Seneca en de Webrichtlijnen

White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Versie 1.0, juni 2008

Wijzigingshistorie Kenmerk Datum Auteur Versie 1.0 juni 2008 Vincent Baaij, Business Support Manager Henk Rakké, Business Development Manager Reviewers Naam Bedrijf Functie Rob Gerichhausen Seneca Director of Marketing & Sales Johan Blok Seneca Director of Product Development, Support & Training White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 1 van 28

Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 2 Achtergrond...4 3 Waarom Webrichtlijnen?...5 3.1 Toegankelijkheid...5 3.2 Duurzaamheid...6 3.3 Uitwisselbaarheid...6 3.4 Vindbaarheid...6 3.5 Webrichtlijnen...6 3.5.1 Beter bereikbaar voor mensen en zoekmachines...7 3.5.2 Snellere site...7 3.5.3 Lagere kosten voor beheer...7 3.5.4 Voorbereid op de toekomst...7 3.5.5 Duurzame websites...7 3.5.6 Beter opdrachtgeverschap...8 3.6 Verschil tussen drempelvrij en Webrichtlijnen...9 4 Welke standaarden zijn er?...10 4.1 W3C standaarden...10 4.1.1 HTML of xhtml?...10 4.2 Standaarden voor toegankelijkheid...11 4.3 Karaktersets...11 4.4 Webrichtlijnen...12 4.5 Misvattingen over toegankelijkheid en Webrichtlijnen...12 5 Standaard aanpak Seneca...13 5.1 Stappenplan...13 5.1.1 Definitiefase...13 5.1.2 Implementatiefase...14 5.1.3 Beheerfase...14 5.2 Plan van aanpak in beeld...14 6 Geraadpleegde literatuur en websites...15 7 Bijlage 1: Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites...16 7.1 Inleiding besluit...16 7.2 Motie kamerleden Aasted-Madsen en Fierens...17 7.3 Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites...18 7.3.1 Bijlage bij het Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites...19 7.3.2 Toelichting...28 White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 2 van 28

1 Inleiding Al in 2003 besloot het kabinet dat de overheid en haar websites transparanter moeten zijn. Om dit doel te ondersteunen zijn in de loop der jaren diverse webrichtlijnen in het leven geroepen. Deze webrichtlijnen spelen dan ook een belangrijkere rol bij het (her)ontwikkelen van (overheids)websites om de toegankelijkheid te verbeteren. Recent zijn deze webrichtlijnen samengebracht in het normdocument Webrichtlijnen voor het Waarmerk drempelvrij.nl. Met dit normdocument als basis is Seneca begonnen met het ontwikkelen van een integrale aanpak, omvattend techniek, redactie en kennisoverdracht, die gericht is op het toegankelijker maken van websites. Overigens hebben niet alleen overheidsinstellingen baat bij de nieuwe Smartsite functionaliteit en de dienstverlening van Seneca. Toegankelijkheid van informatie is ook in andere branches een belangrijke peiler van het communicatiebeleid of de online dienstverlening. In de woon- en zorgsector wordt bijvoorbeeld ook veel aandacht besteed aan toegankelijkheid, vanwege het maatschappelijke karakter van organisaties binnen deze sectoren. Seneca onderstreept het belang van de webrichtlijnen met recent doorgevoerde aanpassingen in de software en de uitgebreide dienstverlening om organisaties te ondersteunen tijdens het implementeren van deze richtlijnen. Een groot aantal webconsultants en designers zijn inmiddels opgeleid en gecertificeerd door de Stichting Bartiméus Accessibility. In deze White Paper willen wij onze (potentiële) relaties en gebruikers informeren over deze webrichtlijnen en het toegankelijk maken van websites conform bestaande standaarden. Dit document geeft antwoord op de volgende vragen: Wat wordt verstaan onder een toegankelijke website? Waaraan moet een toegankelijke website voldoen? Welke standaarden op het gebied van toegankelijkheid bestaan er? Wat zijn de uitgangspunten en doelstellingen van de webrichtlijnen? Waarom zou uw website moeten voldoen aan de webrichtlijnen? Hoe kan Seneca uw organisatie helpen om te komen tot websites die voldoen aan de webrichtlijnen? White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 3 van 28

2 Achtergrond Het gebruik van internet als informatiebron neemt nog steeds toe. De verwachting is dat dit ook de komende jaren het geval zal zijn. Dit betekent dat de groep gebruikers steeds groter en meer divers wordt. Ook voor gebruikers met lichamelijke, geestelijke of technische beperkingen zal de informatie op ieder gewenst moment beschikbaar moeten zijn. Voor overheidsinformatie zijn hiervoor richtlijnen en wettelijke kaders opgesteld. Voor informatie afkomstig vanuit het bedrijfsleven geldt dit (nog) niet. Toch zijn veel bedrijven, onder meer in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen en elektronische dienstverlening, inmiddels wel met deze problematiek bezig. De kenmerken om informatie voor iedereen bereikbaar (transparant) te maken zijn toegankelijkheid, duurzaamheid, uitwisselbaarheid en vindbaarheid. Daarnaast mag de werking van een site niet afhankelijk zijn van technieken die groepen gebruikers of vormen van gebruik op voorhand uitsluiten. Voor de uitwerking van deze kenmerken zijn internationale technische standaarden vastgesteld. De meeste hiervan bestaan al meerdere jaren en zijn in beheer van het World Wide Web Consortium (W3C). Het toepassen van de afzonderlijke standaarden op zich, levert echter nog onvoldoende resultaat op. Om hier verandering in aan te brengen is in het kader van het programma 'Andere Overheid'een overkoepelende handleiding opgesteld: de Webrichtlijnen. In het kort komen de Webrichtlijnen neer op het consequent toepassen van vier principes: Strikte scheiding tussen vorm en inhoud. Bij de meeste websites, ook websites die met een Content Management Systeem worden beheerd, is die scheiding niet of onvoldoende aanwezig. Dit leidt vaak tot complicaties wat betreft toegankelijkheid en hergebruik; Gelaagd bouwen. Dit houdt in dat als de bezoeker bepaalde functionaliteiten niet kan gebruiken (bijvoorbeeld omdat hij geen afbeeldingen kan waarnemen), de site nog steeds volledig functioneel is; Geen afhankelijkheid van optionele technologie, zoals CSS of JavaScript. Gebruik ervan is niet verboden; Juiste toepassing van internationaal erkende en vastgestelde webstandaarden als ECMAscript, HTML, CSS, DOM en WCAG. Op basis van het Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites zijn organisaties die onderdeel zijn van de rijksoverheid vanaf 1 september 2006 verplicht ervoor te zorgen dat alle nieuwe websites voldoen aan de Webrichtlijnen. Reeds bestaande websites moeten uiterlijk 31 december 2010 aan de Webrichtlijnen voldoen. Veel van de klanten van Seneca, waaronder gemeenten en provincies kunnen niet achterblijven. De praktijk leert ons dat bij veel organisaties het idee leeft dat het voldoen aan de Webrichtlijnen een puur technisch vraagstuk is. Dit geldt echter slechts voor een beperkt gedeelte van de Webrichtlijnen. Een groot deel van de webrichtlijnen kunnen en moeten redactioneel worden ingevuld. In dit document zetten we uiteen wat een organisatie moet doen om in zijn geheel te gaan en blijven voldoen aan de Webrichtlijnen en welke rol Seneca daarbij kan vervullen. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 4 van 28

