T H E M A Kiezen voor landschap

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "T H E M A Kiezen voor landschap"

Transcriptie

1 Zes woordvoerders uit de Tweede Kamer over hun landschap van de toekomst Jaap Modder: We hadden ook de helft van het Groene Hart kunnen kopen Rondje bedrijventerrein: kinderdagverblijf naast sloopbedrijf Terra j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r T H E M A Kiezen voor landschap opinieblad van stichting natuur en milieu

2 Foto Natura U een kans, zij een kans! De Nationale Postcode Loterij is de grootste Goede Doelen Loterij van Nederland. Afgelopen jaar keerde zij ruim 212 miljoen euro uit aan meer dan 50 organisaties die zich inzetten voor de bescherming van mens en natuur. Stichting Natuur en Milieu deelt sinds 1996 in de opbrengst van de Nationale Postcode Loterij, dit jaar met een bijdrage van 2 miljoen euro. Hiermee kan Natuur en Milieu voort varend aan de slag met onder andere de campagnes voor een mooi landschap en de strijd voor schone lucht. Natuur en milieu een kans, maar u ook. Want tegenover uw steun staan grote prijzen. Zoals de PostcodeKanjer van 22,7 miljoen euro en honderdduizenden andere prijzen. Meedoen is eenvoudig, bel (15 cpm) of meld u aan via internet: Voor maar 8,50 per lot speelt u al mee. Alvast hartelijk bedankt voor uw deelname.

3 Terra j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Claire De schemering is al overgegaan in diepe duisternis. Ik zit aan de rand van een veldje op de Veluwe in de hoop een glimp op te vangen van een wild zwijn. Mooi niet. Maar dan opeens stampt er vlakbij een groot beest. Onzichtbaar helaas. Net als ons landschap in de verkiezingscampagnes (zie p. 9 t/m 20). Als landelijke politici het al over landschap hebben, blijft het meestal bij vage verhalen. Ik heb dan altijd moeite me te blijven concentreren. Maar de volgende vertaaltip helpt: sturing door het Rijk betekent: een stevige bescherming van groene gebieden. Gemeenten maken zelf de afweging leidt in de praktijk meestal tot nieuwe bedrijventerreinen en huizen. Laat u dus niet misleiden door de saaiheid van beleidstaal. Lees vooral deze thema-terra over landschap en verkiezingen. En laat de toekomst van ons landschap mede uw stem bepalen op 22 november. Want onze keuzes van vandaag bepalen waar morgen nog wel wilde zwijnen stampen in het donker en waar nooit meer. foto omslag: herman wouters/hh Landschap & Verkiezingen Hoewel het landschap nauwelijks een onderwerp is in de verkiezingscampagnes, heeft een keuze voor een politieke partij vrijwel altijd ook gevolgen voor de toekomstige inrichting van Nederland. Het kan geen kwaad daar bij stil te staan alvorens de gang naar de stembus te maken. Deze landschapsspecial van Terra helpt u op weg. 10 Politiek René Didde sprak met de landschapsspecialisten van de zes grootste fracties in de Tweede Kamer. Hoewel er tussen de partijen ogenschijnlijk alleen nuanceverschillen bestaan, hebben de verschillende politieke keuzes op langere termijn grote gevolgen voor het landschap. 13 Bedrijventerreinen Nieuwe bedrijventerreinen schieten uit de grond, oude blijven verwaarloosd achter. Dat kost onnodig veel ruimte. Leden van het O-team van Natuur en Milieu maken de balans op. 16 Mister ruimtelijke ordening Jaap Modder biedt hoop voor het Nederlandse beleid op het gebied van ruimtelijke ordening. Burgers kunnen ook zelf stukken landschap opkopen. Waarom wachten op een overheid die het laat afweten? En verder Aanmodderen 20 Waarde Ons landschap heeft een grote economische waarde die we door verstandig handelen kunnen benutten en versterken, betoogt Tom Bade. Nieuws 6 Frank van Pamelen en Matthias Giesen 8 Goed Leven 22 Uit! 23 Vis uit Alaska 24 Terra kijkt 26 Duurzame auto 27 Brieven aan Terra 28 Berichten van Natuur en Milieu 29 Mirjam de Rijk 31 Terra 3

4

5 Warmer, natter, heftiger Is dit een beeld dat we vaker gaan zien in Nederland? Wel als we er niet in slagen het klimaatprobleem aan te pakken. Het wordt dan warmer en natter in ons land en we krijgen te maken met heftiger buien. In november bespreekt de wereld in het Keniaanse Nairobi de aanpak van het klimaatprobleem na 2012, als het huidige Kyoto-verdrag over het terugdringen van broeikasgassen eindigt. Het tij is nog te keren, maar alleen met zeer ingrijpende maatregelen. Meer weten over de klimaatproblematiek? Zie: en kies als thema klimaat en energie. Foto: Jean-Pierre Jans/Hollandse Hoogte

6 Terra Gifcijfers openbaar Terra is het opinieblad van Stichting Natuur en Milieu en verschijnt acht keer per jaar. Redactieadres Postbus BN Utrecht Telefoon: /213 Hoofdredactie Claire Tielens Eindredactie Johan Nebbeling (BLADEN&CO, Utrecht) Redactie Pieter van den Brand Michel Robles De Voedsel en Warenautoriteit (VWA) meldt sinds 1 oktober op zijn website (www.vwa.nl) op welke groente en fruit teveel resten van bestrijdingsmiddelen zijn gevonden. Door deze belangrijke stap zullen winkeliers, producenten en importeurs de wet beter naleven, verwacht Wouter van Eck van Vereniging Milieudefensie. Milieudefensie voerde samen sla daar niet onder te lijden, zegt Van Eck. Supermarktmanagers waren foto: goos van der veen/hh dat dit leidt tot een betere naleving van de wet. Het vergt enig doorklikken op de VWA-site, maar in principe kan iedereen zien bij wie de VWA normoverschrijdende hoeveelheden gif heeft gevonden. Ook kunnen milieuorganisaties meetgegevens opvragen die onder de norm blijven, maar toch relevant zijn. Bijvoorbeeld doordat verschillende stoffen elkaar versterken of doordat een importeur steeds net onder de norm blijft Denktank Duco van Dijk, Eric van Kaathoven en Jeroen Winckers met Natuur en Milieu en Goede Waar campagne voor de publicatie van de VWA- tot voor kort huiverig voor het namen en shamen van overtreders van residuregels. Nu voor een risicovolle stof. De organisaties die samenwerken in de campagne Weet Bladconcept Media Partners, Amstelveen gegevens. Het is nu helder wie in de fout gaat. Als er hoor ik uit de sector dat ze er blij mee zijn. In het Verenigd wat je eet zullen de resultaten zorgvuldig analyseren en hun Vormgeving en productie Louis Nouws (BLADEN&CO, Utrecht) teveel gif op een partij sla zit, hoeven verkopers van goede Koninkrijk, waar meetgegevens al langer openbaar zijn, blijkt bevindingen publiceren op (CT) Drukwerk Hoontetijl, Utrecht Advertenties Bureau Recent Joop Slor Kort Nieuws Fiat, Citroën en Renault het schoonst De grote automerken slagen Volkswagen daar- er onvoldoende in hun auto s entegen haalt de zuiniger te maken. Dat blijkt afgesproken doel- uit een studie van Transport stelling maar voor Stichting Natuur en Milieu werkt aan een rijke natuur, een divers landschap en een schone en groene leefomgeving. Wij dragen bij overheden en bedrijven constructieve oplossingen aan voor milieuproblemen. Dat doen we namens u. Telefoon: Internet: Ook een gratis abonnement op onze tweewekelijkse nieuwsbrief? Kijk dan op onze website. & Environment (T&E), de Europese koepelorganisatie voor verkeer en milieu waar Stichting Natuur en Milieu lid van is. T&E heeft als eerste de hand weten te leggen op cijfers van de auto-industrie over milieuprestaties. Fiat, Citroën en Renault zijn de koplopers. Renault - het tweede automerk van Europa - ligt precies op schema om de afgesproken uitstoot te halen. De Europese nummer 1 de helft. Mazda, Suzuki en Nissan scoren nog slechter dan Volkswagen. Deze drie Japanse automerken hebben hun uitstoot de afgelopen jaren nauwelijks weten terug te dringen. De autoindustrie beloofde in een convenant met de Europese Unie in 1998 de gemiddelde uitstoot van nieuw verkochte auto s terug te brengen. Door de vergelijking van T&E is het nu voor het eerst mogelijk een uitspraak te doen over de voortgang van het convenant per merk. Volgens Natuur en Milieu laten de cijfers zien dat vrijwillige afspraken niet werken en dat wettelijke maatregelen noodzakelijk zijn. (CT) foto: bilderberg/hh Terra 6 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

