Wat drijft MKB-ondernemers?

Wat drijft MKB-ondernemers? Ontwikkeling doelstellingen 2004-2013

ISBN : 978-90-371-1109-5 Rapportnummer : A201403 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia BV Panteia BV Bredewater 26 P.o. box 7001 2715 CA Zoetermeer 2701 AA Zoetermeer 079 322 22 00 The Netherlands www.panteia.nl +31 79 322 22 00 Sjaak Vendrig Zoetermeer, december 2013 Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: www.ondernemerschap.nl De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave 1 Doelstellingen van het starten van een onderneming 5 2 Doelstellingen van een onderneming 7 2.1 Beeld doelstellingen van MKB-ondernemers 7 2.2 Doelstellingen van MKB-ondernemers naar sector 10 2.3 Doelstellingen van MKB-ondernemers naar grootteklasse 14 3

MKB-ondernemers hebben verschillende motieven om te kiezen voor het ondernemerschap, variërend van de wens om eigen baas te zijn tot het benutten van een gat in de markt. Eenmaal ondernemer zijnde, zijn er andere doelstellingen die prioriteren, bijvoorbeeld winst maken of het. Met behulp van de data van het MKB Beleidspanel 1 over de laatste tien jaar is in deze minirapportage onderzocht wat MKB-ondernemers drijft. Daaruit komt naar voren dat de continuïteit van de eigen onderneming de belangrijkste doelstelling is. Belangrijker dan bijvoorbeeld het. Het belang van de doelstelling continuïteit is sinds het begin van de huidige financieel-economische crisis, in 2008, duidelijk toegenomen. Daaruit kan geconcludeerd worden dat MKB-ondernemers steeds meer waarde zijn gaan hechten aan het voortbestaan van de eigen onderneming. Anders geformuleerd: MKB-bedrijven zijn meer bezig met overleven, break-even draaien of het verlies beperken (continuïteit en ) dan met 'het of het. 1 Dit MKB beleidspanel bestaat vanaf 1998 en meet drie keer per jaar de mening van ondernemers in het midden- en klein over actuele beleidsonderwerpen. Naast deze beleidsgerelateerde gegevens, worden van de panelleden ook basiskenmerken verzameld. (De vraag welke doelstelling zij voor hun het belangrijkste vinden, is daar een van.) Dit biedt dan de mogelijkheid meningen van ondernemers te verbijzonderen naar skenmerken. Zie verder www.ondernemerschap.nl. 4

1 Doelstellingen van het starten van een onderneming Hoewel het merendeel van de Nederlandse beroepsbevolking in loondienst werkt, geldt ondernemerschap voor menigeen als een ideaal. Ondernemerschap staat voor vrijheid, zelfredzaamheid, zelfontplooiing en vaak ook - hoewel in veel gevallen ten onrechte - voor succes en rijkdom. In 2008 was iets meer dan vijf procent van de Nederlandse bevolking bezig met het opzetten van een eigen of had dat recent gedaan 2. De beweegredenen waarom mensen ervoor kiezen om zelfstandig ondernemer te worden, zijn divers 3. Deze redenen kunnen een positieve (pull) en een negatieve (push) grondslag hebben 4, zoals: Positief/pullfactoren: uitdaging; wens om eigen baas te zijn (). Om bijvoorbeeld de werkzaamheden te doen die het prettigste zijn om uit te voeren; om zelf de eigen dagindeling te kunnen bepalen en zelf het inkomen te verdienen; de wens om voor eigen risico en rekening specifieke werkzaamheden te verrichten, bijvoorbeeld vanuit een studie, hobby of het zien van een gat in de markt; meer waardering te willen zien voor de resultaten van de eigen werkzaamheden als zelfstandig ondernemer dan in loondienst; een natuurlijke drang die van oudsher bestaat, omdat men in het zelfstandig ondernemerschap is opgegroeid; de aanwezigheid van (financiële en/of economische) mogelijkheden die de wens om een eigen onderneming te starten mogelijk maken; betere mogelijkheden om zorg voor het gezin en arbeid te combineren; mogelijkheid om meer (en sneller) geld te verdienen dan in loondienst. Negatief/pushfactoren ontevredenheid over de baan in loondienst (inhoudelijk of als gevolg van een meningsverschil met de werkgever; werknemers die na ontslag geen nieuwe baan kunnen vinden; dreigende werkloosheid met de inschatting dat na ontslag geen nieuwe baan gevonden kan worden. Volgens de Kamer van Koophandel Nederland hebben in Nederland 150.263 personen in 2013 een onderneming gestart. Dit zijn er 16.998 meer dan in 2012, een toename van 13% 5. Het gaat vooral om starters in de dienstensector. In 2007 was 46% van alle startende ondernemers actief binnen deze sector, in 2013 is dat 63%. De bouwsector is goed voor 9% van de starters; vijf jaar geleden was dat aandeel overigens nog. Het aandeel zzp ers binnen de totale groep starters is vanaf 2005 flink gestegen. Waar in 2005 nog 84% van de starters als zzp er kon worden aangemerkt, is dit in 2013 gestegen tot 94%. 2 Drs. G. Brummelkamp, Startende Ondernemers, EIM, februari 2011. Zie daarvoor www.ondernemerschap.nl. 3 Drs. A. Bruins, Van baan naar eigen baas, EIM, juli 2009, pag. 4-5. Zie daarvoor www.ondernemerschap.nl. 4 drs. A. Bruins, drs. P.J.M. Vroonhof, drs. N.E. de Vries, Ambities en vermogensopbouw zzp ers, Panteia,juni 2013 en drs. A. Bruins, Parttime van Start, EIM. September 2009. Zie daarvoor www.ondernemerschap.nl. 5 Zie Startersprofiel 2013, Kamers van Koophandel Nederland, januari 2014. 5

