Volledige tekst Nederlandse proefschriften openbaar via Internet Nationale Proefschriftensite gelanceerd In Nederland verschijnen per jaar zo n 2.500 proefschriften; ongeveer 5% van de jaarlijkse wetenschappelijke output. Steeds meer proefschriften zijn ook digitaal beschikbaar. Nu is er de Nationale Proefschriften Site (http://www.darenet.nl/proefschriften) met al meer dan 10.000 digitale proefschriften van alle Nederlandse Universiteiten die door iedereen gratis geraadpleegd kunnen worden. Vanaf 2000 heeft de Universiteitsbibliotheek digitale dissertaties via haar catalogus in het zogenaamde Webdoc project gratis toegankelijk gemaakt. Deze proefschriften zijn nu ook zichtbaar via de Nationale Proefschriften Site. Het is een project binnen DARE, een programma van de Nederlandse universiteiten, NWO en KNAW. In vorige uitgaven van Enter heeft u over dit project kunnen lezen. De Nationale Proefschriften Site is op 13 september tijdens een minisymposium officieel geopend. Rector Magnificus Kees Blom was op die dag een van de sprekers. Reden om met hem nader van gedachten te wisselen over dit initiatief. Goed initiatief Prof. Dr. Kees Blom behartigt als rector de belangen van alle, maar met name ook jonge wetenschappers, en juicht het feit toe dat de toegankelijkheid tot en de zichtbaarheid van proefschriften met de komst van deze site verbeterd wordt. Proefschriften zijn van groot belang voor de ontwikkeling van de wetenschap. Het betreft meestal een neerslag van kwalitatief hoogwaardig onderzoek dat de grenzen van de wetenschap opzoekt en probeert te verleggen. Zichtbaarheid, zonder barrières, voor wetenschap en maatschappij is niet alleen voor de wetenschapper belangrijk, maar ook voor de profilering van onderzoeksinstituten en universiteiten. Door de verbreding van de zichtbaarheid kan het refereren van de publicatie toenemen. Surf maakt veel werk van promotie van het project bij de internationale Internet zoekmachines, zoals Google Wetenschap (Scholar). Omdat de site gerelateerd is aan wetenschappelijk erkende organisaties, worden de publicaties in zoekresultaten prominenter gepresenteerd en dat is een hele goede zaak. Gedrukt en digitaal Professor Blom constateert grote voordelen ten opzichte van de oude situatie waarin proefschriften uitsluitend in gedrukte vorm werden uitgegeven. Nu is de volledige tekst digitaal gemakkelijk en gratis vindbaar. Digitale teksten zijn ook sneller en beter doorzoekbaar, wat de onderzoe- Foto: Erik van t Hullenaar 15
Foto: Annemiek van der Kuil ker veel tijd en moeite bespaart. Toch heeft Kees Blom ook nog aarzelingen. Een onderzoeker wil in vooraanstaande tijdschriften publiceren. De onderzoeksinstituten eisen dat ook. De vraag is hoe dat te combineren is met het vrij op het web plaatsen van onderzoeksresultaten. Professor Blom is van mening dat de gedrukte tekst, naast de digitale belangrijk blijft. Niemand gaat een complete publicatie vanaf een beeldscherm lezen! De tekst wordt dan toch weer, geheel of gedeeltelijk, geprint. Het is daarom belangrijk dat de tekst netjes, handzaam uitgegeven in boekvorm, in ieder geval in de bibliotheek staat. Een boek is wel minder zichtbaar en toegankelijk, vandaar dat beide informatiedragers naast elkaar belangrijk zijn. Dat is ook een van de redenen dat in Nijmegen is besloten de wetenschapper in het promotiereglement niet te verplichten om een digitaal exemplaar aan te leveren. Digitaal of niet, een wetenschapper heeft de plicht voor zijn onderzoek alle relevante bronnen op te sporen. Bij de beoordeling van een publicatie wordt dit nadrukkelijk getoetst. Prof. dr. Kees Blom brengt gedrukte proefschriften naar de digitale omgeving en opent daarmee de Nationale Proefschriftensite Het moment van openbaarmaking moet daarom in overleg met de wetenschapper worden bepaald. De auteur moet er dan wel voor zorgen dat hij het recht behoudt om zijn publicatie, na een redelijke termijn, via het universitaire archief openbaar te maken. Als het volledige pakket aan auteursrechten aan de uitgever wordt overgedragen, blijft de tekst van de publicatie alleen bereikbaar middels een (instellings)abonnement. En dat is jammer, gezien de voordelen van brede zichtbaarheid. Maar als het niet anders kan, gaat de publicatie in een gerenommeerd wetenschappelijk tijdschrift, zoals b.v. Nature of Science, voor. Communicatie Professor Blom is van mening dat er meer werk gemaakt mag worden van de communicatie over de mogelijkheden, maar ook over de problemen, van het direct openbaar maken van wetenschappelijke publicaties via het Internet. Wetenschappers binnen de universiteit