7 Klimaat Bijna alle organisaties die geld krijgen van de Nationale Postcode Loterij doen mee aan een gezamenlijk klimaatprogramma onder de noemer HIER. Wie doet wat? In deze aflevering: Greenpeace gaat zorgen dat er 1 miljoen spaarlampen worden ingedraaid, vertelt Jan Willem Dol, campagneleider klimaat en energie. Waarom doet Greenpeace mee met de gevolgen van klimaatverandering. aan HIER? Ik ben heel blij dat er door de HIER-campagne een brede Wat doen jullie precies? coalitie is van organisaties We willen gewone mensen die aan het klimaatprobleem betrekken bij het oplossen werken, ook internationaal. Voor Greenpeace was het al veel langer een internationale prioriteit. Mijn collega s in China bijvoorbeeld worden rechtstreeks geconfronteerd van het klimaatprobleem. We hebben een bespaar-verjaarskalender gemaakt met tips en trucs om veel energie en geld te besparen. In september zijn we gestart met de campagne voor 1 miljoen spaarlampen deze herfst en winter. De spaarlamp heeft een imagoprobleem: het zou een grote, lelijke jampot zijn. Maar dat is niet meer zo. Met de hulp van bekende Nederlanders willen we mensen een goed gevoel geven over spaarlampen. Je kunt er schamper over doen, maar ze bieden een eenvoudige manier om heel veel energie te besparen zonder luxe in te leveren. Nu zijn nog maar vier van de gemiddeld 31 lam- pen in een huis spaarlampen. Er valt dus veel winst te behalen. Uit onderzoek blijkt dat we in het huishouden zo n 30 procent energie kunnen besparen. Dat scheelt een nieuwe elektriciteitscentrale. Wat levert het op? Op de website kun je precies zien hoeveel CO 2 we al vermeden hebben. We praten ook met lampenfabrikanten en detailhandels, zoals Ikea. Als zulke grote bedrijven binnen deze HIER-campagne aanbiedingen voor spaarlampen gaan doen, wordt het echt groot. Dan halen we die 1 miljoen. (CT) Ecologische Hoofdstructuur kwakkelt Het gaat niet goed genoeg nog veel gebeuren voor- beleid, zoals provincies en de Rekenkamer op onderdelen met de Ecologische dat Nederland in 2018 een gemeenten, ondervinden dat te somber. Door afspraken Hoofdstructuur, het lande- samenhangend netwerk van het ministerie van LNV onvol- met de provincies over inves- lijke netwerk van natuurge- natuurgebieden heeft. Zo is doende sturing geeft. Het teringen in het landelijk gebied bieden. Dat rapporteert de de aanleg van verbindingen is vaak niet duidelijk welke hoopt hij de meeste knelpun- Algemene Rekenkamer. Nog tussen de talloze versnipperde gebieden precies bij de EHS ten op te lossen. Ook gaat hij maar 38 procent van de EHS natuurgebiedjes nog maar net horen, hoe ze moeten worden samen met VROM studeren is klaar en zelfs deze gebie- begonnen. beschermd en hoe provincies op een planologische bescher- den worden bedreigd door De Algemene Rekenkamer en gemeenten moeten sturen ming van de EHS. de intensieve veehouderij of had, zo meldt de Rekenkamer op milieukwaliteit en samen- Natuur en Milieu is niet onder bebouwing. zelf, overigens grote moeite hang van de EHS. de indruk van deze eerste de benodigde gegevens boven reactie van LNV en pleit De Ecologische Hoofd- tafel te krijgen. Feiten en cij- Minister Veerman van LNV voor het instellen van een structuur (EHS) is een goed fers bleken niet altijd volledig, reageerde mede namens Rijksnatuurmeester, die de rea- instrument om biodiversiteit betrouwbaar en consistent. VROM en V&W sussend op lisering van de EHS vlot moet te beschermen. Maar er moet De uitvoerders van het natuur- het onderzoek. Veerman vindt trekken. (CT) j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 7

8 Frank van Pamelen foto: erik van der burgt (verbeeld) Waardenloos op snelwegen? Minder vervuilend vervoer in stadscentra? Helaas. Niets van dat al. Geen woord over fijnstofdoden, Nederland is, zoals bekend, van de normen. Nederland is kortere levens en gewonde ingewanden. De enigen die meer van de waarden. Nergens zijn de waarden zo hoog als in lucht krijgen, voorlopig, dat zijn de bouwers. Ruimtelijke Nederland. Met name de stikstofoxidenwaarden. En de fijnstofwaarden. Die bereiken in Nederland onmetelijke hoogten. staat er. Waarmee 97 procent van de bouwprojecten sowieso activiteiten worden flexibel ontkoppeld van milieugevolgen, Vrijwel nergens in de westerse wereld is de lucht zo slecht als is vrijgepleit. En wat de overige 3 procent betreft: die wordt hier. De gevolgen zijn er dan ook naar: pakweg doden dankzij een flexibele uitvoering ook meteen maar wat minder per jaar, een lagere levensverwachting voor de meesten van stringent aan de Europese normen getoetst. Normen die alle ons en dat te korte bestaan moeten we dan ook nog eens Europese landen trouwens, vanwege de gigantische gezondheidsproblemen, flink willen aanscherpen. Alle Europese door zien te komen met lastige luchtwegen, verzwakte longen en allerlei allergieën. En oh ja: er liggen hier en daar ook landen, op één na. Nederland. Het land van de normen. Het wat bouwprojecten stil. Kortom: tijd voor actie. Drastische land van de waarden. Maar als hoogste puntje bij bouwpaaltje actie. We hebben meer lucht nodig. En dus keken we vol verwachting uit naar de nieuwe Wet Luchtkwaliteit. Wat zou erin weinig waarde. komt, hebben de Europese normen hier voorlopig betrekkelijk staan? Hogere accijnzen op brandstoffen? Lagere snelheden Matthias Giesen Terra 8 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

9 T H E M A Illustratie Zoltan Korai Kiezen voor het landschap Op 22 november kiest Nederland een nieuwe Tweede Kamer. In de aanloop naar de verkiezingen gaat het vooral over koopkrachtplaatjes, bejaardenbelasting, het H-woord en integratie. Maar in het politieke debat is er nauwelijks aandacht voor onze directe leefomgeving, het landschap waarin we onze dagen doorbrengen van wieg tot graf. Toch bepalen we met onze stem ook de toekomst van de ruimte om ons heen. Kiezen we ervoor om willoos te blijven toekijken hoe die, door een gebrek aan visie en politieke daadkracht, steeds verder verrommelt? Of keren we de trend en spreken we ons uit voor een andere koers? En welke zou dat dan moeten zijn? Natuur en milieu voert vanaf dit najaar campagne voor het behoud van open ruimte onder de noemer Hoe ver laten we het komen. In deze special besteedt Terra andacht aan de toekomst van ons landschap. Politici, deskundigen, betrokkenen en liefhebbers geven hun visie. Aan de lezer om daardoor al dan niet zijn stemgedrag te laten bepalen. De redactie j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 9