3 Waarom Webrichtlijnen? Via internet aangeboden informatie zou te allen tijden toegankelijk, duurzaam, uitwisselbaar en vindbaar moeten zijn. Om dit te bereiken zijn vanuit de overheid de Webrichtlijnen ontwikkeld. De Webrichtlijnen bieden een overkoepelende handleiding met betrekking tot het gebruik van standaarden, techniek en richtlijnen. 3.1 Toegankelijkheid Om een zo groot mogelijke groep van bezoekers van informatie te kunnen voorzien, is het belangrijk dat een site toegankelijk is. De bedoeling is dat niemand wordt uitgesloten. Veel websites blijken niet in staat de informatie en/of functionaliteit op een juiste manier te kunnen presenteren aan een bezoeker met een fysieke handicap of technologische beperking. In het kader van toegankelijkheid worden de volgende groepen van beperkten onderkend: Visueel beperkten (kleurenblind, slechtziend, blind) Er zijn ruim 600.000 Nederlanders die (kleuren)blind of slechtziend zijn. Dit aantal neemt als gevolg van de vergrijzing nog snel toe. Een probleem waarmee iemand geconfronteerd wordt die kleurenblind is, is dat tekst door het ontbreken van contrast niet of onvoldoende leesbaar is. Door implementatie van de verschillende webstandaarden en bijvoorbeeld het toevoegen van een voorleesfunctie, wordt dit voorkomen. Auditief beperkten (slechthorendheid, doofheid) Mensen die in deze categorie vallen hadden over het algemeen in het verleden niet direct problemen met het bezoeken van sites. Tegenwoordig wordt echter steeds meer gebruik gemaakt van beeld- en geluidsbestanden om (delen van) de informatie te presenteren. Om daarbij een site toegankelijk te houden moet gebruik worden gemaakt van ondertiteling. Lichamelijk beperkten Software die lichamelijk beperkten gebruiken om ondanks hun beperking toch te kunnen werken met computers, zet (spraak)commando s om in toetscombinaties. Veel sites bieden echter geen mogelijkheden om te navigeren op basis van toetscombinaties. Het bezoeken van dergelijke sites is daarmee voor deze groep mensen vaak niet mogelijk. Gebruikers met taalgerelateerde beperkingen Gebruikers die in deze categorie (dyslexie, laaggeletterdheid) vallen, hebben problemen met de structuur en de hoeveelheid informatie. Ruim 1,5 miljoen mensen in Nederland zijn functioneel ongeletterd. Van deze groep zijn één miljoen mensen in Nederland geboren, opgegroeid en naar school gegaan. Andere getallen die op deze groep van toepassing zijn: 28% van de ouderen is laaggeletterd; 25% van de mensen in de WAO is laaggeletterd (230.000 mensen); 18% van de beroepsbevolking is laaggeletterd (380.000 werkenden en bijna 70.000 werklozen); 30% van de jongeren op niveau 1 en 2 van het MBO beschikt over zo weinig taalvaardigheid dat ze niet of onvoldoende kunnen functioneren in de samenleving; Ruim 500.000 mensen hebben last van dyslexie. Mensen uit deze groep zijn vaak geholpen met een voorleesfunctionaliteit. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 5 van 28

Niet beperkten in beperkende omstandigheden In deze categorie vallen: Gebruikers met een tijdelijke beperking, zoals bijvoorbeeld iemand met een gebroken arm, RSI, of herstellend van een oogoperatie, ouderen; Gebruikers met beperkte internetervaring, gebruikers met Nederlands als tweede taal; Gebruikers binnen een beveiligde omgeving waarbij gebruik van (Java)script, Flash en dergelijke niet is toegestaan; Gebruikers met een trage internetverbinding en gebruikers die mobiel internetten (mobiele telefoon, PDA, gameconsole, enzovoort) vallen veelal in deze groep. Veel sites blijken niet in staat om de functionaliteit en/of informatie te presenteren wanneer niet aan alle technische randvoorwaarden voldaan kan worden. 3.2 Duurzaamheid Duurzaamheid in relatie tot websites betekent dat webpagina s altijd uniek adresseerbaar en vindbaar zijn, ook als op een later moment wijzigingen in de structuur van de site hebben plaatsgevonden. 3.3 Uitwisselbaarheid Een van de richtlijnen stelt dat inhoud en opmaak van elkaar worden gescheiden. Dit gaat verder dan de functionaliteit van de meeste Content Management Systemen waarbij de vormgeving van de site in een sjabloon vastgelegd wordt en dit bij het opvragen van een pagina samengevoegd wordt met de inhoud. Ook in de inhoud zelf mag geen opmaak worden opgenomen. Ook relatief simpele zaken als een rand om een tabel vallen daaronder. Het uit elkaar houden van inhoud en opmaak verhoogt de uitwisselbaarheid van informatie. Bij het overzetten van de inhoud naar een ander systeem, heeft men geen last van de opmaak in het huidige systeem. Daarnaast kan bijvoorbeeld de opmaak van een site compleet gewijzigd worden zonder dat er iets aan de inhoud hoeft te worden gedaan. 3.4 Vindbaarheid Voor het vindbaar maken en houden van informatie worden in de richtlijnen twee onderdelen beschreven. Ten eerste worden eisen gesteld aan de manier waarop een tekst (logisch) wordt opgebouwd. De logische opbouw van een pagina staat los van de opmaak van een pagina maar is wel van invloed op de positie binnen een zoekresultaat. Ten tweede worden eisen gesteld aan het permanent maken van het adres van een pagina (URL). Een vast adres maakt informatie ook in de toekomst vindbaar. 3.5 Webrichtlijnen Voor het bouwen van websites bestaan internationaal erkende afspraken in de vorm van webstandaarden. Toepassing van deze standaarden levert een beduidend betere website op. De Nederlandse overheid heeft deze internationale standaarden handzaam samengebracht in een kwaliteitsmodel, genaamd de Webrichtlijnen. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 6 van 28