Invloed financieel -economische crisis Volgens de Kamer is er door de crisis veel behoefte om een alternatief te zoeken voor een vaste baan. In 2013 zijn veel bedrijven failliet gegaan en hebben veel ontslagen plaatsgevonden. Mede ingegeven door de lage drempels om een eigen onderneming te starten, heeft dit geresulteerd in een toename van het aantal inschrijvingen. Een illustratief voorbeeld zijn de werknemers van grote, failliet verklaarde bouwbedrijven die massaal als zzp er aan de slag gaan. Daarnaast zijn er steeds meer bedrijven die het personeel meer flexibel willen inzetten en om die reden hun medewerkers adviseren om zich als zelfstandige te vestigen om die vervolgens weer in te huren. Ook komt het voor dat bouwbedrijven zich failliet laten verklaren om zo hun vaste personeelsleden in aantal te doen krimpen. Na zo'n faillissement maken ze geregeld een doorstart met zelfstandigen (zzp'ers), waardoor ze lagere kosten hebben 6. 6 Zie bijvoorbeeld het artikel Bouwers lozen personeel door 'foute faillissementen' in het Algemeen Dagblad van 16 oktober 2012. 6

2 Doelstellingen van een onderneming De in het vorige hoofdstuk genoemde beweegredenen(positief/pull en negatief/push) zijn persoonlijke motieven om met een onderneming te beginnen. Eenmaal begonnen als zelfstandig ondernemer stellen zij andere (s)doelstellingen om de persoonlijke startmotieven in de praktijk te verwezenlijken; ook op langere termijn! Deze doelstellingen zijn: 1. ; 2. ; 3. ; 4. continuïteit. Op basis van de data van het MKB Beleidspanel 7 is onderzocht welke van de bovenstaande doelstellingen MKB-ondernemers voor hun het belangrijkste vinden. Niet alleen voor het jaar 2013, maar ook voor de afgelopen tien jaar. Daarbij is nagegaan of de rangorde van die doelstellingen in die jaren is veranderd. 8. 2.1 Beeld doelstellingen van MKB-ondernemers Beeld in 2013 In 2013 is de de belangrijkste doelstelling van de MKBondernemer. De doelstelling volgt op enige afstand, gevolgd door het en. Na het noemen van de doelstelling die MKB-ondernemers het belangrijkste vinden, konden zij een tweede doelstelling noemen. In de rangorde van the second best - doelstelling die daaruit is vastgesteld, blijkt het de belangrijkste te zijn, gevolgd door de, en realiseren van groei. (Zie tabel 2.1) tabel 2.1 Doelstelling die MKB-ondernemingen het belangrijkste vinden voor hun, 2013 Doelstelling Als eerste genoemd Als second best genoemd Aandeel (%) 59 24,6 20,2 23,1 13,7 38,5 7,1 13,5 100 100 Bron: MKB-beleidspanel, 2e meting 2013, Panteia Zoetermeer. Beeld gedurende de laatste 10 jaar Het beeld van 2013 is gedurende de laatste tien jaar hetzelfde gebleven. Dat wil zeggen dat over de jaren heen de voor MKB-ondernemers als eerste genoemd wordt en verreweg de belangrijkste doelstelling is. Ook de twee doelstellingen die daarna als belangrijkste zijn genoemd, zijn dezelfde: 7 Zie voetnoot 1 op de vorige bladzijde. 8 Het betreft de periode 2004-2013. Echter, in het jaar 2008 zijn aan de deelnemers van het MKB-panel geen vragen gesteld over de doelstellingen van het. De onderzoeksresultaten van dat jaar zijn via extrapolatie van 2007 naar 2009 verkregen. 7