10 T H E M A 6 x landschap Hoe zien politici de toekomst van ons landschap? Verslaggever René Didde sprak met de landschapsspecialisten van de zes grootste fracties in de Tweede Kamer. foto: hilz & verhoeff/hh Co Verdaas (PvdA) Centrale regie moet terug Wat wonen, werken en plezier betreft, ben ik een stadsmens. Maar drie keer per week moet ik echt de stad uit, 10 tot 15 kilometer hardlopen langs de IJssel bij mijn woonplaats Zwolle. Al lopend versmelt ik met het landschap. Ik kom foto: hilz & verhoeff/hh De kunst om het mooi te houden Drie keer per week moet ik de stad uit jubelend thuis als ik een zeearend heb gezien. Op vijf minuten van het centrum is die vogel het bewijs dat stad en natuur elkaar best verdragen. De PvdA maakt zich zorgen over de verrommeling en versnippering van het landschap. Arie Slob (Christen Unie) Boer betalen voor beheer Nederland heeft een eeuwenoude traditie van Ik woon in Zwolle en ben ook een hardlo- zorg voor landschap en cultureel erfgoed. Dat per. In de uiterwaarden bij Zwolle kan ik echt wordt nu in hoog tempo verkwanseld door inspannend ontspannen. Nederland heeft nog de laissez-faire politiek van de kabinetten- prachtige landschappen. De kunst is om het Balkenende. Iedere gemeente mag het lekker mooi te houden. Dat is in toenemende mate een zelf uitzoeken. probleem doordat vele boeren stoppen. Boeren De PvdA is niet tegen ingrijpen in het land- zijn de hoeders en verzorgers van het landschap schap, mits met visie en vanuit de gedachte en als ze wegvallen, dreigt verrommeling. dat een ingreep vele jaren zijn sporen nalaat. Het tegengaan van deze verrommeling en Regio s zoals het Groene Hart en de IJsseldelta versnippering van het platteland zie ik dan ook moeten hun plannen daarom onderwerpen aan als een grote opgave voor de komende tien jaar. een centrale regie. Het kabinet moet zich achter Plattelandsgemeenten moeten daar echt meer die plannen opstellen en ze financieel steunen. dan nu een visie op ontwikkelen. Ik ben niet Het is vervolgens aan de regio om de details bevreesd dat lokale bestuurders hun oor alleen verder in te vullen. laten hangen naar meer wonen en werken. Ik Een voorbeeld van wat de contouren kunnen zie ook aandacht voor landschapsbeheer en zijn van zo n landschapsvisie is de dubbelstad natuurontwikkeling. Bij het ontwikkelen van Amsterdam-Almere. Die heeft goede plannen: zo n integrale gebiedsgerichte visie zouden bouwen in het Markermeer, de natuurwaarden bestuurders wel meer steun mogen krijgen van ervan verbeteren en een brug. Ik wil daar met Den Haag. een open oog naar kijken. Natuur- en milieu- Het kabinet heeft het de afgelopen vier jaar organisaties reageren nog teveel met het senti- teveel bij mooie woorden gelaten. Nota s als ment van tegen. Vitaal Platteland van Veerman of de Nota Terra 10 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

11 Ruimte van Dekker zijn in wezen niet slecht, onderzoeken. Dat kan een mooi gebied worden maar ze helpen bestuurders niet om aan met natte en droge natuur, nieuwe dorpen en landschapsbeheer en natuurontwikkeling nieuwe verbindingen tussen Flevoland en de te doen. De regering laat het teveel aan de Randstad. markt over en houdt zelf de hand op de knip. De Christen Unie wil de boeren meer betalen voor natuurbeheer en landschapsonderhoud. Helaas heeft mijn motie daarvoor geen meerderheid verworven in de Tweede Kamer. Ik zie mezelf nooit buiten foto: hilz & verhoeff/hh Hard en lang Krista van Velzen (SP) Inpoldering Markerwaard onderzoeken Veenwoude is de plaats waar ik ben opgegroeid, een klein dorp in Noord-Friesland waar je vanuit de bebouwde kom zo het open landschap in liep. s Nachts zag je er de vuurtorens. foto: hilz & verhoeff/hh wonen Wijnand Duyvendak (Groen Links) Rijk moet visie vormen Ik ben een stadsmens en zie mezelf nooit bui- op de fiets Nu woon ik Den Haag, maar als plattelandsmens móet ik naar buiten. Dat doe ik s avonds, ten gaan wonen. Maar ik vind het wel belangrijk dichtbij huis de stad uit te kunnen. Aan de oost- op mijn fiets, hard en lang, kilometers maken zijde van Amsterdam kan dat. In tien minuten door de duinen. Dan is het pikkedonker en rus- ben je in Waterland. tig en hoor je alleen de kikkers brullen. Meer gemeenten zouden, net als Amsterdam, De kabinetten-balkenende hebben helemaal groene gebieden net buiten de stad aantrek- niets gepresteerd op het gebied van landschap, kelijker moeten maken. Ook boerenland en dij- natuur en ruimte. Ze hebben alle centrale regie ken van waterschappen mogen toegankelijker. weggehaald en laten het de gemeenten uitzoe- Vandaar dat ik een wandeloffensief ben gestart. ken. Dat kunnen die gemeenten helemaal niet, Er zijn prachtige plekken om overheen te lopen, want zij laten zich door directe kortetermijn- maar geen mens die het ziet. Boeren en water- belangen leiden. Maar als oppositie hebben we schappen moeten daarvoor worden betaald. geen deuk in een pakje boter geslagen. VVD en We hebben de afgelopen jaren weinig bereikt. CDA en LPF blokkeerden elk voorstel. Sinds de Nota Ruimte van 2003 is er in de Als het aan de SP ligt, draaien we nog in Kamer niet meer over landschap gesproken. december alle shit van de laatste jaren terug: Den Haag heeft de regie geheel losgelaten en de Nota Ruimte, nieuwe industrieterreinen, het resultaat is zichtbaar in een verdere verrom- de Tweede Maasvlakte. Allemaal nergens voor meling. Een gemeente kiest nu eenmaal altijd nodig. In plaats daarvan komen er duidelijke voor nieuwe bouwgrond. Ze concurreren met richtlijnen. In kwetsbare gebieden wordt niet elkaar om bewoners en bedrijven. Dus liever gebouwd, elders wordt duidelijk vastgelegd hoe een stuk weiland aangesneden en verkocht voor een nieuwbouwproject eruit komt te zien. een appel en ei dan bestaande bedrijventerrein Ik vind dat er meer toegankelijke natuur moet hergebruiken. komen, een keiharde corridor, met duurzame De Nota Ruimte moet worden verscheurd. landbouwgebieden eromheen. De boeren moe- Het Rijk moet een visie vormen waar ver- ten worden betaald voor landschapsbeheer. We stedelijking plaats mag vinden en waar niet. willen ook de inpoldering van de Markerwaard Milieuorganisaties zouden daarbij kunnen j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 11

12 foto: ton poortvliet/hh Wonen waar veel ruimte is helpen, al is het moeilijk om lokale kwesties op een nationaal niveau te tillen. Zelfs in mijn eigen partij ligt het lastig, want mijn idee om op oude bollenvelden tussen Haarlem en Leiden een bollenstad te maken voor mensen, is geschrapt op ons partijcongres. Bas Jan van Bochove (CDA) Trots op kabinetsbeleid Ik woon al 32 jaar in Flevoland, waar heel veel ruimte is. Onder meer de Oostvaardersplassen maken het landschap bovendien aantrekkelijk. Ik loop, wandel, fiets en trein. Flevoland kent een zorgvuldige mix van wonen, werken, groen, recreatie en landbouw, waaronder veel biologische landbouw. Lelystad heeft een bosareaal waar menige gemeente jaloers op is. Nee, de balans slaat de laatste jaren niet door naar wonen en werken. De Nota Ruimte spreekt van versteviging van de Nationale Landschappen, waarborgen van het cultuurhistorisch landschap, rust en recreatie. Ik erken dat er een zekere spanning is met wonen en werken. Als de oppositie echter verkondigt dat de Nota Ruimte een laat maar waaien-politiek van lokale overheden voorstaat, dan is dat niet alleen een karikatuur. Het is ook een diskwalificatie van lokale politiek, waarvan velen bestuurders zijn van diezelfde oppositiepartijen. Ik neem het niet voor mijn verantwoordelijkheid deze bestuurders als onnozel te bestempelen. Ik ben trots op het kabinetsbeleid. Niet alleen de Nota Ruimte, maar ook de Wet op de Ruimtelijke Ordening en de nota Vitaal Platteland. Het zijn betere stukken dan wat er de laatste tien jaar is gepresteerd. Het Rijk kan in duidelijke structuurvisies aangeven waar nog woningen mogen gebouwd, waar bedrijventerreinen ontstaan. Hoe deze dan, samen met de opgave van de waterberging op een zorgvuldige manier in het landschap worden ingepast, is een zaak van lokale en regionale overheden. foto: hilz & verhoeff/hh Het contrast met Den Haag kan niet groter Janneke Snijders (VVD) Landschap verrommelt Ik ben geboren en getogen op het Oost- Groningse platteland, op de boerderij. Mijn man en ik hebben daar nog steeds een grote melkveehouderij. Ik houd heel veel van de natuur en van dieren. In de weekenden ben ik terug op ons honk en loop ik veel in het landschap; de weggetjes, de dorpen, de frisse lucht. Het contrast met Den Haag kan niet groter. Ik deel de kritiek dat we de laatste jaren niet zorgvuldig zijn omgegaan met bedrijventerreinen. Dat heeft inderdaad bijgedragen aan de verrommeling van het landschap. Voortaan moeten bedrijfsterreinen grondiger en strakker worden ingepast in het landschap. Regio s moeten dat zorgvuldiger doen. Datzelfde geldt voor woningbouw in het landelijk gebied. Het mag van de VVD, mits het verstandig gebeurt. Ik ga er vooralsnog van uit dat de Nota Ruimte daarvoor voldoende aangrijpingspunten biedt. En als uit de evaluatie het tegendeel blijkt, zullen we maatregelen bepleiten. Ik ga ervoor om aandacht te krijgen voor de rol van boeren in het natuur- en cultuurlandschap. De VVD is heus niet alleen een partij voor ondernemers. We moeten ook snel een goede regeling ontwerpen die boeren beloont voor de groene diensten die zij verrichten, ongeacht hun inkomen. Wel moeten boeren die in een moeilijk gebied wonen meer betaald krijgen dan boeren in een regio waar dergelijk landschapsbeheer makkelijker is. Terra 12 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