Het bouwen van websites volgens het kwaliteitsmodel biedt de volgende voordelen: Beter bereikbaar voor mensen en zoekmachines; Snellere site; Lagere kosten voor beheer; Voorbereid op de toekomst (o.a. mobiele toepassingen); Duurzame website; Beter opdrachtgeverschap. Deze voordelen worden hieronder nader toegelicht. 3.5.1 Beter bereikbaar voor mensen en zoekmachines Bereikbaarheid heeft een directe relatie met het rendement van een website. Een website die geoptimaliseerd is voor slechts één type browser heeft een lager rendement. In de praktijk blijkt lang niet iedereen die ene browser te gebruiken. Veel van onze klanten hechten waarde aan een hoge score in zoekmachines op bepaalde zoektermen. Zij willen via die weg zo veel mogelijk mensen bereiken met de website. Een toegankelijke website die voldoet aan webstandaarden helpt hierbij. Wie de Webrichtlijnen gebruikt heeft een site waarbij de inhoud op de juiste manier gestructureerd is. Dat wil zeggen, de titel van de pagina staat bovenaan, daaronder de belangrijkste kopregel/inhoud, enzovoort, in aflopende volgorde. In die structuur zal de minst belangrijke informatie onderaan komen te staan. Let wel: de structuur zegt niets over de layout van een pagina. Tekstbrowsers en zoekmachines kijken naar de gestructureerde inhoud van een pagina. Zoekmachines kunnen op deze wijze effectiever indexeren. De zoekresultaten zijn dan ook in het voordeel van goed gestructureerde websites. Daarnaast levert het gebruik van leesbare webadressen ( Friendly URLs ) ook veel betere zoekresultaten op. 3.5.2 Snellere site De hoeveelheid code die nodig is om pagina s te presenteren is lager ten opzichte van een website die niet volgens deze technieken gerealiseerd is. De website wordt daardoor sneller en bovendien is er minder dataverkeer. Opgevraagde pagina s staan sneller bij een bezoeker op het scherm. 3.5.3 Lagere kosten voor beheer Websites die gebouwd zijn volgens webstandaarden leveren uiteindelijk minder beheerkosten op. Vooral de scheiding van structuur/inhoud en vormgeving/layout kan een behoorlijke kostenbesparing opleveren bij het aanpassen of onderhouden van de site. Deze elementen kunnen afzonderlijk van elkaar worden aangepast. 3.5.4 Voorbereid op de toekomst Sites die volgens de internationale standaarden zijn gemaakt, zijn beter voorbereid op de toekomst. Deze sites zullen werken met alle 'standards compliant'(zie ook 4.1) browsers en mediatoepassingen, terwijl gebruikers van oudere browsers en toepassingen toegang behouden tot de inhoud van de site. Het verschijnen van nieuwe browsers of browserversies heeft geen nadelig invloed op deze sites. Tevens zijn standards-compliant en juist gestructureerde websites zonder aanpassing al bruikbaar op bijvoorbeeld mobiele telefoons. De weergave kan daarbij verder worden verfijnd, doordat de inhoud los staat van de vormgeving. 3.5.5 Duurzame websites Steeds vaker wordt belangrijke informatie bereikbaar gemaakt via websites. Het is daarom van belang dat informatie gedurende langere tijd toegankelijk is en vindbaar blijft. Deze duurzaamheid kan bereikt worden door White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 7 van 28

toepassing van de Webrichtlijnen. Informatie op websites die voldoet aan webstandaarden blijft gedurende langere tijd makkelijker vindbaar en doorzoekbaar en is beter te archiveren. 3.5.6 Beter opdrachtgeverschap Het Kwaliteitsmodel Websites is een doeltreffend instrument voor goed opdrachtgeverschap. Door te verwijzen naar het kwaliteitsmodel in de contractuele afspraken, zijn bij alle partijen de verwachtingen helder. Het model is goed te toetsen waardoor tijdens en na de bouw ook daadwerkelijk kan worden gecontroleerd of gemaakte afspraken zijn nagekomen. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 8 van 28

3.6 Verschil tussen drempelvrij en Webrichtlijnen De Stichting Waarmerk drempelvrij.nl beheert per 20 juli 2007 de kwaliteitsregeling Webrichtlijnen. Het gaat om een uitbreiding van de bestaande drempelvrij.nl regeling, met extra ijkpunten voor kwaliteit en toegankelijkheid. Totaal gaat het om 95 ijkpunten opgesteld door alle belanghebbenden. Deze omvatten zowel alle webrichtlijnen (125) als de W3C richtlijnen (46). Als u voldoet aan drempelvrij, voldoet u ook aan de webrichtlijnen en aan de internationaal erkende W3C richtlijnen. Om de kwaliteitregeling goed te borgen, is in 2007 in opdracht van en samenwerking met BZK door de Stichting Waarmerk drempelvrij.nl gewerkt aan de ontwikkeling van een internationaal geharmoniseerde methodiek om websites betrouwbaar en eenduidig te toetsen, zowel voorafgaand als tijdens en na de ontwikkeling. Het resultaat is vastgelegd in een nieuw normdocument Webrichtlijnen voor het Waarmerk drempelvrij.nl, versie 1.0 d.d. 20 juli 2007. Dit normdocument is een belangrijk toetsingskader en wordt door Seneca gebruikt om websites te toetsen en vast te stellen in hoeverre websites voldoen aan de webrichtlijnen. In de toekomst zal dit document ook door de ICTU als referentie worden gebruikt. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 9 van 28

4 Welke standaarden zijn er? 4.1 W3C standaarden Het W3C omschrijft zijn missie met het volgende statement: Het World Wide Web Consortium (W3C) heeft als doel het World Wide Web tot zijn volle potentieel te ontwikkelen door specificaties, richtlijnen, software en hulpmiddelen te ontwikkelen. Met voldoen aan W3C wordt over het algemeen bedoeld dat de gebruikte techniek waarin de website gebouwd wordt, voldoet aan de richtlijnen en standaarden die door het W3C opgesteld zijn. Dit wordt ook wel beschreven als W3C-complicancy of standards compliancy. Vaak wordt het voldoen aan W3C standaarden verward met toegankelijkheid. Hiervoor zijn twee redenen te noemen: 1 Toegankelijkheidsrichtlijnen eisen meestal W3C-compliancy als een voorwaarde waar een website aan moet voldoen; 2 Het W3C heeft een eigen set toegankelijkheidsrichtlijnen opgesteld. Sinds de oprichting in 1994 zijn door het W3C 90 standaarden opgesteld. Een W3C standaard wordt ook wel een W3C Recommendation genoemd. De standaarden die in het kader van de Webrichtlijnen van belang zijn, worden hieronder opgesomd. Tussen haakjes wordt iedere afkorting uitgeschreven. HTML (HyperText Markup Language); xhtml (Extensible HyperText Markup Language); CSS (Cascading Style Sheets); WAI / WCAG (Web Accessibility Initiative / Web Content Accessibility Guidelines); DOM (Document Object Model). 4.1.1 HTML of xhtml? Bij het bouwen van een website is de eerste keuze: welke standaard wordt er als basis gebruikt? Hierbij dienen twee keuzes te worden gemaakt: xhtml of HTML en Scrict of Transitional. Het verschil tussen xhtml en HTML en tussen de Strict of Transitional variant van beide kan vergeleken worden met gesproken talen en de verschillende dialecten van een taal. Een voorbeeld: Iemand komt uit de Achterhoek en spreekt met een behoorlijk accent. Met een beetje moeite is het nog wel door iedere Nederlander te verstaan. In webtermen kan gezegd worden dat in dit geval HTML Transitional wordt gesproken. Wil iemand zonder problemen verstaan worden door iedereen in Nederland, dan moet Algemeen Beschaafd Nederlands worden gesproken. In webtermen wordt dit dan HTML Strict genoemd. Als iemand internationaal mee wil doen, dan is Engels de voertaal. Spreekt iemand dan met een duidelijk accent zoals een Schot of een Ier, dan wordt dat in webtermen xhtml Transitional genoemd. Is het Engels zoals het wordt gesproken door een nieuwslezer van de BBC dan wordt dit in webtermen xhmtl Strict genoemd. Bovenaan in een webpagina wordt aangeven welke taal en welk dialect van die taal wordt gebruikt. Dit heet het DOCTYPE. Het aanpassen van het DOCTYPE bij bestaande websites kan zonder verdere aanpassingen rampzalige gevolgen hebben. Als er geen DOCTYPE aangegeven is, dan wordt HTML Transitional verondersteld. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 10 van 28

