EEN FISCALE CONSTITUTIE VOOR DE EU MOET MEER ZIJN DAN EEN DEMOCRATISCH PROCES

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EEN FISCALE CONSTITUTIE VOOR DE EU MOET MEER ZIJN DAN EEN DEMOCRATISCH PROCES"

Transcriptie

1 EEN FISCALE CONSTITUTIE VOOR DE EU MOET MEER ZIJN DAN EEN DEMOCRATISCH PROCES Dr. A.R. Leen Fiscaal-Economisch Departement Faculteit der Rechtsgeleerdheid Universiteit Leiden Het Nederlandse nee van 1 juni jl. tegen de voorgestelde EU-constitutie heeft veel van een revolutie. Zo het een fiscale revolutie is, dient een fiscaal betere constitutie als onderdeel van de totale constitutie de situatie het hoofd te bieden. De kunst van een typische EU-constitutie is, gezien de Europese diversiteit en gespreid aanwezige kennis, het maximum aan vrijheid te bereiken voor nationale overheden en individuele burgers: een beperkte overheid. Naast een duidelijke beperking van taken kan een principiële scheiding van bevoegdheden over twee organen betreffende het vaststellen van fiscale regels en het voeren van beleid binnen die regels een oplossing zijn. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie waar de taken bijna onbegrensd zijn en binnen een orgaan, democratisch, over zowel de fiscale regels als over het beleid wordt beslist. Nu te spreken over een herziene fiscale constitutie van de EU lijkt niet bepaald een prioriteit. Het ligt meer voor de hand eerst de algemene constitutionele lijnen vast te stellen waarop landen willen samenwerken; de fiscale constitutie als onderdeel van de totale constitutie komt later wel. Maar als het nee van Franse en Nederlandse burgers een revolutie is, geldt ook de regel dat minstens de helft van alle revoluties in de wereldgeschiedenis geheel dan wel gedeeltelijk fiscale revoluties zijn geweest (1). Tekenend is dat het het fiscale beleid betreft ten aanzien van de hoogte van de Nederlandse bijdrage aan de EU en de inkomenssteun aan Franse boeren waar de overheden de hete adem van de burgers in de nek voelen en voet bij stuk moeten houden. De situatie rond het stabiliteitspact is al even tekenend. De 3% EU-norm over het toelaatbare begrotingstekort betreft in feite een norm die niet meer hoeft te worden

2 nageleefd en, wel nageleefd, zijn heilzame werking heeft verloren. Met de herziene regels van het stabiliteitspact kom je met een groter tekort altijd weg; toegestaan zijn grotere tekorten die tijdelijk zijn, uitzonderlijk zijn, door een laagconjunctuur of niet door overheidsbeleid veroorzaakt zijn. Bovendien, eenmaal overtreden is alle werking van de norm verdwenen. Het is zoals bij het opvoeden. Zeggen, Nu vooruit, voor één keer, is funest. Een fiscale constitutie wordt een prioriteit en kan richtinggevend werken voor een algemene aanpassing van de rest van de EU-constitutie. Kortom, Den Haag en Parijs houden zich groot. Toch heerst ook hier de waarheid dat een overheid vrij is in de mate waarin een volk haar omver kan werpen. In die optiek heeft de overheid van Noord-Korea alle vrijheid, is China de laatste jaren naar de andere kant opgeschoven en bevinden de genoemde overheden zich duidelijk nog verder aan die andere kant. We beantwoorden drie vragen. Welke waarde dient Europa en daarmee ook iedere constitutie (uit) te dragen? Welke vorm van constitutie sluit daarbij aan en welke hervorming van de EU-constitutie is daartoe nodig? MENSEN VERSCHILLEN IN VOORKEUREN EN KENNIS Waarom staat als grondwaarde in de EU-constitutie de individuele vrijheid? Natuurlijk, het is een goed op zich. Daarom hebben we ook een rechtsstaat, een scheiding der machten en algemene vrije verkiezingen. Het is echter ook een noodzakelijkheid voor onze economische orde (2). Immers, niet alleen verschillen heel zichtbaar het klimaat en de fysieke gesteldheid in de EU, maar, onzichtbaarder en van meer belang, ook de mensen in hun kennis. De opgave, en het sterke punt van onze economische orde, zoals door Hayek is benadrukt, is daarvan optimaal gebruik te maken (3). Het probleem in een markteconomie is niet om een centrale overheid, zij het Brussel of Den Haag, alle kennis te geven om beleid te kunnen voeren. Het probleem is individuen zoveel extra kennis te geven, veelal in de vorm van prijssignalen, dat zij zelf besluiten kunnen nemen. Zo wordt gebruik gemaakt van vaak unieke kennis over omstandigheden die naar tijd en plaats verschillen. Kennis die vaak onmogelijk te centraliseren valt. Al was het alleen al omdat individuen vaak niet eens weten dat ze over een bepaalde kennis of vaardigheid

