Het eerste EI is gelegd september 2013 Dag koorleden, Voor de zomerstop kondigde ik al aan dat ik van plan was een digitaal EI te creëren om wat meer nieuws te brengen binnen ons koor Excelsior en dat is gelukt! Hier is dan de eerste uitgave van deze digitale krant. Op mijn eerste oproep kreeg ik van diverse leden heel enthousiaste en leuke reacties wat mij een gevoel gaf dat het moest gaan lukken. Er kunnen echter alleen nieuwseieren worden gelegd als jullie kopij blijven leveren. Schroom dus niet om aan mij verslagen, foto s e.d. te sturen; zonder jullie hulp en inbreng lukt dit initiatief niet! Ik reken op jullie medewerking waarvoor bij voorbaat dank en de inbrengers voor deze uitgave natuurlijk ook zeer bedankt! Olga Yvonne Kat. Vakantie: Excelsior timmert aan de weg! Gespot door Peter Wienbelt 1
Muziekweetjes Onderstaand artikel kreeg ik van een van onze leden. Het concert dat daarin onder meer aangekondigd wordt is al verleden tijd, maar er staat verder wellicht leuke en/of interessante informatie in over de passie van Gerrie: het orgel bespelen. Het is in dit formaat wat moeilijk te lezen, maar het kan met een beetje handigheid ingezoomd worden. Van Peter Wienbelt ontving ik het volgende artikel uit Het Haarlems Dagblad van 12 juli 2013 jl. 2
- Nog een keer Gerrie! - Zomerconcert Gerrie Het leek net een traditie te worden: Gedurende de zomervakantie naar een orgelconcert van Gerrie. De vorige jaren was dat een groot succes! Na overleg met Gerrie komt er deze zomer geen bezoek aan een concert van haar. De reden is dat er geen geschikt concert is dat een beetje in de buurt is. De dichtstbijzijnde is Zwolle of Maastricht en je kunt niet van koorleden vragen om in de vakantie daar naar toe te reizen. Verder was de Kathedrale Bavo in Haarlem een goede optie geweest (tijdens de Koorbiënnale), maar dat was al op 29 juni en om die reden weer ongeschikt. Dan was er nog een quatre-mainsprogramma, maar dat hebben we vorig jaar in Weesp al gehoord. Jammer..., dit jaar dus geen zomerklanken van onze Gerrie, jammer! Maar er komt wel iets voor in de plaats: Zaterdag 12 oktober a.s. speelt Gerrie voor een heel speciaal doel! Noteer die datum, details volgen nog. Kees Boerhout 3
Ledeninfo Ingrid Besem, nieuw lid en 2 e sopraan Mijn naam is Ingrid Besem en als nieuweling bij Excelsior is mij gevraagd een ei te leggen voor het Digi-EI. Bij deze mijn legsel. Vorig jaar woonde ik voor het eerst de Matthäus Passion bij uitgevoerd door een voor mij nog onbekend koor: Excelsior. Onbekend omdat ik in Alphen aan den Rijn woonde. Weliswaar ben ik geboren en getogen Amsterdamse maar woonde daar al zo n 40 jaar niet meer. Nadat mijn ouders waren overleden was er nog weinig wat mij trok naar Amsterdam. Bovendien was ik veel in het buitenland want van 1973 2004 vloog ik als stewardess bij de KLM. Daarna werd ik benoemd als buitengewoon ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente Alphen aan den Rijn en was en ben daar nog druk mee. Inmiddels heb ik zo n 600 huwelijken met veel plezier gesloten. Er was weinig noodzaak om in Amsterdam te zijn. Maar daar kwam verandering in want begin 2011 stapte opeens Kees in mijn leven. Vijftig (!) jaar geleden waren wij in Amsterdam elkaars eerste liefde. Onze relatie eindigde na ongeveer een half jaar en daarna verdwenen wij uit elkaars leven. Het lijkt wel of wij in een TV aflevering van Memories terecht zijn gekomen want na een voorzichtig aftasten wat voor mensen wij waren geworden in die 50 jaar was er kennelijk een waakvlammetje blijven branden want onze liefde bloeide weer op en hebben wij nu een LAT relatie. Ik ben dus weer gedeeltelijk terug in mijn geboortestad. Zelfs in dezelfde wijk in Amsterdam Zuid want ik woonde destijds op de Olympiaweg en Kees op het Olympiaplein. Alles op een steenworp afstand van zijn huidige huis in de Dirk Schäferstraat. Voor mij ligt de Willem de Zwijgerkerk dus in een zeer bekende omgeving. Via Kees kwam ik weer in contact met mensen uit mijn Amsterdamse periode zo ook met Marianne Mullens. Zo n 45 jaar geleden waren wij collega s van elkaar en hadden ook privé contact. Marianne is zoals bekend een hele goede PR-lady voor het koor en wij hadden de plaatsbewijzen voor de uitvoering van de MP in 2012 via ha Zelf zong ik al 20 jaar de altpartij in het grootkoor (tegenwoordig: Voca Muze) van de streekmuziekschool in Alphen aan den Rijn met ook een klassiek repertoire. Mijn grootmoeder (van mijn moeders kant) was pianolerares en mijn grootvader trompettist in het Concertgebouworkest o.l.v. Mengelberg. De namen van de musici die 25 jaar bij het Concertgebouworkest spelen worden vermeld op een marmeren plaquette in een van de gangen, zo ook zijn naam: A.J. Radius. Kees en ik hebben een abonnement op het CGO en regelmatig kijken wij even naar zijn naam. Mijn ouders waren MP liefhebbers maar ik ben nooit mee geweest naar een concert. Wel heb ik als kind een keer mee gedaan met een concertuitvoering van de Matthäus. 4