Het voldoen aan de W3C-standaarden, noem het de spellingscontrole, kan geautomatiseerd uitgevoerd worden. Hiervoor zijn verschillende (on-line en off-line) hulpmiddelen beschikbaar. 4.2 Standaarden voor toegankelijkheid Vanuit het World Wide Web Consortium is het (internationale) Web Accessibility Initiative opgezet. Zij hebben de Web Content Accessibility Guidelines opgesteld. Op dit moment is versie 1.0 de standaard. Versie 2 is in de maak. De WCAG 1.0 kent drie prioriteiten met elk hun eigen set richtlijnen waaraan kan worden voldaan. De onderverdeling van de richtlijnen in prioriteiten is als volgt: Prioriteit 1: moet aan voldaan worden; Prioriteit 2: advies om aan te voldoen; Prioriteit 3: mag aan voldaan worden. Het voldoen aan één of meer van de gestelde prioriteiten wordt conformiteit genoemd. Ook hier bestaan weer 3 niveaus: Conformiteit A: Prioriteit 1; Conformiteit AA: Prioriteit 1 en 2; Conformiteit AAA: Prioriteit 1 en 2 en 3. Binnen de Webrichtlijnen is het voldoen aan WCAG 1.0 prioriteit 1 en prioriteit 2 als uitgangspunt genomen. Het Waarmerk drempelvrij.nl gaat uit van het voldoen aan WCAG 1.0 prioriteit 1. Seneca wordt op site drempelvrij.nl genoemd in de lijst van bouwers met cursuscertificaat. Dit houdt in dat de medewerkers van Seneca geschoold zijn in het toepassen van de richtlijnen en het bouwen van toegankelijke sites 4.3 Karaktersets Standaarden die niet van het W3C afkomstig zijn maar die wel belangrijk zijn voor het voldoen aan de Webrichtlijnen, hebben te maken met het gebruik van karaktersets. Een karakterset is een verzameling tekens en letters die gebruikt wordt om een tekst in te voeren en/of te presenteren. Neem als voorbeeld een stuk tekst in het Nederlands. Letters uit het alfabet worden gebruikt om de tekst in te voeren en te tonen. Neem nu hetzelfde stuk tekst in het Grieks. Er zijn dan andere tekens en letters nodig om hetzelfde in te voeren en te presenteren. Om ervoor te zorgen dat de karakters afgebeeld worden die de opsteller van een pagina had bedoeld bij het invoeren van de tekst, is het belangrijk dat bij het presenteren dezelfde karakterset gebruikt wordt. Wanneer dit niet het geval is, kunnen tekens wegvallen of worden weergegeven door andere tekens. Dit maakt een tekst slechter leesbaar en moeilijker te begrijpen. Voorbeelden van karaktersets die gebruikt worden op Nederlandstalige sites zijn iso-8859-1 en utf-8. De iso-8859-1 karakterset De iso-8859-1 (ook wel Latin-1 genoemd) karakterset is geschikt voor het publiceren van Nederlandstalige pagina s maar bevat bijvoorbeeld geen karakter voor het eurosymbool. Voor ontbrekende karakters moeten codes, zoals gebruikt worden. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 11 van 28

De utf-8 karakterset De utf-8 karakterset bevat de meeste karaktersets van westerse en oosterse schriften in één set. Voordelen van het gebruiken van de utf-8 karakterset zijn: De utf-8 karakterset is een officiële, internationale standaard; Een utf-8 gecodeerd document kan eenvoudig meerdere verschillende schriften ondersteunen; Bij het opstellen van nieuwe standaarden wordt in de meeste gevallen uitgegaan van de utf-8 karakterset; De eerste 127 karakters van de utf-8 karakterset komen overeen met die van iso-8859-1. Wanneer er geen ondersteuning is voor de utf-8 karakterset, kan de browser de pagina weergeven in iso-8859-1 codering; op enkele speciale karakters zijn de meeste teksten dan nog leesbaar. 4.4 Webrichtlijnen De Webrichtlijnen bieden een meerwaarde voor elke site, zowel voor, tijdens als na de productiefase. Ze bieden een handreiking om kwalitatief duurzame en toegankelijke websites te bouwen en de uitwisselbaarheid van informatie te vereenvoudigen. Sites die voldoen aan de Webrichtlijnen zijn ook in zoekmachines beter vindbaar, doorzoekbaar en archiveerbaar. Gesteld wordt dat sites die aan de Webrichtlijnen voldoen in veel gevallen besparen op kosten voor bouw, beheer en onderhoud, blijven ze langer online bij calamiteiten en bereiken ze meer mensen en kanalen (computer, smartphone, ). 4.5 Misvattingen over toegankelijkheid en Webrichtlijnen Toegankelijkheid is complex, tijdrovend en kostbaar Wat ingewikkeld lijkt, hoeft het niet te zijn. Al met enkele relatief simpele aanpassingen kan de toegankelijkheid van een site aanzienlijk worden verbeterd. Een simpel voorbeeld is het toevoegen van correcte en betekenisvolle alternatieve teksten aan afbeeldingen op een website. Toegankelijke sites zijn visueel onaantrekkelijk en saai In theorie is dit een achterhaalde bewering. In de praktijk zit hier jammer genoeg vaak een kern van waarheid in. De reden hiervoor is dat veel webbouwers de webrichtlijnen als meer beperkend ervaren dan ze in werkelijkheid zijn. Uiteraard weten wij dat dit niet zo is. Er is een toegankelijke site gebouwd dus de klant is klaar De toegankelijkheid van een site ligt voor een groot gedeelte in handen van de redacteuren die met Smartsite werken. Aan ons de taak om redacteuren te leren hoe ze dat kunnen doen. De site komt foutloos door de validator dus is hij volledig toegankelijk Websites die volgens een online validator aan de webrichtlijnen voldoen, zijn niet per definitie toegankelijk; websites die volgens een validator niet aan de webrichtlijnen voldoen, zijn niet per definitie ontoegankelijk. In de praktijk is het zo dat een volledig toegankelijke website niet bestaat. Subjectieve gebruikerservaringen en uiteenlopende technische implementaties van hulpapparatuur maken het in de praktijk onmogelijk om voor iedere gebruiker in iedere denkbare situatie informatie op een toegankelijke manier aan te bieden. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 12 van 28