zijn vaak te weinig op de hoogte van de verschillende en complexe aspecten van deze materie. Het informeren van onderzoekers en bestuurders binnen onze universiteit hierover is een belangrijke taak voor de universiteitsbibliotheek. Ook is het van belang dat de auteursrechtenkwestie met de uitgevers besproken wordt. Ook hierin moet de universiteitsbibliotheek haar rol nemen. De bibliotheek zal de opbouw en het beheer van het digitale archief moeten faciliteren ten dienste van onderwijs en onderzoek, net zoals dat (nog) gebeurt voor gedrukte publicaties. Vanwege die nadrukkelijke rol en het belang voor de toekomstige wetenschappelijke informatievoorziening heeft het College van Bestuur onlangs besloten voor het opbouwen van het digitale archief van de Radboud Universiteit extra middelen toe te kennen. Wilt u ook graag de volledige tekst van uw proefschrift gratis publiek toegankelijk maken, neem dan contact op met de bibliotheek: dare@ubn.ru.nl. Ook voor vragen of meer informatie over dit en andere DARE-projecten kunt u hier terecht. Digitaal archief Digitale archiefvorming, in eigen beheer door de universiteit, is voor de toekomstige beschikbaarheid en het gebruiksgemak van groot belang. Een verplichting voor aanlevering voor digitale archiefvorming hoeft volgens professor Blom geen probleem te zijn, mits daaraan geen automatisme voor openbaarmaking is gekoppeld. Het wetenschappelijke belang van de auteur mag niet in geding komen. Dat kan gebeuren als de teksten van dissertaties te vroeg openbaar op het Internet komen. Wetenschappelijke uitgevers hebben dan minder belang bij het publiceren van onderdelen uit de dissertaties in gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften of als monografie. Voor de carrière van beginnende wetenschappers en voor de Radboud Universiteit is het van eminent belang dat hierin geen blokkades worden opgeworpen. Website over auteursrecht De volledige overdracht van het auteursrecht aan commerciële uitgevers door wetenschappelijke auteurs bemoeilijkt het vinden van en de toegang tot hun elektronische publicaties. Stichting Surf, de samenwerkingsorganisatie van het Hoger Onderwijs, initieert en coördineert activiteiten die erop gericht zijn auteurs hiervan bewust te maken en beter voor te lichten over Copyright Management. Het is belangrijk dat de Nederlandse universiteiten gezamenlijk beleid ontwikkelen op het gebied van auteursrecht. Als onderdeel van het DARE-project heeft de Stichting Surf daarom een website http://www.surf.nl/copyright/ ingericht waarop informatie te vinden is over veel aspecten van auteursrecht. 16
Conferentie van Nederlandse en Duitse bibliothecarissen in Nijmegen Dr. Jeroen Winkels, vice-voorzitter van het College van Bestuur, opent de conferentie foto: Eefje Stapper Op 22 en 23 juni 2006 vond er in de Universiteitsbibliotheek Nijmegen een conferentie plaats van de bibliothecarissen van Nederlandse universiteiten, de Koninklijke Bibliotheek en Duitse collega's van de Arbeitsgemeinschaft der Universitätsbibliotheken Nordrhein-Westfalen. Thema's waren open access en institutionele repositories en personeelsontwikkeling in wetenschappelijke bibliotheken. Open access en institutionele repositories Hans Geleijnse van de Universiteit van Tilburg sprak over open access tot institutionele repositories. Hierin wordt in Nederland in het zogenaamde DARE programma van SURF veel geïnvesteerd door de wetenschappelijke bibliotheken. Alle universiteiten beschikken over een repository die bestemd is voor de wetenschappelijke output van de eigen instelling en deze zijn met elkaar verbonden in een lande- lijk netwerk (DAREnet; www.darenet.nl/). Wat dit betreft loopt Nederland voor op Duitsland. Geleijnse benadrukte dat het noodzakelijk is dat wetenschappelijke auteurs overtuigd raken van de voordelen van het aanleveren van materiaal aan de repositories. In dit kader benadrukte hij dat de bibliotheken voor de metadata moeten zorgen voor de ontsluiting van het materiaal in de repositories, dat zij op basis van dit materiaal diensten moeten ontwikkelen zoals dynamische publicatielijsten, 17