3 beschikken voordat zij daadwerkelijk voor een situatie zijn gesteld waarin deze kennis van belang is. Dat in een markteconomie een ieder zijn interessen nastreeft en op eigen kennis vaart, is een waarheid die door de eeuwen heen al geldt als een Europese economische grondwaarde. In de 19 e eeuw schreef Mill, Het is nu erkend, zij het pas na een lange strijd, dat de aanwezigheid van goedkope en kwalitatief hoogwaardige goederen het beste is gewaarborgd door producenten vrij te laten. Dit slechts beteugeld door een gelijke vrijheid voor kopers om elders te kopen (4). Keynes voegde daar een eeuw later aan toe, De voordelen voor de efficiëntie van decentrale besluitvorming en individuele verantwoordelijkheid zijn misschien zelfs groter dan de 19 e eeuw veronderstelde. De reactie tegen het beroep op eigen belang is te ver gegaan (5). EEN CONSTITUTIE OP BASIS VAN EEN PRINCIPIEËLE BEPERKING VAN TAKEN Als keuzevrijheid en initiatief van de burger de regel zijn, betekent dat dat een constitutie primair een principiële beperking van de rol van de overheid moet inhouden. Dit dient op twee terreinen te geschieden. Enerzijds een beperking van het aantal taken dat de overheid zich toeeigent en anderzijds een beperking in de wijze van fiscale besluitvorming. Allereerst de beperking van taken zoals we deze bijvoorbeeld expliciet terugvinden in de constitutie van de VS (6). Als het om een beperkte overheid gaat, zijn er voor de burgers in de VS en de EU twee overheden van belang: de landsoverheid en die in Washington of Brussel. Is dat niet te veel van het goede? Niet als de beide overheden elkaar beconcurreren in de zin dat ze ieder hun terrein van macht hebben en gesteund door een constitutie deze ook bewaken. Zo heeft, zoals door Madison een van de opstellers van de Amerikaanse constitutie is gezegd, in de VS de centrale overheid weinig en beperkte en hebben de staten vele en ruime bevoegdheden (7). In de EU is eerder het tegendeel het geval: er is maar weinig dat niet valt onder de jurisdictie van Brussel. De voorgestelde grondwet omschrijft taken die de EU in ieder geval heeft (zoals de exclusieve taken van de EU betreffende het douanewezen, concurrentie- monetair- en visserijbeleid, en de handelspolitiek), taken die zij zich kan toe-eigenen en die de

4 afzonderlijke staten kunnen doen zolang de EU het niet doet (zoals het milieubeleid en consumentenbescherming) en taken waarin zij ondersteunend kan optreden (zoals het toerisme). Maar macht wil meer macht, ten goede of ten kwade. Iedere mogelijkheid, hoe gekunsteld ook, wordt benut. Zelfs bij een expliciet omschreven kleine taak van de federale overheid, zoals in de VS, zijn daarvan vele voorbeelden. Zo mag de federale overheid zich volgens de constitutie bemoeien met de interstatelijke handel. Zoals ook de EU zeggenschap heeft bij grensoverschrijdende belangen. Dat is een vrijbrief voor ongeveer alles. Kijk hoe dat in Amerika is gegaan. De federale overheid mag zich niet bemoeien met de landbouw in de afzonderlijke staten. Toch wordt---met de regel van de interstatelijke handel in de hand---voorgeschreven hoeveel grond in de afzonderlijke staten braak moet blijven liggen. Hoe motiveert de federale overheid dat? Een boer verbouwde graan op zijn braakliggende grond en voerde dat aan zijn vee. Geen interstatelijke handel zou je zeggen. Maar redeneerde het Hoge Gerechtshof als de boer geen graan had verbouwd, had hij het moeten kopen, de prijs beïnvloed en zo de interstatelijke handel (8). Kortom, zelfs bij een heldere afbakening van taken zoals in de VS grijpt de centrale overheid vaak de mogelijkheid aan om haar macht uit te breiden. Wat dan te verwachten van een taakomschrijving in de EU-constitutie waarbij de taken van Brussel in principe vele zijn en slecht(s) in toom worden gehouden door een democratisch besluitvormingsproces? SCHEIDING DER MACHTEN: VASTSTELLEN VAN VERSUS HANDELEN BINNEN FISCALE WETTEN De huidige fiscale besluitvorming is veelal gebaseerd op de regel dat beleid zo min mogelijk weerstand moet oproepen bij de meerderheid die de uitgaven moet goedkeuren. Het gevoel overheerst dat een ander betaalt (9). Verantwoord fiscaal beleid schiet er dan al gauw bij in (10). Als het er omgaat taken over te dragen aan supranationale overheden, voelen we ons daarom, zo stelt Hayek, het beste beschermd en dus daartoe genegen als het supranationale beleidsorgaan slechts kan handelen op basis van door een ander orgaan vastgestelde fiscale kaders (11). De EU kan daarom geen constitutie hebben waarin