5 Standaard aanpak Seneca Aangezien het implementeren van de Webrichtlijnen niet alleen technische aspecten betreft, maar ook de achterliggende beheerorganisatie raakt, heeft Seneca een generieke projectaanpak ontwikkeld, waarin naast implementatie ook een duidelijke adviescomponent aanwezig is ten aanzien van de redactiewerkzaamheden. Deze aanpak sluit aan bij de volgende subdoelstellingen: 1 Informeren van betrokkenen over de Webrichtlijnen en de impact die deze hebben op websites en achterliggende beheerorganisaties; 2 Het aanpassen van de website en/of de configuratie van het CMS, zodat deze voldoet aan de technische aspecten van de Webrichtlijnen; 3 Kennisoverdracht naar contentbeheerorganisatie met betrekking tot het implementeren van de Webrichtlijnen in het redactieproces. Als basis voor de werkzaamheden wordt gebruik gemaakt van het normdocument Webrichtlijnen voor het Waarmerk drempelvrij.nl, versie 1.0 d.d. 20 juli 2007. Dit normdocument is een belangrijk toetsingskader en wordt door Seneca gebruikt om websites te toetsen en vast te stellen in hoeverre websites voldoen aan de webrichtlijnen. In de toekomst zal dit document ook door de ICTU als referentie worden gebruikt. 5.1 Stappenplan De aanpak van Seneca om te komen tot een website die voldoet aan de Webrichtlijnen kent een drietal fasen: A. Definitiefase; B. Implementatiefase; C. Beheerfase. 5.1.1 Definitiefase Aangezien de startsituatie per organisatie verschillend is, dient samen met de opdrachtgever de scope van de implementatie van de Webrichtlijnen te worden vastgesteld. Middels een definitiefase wordt de omvang van de uiteindelijke implementatie bepaald. In de definitiefase worden de volgende activiteiten doorlopen: 1 Intake met de opdrachtgever; 2 Kennisoverdrachtsessie met betrekking tot structuur, functionaliteit en aanwezige content op de te toetsen site(s); 3 Een 0-meting, waarin wordt vastgesteld in welke mate de huidige site(s) aan de Webrichtlijnen voldoet; 4 Opstellen van een rapport, waarin aanbevelingen en oplossingsrichtingen worden benoemd. Dit rapport dient als input voor een later op te stellen implementatieplan; 5 Informatiesessies om de awareness en de impact die de Webrichtlijnen hebben op de beheerorganisatie te vergroten. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 13 van 28

5.1.2 Implementatiefase In de implementatiefase zijn de volgende activiteiten voorzien: 1 Kick-off met projectgroep; 2 Opstellen van een implementatieplan. Dit implementatieplan richt zich op het uitvoeren van de activiteiten in de realisatiefase; 3 Aanpassen van de site(s), zodat deze voldoet aan de technische eisen van de Webrichtlijnen; 4 Inzetten nieuwere versies van gebruikte software, inclusief Smartsite, om compliancy vanuit techniek beter te faciliteren; 5 Trainingen om redacteuren/contentmanagers van best practices te voorzien, zodat ze in hun dagelijkse werkzaamheden rekening kunnen houden met de Webrichtlijnen; 6 Toetsing door externe partij. In Nederland zijn diverse organisaties die op basis van het opgestelde normdocument een toets kunnen doen of aan alle richtlijnen wordt voldaan. Door het uitvoeren van deze toets, toetst een externe partij of de inspanningen van de eigen organisatie en Seneca hebben geleid tot een site die voldoet aan de webrichtlijnen; 7 Afsluiting van het project. 5.1.3 Beheerfase In de beheerfase zijn de volgende activiteiten voorzien: Kennisoverdracht naar en ondersteuning van de redacteuren door Webconsultant op locatie. 5.2 Plan van aanpak in beeld White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 14 van 28

6 Geraadpleegde literatuur en websites Bij het schrijven van deze white paper is de volgende literatuur geraadpleegd: Normdocument Webrichtlijnen voor het Waarmerk drempelvrij.nl, versie 1.0 d.d. 20 juli 2007. Bij het schrijven van deze white paper zijn de volgende websites geraadpleegd: Drempelvrij (http://www.drempelvrij.nl); Webrichtlijnen (http://www.webrichtlijnen.nl); Advies.overheid.nl (http://advies.overheid.nl); Accessibility (http://www.accessibility.nl); World Wide Web Consortium (http://www.w3.org); Naar voren (http://www.naarvoren.nl ). White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 15 van 28

7 Bijlage 1: Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites 7.1 Inleiding besluit Op 30 juni 2006 heeft de Ministerraad het Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites vastgesteld. In de bijlage van het Besluit is aangegeven aan welke eisen nieuwe websites van de rijksoverheid bij oplevering dienen te voldoen. Deze eisen zijn gelijk aan alle huidige Webrichtlijnen, aangevuld met de eis Bouw een website volgens de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 1.0) van het W3C. Met de laatste eis wordt invulling gegeven aan een motie van 26 april 2006 van de Kamerleden Madsen (CDA) en Fierens (PvdA), waarin de regering wordt verzocht Haar toegankelijkheidsrichtlijnen aan te laten sluiten bij de richtlijnen zoals deze nu en in de toekomst worden geformuleerd door het Internationale World Wide Web Consortium (W3C). De regering wordt daarnaast verzocht Ervoor zorg te dragen dat [ ] vanaf 1 september 2006 alle nieuwe websites die onder verantwoordelijkheid van de rijksoverheid vallen, voldoen aan de beschikbare internationaal vastgestelde) richtlijnen, zoals ook uitgewerkt in het Waarmerk drempelvrij.nl en in de webrichtlijnen. De tekst van het Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites, inclusief de bijlage en de toelichting, is op een aparte pagina beschikbaar. 1. Aanpassingen De huidige versie van de Webrichtlijnen wordt in de loop van juli 2006 aangepast en volledig in overeenstemming gebracht met het besluit en met de motie. De belangrijkste aanpassingen zijn: 2. Toevoeging van richtlijn 2.9: Bouw een website volgens de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 1.0) van het W3C. Door de toevoeging wordt explicieter gemaakt wat in een groot aantal reeds bestaande richtlijnen is gedefinieerd. Daarmee worden de normen die aan het Waarmerk drempelvrij.nl ten grondslag liggen naadloos aangesloten op de Webrichtlijnen. 3. Verwijderen van het onderscheid tussen een minimale set en een optimale set Webrichtlijnen. Reden voor dit onderscheid was de verschillen in mogelijkheden tot verbetering die er zijn bij aanpassing van bestaande websites en die er zijn bij de ontwikkeling van nieuwe websites. Retrofitting van reeds bestaande websites is echter kostentechnisch geen aantrekkelijke optie, zo is bij proefnemingen gebleken. Nadeel van de twee sets was bovendien dat het een keuzemogelijkheid suggereert bij nieuwe websites die er feitelijk niet is. Immers, in de Webrichtlijnen wordt aangegeven dat de minimale set is bedoeld voor ombouw van bestaande websites. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 16 van 28

7.2 Motie kamerleden Aasted-Madsen en Fierens Tweede Kamer der Staten-Generaal Vergaderjaar 2005-2006 29 362 Modernisering van de overheid Nr. 88 Motie van de leden Aasted-Madsen en Fierens Voorgesteld 26 april 2006 De Kamer, gehoord de beraadslaging, overwegende, dat overheidswebsites toegankelijk dienen te zijn voor alle burgers; overwegende, dat de regering zelf het Waarmerk drempelvrij.nl heeft laten ontwikkelen; overwegende, dat de minister voor BVK voornemens is elke nieuwe rijks- website vooraf te toetsen aan de beschikbare richtlijnen; verzoekt de regering, haar toegankelijkheidsrichtlijnen aan te laten sluiten bij de richtlijnen zoals deze nu en in de toekomst worden geformuleerd door het Internationale World Wide Web Consortium (W3C); voor 1 juli door middel van een top 10-prioriteitenlijst de Kamer mee te delen welke website die onder verantwoordelijkheid van de rijksoverheid valt, op welke termijn toegankelijk is; ervoor zorg te dragen dat voor eind 2006 minstens vijf websites die onder de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid vallen, en vanaf 1 september 2006 alle nieuwe websites die onder verantwoordelijkheid van de rijks- overheid vallen, voldoen aan de beschikbare (internationaal vastgestelde) richtlijnen, zoals ook uitgewerkt in het Waarmerk drempelvrij.nl en in de webrichtlijnen, en gaat over tot de orde van de dag. Aasted-Madsen Fierens Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 29 362, nr. 88 KST96878 0506tkkst29362-88 ISSN 0921-7371 Sdu Uitgevers 's-gravenhage 2006 White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 17 van 28

7.3 Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Overwegende dat de Tweede Kamer bij motie van de leden Aasted-Madsen en Fierens d.d. 26 april 2006 (Kamerstukken II 2005/06, 29 362, nr. 88) de wens heeft uitgesproken, dat overheidswebsites toegankelijk dienen te zijn voor alle burgers; Overwegende dat het wenselijk is dat de rijksoverheid voor deze toegankelijkheid aansluit bij de hiervoor internationaal ontwikkelde richtlijnen zoals geformuleerd door het Internationale World Wide Web Consortium (W3C); Overwegende dat voor de praktische toepassing van deze internationale richtlijnen de Nederlandse webrichtlijnen zijn ontwikkeld; Handelende in overeenstemming met het gevoelen van de ministerraad; Besluit: Artikel 1 De minister die het aangaat draagt er zorg voor dat websites van de rijksoverheid voldoen aan de webrichtlijnen, zoals vastgesteld in de bijlage bij dit besluit. Artikel 2 1. Dit besluit treedt in werking op 1 september 2006. 2. Bestaande websites van de rijksoverheid voldoen uiterlijk 31 december 2010 aan de webrichtlijnen. Deze regeling zal met de toelichting in de Staatscourant worden geplaatst. De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 18 van 28

7.3.1 Bijlage bij het Besluit Kwaliteit Rijksoverheidswebsites Webrichtlijnen Richtlijn Beschrijving 1.1 Houd structuur en vormgeving zoveel mogelijk gescheiden: gebruik HTML of xhtml voor de structuur van de site en CSS voor de vormgeving ervan. 1.2 Bouw websites volgens het principe van gelaagd bouwen. 1.3 Maak de functie van de website niet afhankelijk van optionele technologie, zoals CSS en client-side script: optionele technologie dient de informatie op de site en het gebruik ervan te complementeren en niet de toegang ertoe te belemmeren wanneer deze technologie niet ondersteund wordt. 2.1 Gebruik HTML 4.01 of xhtml 1.0 volgens de W3C specificaties voor de markup van overheidswebsites. 2.2 Gebruik geen markup die in de W3C specificaties staat aangemerkt als deprecated (achterhaald). 2.3 Bij het aanpassen van een bestaande website: gebruik van HTML 4.01 of xhtml 1.0 alleen de Transitional variant als het gebruik van de Strict variant onmogelijk of onwenselijk is. 2.4 Bij de bouw van een nieuwe website: gebruik van HTML 4.01 of xhtml 1.0 de Strict variant. 2.5 Gebruik geen frames op overheidswebsites. Gebruik daarom ook niet van HTML 4.01 of xhtml 1.0 de Frameset variant. 2.6 Gebruik CSS Level-2.1 volgens de W3C specificatie voor het vormgeven van overheidswebsites. 2.7 Indien client-side script wordt gebruikt, gebruik ECMAScript volgens de specificatie. 2.8 Indien men elementen in de HTML hiërarchie manipuleert, maak gebruik van de W3C DOM volgens de specificatie. 2.9 Bouw een website volgens de Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 1.0) van het W3C. 3.1 Schrijf zowel grammaticaal correcte, als beschrijvende markup. 3.2 Gebruik markup voor kopregels die de hiërarchie van de informatie op de pagina uitdrukken. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 19 van 28

Richtlijn Beschrijving 3.3 Sla in de markup geen niveaus in de hiërarchie van kopregels over. 3.4 Gebruik het p (paragraph) element voor het aangeven van paragrafen. Gebruik niet het br (linebreak) element voor het scheiden van paragrafen. 3.5 Gebruik het em (emphasis) en strong element voor het aangeven van nadruk. 3.6 Gebruik het abbr (abbreviation) element voor afkortingen indien er onduidelijkheid zou kunnen ontstaan over de betekenis ervan, de afkorting een zeer belangrijke rol speelt in de tekst of wanneer de afkorting niet voorkomt in het Nederlands woordenboek. 3.7 Gebruik het dfn (definition) element voor het aangeven van termen, elders gedefinieerd in een definitielijst. 3.8 Gebruik het ins (insertion) en del (deletion) element voor het aangeven van regelmatige wijzigingen in de inhoud van een pagina. 3.9 Vermijd het gebruik van het sup (superscript) en sub (subscript) element waar mogelijk. 3.10 Gebruik het cite element voor referenties naar personen en titels. 3.11 Vermijd het gebruik van het q (quotation) element. 3.12 Gebruik het blockquote element voor het aangeven van (lange) citaten. 3.13 Gebruik ol (ordered list) en ul (unordered list) elementen voor het aangeven van lijsten. 3.14 Gebruik het dl (definition list), het dt (definition term) en dd (definition data) element voor het aangeven van een lijst met definities. 3.15 Geef betekenisvolle namen aan id en class attributen. 4.1 Produceer unieke, onveranderende URL's 4.2 Dynamisch gegenereerde URL's dienen nog steeds naar dezelfde inhoud te verwijzen als inhoud wordt gewijzigd of toegevoegd. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 20 van 28

Richtlijn Beschrijving 4.3 Vermijd het gebruik van sessies in URL's. 4.4 Zorg voor doorverwijzing naar de nieuwe locatie bij het verplaatsen van informatie. 4.5 Automatische doorverwijzing dient, indien mogelijk, uitgevoerd te worden door de server. 4.6 Gebruik vriendelijke URL's, die leesbaar en herkenbaar zijn. 4.7 Zet een leesbare, uitbreidbare directory-structuur op. 5.1 In het geval dat belangrijke informatie via een gesloten standaard wordt aangeboden, dient men dezelfde informatie ook via een open standaard aan te bieden. 6.1 Elk HTML of xhtml document moet beginnen met een geldige doctype declaratie. 6.2 Zet de inhoud van de pagina in de HTML broncode op volgorde van belangrijkheid. 7.1 Het alt (alternative) attribuut dient te worden gebruikt op ieder img (image) en area element en dient te worden voorzien van een effectieve alternatieve tekst. 7.2 Gebruik geen alt attribuut voor het oproepen van tooltips. 7.3 Gebruik geen d-links op overheidswebsites. Het gebruik van het longdesc (long description) attribuut verdient de voorkeur wanneer de alternatieve tekst op het alt attribuut ontoereikend is voor het begrip van de informatie in de afbeelding. 7.4 Afbeeldingen die staan geplaatst binnen een link dienen een niet-lege alternatieve tekst te hebben om bezoekers die de afbeelding niet zien in staat te stellen de link te volgen. 7.5 Geef bij het gebruik van image maps voor zowel het img element als ieder area element een effectieve alternatieve tekst aan via het alt attribuut. 7.6 Decoratieve afbeeldingen dienen zoveel mogelijk door CSS geplaatst te worden. Informatieve afbeeldingen dienen door HTML geplaatst te worden. 7.7 Het gebruik van CSS Image Replacement technieken die worden toegepast op essentiële informatie wordt afgeraden. 8.1 Beschrijf niet het mechanisme achter het volgen van een link. 8.2 Schrijf heldere, beschrijvende tekst voor links. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 21 van 28