Mijn lagere school was het Instituut Schreuder in de van der Veldestraat. Ik weet echt niet meer in welke klas ik zat maar de school werd gevraagd om een aantal leerlingen de koralen van het jongenskoor te laten zingen voor een uitvoering van de MP in de Nieuwe Kerk met als hoofdgast koningin Juliana! Het meest bijzondere was dat de jongenskoralen door jongens en meisjes werden gezongen en ik was een van de gelukkigen. Misschien was dat wel de kiem voor de wens om ooit de Matthäus een keer te zingen. Alhoewel ik best grote werken met het koor in Alphen heb gezongen was de MP daarvoor te hoog gegrepen en ik had daar vrede mee. Op de avond van de eerder genoemde uitvoering van de MP door Excelsior liepen wij weer langs de plaquette en het was opeens of ik mijn grootvader hoorde zeggen: kind, dit is je kans. Ik ging tot actie over en Marianne stimuleerde mij om een keer op een repetitieavond te komen kijken en mee te zingen. Ik was zeer enthousiast over Excelsior maar was toch wel onzeker of ik goed genoeg was om bij het koor te mogen zingen. Per slot van rekening moet je auditie doen en ik hoorde dat Wim best wel kritisch was. Ik besloot om mij goed voor te bereiden op de auditie en zangles te nemen bij Nelleco Aalders. Na haar stemtest was het eerste wat Nelleco tegen mij zei : jij bent helemaal geen alt maar sopraan!. Ik wist wel dat ik vrij hoog kon zingen en eigenlijk mezzo sopraan was maar ik kwam bij het Alphense koor via een vriendin van mij die alt was en daar ben ik gewoon naast gaan zitten en ben nooit meer weggegaan. Aangezien ik in die tijd zangles had van een van de leraren van die muziekschool is er nooit een stemtest van mij afgenomen en tussentijdse stemtesten worden daar niet gedaan dus bleef ik bij de alten. Het was dus even een omschakeling om de sopraanpartijen te zingen maar dank zij de zangles ging mij dat steeds beter af en heb ik in september 2012 met goed gevolg auditie gedaan en kwam bij de 2 e sopranen. Het was best aanpoten om zo n zwaar stuk als de MP in korte tijd in te studeren en de laatste 2 maanden voor het concert zat ik iedere week bij Nelleco. Met haar professionele hulp en de oefen- CD s van Excelsior (waar ik zeer blij mee ben) is het mij gelukt om de MP redelijk onder de knie te krijgen. Mijn grote wens is in vervulling gegaan: ik heb de MP gezongen op het podium van het prachtige Concertgebouw waar mijn grootvader zo vaak speelde. Toen het applaus over ons neerdaalde was het net of ik zijn stem hoorde: goed gedaan kind, proficiat! Nu ben ik mij aan het voorbereiden op de Johannes Passion voor de uitvoering in Hongarije. De Johannes vind ik lastiger dan de Matthäus dus dat is weer flink oefenen en blijf ik zanglessen volgen. Stiekem vind ik het toch wel jammer dat de MP volgend jaar niet door ons koor wordt uitgevoerd. Niet getreurd, ik hoop nog heel lang bij Excelsior te kunnen zingen en er komt vast wel weer een uitvoering van de Matthäus Passion want bij mij smaakt dat naar meer! Tot ziens, tot zings, Ingrid Besem 5
Van het bestuur Het secretariaat kreeg de volgende uitnodiging van de Stichting Eigen Wijs. Geacht koorbestuur, Eind 2013 sluit Stichting Eigen Wijs haar deuren. Dat willen we niet ongemerkt voorbij laten gaan. Daarom organiseren wij op zaterdag 16 november 2013 de enige echte AFSCHEIDSSCRATCH VAN STICHTING EIGEN WIJS Wij willen uw koorleden graag de gelegenheid geven om deel te nemen aan dit geweldige evenement. Wij vragen u daarom, deze mail aan al uw leden door te sturen. Programma We zingen samen het Requiem van W.A. Mozart. Wanneer u zich opgeeft, kunt u een boek en een studiecd bestellen. Zo kunt u alvast genieten van het instuderen van dit prachtige werk. Op zaterdag 16 november om 10.30 uur beginnen de repetities in de Theaterzaal van Zorgcentrum Sint Jacob, Plantage Middenlaan 52, Amsterdam. Inloop