5 slechts het proces van democratische besluitvorming centraal staat. Een constitutie moet meer doen dan aangeven hoe landen en burgers democratisch met elkaar om moeten gaan om tot besluitvorming te komen: is aan bepaalde constitutioneel vastgelegde regels voldaan, dan is de kous af. Immers, als een meerderheid beslist, leidt dat tot het organiseren van meerderheden om een bepaald beleid te steunen. Belangengroepen moeten (financieel) worden tevreden gesteld veelal ten koste van een minderheid. Welke hervorming van de EU-constitutie is vanuit dit gezichtspunt nodig? Volgens Hayek dient er een orgaan te komen dat de fiscale regels bepaalt en dat volledig gescheiden is van het orgaan dat binnen die regels beleid voert (12). Fiscale regels dienen algemeen te zijn en voor een ieder (hier dus ieder land) te gelden; zij dienen voor nog onbekende toekomstige gevallen geldigheid te bezitten. Een regel waartoe dit orgaan zou kunnen besluiten, en hoogstwaarschijnlijk ook zal doen, is slechts een proportionele belasting te heffen. (Zolang de EU nog geen belasting direct van haar burgers heft, betreft het hier de bijdrage aan de EU van de lidstaten afzonderlijk.) Het is een regel waar zowel zij die absoluut meer als zij die absoluut minder betalen zich in kunnen vinden en bovendien geen problemen geeft betreffende het vaststellen voor een afwijkend tarief dat slechts geldt voor een minderheid. Immers iedere afwijking van dit algemene principe is arbitrair: iedere progressie in het tarief kan worden verdedigd. De ervaring heeft geleerd dat de progressie aanvankelijk klein is maar al gauw in de tijd groeit (13). Zo er van proportionele belastingheffing wordt afgeweken kan, volgens genoemde regel, een meerderheid slechts een minderheid een lager bedrag laten betalen. Voor de meerderheid zelf geldt altijd het hoge tarief. Een meerderheid kan dus nooit besluiten dat een minderheid een hoger, wel dat zij een lager tarief betaalt of op een andere manier wordt ondersteund. Dit in tegenstelling tot de huidige situatie waarin via de regel dat de meerderheid beslist een meerderheid besluit de belastingbuit van een afwijkende minderheid te verdelen. Het specifieke effect van het volgen van de algemene fiscale regels zullen we vaak niet kennen. Zij dienen met andere woorden doelonafhankelijk te zijn. Zoals de regels voor het wegverkeer, rechts rijden en voor rood stoppen, dat ook zijn. Zij geven een ieder de mogelijkheid om zijn of haar doel te bereiken. Zo weet een ieder die voor een bepaald beleid stemt welk deel van de kosten hij en degenen die hij

6 vertegenwoordigd moeten dragen. Een verdeling waaraan niets te doen valt door het orgaan dat het beleid bepaalt. Dit alles als een beperking op willekeurige en discriminerende fiscale regels die door de overheid zouden kunnen worden vastgesteld als een orgaan bij meerderheid beslist zowel over de hoogte als de aanwending van belastinggelden. WAT WE HEBBEN EN KUNNEN BEHOUDEN Als fiscale onvrede het resultaat is van een proces waarin de meerderheid beslist, kan het binnen dat raamwerk nooit worden opgelost. Een meerderheid die in de voorgestelde EU-constitutie via de Europese Commissie en het Europese Parlement zowel de wetten maakt als beleid binnen die wetten bepaalt. Naast een constitutionele beperking van taken van de overheid kan een deling van de fiscale macht op basis van principieel toegewezen taken: een wetgevende en uitvoerende taak betreffende fiscale regels een oplossing zijn. Het instellen van een apart orgaan, naast de Europese Commissie en het Europese Parlement, dat de algemene principes van belastingheffing vaststelt, ligt in de rede. Dit betekent, paradoxaal genoeg, niet nog meer overheid, maar juist een werkzame beperking daarvan. Op termijn zou de aparte belastingkamer kunnen uitgroeien tot een orgaan dat alle wetgeving in de EU stelt, onafhankelijk van de directe beleidsvoering. Pas dan zou recht kunnen worden gedaan aan wat Franklin, een opsteller van de Amerikaanse constitutie, antwoordde toen hem werd gevraagd wat hij hun had gegeven. Een beperkte overheid, als jullie hem kunnen behouden! (14) Noten 1 R. Nef, Lob des Non-Zentralismus, Sankt Augustin: Academia Verlag, 2002, pp Te denken valt aan de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd: no taxation without representation. Maar de latere burgeroorlog had in het bijzonder voor de Zuidelijke staten ook fiscale redenen. Belastinginkomsten werden voor het overgrote deel verkregen uit invoerrechten geheven op industrieproducten ter bescherming van de industrie in het Noorden. Het Zuiden betaalde hoge prijzen en daarmee belastingen zonder daar wat voor

7 terug te krijgen (S.R. Welsman, The Great Tax Wars, New York, Simon & Schuster, 2002, p. 52). Het was ook het tekort aan inkomsten dat de Franse koning Lodewijk XVI deed besluiten alle standen, naar later bleek als katalysator van de daarop volgende Franse revolutie, bij elkaar te roepen om een draagvlak voor belastinghervorming te creëren. Maar we kunnen ook dichter bij huis blijven en aan het verzet tegen Alfa s tiende penning uit onze eigen onafhankelijkheidsstrijd denken. Ook de onafhankelijkheidstrijd van België had fiscale redenen. Het belastingstelsel dat na de vereniging van Noord- en Zuid-Nederland van kracht werd, stelde de handel in het Noorden grotendeels vrij van belasting maar belastte de industrie in het Zuiden sterk. Geen wonder dat in de Kamer met een verhouding van 55 voor en 51 tegen het belastingstelsel werd aangenomen---waarbij de scheidslijn bijna volledig samenviel met Noordelijke respectievelijk Zuidelijke afgevaardigden (H. Schuttevâer en J.G. Detiger, Anderhalve eeuw belastingen, Deventer: Kluwer, 1964, pp. 16 en 25). 2 Voor de noodzaak hiertoe op grond van culturele en politieke verschillen zie A.R. Leen, Zoektocht naar de kat die blaft, NRC-Handelsblad, 16 april F. Hayek, Law, Legislation and Liberty, London: Routledge & Kegan Paul, 1982, vol J.S. Mill, On Liberty, Harmondsworth: Penguin Books, [1859], 1974, p J.M. Keynes, The General Theory of Employment, Interest, and Money, New York: Harcourt, [1937] 1964, p Voor Hayek was de oorzaak van de Amerikaanse revolutie er niet in de eerste plaats in gelegen dat de Amerikanen zich buiten het democratische proces gesloten voelden (zie noot 1). Voor de Amerikanen was een principiële beperking van de schijnbare almacht van een meerderheid om regels naar eigen goeddunken te kunnen stellen van een nog groter belang in hun afwijzing van het Engelse gezag (F. Hayek, The Constitution of Liberty, London: Routledge & Kegan Paul, 1960, pp ).