dat door de Koninklijke Bibliotheek permanente opslag van dit materiaal geregeld is in het zogenaamde e- depot, dat in de repositories niet alleen publicaties, maar ook onderzoeksdata opgeslagen kunnen worden. Als problemen signaleerde hij: copyright. Niet alle uitgevers staan opname van de uiteindelijke gepubliceerde versie van een artikel in een repository toe. Opname van de versie die wordt ingediend na de laatste fase van het review proces, wordt meestal wel toegestaan versie beheer prestige; draagt opname van een publicatie in de repository bij aan het prestige van de onderzoeker/onderzoeksgroep? middelen die nodig zijn voor het functioneren van de repositories Personeelsontwikkeling in wetenschappelijke bibliotheken Het probleem dat hier op tafel lag, kan als volgt omschreven worden: de medewerkers in wetenschappelijke bibliotheken vergrijzen, aantrekken van nieuw personeel is meestal geen reële optie, en er liggen ondertussen wel grote uitdagingen door ontwikkelingen in Internet en digitalisering. Graham Jefcoate, de bibliothecaris van de Radboud Universiteit, omschreef het probleem als volgt: "Does this mean that libraries must make revolutionary changes with a workforce of greying, inflexible, introverted bookworms?" Gelukkig nodigde Graham zijn publiek direct hierna uit dit soort clichés over oudere werknemers los te laten en beter te kijken naar de kansen die deze bieden. Zij zijn vaak goed gemotiveerd en productief. Voor de leiding van de bibliotheek ligt er wel een uitdaging deze categorie werknemers binnenboord te brengen en te houden. De gastheer, Graham Jefcoate, spreekt over de oudere werknemer Personeelsontwikkeling lijkt een belangrijk onderwerp in deze situatie, maar er was ook scepsis hierover: mensen veranderen niet altijd makkelijk. Conferentieverslag Een uitgebreid conferentieverslag vindt u op de website van het samenwerkingsverband van de Nederlandse universiteitsbibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek (UKB) via de URL: http://www.ukb.nl/ukbnrw2006/report.htm foto: Eefje Stapper Betaling met pinpas In de bibliotheken van de RU kan men vanaf 1 augustus 2006 ook betalen met pinpas. Voor bedragen onder de 5 euro wordt 0,10 euro transactiekosten berekend. Verder kan men betalen met chipper. In de Centrale Bibliotheek (Erasmuslaan 36) is ook contante betaling mogelijk. 18
Endnote: nieuwe versie en thuisgebruik Endnote is een softwareprogramma dat vooral gebruikt wordt voor opslag en beheer van literatuurreferenties en de opmaak daarvan in manuscripten volgens bibliografische stijlen. Tijdens het vervaardigen van manuscripten in Word of andere tekstverwerkers is Endnote beschikbaar om bronvermeldingen in tekst en referentielijst of notenapparaat te verzorgen. Van Endnote is een nieuwe versie verschenen en de licentie is uitgebreid. Endnote versie X (10) Voor Windows en MacIntosh is versie X (10) van Endnote beschikbaar gekomen. Nieuw in versie X: Makkelijke manier om PDF files te koppelen aan literatuurbeschrijvingen Mogelijkheid om lege velden in een literatuurbeschrijving niet te tonen licentie geldt alleen voor medewerkers. Gebruik is toegestaan op werkplekken op de RU Nijmegen en de licentie is nu ook uitgebreid tot thuisgebruik op een eigen PC. Nadere informatie Meer informatie vindt u op de website van de bibliotheek (www.ru.nl/ubn/) onder Diensten Endnote. Verkrijgbaarheid en licentie Voor medewerkers van de Radboud Universiteit Nijmegen is het programma verkrijgbaar bij het UCI voor 10,-. De Nieuwe zoeksystemen en elektronische publicaties Onderstaande systemen treft u aan in de rubrieken "Zoeksystemen" en/of "Volledige teksten" in de website van de bibliotheken van de Radboud Universiteit Nijmegen (www.ru.nl/ubn/). Raadpleging is voorbehouden aan studenten en medewerkers van de Radboud Universiteit tenzij anders aangegeven. Binnen het RU-domein (campus, VPN, inbel@ru) krijgen zij direct toegang. Buiten dit domein kan men inloggen: studenten met studentnummer en kiss-wachtwoord, medewerkers met personeelsnummer en het officiële RU-wachtwoord of het wachtwoord voor het UMCN- netwerk. DAREnet en Nationale Proefschriftensite In DAREnet zijn de institutionele repositories van de Nederlandse universiteiten en KNAW en NWO doorzoekbaar en zijn de daarin opgeslagen publicaties in elektronische vorm beschikbaar. Via de Nationale Proefschriftensite (een onderdeel van DAREnet) zijn meer dan 10.000 Nederlandse proefschriften in elektronische vorm beschikbaar. Beide bestanden zijn vrij toegankelijk. AnnualReports.info In deze database zijn de jaarverslagen van Nederlandse organisaties en de 5.000 grootste internationale onderne- mingen doorzoekbaar en in elektronische vorm beschikbaar. Bevat de jaarverslagen zelf en prospectussen, financiële spreadsheets en dergelijke. NDFR (Nederlandse Documentatie Fiscaal Recht) NDFR is een naslagwerk waarin becommentarieerd informatie wordt gegeven over Nederlands fiscaal recht (wetgeving, jurisprudentie en regelgeving). Bevat ook informatie over de fiscale historie, voor zover die ook voor de hedendaagse praktijk van belang is. 19