vanaf 10.00 uur. Om 17.00 uur ronden we de dag af in de Theaterzaal en gaan naar de Dominicuskerk, Spuistraat 12 in Amsterdam. Daar wordt u om 18.45 uur verwacht voor een klank- en opstellingsrepetitie. Om 20.00 uur begint het concert. In het voorprogramma zingt Vrouwenkoor Fem het Stabat Mater van Abos en de Messe à trois voix van Caplet en dan... volgt het onvergetelijke Requiem van Mozart. Het concert wordt begeleid door Projectorkest Twente en staat onder leiding van PIERRE SCHUITEMAKER. Deelnamekosten De kosten voor deelname aan deze dag bedragen 30, exclusief het studiemateriaal. Hiervoor krijgt u een leuke studiedag en een concert, begeleid door Projectorkest Twente en goede solisten. Zingt u niet meer, maar wilt u graag luisteren? Dan bestelt u voor 10,-- een toegangskaart. Voor meer informatie: Zie www.eigenwijs.nu 6
Van de dirigent Wim was bereid om ook een bijdrage aan dit 1e EI te leveren. Hij gaf aan iets te willen schrijven over de Passiemuziek, Bach en de Johannes Passion. Hieronder de voorgeschiedenis van de Passiemuziek. Deel 1 Korte geschiedenis van de Passie. Passiemuziek gaat terug naar een oud gebruik in de kerk. Vanaf de vierde eeuw wordt het een gewoonte om in de Goede Week de lijdensverhalen te lezen. Het verband tussen lezen en zingen is snel gelegd: wanneer op verschillende spreekhoogten wordt gelezen, gereciteerd, ontstaat vanzelf een melodie. Later (ten tijde van het ontstaan van de opera in 1600) ontstond de term monodie. Meestal werd het verhaal door vier geestelijken voorgedragen. De eerste trad op als verteller, de Thomaskirche Leipzig tweede vertolkte de woorden van Christus, de derde verwoordde de uitspraken van andere personages in het verhaal (Petrus, Pilatus, etc.) en de vierde gaf de uitroepen van de gemeente weer. Vanaf de negende eeuw kwam er meer structuur in de wijze van uitvoeren, met name het tempo van reciteren. Na de Reformatie bleef de traditie van het gezongen lijdensverhaal in de Lutherse kerk bestaan. Al snel ontstond er, naast de Latijnse versies, de Duitstalige Passie. Eén- en meerstemmige gedeelten wisselden elkaar af: de voorganger zong de eenstemmige gedeelten, het koor de meerstemmige. Vaak diende een berijming van het lijdensverhaal als tekst. Soms werden de teksten van de vier evangeliën tot één verhaal samengesmeed. Even een klein uitstapje ter verduidelijking: Rond 1600 verandert het muzikale landschap drastisch. De tot dan toe overheersende polyfonie (= compositiestijl waarin verschillende relatief zelfstandige stemmen gecombineerd worden) wordt (door Italiaanse componisten) ingeruild voor de monodie (letterlijk: begeleide eenstemmigheid). Wat betekent dat? De vocale polyfone muziek wordt door een aantal zangers uitgevoerd: de verschillende melodieën lopen door elkaar heen (met als gevolg dat de tekst niet altijd goed te verstaan is): de muziek overheerst de tekst. Bij de monodie is er de solostem, die aan de tekst uitdrukking geeft. Hier ligt dan ook het nieuwe esthetische ideaal: het gaat om de tekst en de tekstuitbeelding en dat kun je beter als solozanger dan met een heel koor. Dit alles hangt samen met het ontstaan van de opera in Florence (1600). De gebruiken uit de opera, de monodie (recitatief en aria) doen hun intrede in de Passie, waardoor er nog meer structuur werd aangebracht. 7
Vanaf ongeveer 1700 werd het lijdensverhaal herschreven naar de trant van een libretto voor een opera. Dat gaf componisten de gelegenheid/vrijheid dramatische elementen mee te geven. Intussen waren al liederen (koralen) aan de passie toegevoegd. Hier zien we dus de sterke overeenkomst met de opera, niet alleen qua vorm, maar ook in dramatisch opzicht. Hamburg was het centrum van de Duitse opera. Leipzig had geen opera maar toch ontstond juist daar de behoefte aan muziek met een dramatisch karakter. De cantor van de Thomaskerk was de centrale figuur van het muziekleven in Leipzig. Naast zijn kerkelijke ambt bekleedde hij de functie van stedelijke Musikdirektor. In 1721 werd in Leipzig voor het eerst een grote, moderne passie uitgevoerd onder leiding van Johann Kuhnau. Hij werd opgevolgd door Johann Sebastian Bach, die de ingezette traditie van Kuhnau verder ontwikkelde. Zijn Johannes en Mattäus Passion zouden het hoogtepunt van de Passionen-traditie vormen. (Volgende EI Deel 2: J.S. Bach) ********************************************************************************** 8