8 7 C.B. Carson, The meaning of Federalism, The Freeman: Ideas on Liberty, januari 1983, pp (www.fee.org); vgl. S. Markman, Constitutional Myths and Realities, Imprimis, augustus 2005, vol. 34, nr 8 (www.hillsdale.edu). In het Amerikaanse hooggerechtshof was het vooral de onlangs overleden rechter Rehnquist die zich sterk maakte voor een beperking van de clausule van interstatelijke handel als vrijbrief van de federale overheid om zich overal mee te bemoeien (William H. Rehnquist, Architect of Conservative Court, Dies at 80; 8 J.R. Snyder, Unrestrained Appetites, Unlimited Government, The Freeman: Ideas on Liberty, mei 1998, pp (www.fee.org). 9 M.W. Spicer, On Friedrich Hayek and Taxation: Rationality, Rules, and Majority Rule, National Tax Journal, vol. 48, no. 1, 1995, pp In de afgelopen vier jaar heeft geen lid van het Amerikaanse congres zo gestemd dat per saldo een beperking van de overheidsuitgaven zou zijn opgetreden. Dit ondanks dat er een stijging optrad in de---kennelijk holle---retoriek van de roep om fiscaal verantwoord gedrag (J. Dircksen, VoteTally Report 108-2, NTUF Policy Paper 156, 2005, 11 Voor een overzicht van de verdeling van fiscale bevoegdheden en vormen van belastingheffing in Zwitserland, zie Nef, pp Hayek, 1982, vol. 3, pp Om beide organen niet twee handen op een buik te doen zijn, stelt Hayek voor dat de leden van beide organen op verschillende tijdstippen worden gekozen. De leden van het orgaan dat de fiscale regels vaststelt (wellicht zelfs met voor de leden de aanvullende eis van een minimum leeftijd die fors hoger ligt dat die van de leden van het andere orgaan) dienen ook voor een langere tijd te worden verkozen. Als dan zal hoogstwaarschijnlijk de samenstelling van de beide organen naar politieke voorkeur verschillen. Ook de politieke waan en afgunst van de dag zal minder invloed

9 hebben daar de leden van het orgaan dat de fiscale regels vaststelt minder (al was het alleen al om hun hogere leeftijd) om hun directe herverkiezing hoeven te vrezen. 13 Zo groeide in Engeland en de VS het hoogste marginale tarief van respectievelijk 8¼ en 7 procent in 1910 en 1913 binnen dertig jaar uit tot 97½ en 91 procent. Voor Hayek is proportioneel belasten daarom een principe maar progressief belasten een arbitraire aangelegenheid afhankelijk van de waan van de dag. 14 B. Goldwater, The Conscience of a Conservative, Shepherdsville: Victor Publishing, 1960.

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Wie bestuurt de Europese Unie?

Wie bestuurt de Europese Unie? Wie bestuurt de Europese Unie? De Europese Unie (EU) is een organisatie waarin 28 landen in Europa samenwerken. Eén ervan is Nederland. Een aantal landen werkt al meer dan vijftig jaar samen. Andere landen

Nadere informatie

IN DE ECONOMIE VALT VEEL TE LEREN MAAR WEINIG TE DOEN

IN DE ECONOMIE VALT VEEL TE LEREN MAAR WEINIG TE DOEN Verschenen: A.R. Leen, 'In de economie valt veel te leren maar weinig te doen', Atlas, december 2011, pp. 4-6. IN DE ECONOMIE VALT VEEL TE LEREN MAAR WEINIG TE DOEN Door Auke R. Leen. De titel is afkomstig

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50

Inhoud. Voorwoord XI. 3 Staatshoofd en ministers 46 3.1 De liefde van een crimineel 46 3.2 De Grondwet 47 3.3 Het Statuut 50 Inhoud Voorwoord XI 1 Nederland vergeleken 1 1.1 Bestaat Nederland nog? 1 1.2 De Staat der Nederlanden 3 1.3 Nederland en de wereld 6 1.4 Vragen en perspectieven 8 1.5 Nederland vergeleken 12 Internetadressen

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw

2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 2,1: Nederlands-Indië, 19 e eeuw 1830 1870: Javaanse boer werkt voor Nederlandse staat: - cultuurstelsel - Herendiensten van verliespost naar wingewest Vanaf 1870: modern imperialisme particuliere bedrijven

Nadere informatie

Vrijheid, vrijheid in gebondenheid of toch maar verantwoordelijkheid? Het begrip vrijheid in de praktijk van het Nederlandse daltononderwijs

Vrijheid, vrijheid in gebondenheid of toch maar verantwoordelijkheid? Het begrip vrijheid in de praktijk van het Nederlandse daltononderwijs Vrijheid, vrijheid in gebondenheid of toch maar verantwoordelijkheid? Het begrip vrijheid in de praktijk van het Nederlandse daltononderwijs Inleiding René Berends Versie 1, juli 2008 De Nederlandse Dalton

Nadere informatie

Datum 1 februari 2013 Betreft Beantwoording vragen van het lid Omtzigt over de arbeidsvoorwaarden van de EU-ambtenaren

Datum 1 februari 2013 Betreft Beantwoording vragen van het lid Omtzigt over de arbeidsvoorwaarden van de EU-ambtenaren Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

De economische wereldcrisis

De economische wereldcrisis De economische wereldcrisis (9.2) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de economische wereldcrisis van 1929 en waarom duurde die crisis zo lang? Kenmerkend aspect: De crisis van het wereldkapitalisme.

