DE GETEMDE PUBER JOHAN KOPPENOL
DE GETEMDE PUBER. WIJZE RAAD VOOR MEISJES VAN JACOB CATS Opzet presentatie: - Onderzoek, opzet en vorderingen Cats-biografie Benadering: cultuur en literatuur - Maechden-plicht (1618) en de mogelijkheden deze tekst te benutten in het onderwijs 2
DE POLDERAAR EEN NIEUWE BIOGRAFIE
JACOB CATS (1577-1660) 4 Faculteit der Geesteswetenschappen
POLDEREN: CATS ALS LANDWINNER - Actief in Zeeuws-Vlaanderen (1612-1621) - Actief in Engeland (1628-1632) - Aanleg Sorghvliet ( Catshuis ) bij Den Haag (1650-1660) 5 Faculteit der Geesteswetenschappen
Catshoeve bij Groede, ca. 1920?
Nieuwe vondsten in Leidse UB, 2015
Hatfield Chase en Axholme Isle
Hatfield Chase
Finningley
Sorghvliet
Cultuurhistorie -Cats benaderd vanuit een cultuurhistorisch perspectief -Ook de rol van de literatuur bezien als cultureel fenomeen
MAECHDEN-PLICHT IN GESPREK MET JONGEREN
Jacob Cats, 1618
Jacob Cats Maechden-plicht ofte ampt der ionkvrouwen, in eerbaer liefde, aen-ghewesen door sinnebeelden. OFFICIVM Puellarum, in castis Amoribus, Emblemate expressum. TOT MIDDELBURGH, Ghedruckt by Hans vander Hellen, wonende op de Merct in de fransche Galeye. 1618. DBNL: e-book en PDF van de tekst: http://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=cats001maec01
Opbouw boek - Embleembundel, 44 emblemen, plus uitgebreid voor- en nawerk - Prenten van Adriaen van de Venne - Meertalig: Nederlands, Latijn, Frans - Dialoog tussen Phyllis, een trouwlustig meisje, en Anna, een wijze oudere vrouw (mogelijk stond Anna Roemers model)
Het maagden-wapen
Cats de zedenmeester - Populariteit - Aantrekkelijk uitgevoerde bundels - Cats was populairder en mogelijk invloedrijker dan gereformeerde pedagogen - Oorzaak? - Polderen : gesprek, de Nederlandse jeugd
Een paar voorbeelden: Maechden-plicht, embleem 33-36
Anna NOch voughtet qualijck onsen staet Gheduerich drillen achter straet; Ten is een maeght oock niet gheraen Veel in de deur of vensters staen. Jn maeltijt, bruyloft, spel of feest, Altijt te zijn een van de meest', Of vvel na Domburgh veel ghery, En daer te sluypen aen d'een zy, Al sonder yemant van ontsicht, My dunckt dat staet al vvat te licht. Den ouden Meester van de min Is in dit stuck van and'ren sin, En vvilt dat sijne Maghet sal Gheduerich trip'len over al; Maer, laet hem seggen vvat hy vvil, Het vought een maeght te vvesen stil. Dus, vvildy zijn van goeden lof, Soo blijft in huys, hout daer u hof: En vvacht tot ghy daer vvert gesocht, VVaer' meest gheveylt, vvert minst vercocht.
Het is een spreeck-vvoort over al, De beste koeyen vintm' op stal. En, 't Schaep dat door de Doornen gaet, Gestaegh yet van sijn vvolle laet.
Phyllis WIe heefter doch soo harden vvet Ons maegden tot een dvvanc gheset? Jst niet veel beter datmen siet VVat datter hier en daer gheschiet, Dan datmen sit in huys en suft, En laet verroesten sijn vernuft? Hoe! sal dan noch een houbaer maeght Met t'huys te blijven zijn gheplaeght? Jst niet ghenoegh in school ghevveest, De school-vrou, en haer plack gevreest? Laet doch een maecht vvat vroylijck zijn, VVant haer genaect doch nieuvve pijn, De sorgh' vant huys, den dvvanck des mans, En alle jaer een kint bycans. Dat yemant binde slaef of beest, Maer niet der vrouvven eelen geest:
Phyllis DEnckt dattet met de meyskens gaet, Als met Carstaingen, diemen braet, VVaneermen die vvat opens gheeft, Dan isset datme'r deegh van heeft; Men draeghtse dan heel van den heert, Tot op de tafel van den vveert;
Anna DEn vrouvven-dvvanck houd' ick voor quaet, En vveet dat sluyten niet en baet, VVant is een vrou eerbaer en goet, Het sluyten is ten overvloet; En ist misschen een lichte schuyt, Soo ist verloren vvatmen sluyt. Dan vvy zijn in een lant (God danck) Daer niet en is dees vrouvven-dwanc. Laet ons maer zijn niet al te vry, Dat ons dit voor-recht blijve by.
Cats op school? Cultuurhistorische benadering: - Confrontatie met andere / latere teksten (suggesties: Wolff & Deken, Sara Burgerhart, briefnr. 53, tot en met moderne teksten als Onno te Rijdt, De navel van Chiara p. 38-41 of Christiaan Weijts, Art. 285b, p. 52-56 (vergelijken, omschrijven, actualiseren) - Aandacht voor veranderende rol literatuur van didactiek naar spiegel - Gender (omschrijf-opdrachten), multiculturele samenleving: Maechden-plicht en opvattingen islam