13 T H E M A O-team inspecteert bedrijventerreinen Eigenaardig en rommelig Hoe groen, aantrekkelijk en zuinig met ruimte zijn bedrijventerreinen? Leden van het O-team, de ogen en oren van Natuur en Milieu, onderzoeken het. Een rondje over De Schaft in Houten met inspecteur Mirjam Speksnijder. Mirjam Speksnijder, secretaresse, 42 jaar, staat al klaar bij de Kringloopwinkel. Mét paraplu. De hele dag is het prachtig weer geweest. Maar nu, aan het einde van de middag, miezert het en dat doet het bij vlagen behoorlijk hard. Speksnijder is ook waterschapbestuurder bij Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden in Houten en is naar eigen zeggen behoorlijk groen. Om die reden doet ze als lid van het O- team mee aan de inspectie van De Schaft. Het terrein kent ze. Ze komt regelmatig bij de Kringloopwinkel: veel halen en brengen. En voorheen bezocht ze ook de naastgelegen Praxis, die inmiddels is verhuisd naar een plekje net buiten De Schaft. Helemaal leeg De inspectrice loert door het raam van de oude Praxis naar binnen. Echt helemaal leeg. Aan het raam hangt een briefje waarop we lezen dat dit al sinds 28 februari het geval is. Het gebouw ligt er verlaten en slordig bij. Gras groeit tussen de tegels. De Schaft is in de jaren tachtig aangelegd. Zo n zeven jaar geleden is de gemeente aan dezelfde kant van Houten begonnen met de bouw van Mirjam Speksnijder van het O-team j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 13

14 een nieuw bedrijventerrein, De Meerpaal. Sindsdien loopt De Schaft klaarblijkelijk leeg, zoals de rondgang duidelijk maakt. Gebouwen staan er genoeg. Aan de overkant rijst links een modern, hoog kantoorgebouw op. Maar afgaande op grote wervingsborden van de makelaar staat het gebouw voor de helft leeg. Even verderop doemt een groot, laag en zeer slecht onderhouden bedrijfspand op: voorheen een werkplaats voor caravans en campers: Frans Witte. Die is verhuisd naar De Meerpaal, weet Speksnijder. Onderhoud Het terrein maakt een rommelige indruk. Zo te zien zijn ze gestopt met het onderhouden van de groene stroken en perken, zegt Speksnijder, terwijl ze daar een aantekening van maakt op haar inspectieformulier. Tijdens onze ronde over het terrein maakt ze notities en foto s van panden die leeg staan of er zo uitzien. Ze noteert beschikbare vierkante meters en telefoonnummers van makelaars en meet van stukken braakliggend terrein in stappen af hoe groot deze zijn. Bij de tweede invalsweg naar De Schaft zien we links de nieuwe Praxis sprankelend afsteken tegen de grijze lucht. Uitkijkend over het braakliggende knollenveld rechts zien we tussen de autobedrijven met grote garagedeuren, sloopbedrijven en aannemers met graafmachines, zomaar een woonhuis. Als we er langslopen, valt de grote trampoline in de kleine tuin op. Een supersoaker op een natgeregend tuintafeltje Alle ruimte voor bedrijven Bedrijven krijgen in Gemeenten beroepen 6 procent. een moderner bedrij- ruimte intensiever te Nederland alle ruimte. zich vaak op de werk- Bestaande bedrijven venterrein met betere gebruiken en func- Zelfs zoveel dat leeg- gelegenheid die een trekken vanuit het voorzieningen. Vaak ties te combineren. stand en vroegtij- bedrijventerrein met (dure) centrum naar verrommelen de ach- Bestaande en nieuwe dige veroudering van zich mee zou brengen. goedkope ruimte op terblijvende terreinen. bedrijventerreinen bedrijventerreinen Maar uit cijfers van een bedrijventerrein, Natuur en Milieu moeten bovendien zo schering en inslag onder meer Natuur en waardoor steeds vaker pleit er daarom voor worden aangelegd, zijn. Natuur en Milieu Milieu blijkt dat nieu- tandartsen, sportscho- bestaande bedrijven- dat ze niet al binnen maakt zich daar zor- we bedrijventerreinen len en kinderdagver- terreinen eerst op te enkele jaren verouderd gen over. De gestage nauwelijks meer werk- blijven op bedrijven- knappen. De behoefte zijn en snel kunnen groei van het aantal gelegenheid creëren. terreinen te vinden aan nieuwe bedrij- worden aangepast aan bedrijventerreinen De gemiddelde toe- zijn. Ook verhuizen venterreinen kan wor- veranderende omstan- gaat ten koste van het name in werkgelegen- bedrijven nogal eens den teruggedrongen digheden en nieuwe schaarse landschap. heid bedraagt slechts van een ouder naar door de beschikbare eisen. Terra 14 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

15 Investeren in oude gebouwen ASN Bank is een van euro onder beheer. Dit en beleggers blij als cierd. Daarin zijn nu de weinige banken is grotendeels spaar- hun geld hierin zou een muziekcentrum die investeert in het geld en geld in beleg- zitten? Als het ren- en een restaurant opknappen van verval- gingsfondsen, bedoeld dement twijfelachtig gevestigd. Ook heeft len bedrijfsgebouwen. voor een duurzame is, doen we het niet. de bank geld gestoken Kredieten aan vast- investering. Daarin zijn we net zo in de herinrichting van goed met een herbe- Wie een goed idee conventioneel als elke watertoren Buitenlust, stemmingen zijn een heeft voor de her- andere bank, aldus waar nu onder meer prima belegging, zegt structurering van een Putman. een ligfietsenmaker, senior relatiebeheer- bedrijfsgebouw kan ASN Bank heeft onder- een restaurant en een der Dorine Putman. bij ons een verzoek meer de verbouwing biologische winkel zijn indienen. Wij vragen van het voormalige gehuisvest. De bank heeft nu ons dan allereerst af: badhuis de Badcuyp in Tekst Sandra Langendijk ongeveer 3,5 miljard maakt het spaarders Amsterdam gefinan- Foto s Johan Nebbeling ligt te wachten op beter weer. Op de achtergrond rijzen de supermoderne urban villa s op van de Vinexwijk pal naast De Schaft. Werkgelegenheid Blijft De Schaft overigens bestaan nu De Meerpaal gereed is? Ja, zegt Speksnijder. Ze heeft voorafgaande aan de inspectie de website van de gemeente bekeken. Houten wil werkgelegenheid creëren. Er was hier geen werkloosheid. Maar door de bouw van Houten-Zuid zijn er mensen bijgekomen, dus nu liggen die cijfers waarschijnlijk anders. Bovendien pendelde tweederde van de werkenden naar Amsterdam en Utrecht. Het zou mooi zijn als er in Houten zelf meer werkgelegenheid komt, want al dat woon-werkverkeer geeft veel overlast. We lopen een zijstraat in. Hier zien de gebouwen er plots een stuk moderner uit. En dan ontdekken we tussen de sloopbedrijven een kinderdagverblijf. Een vader zet zijn dochter achterop de fiets en een moeder loopt met een baby in een maxicosi in de ene hand en een kleuter aan de andere snel door de motregen naar haar auto. Slechts een heg scheidt het kinderdagverblijf van de Vinexwijk erachter, waarvan we zowat in de achtertuinen kunnen kijken. De conclusie van Mirjam Speksnijder: De Schaft is een rommelig en eigenaardig bedrijventerrein. Leegstand, verval en moderne dienstverlening wisselen elkaar af. Haar bevindingen zullen, samen met die van de andere rapporteurs, worden aangeboden aan plaatselijke en landelijke politici en beleidsmakers. Feiten en cijfers tot hectare (ongeveer 40 procent) van de bedrijventerrein is verouderd ha bedrijfsruimte staat te koop of te huur tot 2015 komt er ruim ha aan nieuwe bedrijventerreinen bij j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 15