Nadere informatie

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering

Europa in crisis. George Gelauff. Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Europa in crisis George Gelauff Rijksacademie voor Financiën, Economie en Bedrijfsvoering Opzet Baten en kosten van Europa Banken en overheden Muntunie en schulden Conclusie 2 Europa in crisis Europa veruit

Nadere informatie

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS

VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAKFICHE EXAMENCOMMISSIE SECUNDAIR ONDERWIJS VAK: GESCHIEDENIS Dit is een vakfiche voor alle studierichtingen 3 de graad bso. Let op: de inhoud van een vakfiche wordt jaarlijks aangepast. Deze vakfiche

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie

Open vragen. De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Open vragen bij De bestuurlijke kaart van de Europese Unie Instellingen, besluitvorming en beleid Anna van der Vleuten (red.) bussum 2012 Deze open vragen horen bij het boek De bestuurlijke kaart van de

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

Verkiezingen Tweede Kamer 2012

Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Verkiezingen Tweede Kamer 2012 Nederlandse politieke partijen langs de Europese meetlat Financiën dr. Edwin van Rooyen Update: 6-9-2012 Tussen de politieke partijen in Nederland bestaat aanzienlijke verdeeldheid

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

P5_TA(2002)0269. Toekomstige ontwikkeling van Europol

P5_TA(2002)0269. Toekomstige ontwikkeling van Europol P5_TA(2002)0269 Toekomstige ontwikkeling van Europol Aanbeveling van het Europees Parlement aan de Raad over de toekomstige ontwikkeling van Europol en zijn volledige opneming in het institutioneel bestel

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Opgave 2 Religieus recht 7 maximumscore 2 een beargumenteerd standpunt over de vraag of religieuze wetgeving en rechtspraak voor bepaalde bevolkingsgroepen tot cultuurrelativisme leidt 1 een uitleg van

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn.

- de politieke ledenraad van mening is dat nieuwe bezuinigingen voor de PvdA onacceptabel zijn. JS-moties Nieuwe bezuinigingen? Nee bedankt! - in de campagne voor de provinciale statenverkiezingen benadrukt is dat de PvdA, in tegenstelling tot D66 en CDA, geen nieuwe bezuinigingen wil om een herziening

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

HET KLEINE ARSENAAL VOOR DE MORELE VERDEDIGING VAN DE VRIJE MARKT

HET KLEINE ARSENAAL VOOR DE MORELE VERDEDIGING VAN DE VRIJE MARKT HET KLEINE ARSENAAL VOOR DE MORELE VERDEDIGING VAN DE VRIJE MARKT Auke R. Leen a.r.leen@law.leidenuniv.nl Het volgende idee van vraag en antwoord is naar een voorbeeld uit 1847 van Fréderic Bastiat (1).

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

EUROPESE SOCIAAL-DEMOCRATEN: VOORSTANDER VAN DE EUROPESE GRONDWET

EUROPESE SOCIAAL-DEMOCRATEN: VOORSTANDER VAN DE EUROPESE GRONDWET EUROPESE SOCIAAL-DEMOCRATEN: VOORSTANDER VAN DE EUROPESE GRONDWET EUROPESE SOCIAAL-DEMOCRATEN: VOORSTANDER VAN DE EUROPESE GRONDWET Richard Corbett, lid van het EP De Europese grondwet is een grote verbetering

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Nieuwe regels voor Europese ondernemingsraden. Inzicht in Richtlijn 2009/38/EG

Nieuwe regels voor Europese ondernemingsraden. Inzicht in Richtlijn 2009/38/EG Nieuwe regels voor Europese ondernemingsraden Inzicht in Richtlijn 2009/38/EG Wat zijn de taken van Europese ondernemingsraden? Europese ondernemingsraden (EOR s) zijn organen die de Europese werknemers

Nadere informatie

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-1022-a-14-1-b

Bijlage HAVO. economie. tijdvak 1. Bronnenboekje. HA-1022-a-14-1-b Bijlage HAVO 2014 tijdvak 1 economie Bronnenboekje HA-1022-a-14-1-b Opgave 1 bron 1 inflatieontwikkelingen in de VS: 1965-2008 14 % 12 10 Legenda: PPI verandering ten opzichte van het voorgaande jaar CPI

Nadere informatie

Belangen: Democraten versus Republikeinen

Belangen: Democraten versus Republikeinen Belangen: Democraten versus Republikeinen Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen lezen de tekst en proberen daarna met de opgedane kennis het standpunt te bepalen van de Democratische en de Republikeinse

Nadere informatie

Instructie Machtenscheidingsquiz

Instructie Machtenscheidingsquiz Instructie Machtenscheidingsquiz Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest elk

Nadere informatie

INFORMATIEPLICHT OUDERS

INFORMATIEPLICHT OUDERS INFORMATIEPLICHT OUDERS 1. INLEIDING Alle ouders hebben in principe recht op informatie over hun kind van de school. Dit geldt ook voor ouders die gescheiden zijn. Soms is er maar één ouder van het kind

Nadere informatie

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ

Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ Grondwet van de Tweede Republiek der Nederlanden Neerlandiæ De Republiek der Nederlanden, verenigd in een micronatie sinds de uitroeping van de Unie van Utrecht 2007, beseffend dat een grondige hervorming

Nadere informatie

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg

Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg Mediasociologie Hoorcollege Iedereen is vrij! Theo Ploeg 1 2 wat ga ik behandelen? wat is mediasociologie bij CMDA/IAM? wat gaan we doen en hoe doen we dat? wat is sociologie eigenlijk en hoe zien wij

Nadere informatie

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker

De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De munten van de Franse Revolutie door José De Strycker De Franse Revolutie is niet enkel voor Frankrijk, maar ook voor een groot deel van Europa van grote betekenis geweest. Het politieke klimaat leek

Nadere informatie

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is.

Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Een wat strenge stem, hij wil graag officiëler klinken dan hij in wezen is. Goedendag! Als ik even de aandacht mag, ja! Dank u. Dan geef ik nu het woord aan mezelf. Als ik mij eerst eens even mag introduceren.

Nadere informatie

Ontwerp van samenwerkingsakkoord

Ontwerp van samenwerkingsakkoord Ontwerp van samenwerkingsakkoord Tussen: de Franse Gemeenschap Vertegenwoordigd door Mevrouw Fadila LAANAN, Minister van Cultuur, Audiovisuele Zaken, Gezondheid en Gelijkheid van Kansen En: de Vlaamse

Nadere informatie

Vormen van milieueffectrapportage in Vlaanderen. Pascal Van Ghelue Geograaf Dienst Begeleiding Gebiedsgerichte Planprocessen

Vormen van milieueffectrapportage in Vlaanderen. Pascal Van Ghelue Geograaf Dienst Begeleiding Gebiedsgerichte Planprocessen Vormen van milieueffectrapportage in Vlaanderen Pascal Van Ghelue Geograaf Dienst Begeleiding Gebiedsgerichte Planprocessen Inhoud 1. Doel milieueffectrapportage 2. Regelgeving 3. Rapportagevormen (4)

Nadere informatie

Overzicht. Bevoegdheden inzake milieu. Internationaal: België:

Overzicht. Bevoegdheden inzake milieu. Internationaal: België: Overzicht An Cliquet Vakgroep Internationaal publiekrecht, Universiteit Gent Brussel, 18 oktober 2011 Internationaal: Bevoegdheden inzake milieu Evolutie van internationaal milieurecht Internationale rechtsregels

Nadere informatie

TURKIJE BENODIGDE TRANSPORTVERGUNNINGEN. 1. Benodigde transportvergunningen voor Nederlandse vervoerders

TURKIJE BENODIGDE TRANSPORTVERGUNNINGEN. 1. Benodigde transportvergunningen voor Nederlandse vervoerders TURKIJE BENODIGDE TRANSPORTVERGUNNINGEN 1. Benodigde transportvergunningen voor Nederlandse vervoerders - Gewaarmerkte kopie Eurovergunning voor grensoverschrijdend vervoer. - Voor het vervoer naar, van

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid

Bestuurslagen in Nederland rijksoverheid provinciale overheid gemeentelijke overheid Vak Maatschappijwetenschappen Thema Politieke besluitvorming (katern) Klas Havo 5 Datum november 2012 Hoofdstuk 4 Het landsbestuur (regering en parlement) Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

Hoofdstuk I- Samenstelling van de afdeling

Hoofdstuk I- Samenstelling van de afdeling ALGEMENE CENTRALE C DER OPENBARE DIENSTEN (A.C.O.D. A.C.O.D.) SECTOR LOKALE EN REGIONALE BESTUREN (L.R.B. B.) REGIO BRUSSEL (BRU) AFDELING GEWESTELIJK AGENTSCHAP VOOR DE NETHEID (G.A.N.) HUISHOUDELIJK

Nadere informatie

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie.

voor onder meer buitenlandse zaken, defensie, nationale veiligheid, monetaire zaken, belastingheffing en de olie-industrie. Staten en kiesstelsels Verenigd Koninkrijk Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland was tot het einde van de twintigste eeuw een sterk centralistisch bestuurd land. Sindsdien hebben

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1 HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1. Op de beurs van New York worden de volgende koersen genoteerd : 100 JPY = 0,8 USD ; 1 GBP = 1,75 USD en 1 euro = 0,9273 USD. In Tokyo is de notering 1 USD = 140 JPY. In Londen

Nadere informatie

Artikel 6 Lid van de vereniging kan zijn iedere natuurlijk persoon die instemt met het doel van de vereniging.

Artikel 6 Lid van de vereniging kan zijn iedere natuurlijk persoon die instemt met het doel van de vereniging. Statuten Zoals vastgesteld door het Congres bijeen op 16 december 1990 te Wageningen; waarna verleden in een akte houdende de oprichting van de vereniging, op 4 januari 1991 te Amsterdam; en voor het laatst

Nadere informatie

BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN. Vereniging Zonder Winstoogmerk. Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL

BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN. Vereniging Zonder Winstoogmerk. Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL BELGISCHE VERENIGING VAN FARMACEUTISCHE ARTSEN Vereniging Zonder Winstoogmerk Wedrennenlaan 5 bus B1 1050 BRUSSEL Naam STATUTEN Art. 1. De "Belgische Vereniging van Farmaceutische Artsen" (BEVEFA), in

Nadere informatie

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT

TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT TYPES INSTRUMENTEN OVERZICHT Aanbeveling... 2 Advies... 2 Algemeen commentaar... 2 Beleidsdocument... 3 Besluit... 3 Decreet... 3 Europees besluit... 3 Grondwet... 3 Koninklijk besluit... 3 Mededeling...