Richtlijn Beschrijving 8.3 Gebruik het minimum aan tekst dat nodig is om te begrijpen waar de link naartoe leidt. 8.4 Geef voldoende informatie over de bestemming van een link om onaangename verrassingen voor de bezoeker te voorkomen. 8.5 Bij het gebruik van client-side script in combinatie met een link: maak de scriptfunctionaliteit een uitbreiding op de basisfunctionaliteit van de link. 8.6 Bij het gebruik van client-side script in combinatie met een link: indien de link nergens naartoe leidt, confronteer de bezoeker zonder ondersteuning voor client-side script dan niet met een niet-werkende link. 8.7 Bij het gebruik van client-side script in combinatie met een link: indien noodzakelijk, gebruik client-side script als een uitbreiding op server-side functies. 8.8 Links moeten duidelijk te onderscheiden zijn van andere tekst. 8.9 Voorzie in een logische volgorde van de links op de pagina. Gebruik het tabindex attribuut om van de standaard tabvolgorde van links af te wijken wanneer deze volgorde niet toereikend is voor correct gebruik van de pagina door toetsenbordgebruikers. 8.10 Maak het tabben naar links niet onmogelijk. Verwijder niet de focus rectangle rondom een link of de mogelijkheid tot focus op een link. 8.11 Ontzie het accesskey attribuut. Als toch besloten wordt dit attribuut toe te passen, gebruik het alleen op links die door de hele site onveranderd blijven (bijvoorbeeld hoofdnavigatie) en beperk de sneltoetscombinaties tot nummers. 8.12 Geef blinde bezoekers extra mogelijkheden om lange lijsten met links over te slaan. 8.13 Geef bovenaan pagina's met veel onderwerpen een pagina-index met links om naar de verschillende onderwerpen te navigeren. 8.14 Links op overheidswebsites dienen niet zonder waarschuwing automatisch nieuwe vensters te openen. 8.15 Open geen automatische nieuwe vensters, behalve wanneer de locatie van de link behulpzame informatie bevat die nodig kan zijn tijdens een belangrijk, niet te onderbreken proces. Links naar e-mail adressen: het e-mail adres waaraan het te versturen bericht is gericht White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 22 van 28

Richtlijn Beschrijving 8.16 dient zichtbaar te zijn in de linktekst. 8.17 Links naar e-mail adressen: de URL in het href attribuut van een link naar een e-mail adres, mag alleen het mailto protocol en een e-mail adres bevatten. 8.18 Pas geen technische maatregelen toe op de website om een e-mail adres te verhullen voor spam robots. 8.19 Ga uiterst voorzichtig om met het publiceren van e-mail adressen van bezoekers van de website. Informeer de bezoeker over welke gegevens worden gepubliceerd op de site, of publiceer het e-mail adres van de bezoeker niet. 8.20 Bij het aanbieden van downloadbare bestanden, informeer de bezoeker over hoe deze te downloaden en vervolgens te gebruiken. 8.21 Serveer bestanden met het correcte MIME type. 8.22 Open links naar downloadbare bestanden niet in een automatisch nieuw venster. 8.23 Serveer downloadbare bestanden niet met opzet een onbekend of incorrect MIME type om de browser tot een bepaald gedrag te dwingen. 9.1 CSS dient in gelinkte bestanden geplaatst te worden en niet gemengd te worden met de HTML broncode. 9.2 Pagina's dienen bruikbaar te blijven wanneer CSS door een webbrowser niet ondersteund wordt. 10.1 Zorg ervoor dat communicatieve elementen hun betekenis niet uitsluitend door kleur overbrengen. 10.2 Wees consistent met kleurgebruik bij het geven van betekenis. 10.3 Zorg voor voldoende helderheidscontrast tussen tekst- en achtergrondkleur. 11.1 Gebruik tabellen voor het weergeven van relationele informatie en niet voor layout. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 23 van 28

Richtlijn Beschrijving 11.2 Gebruik het th (table header) element voor het beschrijven van een kolom of rij in een tabel met relationele informatie. 11.3 Groepeer rijen met alleen th (table header) cellen met het thead (table head) element. Groepeer de rest van de tabel met het tbody (table body) element. 11.4 Gebruik het scope attribuut voor het associëren van tabellabels (th cellen) met kolommen of rijen. 11.5 Gebruik het header en id element voor het associëren van tabellabels (th cellen) met individuele cellen in complexe tabellen. 11.6 Geef afkortingen voor tabellabels (th cellen) via het abbr (abbreviation) attribuut wanneer de lengte van de inhoud van het tabellabel zodanig van lengte is dat herhaling in een spraakbrowser irritatie kan wekken. 11.7 Gebruik het caption element of heading markup voor het geven van een koptekst boven een tabel. 11.8 Bij het aanpassen van een bestaande website: gebruik CSS voor de presentatie en layout van webpagina's en zie af van tabellen voor layout. 11.9 Bij het gebruik van tabellen voor layout: gebruik niet meer dan één tabel en gebruik zoveel mogelijk CSS voor de vormgeving van deze tabel. 11.10 Bij het gebruik van tabellen voor layout: pas geen toegankelijkheidsmarkup toe. 12.1 Gebruik geen frames op overheidswebsites. Dit geldt voor zowel reguliere frames binnen framesets, als zogenaamde iframes. 13.1 Gebruik het label element om tekst expliciet met een invoerveld in een formulier te associëren. 13.2 Gebruik het tabindex attribuut om van de standaard tab-volgorde op formuliervelden af te wijken wanneer deze volgorde niet toereikend is voor correct gebruik van het formulier door toetsenbordgebruikers. 13.3 Breng groepering van invoervelden aan door middel van het fieldset element. Vermijd automatische doorverwijzing bij interactie met formulieren. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 24 van 28

Richtlijn Beschrijving 13.4 13.5 Gebruik geen client-side script of formulieren als de enige manier om informatie op de site te bereiken. 13.6 Confronteer een bezoeker niet met een onwerkzaam formulier als optionele technologieën - zoals CSS of client-side script - niet door de browser ondersteund worden. 13.7 Wees terughoudend met het gebruik van CSS voor invoervelden en formulierknoppen. 13.8 Als een bezoeker persoonlijke gegevens dient op te geven, laat deze dan weten wat er met die gegevens gedaan zal worden, bijvoorbeeld in de vorm van een privacyverklaring. 13.9 Verg van een bezoeker via een formulier niet meer informatie op te geven dan noodzakelijk is voor het doel van het formulier. Houdt formulieren zo kort mogelijk en beperk het verplicht invullen van formuliervelden. 13.10 Geef aan welke velden verplicht of optioneel zijn om in te vullen. 13.11 Voorzie in alternatieve contactmogelijkheden, zoals adresgegevens, telefoonnummers of e- mailadressen, indien deze beschikbaar zijn. 13.12 Laat de bezoeker weten wat er met het formulier na verzending gedaan zal worden. 13.13 Geef de bezoeker de mogelijkheid tot archivering van zijn reactie. 13.14 Stuur de bezoeker na het invullen en versturen van een formulier een bevestiging dat zijn bericht is aangekomen bij de ontvanger (autoreply). 13.15 Geef voorafgaande aan complexe formulieren de bezoeker een indruk van hoe groot het formulier is. 13.16 Noem vantevoren documenten die de bezoeker (eventueel) nodig heeft bij het invullen van het formulier. 13.17 Voorzie formulieren van instructies voor de bezoeker waar nodig, met name bij de invoervelden waar ze toedoen. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 25 van 28