16 Twintig jaar

17 T H E M A Mister ruimtelijke ordening Jaap Modder ergert zich mateloos aan het Nederlandse beleid op het gebied van landschap en ruimtelijke ordening. Met het geld voor de HSL-tunnel, hadden we ook de helft van het Groene Hart kunnen kopen. De kennismaking is op de fiets. Jaap Modder trapt zijn zwarte Gazelle met de interviewer achterop door het stadscentrum van Nijmegen, op zoek naar een goed terras. Want de najaarszon is verleidelijk en Modder kan nog de hele winter binnen zitten op het kantoor van de stadsregio Arnhem Nijmegen, waarvan hij bestuursvoorzitter is. Liever nemen wij daarom plaats op het modern vormgegeven en intieme Mariënburg. Hier, in de oudste stad van Nederland, tekent zich het nieuwe stadslandschap af: trendy horeca, een bibliotheek, een bioscoop en een theater klonteren samen rond de terrazzo sierbestrating. De strakke vormen en de eeuwenoude Mariënburgkapel passen wonderwel bij elkaar. Het plein onderstreept dat de inrichting van de openbare ruimte het humeur van een mens kan maken of breken. Het thema ruimte en landschap lijkt in de verkiezingsstrijd geen rol van betekenis te spelen. Zijn inrichtingsvraagstukken te ingewikkeld voor politici en hun kiezers? Ingewikkeld en abstract zijn de discussies over de nationale nota s. Als het over ruimtelijke ordening en het landschap gaat, moet je juist debatteren over concrete projecten als uitvloeisel van die abstracte nota s. Projecten als de HSL of de Betuweroute zijn natuurlijk heel geschikt voor het politieke debat. Hetzelfde geldt voor de A6/A9. In dat laatste debat vind ik het teleurstellend dat het alléén maar ging over het oplossen van files en dat het ruimtelijk ontwerp van de hele noordvleugel niet aan bod kwam. Maar dan kom je dus weer terecht in een machtig complex van oorzaken en gevolgen waarin je als argeloze kiezer het spoor gauw bijster raakt. Ruimtelijke ordening is nauwelijks een onderwerp voor landelijke discussies. Generieke maatregelen werken niet. Niet in onze bestuurlijke inrichting, waarbij gemeenten en regionale besturen met de uitvoering zijn belast. Bij het ministerie van VROM hebben ze jarenlang gedacht: als we een nota opstellen en we doen er een mooie kaart bij, dan gaan we kijken hoe de wereld verandert. Het is maar een paar keer gebeurd dat landelijke nota s grote invloed hadden. Geslaagd was bijvoorbeeld de zogeheten gebundelde deconcentratie uit de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening in de jaren zestig. Het was een typisch Nederlandse antwoord op onze afkeer van grote steden. Later is daar het groeikernenbeleid uit voortgekomen. En het werkt nog steeds door, in de vorming van de stedelijke netwerken die nu groeien. Minder geslaagd in mijn ogen is de Vinex. Het is wel gelukt grote aantallen huizen te bouwen, maar in mijn ogen zijn het teveel uitbreidingslocaties geworden en is de bestaande stedelijke ruimte vaak onbenut gelaten. Uit Jaap Modder (1950) is voorzitter van het College van Bestuur van de Stadsregio Arnhem Nijmegen. Na zijn studie sociologie, met specialisatie planologie, vervulde hij functies in het openbaar bestuur en het bedrijfsleven. Zes jaar lang was hij wethouder in Ede, daarna werkt hij bij Arcadis en als directeur van het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting (NIROV). aanmodderen j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 17

18 Mijn idee: fuseer Verkeer en Waterstaat zo snel mogelijk met VROM. Dat zeg ik al jaren. Paars heeft toch geïnvesteerd in het Groene Hart door een tunnel voor de HSL te bouwen? Infrastructuur en ruimtelijke ontwikkelingen gingen hand-in-hand. Die tunnel heeft een miljard euro gekost. In plaats van een tunnel aan te schaffen om een van de hoekjes van het Groene Hart te redden, had het Paarse kabinet met hetzelfde geld misschien meer dan de helft van het Groene Hart kunnen kopen. Het was allemaal goedkope landbouwgrond. Uit onderzoek is gebleken dat Rotterdam zijn hele woningbouwtaak binnen de ring van autosnelwegen had kunnen volbrengen Die investering was dus eigenlijk een loos gebaar? Ik neem de landelijke discussies over landschap en ruimtelijke ordening niet erg serieus. Twintig jaar praten zonder iets substantieels te doen, daar komt het op neer. Politieke partijen zouden eens moeten kijken naar het Engelse model. Daar worden grote gebieden beschermd en beheerd op grond van gebiedswetten. Waarom is er nog geen Wet op het Groene Hart, waarin precies staat waar overheden, bedrijven, burgers en buitenlui zich aan moeten houden? Zo n wet zou een eind kunnen maken aan al het geneuzel over dit gebied. Een heel andere mogelijkheid zou kunnen zijn dat burgers grote stukken landschap zelf opkopen, bijvoorbeeld via Natuurmonumenten. Waarom wachten we op een overheid als die het laat afweten? onderzoek is gebleken dat Rotterdam zijn hele woningbouwtaak binnen de ring van autosnelwegen had kunnen volbrengen. Toch wordt op uitgebreide schaal buiten de stad gebouwd. Is dat nou goed voor Rotterdam? Ondertussen groeit half Nederland dicht, overal nieuwbouw, wegen, bedrijventerreinen... Daar faalt het beleid. De landelijke overheid eist haar invloed niet op. We praten al twintig jaar over het Groene Hart. Dikke Rijksnota s worden volgeschreven, maar er gebeurt helemaal niks. Gebrek aan daadkracht, zowel politiek als bestuurlijk. Zo lang de ministeries van VROM, Verkeer en Waterstaat en Binnenlandse Zaken zo langs elkaar heen werken blijft het bij mauwen. Bij VROM hebben ze best goede ideeën, maar zijn ze meestal afhankelijk van het vele geld dat bij Verkeer en Waterstaat ligt. Ik word niet vrolijker van uw verhaal. Is er nog hoop? De bal ligt bij de stadsregio s of de regiosteden zoals zich later zullen vormen. Gunstig is Europese concurrentie door de opkomst van stedelijke regio s in heel Europa. Dat brengt het besef met zich mee dat Nederland een provincie in Europa aan het worden is. Nederlandse stedelijke regio s moeten vooral scoren op zaken als arbeidsmarkt, bereikbaarheid en zeker niet als laatste een aantrekkelijke leefomgeving. Op die drie aspecten moet je optimaliseren. Met andere woorden: wie geen aantrekkelijke leefomgeving heeft, beschikt niet over de goede vestigingsvoorwaarden. Waar hoogopgeleide mensen niet willen wonen, zullen bedrijven zich niet vestigen. Landschap en leefomgeving gaan nu echt een economische waarde vertegenwoordigen. Daar mag je best hoop uit putten. Terra 18 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

19 De vraag is alleen of we daar bijtijds iets van zullen merken. Lukt het om het tij te keren, voordat het te laat is? Je geloof het misschien niet, maar nu al gebeurt er meer dan je denkt. Bouwen zullen we moeten doen, omdat tot 2030 de bevolking nog toeneemt. Het gaat niet lukken om grote mobiliteit in de woningmarkt te stand te brengen. De miljoenen ouderen van straks blijven grotendeels in hun ruime huis wonen, daar hebben ze hun sociale omgeving en dat is prima. We moeten dus blijven bouwen. Dat doen we door contrast aan te brengen tussen de steden en de buitengebieden. In de buitengebieden wonen steeds meer mensen, Arnhem en Nijmegen hebben nu al minder inwoners dan de omliggende gemeenten samen. Er is een regiostad aan het ontstaan, waarin de steden en randgemeenten gezamenlijke belangen hebben. Het is gelukt af te spreken waar we nog duizenden woningen gaan bouwen, maar óók dat er tussen Arnhem en Nijmegen een hectaren groot open gebied blijft, dat tegenwicht biedt aan de ontwikkeling van wonen, werken en infrastructuur. Het is het verhaal van rode contouren, lijnen waarbinnen in gemeenten en dorpen nog mag worden gebouwd, en groene contouren, lijnen die aangeven waar ruimte open en groen blijft. Hier geldt de metafoor van de oceaanstomer. We zijn al aan het roer aan het draaien, werken er hard aan, maar het duurt even voordat je ziet dat het schip van koers verandert. en Drenthe. Want die dreigen anders vol te lopen. Maar ook hiervoor geldt dat je gebiedswetten zult moeten maken, zeker omdat in de komende eeuw nieuwe ontwikkeling in de lage delen van de Randstad op veiligheidsbezwaren zullen stuiten in verband met klimaatsverandering en zeespiegelstijging. Want of we willen of niet: we zullen toch moeten opschuiven in de richting van de hogere zandgronden. Rond Zwolle, Deventer en Apeldoorn zullen dan ook stadsregio s ontstaan, om waardevolle gebieden te ontzien. Je zou de ontwikkeling van de groene ruimte alleen veel krachtiger ter hand moeten nemen. Als overheid zou je bijvoorbeeld iets kunnen regelen, zoals het recht van overpad in groene gebieden. Waarom mag je niet over het land van een boer lopen? Ook dit is in Engeland zoveel beter geregeld. Engelsen mogen door hun eigen landschap lopen, alles is in principe toegankelijk. Als je hier in Nederland de uiterwaarden in wilt, moet je overal over hekken klimmen. Dat moet toch anders kunnen? Tekst Jos Steehouder Foto s William Moore En die groene ruimte gaan de gemeenten samen ontwikkelen? Sterker nog: dat gebeurt al. In stadsregio s hoeven de afzonderlijke gemeenten elkaar geen vliegen meer af te vangen omtrent bedrijfsvestigingen en woningbouwontwikkeling. De concurrentie valt weg en maakt plaats voor het besef dat je ook de aantrekkelijkheid van de omgeving samen ter hand moet nemen. Geen van de partijen kan dat in zijn eentje. Nu al zie je dat Nijmegen geld steekt in de ontwikkeling van groene voorzieningen in Ubbergen, omdat veel Nijmegenaren daar in het weekeinde wandelen en fietsen. In groter verband zie je dat deze ontwikkelingen in regiosteden de redding zullen zijn voor open gebieden als het Rivierenland, de Veluwe We werken er hard aan, maar het duurt even voordat je ziet dat het schip van koers verandert j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r Terra 19

20 T H E M A Natuur is (ook) De economische waarde van landschap en natuur valt prima te berekenen, betoogt Tom Bade. Maar soms moeten we juist niet willen weten hoeveel euro s de natuur waard is. Sommige dingen doe je gewoon niet. Omdat ze ons te veel waard zijn. Tom Bade (1962) is We moeten toch niet altijd alles in geld uitdrukken, hoor ik vaak als ik een presentatie senior manager bij KPMG en voorzitter van de onlangs En dat klopt. Het is helemaal niet nodig aan geef over de relaties tussen natuur en economie. opgerichte vereniging Vrienden van prijskaartje te hangen. Sterker nog: het is zelfs iedere boom, schelp of zeldzame diersoort een de Veluwe. Hij is ongewenst. onder meer auteur Een puur economische benadering van natuur van het boek Van en landschap kan immers tot merkwaardige Betuweroute naar conclusies leiden. Zo wordt in de discussie over Veluweroute, waarin de maatschappelijke kosten en baten van de hij de economische Kaderrichtlijn Water de economische waarde waarde van de Veluwe van een mensenleven vastgesteld op 2,2 miljoen onder de aandacht euro. Kennelijk zijn er dus huizen die meer brengt. waard zijn dan een mensenleven! We hoeven ook niet alles in geld uit te drukken. Waarom zouden we mensen vragen wat een walvis of een panda waard is? Veluwe We kunnen beter gewoon onderzoek doen naar wat een natuurgebied aan opbrengsten genereert. Concrete opbrengsten, in de vorm van omzet, winst en werk. Het grote voordeel van deze aanpak is dat we het over écht geld hebben en over bestedingen die al hebben plaatsgevonden. Moeilijk? Welnee. We weten toch dat mensen veel meer willen betalen voor een huis in een natuurgebied dan voor dezelfde woning in een stedelijke omgeving? We weten toch ook dat de natuur ons water gratis zuivert en de samenle- We weten toch ook dat de natuur ons water gratis zuivert en de samenleving daarmee miljoenen aan kosten bespaart ving daarmee miljoenen aan kosten bespaart? Allemaal omzet, waardetoevoegingen of vermeden kosten die - in ieder geval deels - kunnen worden toegerekend aan de natuur. Dat wil nog niet zeggen dat we daarmee de waarde van de natuur echt in geld kunnen uitdrukken en dat na zo n studie de natuur vogelvrij is, omdat zij veel geld waard zou zijn. We laten er alleen mee zien dat de natuur een heleboel maatschappelijke baten genereert. Naast ecologische en emotionele argumenten een extra argument om de natuur te beschermen tegen zogenaamde harde economische en ruimtelijke claims op het gebied van wonen en werken. Sterker nog: het pleit juist voor méér natuur. De natuur rendeert immers vaak beter dan welk bedrijventerrein ook, zo blijkt uit eigen onderzoek vastgelegd in het boek De Veluwe verdient beter. Vanuit deze benadering is bijvoorbeeld de Veluwe het grootste bedrijventerrein van Gelderland. Daar wordt jaarlijks 535 euro omgezet in de toeristische sector. Maar omdat het vaak om kleine bedrijfjes gaat, valt dat minder op dan de omzet van die grote raffinaderijen op de Maasvlakte. Benadering Dit uitgangspunt vraagt natuurlijk wel om een andere benadering dan wat we nu zien bij de totstandkoming van maatschappelijke kostenbatenanalyses. Die proberen meestal geforceerd alles in geld uit te drukken. Een voorbeeld daarvan is de kosten-batenanalyse voor de Westerschelde Container Terminal in Zeeland. De realisering van deze terminal zou betekenen dat de Kaloot voorgoed zou verdwijnen, nou net een van de twee stranden in Nederland waar fossielen aanspoelen. Terra 20 j a a r g a n g 2 n u m m e r 7 n o v e m b e r

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren,

Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015. Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Kadernota 2015 Raad 2 juli 2015 Voorzitter, collega-raadsleden, college, dames en heren, Wanneer we kijken naar de wereld om ons heen, dan beseffen we hoe rijk gezegend we zijn met de omgeving waarin we

Nadere informatie

Gooi en Vechtstreek: Meer ruimte voor bedrijventerreinen, overleg met ondernemersverenigingen

Gooi en Vechtstreek: Meer ruimte voor bedrijventerreinen, overleg met ondernemersverenigingen 22 april 199797-000527 concept-nota Hoofdlijnen ruimtelijk beleid regio Gooi en Vechtstreek Gooi en Vechtstreek: Meer ruimte voor bedrijventerreinen, overleg met ondernemersverenigingen Het bebouwde deel

Nadere informatie

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit.

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Wat is dat dan precies, een ecoduct? Zo vroeg een jonge

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen

Praktische tips voor klimaat en portemonnee. Klimaatsparen Praktische s voor klimaat en portemonnee Klimaatsparen CO 2 en geld besparen De gemiddelde Nederlander stoot per jaar 12.000 kg CO 2 uit (28.000 kg CO 2 per huishouden). De meeste kilo s gaan op aan verwarming,

Nadere informatie

Koninklijke Hoogheid, meneer Van Vollenhoven, dames en heren, We hebben vandaag samen iets te vieren. Goed dat u er allemaal bent.

Koninklijke Hoogheid, meneer Van Vollenhoven, dames en heren, We hebben vandaag samen iets te vieren. Goed dat u er allemaal bent. Speech van de minister van Infrastructuur en Milieu, Melanie Schultz van Haegen, opening ecoduct Hoog Buurlo over de A1, Kroondomein Het Loo, maandag 5 september 2011 Koninklijke Hoogheid, meneer Van Vollenhoven,

Nadere informatie

- Effectief Klimaatbeleid -

- Effectief Klimaatbeleid - - Effectief Klimaatbeleid - In opdracht van CE-Delft 18.0177 November 2008 Trendbox BV Inhoud Inleiding Doelstelling en onderzoeksopzet Doelgroep en steekproefverantwoording Veldwerk en rapportage Conclusies

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?)

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie onderzoeken hoe de Nederlandse politieke partijen over de Europese

Nadere informatie

61% Nederlanders wil natuur in nieuwe regeerakkoord

61% Nederlanders wil natuur in nieuwe regeerakkoord 61% Nederlanders wil natuur in nieuwe regeerakkoord Vogels en mensen, Vogelbescherming/ 2-6-2010 / P.1 / 2-6-2010 / P.1 Onderzoeksrapportage Amsterdam 17 mei 2010 Projectnummer

Nadere informatie

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden?

FACTSHEET. Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? Onderzoeksresultaten Motivaction: FACTSHEET Hoe denken Nederlanders over natuur van het boerenland, in de stad en natuurgebieden? september 2015 Onderzoeksinstituut Motivaction heeft in opdracht van Vogelbescherming

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

De positieve aanpak. Ruud Hanou - MHHNH Vereniging tot Behoud van het OpenLandschap van Kaag en Braassem e.o 5 maart 2015

De positieve aanpak. Ruud Hanou - MHHNH Vereniging tot Behoud van het OpenLandschap van Kaag en Braassem e.o 5 maart 2015 De positieve aanpak Ruud Hanou - MHHNH Vereniging tot Behoud van het OpenLandschap van Kaag en Braassem e.o 5 maart 2015 It starts with a Why : het juiste beheer van milieu, natuur en het openlandschap

Nadere informatie

2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden.

2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden. Provinciale Stellingen Stellingen 2007-2008 1. Landbouw en woningen moeten wijken voor waterberging. 2. Een evenement als Dance Valley moet mogelijk zijn in recreatiegebieden. 3. Overheid moet bedrijven

Nadere informatie

Bewonersvereniging Noordwest

Bewonersvereniging Noordwest Bewonersvereniging Noordwest Centrum Publieksparticipatie Natura 2000 T.a.v. 65 Postbus 30316 2500 GH Den Haag Betreft: Zienswijze van de Bewonersvereniging Noordwest (Wageningen) op aanwijzing van Het

Nadere informatie

Leden van Provinciate Staten

Leden van Provinciate Staten www.overijssel.nl Leden van Provinciate Staten Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 499 88 99 Telefax 038 425 48 60 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk LNL/2006/2975 Datum

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Het door wethouder A Smit, woordelijk, gestelde:

Het door wethouder A Smit, woordelijk, gestelde: Aan: Gemeente Assen Ter attentie van de gemeenteraad Postbus 30018 9400 RA ASSEN Ubbena, 10 oktober 2015 Geacht raadslid, Met dit schrijven wil ik uw aandacht vragen voor punt 9 van de Vergadering Gemeenteraad

Nadere informatie

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam

Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Bezoekersenquête boerenmarkten in Den Haag, Delft en Schiedam Martijn Epskamp Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) januari 2010 In opdracht van ds+v (gemeente Rotterdam) en provincie Zuid-Holland

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Wie bestuurt de provincie?

Wie bestuurt de provincie? Wie bestuurt de provincie? Nederland heeft twaalf provincies. En die provincies hebben allemaal hun eigen volksvertegenwoordigers en hun eigen bestuurders. De provincies staan tussen het Rijk en de gemeenten

Nadere informatie

Bouwen en groen, wat gaan de partijen in Zuidoost doen?? Bouwen en groenstandpunten in de verkiezingsprogramma s 2010

Bouwen en groen, wat gaan de partijen in Zuidoost doen?? Bouwen en groenstandpunten in de verkiezingsprogramma s 2010 Bouwen en groen, wat gaan de partijen in Zuidoost doen?? Bouwen en groenstandpunten in de verkiezingsprogramma s 2010 Standpunten van de kandidaat-politieke partijen, voor zover bekend. Tekst is bekort

Nadere informatie

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties

BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN. Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties BURGERINITIATIEF BIO-INDUSTRIE NAAR BIO-INDUSTRIETERREIN Ries Kock Stichting MOOIJ Land, namens 1500 burgers en meerdere organisaties De Log s in Gelderland, die hebben meegewerkt: Ruurlose Broek Halle

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Excellenties, Dames en heren,

Excellenties, Dames en heren, Alleen de uitgesproken tekst geldt. Welkomstwoord van drs. Ank Bijleveld-Schouten, Commissaris van de Koningin in de provincie Overijssel, bij de opening van de relatiebijeenkomst Lente in Overijssel,

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Toekomst van uw biologische boerderijwinkel. Naam: William Ton (1604410) Docent: Rob van den Idsert Specialisatie: Concept Periode: 2015-D Datum: 27-05-2015 Toekomst van uw biologische boerderijwinkel.

Nadere informatie

oprichtings manifest

oprichtings manifest oprichtings manifest 23 januari 2008 Water is een onafhankelijke organisatie, die staat voor schoon en natuurlijk ingericht water waaraan en waarop het goed en veilig wonen, werken en recreëren is. Zo

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR.

DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. DE KLEINE ONDERNEMER 50% KORTING HEEFT OOK KLEINGELD, ZEG MAAR. Die oorspronkelijke bewoners gingen weg omdat, punt 1, geen huizen met een tuin. Drie kamers, vier kinderen, dat werkt allemaal niet. We

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent.

Ik ben de Klomp. Europees landbouwbeleid groep 5-6. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent. De Klomp is een boer. Wel een hele aardige boer. Maar wel met een boer n accent Zo! Goedemorgen of goedemiddag, wat is t? Ik moet zo de koeien weer melken, dus... Excuus, dat ik wat stink. Ik heb het zo

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden

F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën. Zorgvuldig winnen. Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden F O D I Federatie van Oppervlaktedelfstoffenwinnende Industrieën Zorgvuldig winnen Gedragscode Flora- en faunawet voor natuurbewust ontgronden Zorgvuldig In Nederland is in het verleden veel zand, grind,

Nadere informatie

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden Het sprookje van Wonen op het mooiste plekje van Uden park maashorst parkmaashorst.nl P ark M aashorst 1 Uden Noord, grenzend aan Maashorst, is het ideale gebied voor een bijzondere ontwikkeling. Op de

Nadere informatie

Royaal vrijstaand woonhuis 5 slaapkamers

Royaal vrijstaand woonhuis 5 slaapkamers Huizen vanhendriks Lierderdrift 13, 7361 GN Beekbergen Royaal vrijstaand woonhuis Groot perceel van 2250 m2 Ruime dubbele garage 5 slaapkamers Twee badkamers H48 H48 Kenmerken Soort Type Kamers Woonoppervlakte

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen.

Nederland dient financiële steun te geven aan landen van de Europese Unie met een hoge staatsschuld die anders in grote problemen zullen komen. Aankondiging Op 12 september dit jaar worden verkiezingen gehouden voor de Tweede Kamer. Politieke partijen hebben hun verkiezingsprogramma voor de komende jaren vastgesteld. De lijsttrekkers van de partijen

Nadere informatie

De dip duurt niet eeuwig

De dip duurt niet eeuwig De dip duurt niet eeuwig Remko Nods (Elsevier) redactie.emedia@reedbusiness.nl De dip duurt niet eeuwig De Nederlandse bouw is in crisis door bezuinigingen van overheden en de problemen op de woningmarkt.

Nadere informatie

nieuwsbrief Waarom deze

nieuwsbrief Waarom deze N wonen en werken in stedelijk groen nieuwsbrief Meedenken? Kom naar de bijeenkomst op dinsdag 7 oktober Het Lucentterrein ondergaat de komende jaren een ware metamorfose. Dit 3,5 hectare grote kantoorterrein

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

GROENLINKS/PE. n i e u w s b r i e f. Juni 2010

GROENLINKS/PE. n i e u w s b r i e f. Juni 2010 GROENLINKS/PE n i e u w s b r i e f Juni 2010 Voorwoord In de week van de verkiezingen hierbij de nieuwsbrief van GroenLinks/PE. Aanstaande woensdag 9 juni is het zover. We mogen weer stemmen. Wie de jeugd

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING

SAMENVATTING SAMENVATTING SAMENVATTING Hoe waardeert en beleeft de Nederlandse bevolking de ruimtelijke kwaliteit van haar leefomgeving? Deze nulmeting van de Belevingswaardenmonitor Nota Ruimte beschrijft hoe aantrekkelijk Nederlanders

Nadere informatie

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken!

De energie van Zeewolde. Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Help mee Zeewolde de groenste gemeente van Nederland te maken! De energie van Zeewolde Als jongste gemeente van Nederland zijn we al goed bezig als het om duurzaamheid gaat! De

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Beste leden van D66, Beste sympathisanten en geïnteresseerden, Beste raadsleden en collega-bestuurders,

Beste leden van D66, Beste sympathisanten en geïnteresseerden, Beste raadsleden en collega-bestuurders, Nu vooruit! Speech lijsttrekker Berend de Vries 11 januari 2014 Beste leden van D66, Beste sympathisanten en geïnteresseerden, Beste raadsleden en collega-bestuurders, Ik wens u allen een mooi en succesvol

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Ruimte om te leven met water

Ruimte om te leven met water Ruimte om te leven met water Het huidige watersysteem is volgens de nieuwe In de toekomst wil het waterschap een zoveel Om de benodigde ruimte aan hectares te verwerven inzichten niet meer op orde. Aanpassingen

Nadere informatie

HERONTWIKKELING MOLENWAL

HERONTWIKKELING MOLENWAL STARTNOTITIE HERONTWIKKELING MOLENWAL (VOORMALIGE BUSREMISE) Maart 2011 Gemeente Oudewater Sector REV 1 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 1 INLEIDING... 3 2 PLANGEBIED... 4 2.1 HET PLANGEBIED... 4 2.2 PROGRAMMA...

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek

Beleidsnotitie. Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Beleidsnotitie Kleine Windturbines in de Gemeente Oude IJsselstreek Aanleiding De afgelopen periode is de interesse voor kleine windturbines in Nederland toegenomen. Verwacht wordt dat de komende jaren

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam

Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam 1 Presentatie Canon RO.NL op Ruimteconferentie 28 oktober 2008 Rotterdam Introductie (Ik ben..., werk bij...) Ik wil jullie iets vertellen over de Canon van de Nederlandse ruimtelijke ordening. Die Canon

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie

Depressie. Meer dan een somber gevoel. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie ggz voor doven & slechthorenden Depressie Meer dan een somber gevoel Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over depressie Herkent u dit? Iedereen is wel eens somber of treurig.

Nadere informatie

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies

SPELREGELS EHS. Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies. Ministeries van LNV en VROM en de provincies SPELREGELS EHS Spelregels voor ruimtelijke ontwikkelingen in de EHS Een gezamenlijke uitwerking van rijk en provincies Ministeries van LNV en VROM en de provincies 2 De Ecologische Hoofdstructuur, ook

Nadere informatie

LEZEN. Terpentijd - 1500

LEZEN. Terpentijd - 1500 1 LEZEN Terpentijd - 1500 Friesland bestaat eigenlijk uit drie delen: de klei, het veen en het zand. De eerste boeren woonden op het zand (De Wouden en Gaasterland). Hun aardewerk in de vorm van trechters

Nadere informatie

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl

Fietsen scoort voor een beter klimaat. www.fietsenscoort.nl Fietsen scoort voor een beter klimaat www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort voor een beter klimaat Fietsen Scoort voor een beter klimaat is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert.

Nadere informatie

In gemeenten met minste huurwoningen worden de meeste huurwoningen geliberaliseerd

In gemeenten met minste huurwoningen worden de meeste huurwoningen geliberaliseerd In gemeenten met minste huurwoningen worden de meeste huurwoningen geliberaliseerd Een overzicht van de spreiding van huursegmenten per provincie en voor een aantal steden Staf Depla, Lid Tweede Kamer

Nadere informatie

Statengriffie. Floortje van Aken Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp:

Statengriffie. Floortje van Aken <Aken@vnoncw-mkbnoord.nl> Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp: Statengriffie Van: Floortje van Aken Verzonden: dinsdag 9 juni 2015 15:32 Aan: Ria Veenstra Onderwerp: Inspraakreactie MKB-Noord Bijlagen: BRF_151903_Retail Agenda.pdf; Inspraakreactie

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

Growing Green Citizens Kansen in Meedoen voor Floriade2022

Growing Green Citizens Kansen in Meedoen voor Floriade2022 voorstel voor Growing Green Citizens Kansen in Meedoen voor Floriade2022 Voorstellen van de bewoners van Almere Centrum in het kader van de Floriade Aan Van : Gemeente Almere Wethouders Ed Anker en Henk

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES VMBO DE ACTIES VMBO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren te belonen. Zij krijgen een subsidie van vijfhonderd euro. Dit levert in totaal een

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte

De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte De Kaars is van adel, ze praat daarom wat uit de hoogte Jongelui! Jullie denken wellicht: wat schijnt daar? Welnu, dat ben ik. Wat een licht, nietwaar! Hoezo, dat valt vies tegen! Jongeman, daar, op dat

Nadere informatie

Liedjes Kerstmusical: Volg die ster

Liedjes Kerstmusical: Volg die ster 14-1: Waar ben je geboren Waar ben je geboren, waar kom je vandaan Waar is het begonnen, waar is het ontstaan Waar ken jij de weg zelfs met je ogen dicht Waar ben je geboren, waar zag jij het licht Iedereen

Nadere informatie

Ruimtelijke inrichting van Nederland

Ruimtelijke inrichting van Nederland Ruimtelijke inrichting van Nederland De rijksoverheid zet een mix van instrumenten in bij de ruimtelijke inrichting: - Uitvoering door de rijksoverheid Er zijn 3 categorieën rijksbeleid: - Internationale

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn:

Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: 2013 Goed u allen met zovelen te zien, ook dat is betrokkenheid. Thema s die landelijk het afgelopen jaar belangrijk waren, en in 2013 blijven spelen zijn: Europa en de financiën! Europees werken we samen:

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp!

Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Netje is een meid! Vrolijke meid, uit een vissersdorp! Haring! Verse haring! Wie maakt me los! Ik heb verse haring! Ha... ja, nou heb ik jullie aandacht, hè? Sorry, ik ben uitverkocht. Vandaag geen haring

Nadere informatie

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement

Te huur HOOFDSTUK 4 WOORDEN. Kies het goede woord. 1 Ik woon in een flat op de vierde... a verdieping b appartement 51 51 HOOFDSTUK 4 Te huur WOORDEN 1 1 Ik woon in een flat op de vierde.... a verdieping b appartement 2 Het is een rijtjeshuis met een grote woonkamer en drie.... a tuinen b slaapkamers 3 Mijn woonkamer

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Veilig Nederland. Uw veiligheidsleverancier

Veilig Nederland. Uw veiligheidsleverancier Veilig Nederland Uw veiligheidsleverancier Woord vooraf Onderweg naar huis lastig worden gevallen op straat? s Ochtends, als u naar uw werk gaat, erachter komen dat uw auto is gestolen? U en uw gezin levend

Nadere informatie