en het. Wel wisselen zij in de rangorde soms van positie, met name in de jaren 2004 2008. Na als eerste doelstelling de genoemd te hebben, blijken de meeste MKB-ondernemers de afgelopen 10 jaar als second best 'het maken van winst het vaakst te noemen. Zelfstandigheid en de volgen op enige afstand. Doelstellingen worden beïnvloed door de conjunctuur Zoals in figuur 2.1 te zien is, blijkt 2008 een bepalend jaar te zijn. Binnen de doelstellingen die MKB-ondernemers als eerste hebben genoemd, neemt het aandeel van de in 2008 sterk toe. In mindere mate geldt dat voor de. Daarentegen daalt het aandeel van. Zoals bekend, is 2008 het eerste jaar van de huidige financieel-economische crisis en uit figuur 2.1 is af te leiden dat onder invloed van die crisis MKB-ondernemers hun belangrijkste doelstellingen wijzigen. Het voortbestaan van hun (continuïteit en ) wordt belangrijker gevonden dan het of het. Of anders geformuleerd: MKB-bedrijven zijn meer bezig met overleven, break-even draaien of het verlies beperken (continuïteit en ) dan met het of het. (Zie figuur 2.1) De relatie tussen continuïteit en de economische crisis komt ook in andere onderzoeken naar voren. Zo betoogt Wiebe Zijlstra in een artikel op www.zbc.nu 9 dat continuïteit in deze tijd van recessie en gebrek aan vertrouwen belangrijker zijn dan ooit. Niet alleen vanuit de ondernemer bezien, maar ook vanuit het bedienen van de klant is dat van belang. Klanten willen weten hoe de ondernemer ervoor zorgt dat een calamiteit de continuïteit van de onderneming niet in gevaar brengt. Immers, als de onderneming zou omvallen, dan hebben de klanten een probleem. Zij krijgen niet waarop ze hebben gerekend. ING heeft in april 2013 onderzoek gedaan naar de strategie en kansen in het familie 10. Daaruit blijkt dat mede onder invloed van de economische crisis de over generaties heen als belangrijker wordt ervaren dan vermogensopbouw voor de volgende generatie. Klantloyaliteit en langetermijnfocus worden daarbij als de belangrijkste succesfactoren gezien. 9 Zie: http://www.zbc.nu/security/business-continuity-plan-security/plan-scontinuiteit-mkb-wat-waaromen-hoe, maart 2011. 10 Strategie en kansen in het familie, Katinka Jongkind, ING Economisch Bureau, april 2013. 8

figuur 2.1 Doelstellingen die MKB-ondernemingen het belangrijkste vinden voor hun en als eerste noemen, 2004-2013, in procenten. Bron: MKB Beleidspanel, metingen 2004-2013, Panteia Zoetermeer. Ook bij de doelstellingen die ondernemers als second best hebben genoemd, is de invloed van de conjunctuur zichtbaar, zij het in mindere mate als bij de eerst genoemde doelstelling. Na de als belangrijkste en eerstgenoemde doelstelling is het als second best de belangrijkste doelstelling. Dat is gedurende de laatste 10 jaren zo, zij het dat deze de laatste jaren wat afgevlakt is en vervolgens in een daling is omgebogen ten faveure van en de. Ook hier is (enigszins) te zien dat MKB-bedrijven meer bezig zijn met overleven, break-even draaien of het verlies beperken (continuïteit en ) dan met 'het of het. (Zie figuur 2.2) 9