Nadere informatie

Huishoudelijk reglement van: De Ouderraad van OBS Corantijnschool statutair vastgelegd als: Stichting Ouders van Corantijn (KvK 61552046)

Huishoudelijk reglement van: De Ouderraad van OBS Corantijnschool statutair vastgelegd als: Stichting Ouders van Corantijn (KvK 61552046) Huishoudelijk reglement van: De Ouderraad van OBS Corantijnschool statutair vastgelegd als: Stichting Ouders van Corantijn (KvK 61552046) Onderdeel van: OBS Corantijnschool Corantijnstraat 4 1058 DD Amsterdam

Nadere informatie

Reactie van VNG, IPO en UvW op het voorstel van de Europese Commissie voor een nieuwe aanbestedingsrichtlijn. 15 maart 2012

Reactie van VNG, IPO en UvW op het voorstel van de Europese Commissie voor een nieuwe aanbestedingsrichtlijn. 15 maart 2012 Reactie van VNG, IPO en UvW op het voorstel van de Europese Commissie voor een nieuwe aanbestedingsrichtlijn 15 maart 2012 Reactie van VNG, IPO en UvW op het voorstel van de Europese Commissie voor een

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

TRANSPARANTE EN UNIFORME FISCALITEIT OP DE WAARDE DIE ONDERNEMERS CREËREN VIA HUN VENNOOTSCHAP Anonieme bijdrage

TRANSPARANTE EN UNIFORME FISCALITEIT OP DE WAARDE DIE ONDERNEMERS CREËREN VIA HUN VENNOOTSCHAP Anonieme bijdrage TRANSPARANTE EN UNIFORME FISCALITEIT OP DE WAARDE DIE ONDERNEMERS CREËREN VIA HUN VENNOOTSCHAP Anonieme bijdrage De lage vennootschapsbelasting voor ondernemingen laat bedrijven toe om winst te maken.

Nadere informatie

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?)

Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Werkvel opdracht 16 (Wat hebben politieke partijen met Europa en het klimaat?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie onderzoeken hoe de Nederlandse politieke partijen over de Europese

Nadere informatie

Verenigde Staten van Amerika

Verenigde Staten van Amerika Staten en kiesstelsels Verenigde Staten van Amerika In de dossiers op de website van ProDemos wordt vooral aandacht besteed aan de staatsstructuren en kiesstelsels van Europese landen. Maar vanwege het

Nadere informatie

VRAAGSTELLLING EERSTE HULP BIJ GAS

VRAAGSTELLLING EERSTE HULP BIJ GAS VRAAGSTELLLING EERSTE HULP BIJ GAS Eerste Hulp bij Gas Wat doe je als je een gas krijgt? Waar moet je op letten als je gesanctionneerd wordt voor het voeren van sociale actie? Is er beroep mogelijk? Wat

Nadere informatie

Spam en het eigendom van netwerken. Studium Generale TUE - 30 maart 2004 Sjoera Nas, Bits of Freedom - sjoera@bof.nl

Spam en het eigendom van netwerken. Studium Generale TUE - 30 maart 2004 Sjoera Nas, Bits of Freedom - sjoera@bof.nl Spam en het eigendom van netwerken Studium Generale TUE - 30 maart 2004 Sjoera Nas, Bits of Freedom - sjoera@bof.nl Assurancetourix Zijn er grenzen aan de spambestrijding? 1. Anti-spam wetgeving Europa

Nadere informatie

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD

HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD HET BOEKEN MANIFEST LEZEN WAT JE WENST, WANNEER JIJ DAT WENST, IN IEDER DOOR JOU GEWENST FORMAAT. #MYNEXTREAD 2 I Het Boeken Manifest De Europese en Internationale Federatie van Boekhandels (EIBF) vertegenwoordigt

Nadere informatie

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia

INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE. Studie in opdracht van Fevia INSCHATTING VAN DE IMPACT VAN DE KILOMETERHEFFING VOOR VRACHTVERVOER OP DE VOEDINGSINDUSTRIE Studie in opdracht van Fevia Inhoudstafel Algemene context transport voeding Enquête voedingsindustrie Directe

Nadere informatie

6. Het ontstaan van het liberalisme

6. Het ontstaan van het liberalisme 6. Het ontstaan van het liberalisme Mijnheer, als je wilt weten wat ik denk dan heb ik helemaal geen schrik om je te zeggen dat van alle gevoelens de vrijheidsliefde mij de waardigste schijnt. Ik ben vrij:

Nadere informatie

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Geachte leden van de Vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, Aan de leden van de Vaste Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 9 april 2015, Amsterdam Geachte leden van de Vaste commissie voor

Nadere informatie

Niet-binnenlandse handelingen

Niet-binnenlandse handelingen 1 uitvoer (art. 39-42) 2 intracommunautaire handelingen - intracommunautaire verwervingen - intracommunautaire leveringen 3 invoer uitvoer UITVOER wat? levering van goederen met vervoer bestemd voor derdeland

Nadere informatie

Informatie over maatschappijwetenschappen 5 en 6 Vwo Elzendaalcollege 2011-2012. Voorlichting maatschappijwetenschappen 5 en 6 vwo Elzendaalcollege

Informatie over maatschappijwetenschappen 5 en 6 Vwo Elzendaalcollege 2011-2012. Voorlichting maatschappijwetenschappen 5 en 6 vwo Elzendaalcollege Voorlichting maatschappijwetenschappen 5 en 6 vwo Elzendaalcollege 1 Vooraf In het volgende overzicht wordt informatie gegeven over het vak Maatschappijwetenschappen; een nieuw keuzevak in de 5 e en 6

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 ONTWERPVERSLAG over de bescherming van de consumenten, met name minderjarigen, met betrekking tot

Nadere informatie

Reglement van de kringen

Reglement van de kringen Reglement van de kringen Reglement van de kringen, overeenkomstig artikel 66 van de statuten van Rabobank Nederland. Artikel 1 1. Leden van de kring kunnen uitsluitend zijn coöperatieve banken die lid

Nadere informatie

Eerlijker, eenvoudiger, efficiënter

Eerlijker, eenvoudiger, efficiënter Eerlijker, eenvoudiger, efficiënter Naar een nieuw en modern belastingsysteem #jijmaaktmorgen België is uitzonderlijk. Je belast kapitaal niet en je overbelast arbeid. Dat moet je dus herzien. Pascal Saint-Amans

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

Instructie: Quiz EU - Test je kennis!

Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Instructie: Quiz EU - Test je kennis! Korte omschrijving werkvorm De leerlingen worden ingedeeld in teams. Elk team strijdt om de meeste punten. Er zijn kennisvragen en blufvragen. Bij kennisvragen kiest

Nadere informatie

Europese krijtlijnen voor een sociaal federalisme

Europese krijtlijnen voor een sociaal federalisme Europese krijtlijnen voor een sociaal federalisme prof. dr. Herwig VERSCHUEREN Universiteit Antwerpen De Europese context Overzicht De Europese spelers en hun instrumenten De Europese juridische krijtlijnen

Nadere informatie

BEGINSELEN VAN BELGISCH PRIVAATRECHT I. Walter VAN GERVEN

BEGINSELEN VAN BELGISCH PRIVAATRECHT I. Walter VAN GERVEN BEGINSELEN VAN BELGISCH PRIVAATRECHT I Walter VAN GERVEN Professor emeritus K.U.Leuven, U.Tilburg, U.Maastricht Gewezen advocaat-generaal Europees Hof van Justitie Lid van de Koninklijke Vlaamse Academie

Nadere informatie

DE SOCIALE VERKIEZINGEN IN 12 VRAGEN

DE SOCIALE VERKIEZINGEN IN 12 VRAGEN DE SOCIALE VERKIEZINGEN IN 12 VRAGEN Versie december 2015 Content Inleiding... 1 Wanneer vallen de verkiezingen? Wat is een verkiezingskalender?... 2 In welke bedrijven worden verkiezingen gehouden? Wanneer

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen

25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4. Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen 25-01-2015, Jaargang 2, Editie 4 Mario Draghi slaagt voor zijn eerste examen Het is alweer ruim twee jaar geleden, dat Mario Draghi een verdere verdieping van de crisis in Europa afwendde. Hij deed dat

Nadere informatie

Belangenbehartiging in de Europese Unie

Belangenbehartiging in de Europese Unie Belangenbehartiging in de Europese Unie Joost van den Akker LLM, MA 22 april 2014 In 1988 voorspelde de toenmalige voorzitter van de Europese Commissie Jacques Delors dat binnen 10 jaar 80% van de wetgeving

Nadere informatie

Hervorming gereglementeerde spaarrekeningen Veelgestelde vragen

Hervorming gereglementeerde spaarrekeningen Veelgestelde vragen Hervorming gereglementeerde spaarrekeningen Veelgestelde vragen ARGENTA BANK- EN VERZEKERINGSGROEP NV, BELGIËLEI 49-53, 2018 ANTWERPEN 2/12 Colofon Antwerpen, 31 december 2013 Verantwoordelijk uitgever:

Nadere informatie

STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004

STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004 NAAM, ZETEL EN DUUR STATUTEN Van de vereniging: Federatie van Assurantieclubs na statutenwijziging d.d. 13 december 2004 Artikel 1. 1.1. De naam van de vereniging is Federatie van Assurantieclubs. In deze

Nadere informatie

Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen

Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen Schoordijk Instituut Centrum voor wetgevingsvraagstukken Gert-Jan Leenknegt Vrijheid van onderwijs in vijf Europese landen Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de gemeenschappelijke rechtsbeginselen op

Nadere informatie

1. Inleiding. 2. Uitgangspunt

1. Inleiding. 2. Uitgangspunt 1. Inleiding In het geval u overweegt een vakantiewoning aan te kopen gelegen in Parc Les Etoiles wilt u wellicht meer weten over de mogelijke gevolgen voor de belastingheffing met betrekking tot de aankoop

Nadere informatie

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!!

MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! MODULE III BESLISSINGEN NEMEN IN EUROPA? BEST LASTIG!!! De Europese Unie bestaat uit 27 lidstaten. Deze lidstaten hebben allemaal op dezelfde gebieden een aantal taken en macht overgedragen aan de Europese

Nadere informatie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie

Vaak gestelde vragen. over het Hof van Justitie van de Europese Unie Vaak gestelde vragen over het Hof van Justitie van de Europese Unie WAAROM EEN HOF VAN JUSTITIE VAN DE EUROPESE UNIE (HVJ-EU)? Om Europa op te bouwen hebben een aantal staten (thans 28) onderling verdragen

Nadere informatie

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen

Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen Gemeentelijke Raad voor Ontwikkelingssamenwerking GRO..M Mechelen HOOFDSTUK 1: ALGEMENE UITGANGSPUNTEN Art. 1 De GRO..M is de advies- en participatieraad van de stad Mechelen met betrekking tot ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Persconferentie 7 april 2014 REFORMA

Persconferentie 7 april 2014 REFORMA Persconferentie 7 april 2014 REFORMA Nederland heeft in het kader van de dekolonisatiegolf na de tweede wereldoorlog en in afwachting van een oplossing van haar problemen met Indonesië en een meer definitieve

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN

BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN BELEID OP VLAK VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: IN BELGIË EN DAARBUITEN KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS 1. Het landbouwdossier Het feit dat Westerse landbouwproducten de lokale markten in het Zuiden verstoren.

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie