uitgevoerd ten opzichte van de dichtstbijzijnde collega; niet ten opzichte van de commandogroep. Dit was een onduidelijkheid in het protocol. Niet ter plekke aangepast omdat gewenste resultaten evengoed werden gemeten. - De personen in de groepen buiten hielden zich aan aangewezen posities (waren niet in beweging) en ook de 180 graden draai werd goed uitgevoerd. - De personen binnen idem. - Interferentietest is alleen voor de THR-9 uitgevoerd en niet de THR-880i. - THR-880i had een korte antenne (ongeveer 3 cm) en THR-9 een lange antenne (ongeveer 8 cm). Conclusies M&I/Partners: - De test is zeer geslaagd. De volgende bevindingen zijn door brandweer, EADS en M&I/Partners gedaan. - Geconstateerd is dat de klachten van het veld over communicatie tussen verschillende teams en commandant (onder redelijke omstandigheden) terecht waren. Ze zijn ook met meetapparatuur vastgelegd zowel met oude als nieuwere type portofoon. - Geconstateerd is dat de noodknop-procedure op een bepaalde wijze werkt. - Duidelijk is dat de THR-9 en THR-880i een externe repeaterfunctie aankan en een positief effect heeft op het bereik. - Het close group effect is gesignaleerd. Sommige portofoons kregen het bericht van portofoon F niet door. Dit wordt technisch onderzocht. - Duidelijk is dat bij de interferentietest delen van het gesprek niet zijn ontvangen. De reden daarvoor vergt technisch onderzoek. Voorlopige conclusies EADS op basis eerste evaluatie meetresultaten: <nog niet ontvangen> C2000 DMO-problemen Pagina 87 van 87