figuur 2.2 Doelstellingen die MKB-ondernemingen het belangrijkste vinden voor hun en als tweede noemen, 2004-2013, in procenten. Bron: MKB Beleidspanel, metingen 2004-2013, Panteia Zoetermeer. 2.2 Doelstellingen van MKB-ondernemers naar sector Het generieke beeld voor alle MKB-ondernemingen is min of meer hetzelfde als voor de sectoren. Binnen elke sector is de de belangrijkste doelstelling van de MKB-ondernemer. De doelstellingen het maken van winst en volgen op enige afstand. Het beeld van de doelstelling die MKB-ondernemers als second best hebben genoemd is per sector wat grilliger, maar ook in overeenstemming met het generieke beeld. Het is dan het meest genoemd. Zelfstandigheid en de continuïteit van het volgen. (Zie figuur 2.3) 10

figuur 2.3 Doelstellingen die MKB-ondernemingen het belangrijkste en het een na belangrijkste vinden voor hun, per sector, 2004-2013 11, in procenten. Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Industrie Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Industrie 7 7 6 6 5 5 4 4 1 1 Industrie Industrie Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Bouw Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Bouw 7 7 6 6 5 5 4 4 1 1 Bouw Bouw Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Handel Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Handel 7 7 6 6 5 5 4 4 1 1 Handel Handel Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Horeca Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Horeca 7 7 6 6 5 5 4 4 1 1 Horeca Horeca 11 Van enkele sectoren waren er in 2005 geen waarnemingen (bijvoorbeeld de Horeca en de Financiële Diensten. De onderzoeksresultaten van dat jaar zijn via extrapolatie van 2004 naar 2006 verkregen. 11

Vervolg figuur 2.3 Doelstellingen die MKB-ondernemingen het belangrijkste en het een na belangrijkste vinden voor hun, per sector, 2004-2013 12, in procenten. Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Vervoer Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Vervoer 8 8 7 7 6 5 4 6 5 4 1 1 Vervoer Vervoer Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Financiële Diensten Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Financiële Diensten 8 8 7 7 6 5 4 6 5 4 1 1 Financiële Diensten Financiële Diensten Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Zakelijke Diensten Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Zakelijke Diensten 8 8 7 7 6 5 4 6 5 4 1 1 Zakelijke Diensten Zakelijke Diensten Doelstelling 1 MKB-Ondernemer Overige Diensten Doelstelling 2 MKB-Ondernemer Overige Diensten 8 8 7 7 6 5 4 6 5 4 1 1 Overige Diensten Overige Diensten Bron: MKB Beleidspanel, metingen 2004-2013, Panteia Zoetermeer. 12 Van enkele sectoren waren er in 2005 geen waarnemingen (bijvoorbeeld de Horeca en de Financiële Diensten. De onderzoeksresultaten van dat jaar zijn via extrapolatie van 2004 naar 2006 verkregen. 12

Vanuit het generieke beeld is af te leiden dat sinds het begin van de huidige financieeleconomische crisis (2008) de doelstelling continuïteit voor MKB-ondernemers steeds belangrijker is geworden. De specificatie van de doelstellingen naar sectoren ondersteunt deze gevolgtrekking. Volgens de publicatie Kleinschalig Ondernemen 2013 13 zijn het vooral de bouw, de detailhandel, de autosector, de transportsector en, in mindere mate, de horeca die lijden onder de economische crisis. (Zie tabel 2.2). tabel 2.2 Stemming* onder ondernemers in het MKB naar sector, na eerste kwartaal 2013 Sector stemming onder ondernemers** Industrie + Bouw -- Groothandel = Detailhandel -- Autosector -- Horeca - Transport -- Informatie en communicatie + Financiële en zakelijke diensten = Persoonlijke diensten = * De stemming onder MKB-ondernemers is gemeten aan de hand van vijf indicatoren: vertrouwen in de economie, vertrouwen in het economische beleid, omzetverwachting, winstverwachting en werkgelegenheidsverwachting. ** Plus- en mintekens duiden erop of ondernemers in de betreffende sector een meer of minder dan gemiddeld vertrouwen hebben ten opzichte van ondernemers in het gehele MKB. ++ ruim bovengemiddeld vertrouwen + bovengemiddeld vertrouwen = gemiddeld vertrouwen - beneden gemiddeld vertrouwen ruim beneden gemiddeld vertrouwen Bron: MKB-beleidspanel, 2e meting 2013, Panteia Zoetermeer. In figuur 2.3 is te zien dat het aandeel van de sinds 2008 sterk is toegenomen in de sectoren waarbij de stemming onder ondernemers gelijk is aan of lager is dan het gemiddeld vertrouwen. Het gaat daarbij vooral om sectoren die sterk afhankelijk zijn van consumentenbestedingen: de detailhandel, autosector (opgenomen in handel ) en de horeca. Daarnaast is de stemming onder de MKB - ondernemers in de bouw en de transportsector (opgenomen in vervoer ) ruim beneden het gemiddeld vertrouwen. Het aandeel van de in de sectoren die gericht zijn op het buitenland (en het meest optimistisch zijn), is naar verhouding gedaald dan wel gestabiliseerd. Het gaat dan vooral om ondernemers in de industrie en ondernemers in de communicatiesector (opgenomen in zakelijke diensten ). 13 Kleinschalig Ondernemen 2013 - Structuur en ontwikkeling van het Nederlandse MKB, Panteia juni 2013. (Zie www.ondernemerschap.nl.) 13