Richtlijn Beschrijving 13.18 Voeg geen herstel (reset) knoppen toe aan een formulier. 14.1 Gebruik geen client-side script voor onmisbare functionaliteit op webpagina's, tenzij het gebrek aan ondersteuning voor deze scripts voldoende wordt afgevangen door HTML alternatieven en/of server-side script. 15.1 Het maken van een taalkeuze dient voor de bezoeker mogelijk te zijn op iedere pagina in de site. 15.2 Links voor taalkeuze dienen op een duidelijke en consistente plaats in de navigatie van de site te staan. 15.3 Gebruik voluit geschreven (tekstuele) links naar de taalvarianten. 15.4 Schrijf links naar taalvarianten in hun corresponderende taal. 15.5 Gebruik geen associaties met nationaliteiten voor taalkeuze. 15.6 Specificeer de basistaal van een pagina in de markup. 15.7 Geef in de markup taalvariaties in de inhoud van pagina's aan. 16.1 Specificeer de karakterset voor webpagina's. 16.2 Specificeer de UTF-8 karakterset. 16.3 Specificeer de karakterset ook via HTTP headers, indien mogelijk. 16.4 Gebruik (minstens) het meta element voor het specificeren van de karakterset en plaats dit element zo hoog mogelijk in de head sectie van de markup. 18.1 Gebruik voor iedere pagina een unieke, beschrijvende titel. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 26 van 28

Richtlijn Beschrijving 18.2 Schrijf korte, bondige tekst, waarin de belangrijkste boodschap bovenaan de pagina al wordt genoemd. 22.1 Gebruik taal die de bezoeker begrijpt: beperk het gebruik van jargon, moeilijke termen en afkortingen. 22.2 Geef bezoekers een vluchtroute: mogelijkheden om verder te kunnen gaan als ze vastlopen. Vluchtroutes zijn onder andere behulpzame links, het kunnen gebruiken van de terug (back) knop, een zoekfunctie, of het kunnen onmiddellijk kunnen corrigeren van invoerfouten. 22.3 Laat bezoekers niet raden: geef informatie over hoe ze een gemaakte fout kunnen herstellen. Houd rekening met veelgemaakte fouten. 22.4 Maak aangepaste foutpagina's - voor fouten als doodlopende links (404 Not Found) - waarop de bezoeker mogelijkheden krijgt aangereikt om zijn weg te vervolgen binnen de site. 22.5 Bij een foutmelding als gevolg van het versturen van een formulier, geef de bezoeker de mogelijkheid om onmiddellijk de fout in het formulier te herstellen en laat hem niet afhankelijk zijn van het gebruik van de terug (back) knop. 22.6 Bij het implementeren van een zoekmachine op de website: gebruik slimme zoektechnologie die rekening houdt met bijvoorbeeld spelfouten, soortgelijke zoektermen, en termen in meervoud en enkelvoud. 22.7 Geef een overzichtelijke lijst van de meest relevante zoekresultaten. Teveel zoekresultaten kosten bezoekers veel tijd om de gewenste informatie te vinden. Geef bezoekers mogelijkheden om zoekcriteria in te stellen, of zoekresultaten te ordenen. 22.8 Geef bezoekers de mogelijkheid om fouten in de site te rapporteren. 22.9 Maak gebruik van kleuren, iconen en tekstuele uitleg om de aandacht van de bezoeker voor een foutmelding te trekken en het probleem toe te lichten. 22.10 Geef bezoekers mogelijkheden om informatie op alternatieve manieren te vinden. Bijvoorbeeld door het geven van een sitemap, zoekfuncties, of via een verzoek per e-mail, brief of telefoon. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 27 van 28

7.3.2 Toelichting Voor de publicatie van informatie op internet zijn de afgelopen tijd internationaal richtlijnen ontwikkeld door het World Wide Web Consortium (W3C). Deze richtlijnen betreffen ondermeer de opbouw van de website, de technische vormgeving van de website en de wijze waarop content aan de website wordt gekoppeld. Omdat toepassing van deze richtlijnen in de praktijk lastig bleek zijn in opdracht van het Ministerie van BZK, in samenwerking met Voorlichtingsraad, de zogeheten webrichtlijnen ontwikkeld. Webrichtlijnen vormen een paraplustandaard die de belangrijkste specificaties voor de webinterface omvatten en de samenhang tussen die specificaties beschrijven. Websites gebouwd volgens deze webrichtlijnen voldoen aan de eisen voor de toegankelijkheid voor mensen met een functiebeperking (zoals uitgewerkt in het Waarmerk drempelvrij.nl), zijn toegankelijk voor alle gangbare zoektechnologieën en zijn, vanwege de gestructureerde opbouw, beter en goedkoper efficiënter te beheren. De webrichtlijnen zijn tevens een instrument voor goed opdrachtgeverschap. Artikel 1 Dit voorschrift geldt voor de Rijksdienst waartoe gerekend worden de ministeries met daaronder de ressorterende diensten, bedrijven en instellingen. De minister is verantwoordelijk voor de websites die onder zijn ministeriële verantwoordelijkheid vallen. De ministeries zijn zelf verantwoordelijk voor het aantonen van de conformiteit aan de webrichtlijnen. Om te controleren of een website voldoet aan de eisen voor toegankelijkheid en bouwkwaliteit zijn twee elkaar aanvullende onderzoeken nodig. Een toetsing conform de normen van het Waarmerk drempelvrij.nl, een handmatig onderzoek, dekt het aspect toegankelijkheid af. De Webrichtlijnentoets (http://webrichtlijnen.overheid.nl/toets/), een geautomatiseerde meting, het aspect bouwkwaliteit. De combinatie van beide toetsingsinstrumenten geeft een betrouwbaar beeld van de mate waarin een website aan de Webrichtlijnen voldoet. Het uitgebreidere overzicht van specificaties, richtlijnen en de handleiding staat op de website: http://webrichtlijnen.overheid.nl/. Artikel 2 Nieuwe websites van de rijksoverheid moeten vanaf 1 september 2006 bij oplevering voldoen aan de webrichtlijnen. Nieuwe websites mogen uitsluitend worden opengesteld voor gebruikers nadat door het verantwoordelijke ministerie is vastgesteld dat gebouwd is conform de Webrichtlijnen. Bestaande websites van de rijksoverheid, voor zover deze nog niet voldoen aan de webrichtlijnen, zullen vanaf 1 september zo spoedig mogelijk binnen de normale vernieuwingscyclus van de websites doch uiterlijk 31-12- 2010 moeten worden aangepast aan de webrichtlijnen. Door de aanpassing van de websites te koppelen aan vernieuwing of een nieuwe versie van de website, in combinatie met een juiste toepassing van de webrichtlijnen, kan de aanpassing zonder extra financiële inspanning worden gerealiseerd. De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. White Paper Seneca en de Webrichtlijnen Pagina 28 van 28