2.3 Doelstellingen van MKB-ondernemers naar grootteklasse Vooral voor het klein is het beeld van de doelstellingen per grootteklasse grosso modo gelijk aan het generieke beeld. Voor de betreffende ondernemers is de de belangrijkste doelstelling, gevolgd door, het en. Het generieke beeld is ook zichtbaar in het beeld van de doelstellingen die MKBondernemers als second best hebben genoemd. Het vinden zij het belangrijkste; en de volgen. (Zie figuur 2.4) figuur 2.4 Doelstellingen die MKB-ondernemingen het belangrijkste en het een na belangrijkste vinden voor hun, per grootteklasse, 2004-2013, in procenten. Doelstelling 1 MKB-Ondernemer 1-9 werkzame personen Doelstelling 2 MKB-Ondernemer 1-9 werkzame personen 10 10 9 9 8 8 7 6 5 7 6 5 4 4 1 1 1-9 wp 1-9 wp Doelstelling 1 MKB-Ondernemer 10-49 werkzame personen Doelstelling 2 MKB-Ondernemer 10-49 werkzame personen 10 10 9 9 8 8 7 6 5 7 6 5 4 4 1 1 10-49 wp 10-49 wp Doelstelling 1 MKB-Ondernemer 50-249 werkzame personen Doelstelling 2 MKB-Ondernemer 50-249 werkzame personen 10 10 9 9 8 8 7 6 5 7 6 5 4 4 1 1 50-249 wp 50-249 wp Bron: MKB Beleidspanel, metingen 2004-2013, Panteia Zoetermeer. 14

De resultaten van het Programma MKB en Ondernemerschap worden in twee reeksen gepubliceerd, te weten: Research Reports en Publieksrapportages. De meest recente rapporten staan (downloadable) op: www.ondernemerschap.nl. Recente Publieksrapportages A201374 7-1-2014 MKB Rating: Smaakt naar meer, onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven A201373 7-1-2014 Vertrouwen in eigen keldert: ondernemersvertrouwen door de jaren heen A201370 19-12-2013 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 A201369 23-12-2013 Ondernemen in de horecasector 2013 A201368 23-12-2013 Ondernemen in de groothandelsector 2013 A201367 23-12-2013 Ondernemen in de overige dienstverlening 2013 A201366 23-12-2013 Ondernemen in de bouwsector 2013 A201365 23-12-2013 Ondernemen in de transportsector 2013 A201364 23-12-2013 Ondernemen in de autosector 2013 A201363 19-12-2013 Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB A201362 23-12-2013 Ondernemen in de zakelijke dienstverlening 2013 A201361 23-12-2013 Ondernemen in de metaalelektro 2013 A201360 23-12-2013 Ondernemen in de voedings- en genotmiddelenindustrie 2013 A201359 23-12-2013 Ondernemen in de detailhandel 2013 A201358 17-12-2013 De grijze ondernemer. Internationale vergelijking van de grijze ondernemer A201355 10-12-2013 Opleiding en scholing van zzp ers Resultaten zzp-panel meting I van 2013 A201354 26-11-2013 Internationale benchmark ondernemerschap 2013. Tabellenboek A201353 19-11-2013 Topsectoren: beeld en ontwikkeling. Update oktober 2013 A201351 21-11-2013 Innovatie en internationalisering in het MKB A201350 12-11-2013 Innovatie in het MKB, ontwikkelingen in de periode 2002-2013 A201349 31-10-2013 Fulfilment van online verkoop A201348 15-10-2013 De overheid als klant van het MKB A201347 26-09-2013 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 A201346 08-10-2013 De innovativiteit van het MKB in 2013 A201345 19-09-2013 Monitor buitenlandse investeringen MKB A201344 14-11-2013 Sectorale veranderingen in de Nederlandse economie A201343 03-04-2013 Geen vertrouwen ondernemers in het economische beleid - Najaar 2013 A201342 12-09-2013 Verschillen tussen uitzendondernemingen A201341 17-10-2013 Economische effecten verlaging van de administratieve lasten voor het sleven A201340 19-08-2013 Exportindex MKB. Ontwikkelingen 2008-2011 A201339 22-08-2013 Topsectoren: beeld en ontwikkeling. Update augustus 2013 A201338 12-09-2013 Bedrijfsfinanciering: zó kan het ook! A201337 03-09-2013 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 15

A201336 27-11-2013 Inkomens Zelfstandigen 2012 A201335 01-07-2013 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2013 en 2014 Update juni A201334 15-07-2013 De rol van sociale media bij innovatie door zzp ers A201333 02-07-2013 Topsectoren in beeld. Internationale oriëntatie topsectoren A201332 02-07-2013 Topsectorenpanel. Methodologische verantwoording A201331 04-07-2013 Calimero creativiteit: De innovatieve netwerken van zzp ers A201330 25-06-2013 Hoe goed ligt de gemeente bij MKB? A201329 18-06-2013 Monitor Inkomens Ondernemers A201328 27-06-2013 Het wenkend perspectief van consumenteninnovatie A201327 16-07-2013 Innoveren achter de schermen A201326 19-07-2013 De financiële positie van het MKB in 2013 en 2014 A201325 9-07-2013 Minirapportage biomaterialen A201324 5-06-2013 Ontwerp krapte-indicator belangrijke beroepen topsectoren A201323 06-06-2013 Kleinschalig ondernemen 2013 A201322 13-06-2013 Topsectoren in beeld - Bekendheid met het topsectorenbeleid en beleving van het ondernemingsklimaat A201321 21-05-2013 Administratieve lasten MKB A201320 04-06-2013 Ambities en vermogensopbouw van zzp'ers A201319 11-06-2013 Topsectoren: beeld en ontwikkeling A201318 April 2013 MKB en ondernemerschap in zakformaat, Editie 2012/2013 A201317 16-05-2013 Diaspora links van migrantenondernemers in Nederland A201316 31-05-2013 Intellectueel eigendom topsectoren A201315 07-05-2013 MKB verdeeld over kabinetsbeleid A201314 02-05-2013 Topsectoren in beeld A201313 28-03-2013 Concurrentie in het MKB A201312 25-03-2013 Alles flex, is dat een mismatch? A201311 09-04-2013 Challengers: hun kenmerken en succesfactoren A201310 04-04-2013 Wie wordt werkgever? A201309 16-04-2013 Oudedagsvoorziening in het MKB A201308 11-04-2013 Benchmark klanten Qredits A201306 21-02-2013 De waarde van sociaal ondernemerschap A201305 24-01-2013 Grondstofschaarste? A201304 02-04-2013 Gezocht: werklocatie 3.0 A201303 24-01-2013 Algemeen beeld van het MKB in de marktsector in 2012 en 2013 - Update december A201302 08-01-2013 Financiering van innovatie in het MKB A201218 15-01-2013 Samen starten A201217 17-01-2013 Inkomen, vermogen en dynamiek van zelfstandigen zonder personeel A201216 9-1-2013 Financieringsmonitor topsectoren 2012 A201215 19-12-2012 Ondernemen zonder personeel A201214 7-12-2012 Meer innovatie door buitenlanders?! A201213 4-12-2012 Meerwaarde van studentbedrijven A201212 4-12-2012 Duurzaam ondernemen in het MKB A201211 12-11-2012 Global Entrepreneurship Monitor 2011 The Netherlands A201210 19-11-2012 Gebruikers en communities A201209 8-8-2012 Wagenpark MKB en Groot 2010 A201208 6-7-2012 Nieuwe financieringsvormen voor het MKB A201207 20-6-2012 Monitor Inkomens Ondernemers A201206 20-6-2012 Een typologie van ondernemers met lage inkomens 16