Lichthinder en lichtvervuiling

Duurzame Verlichtingstafel Lichthinder en lichtvervuiling 11 april 2013

Programma 14.00 uur: Martijn Vroom (wethouder Noordwijk, voorzitter Duurzame Verlichtingstafels): Opening en terugkoppeling uit ochtendworkshop Kan er licht weg 14.25 uur: Kamiel Spoelstra (NIOO KNAW): Effecten van kunstlicht op flora en fauna in Nederland 14.50 uur: Pauze 15.15 uur: Henk Stolk (NSVV Cie Lichthinder): Lichthinder voor mensen, maar ook voor de natuur 15.40 uur: Roelof Koekkoek (wethouder Putten): Verlichting in Putten; Minder, minder, meer... 16.05 uur: Discussie 16.30 uur: Afsluiting en borrel Duurzame Verlichtingstafel #ZuinigLicht 11 april 2013

VIIRS licht emissie Hemelhelderheid Verlicht bewust l 11 april 2013 l Dorien Lolkema

Mag het licht uit (of minder)? Soms heb je licht nodig Veiligheid Leefbaarheid Economie 4 Week van de Openbare Ruimte

Mag het licht uit (of minder)? Verlicht op maat Tijd Locatie Kwaliteit 5 Week van de Openbare Ruimte

Verzin een list! College komt met 2 oplossingen Lichtmast voor eigen kosten, in eigen beheer en op eigen terrein. Lichtmast huren

Uitkomst en uitvoering Uitkomsten voorstel college: Drie inwoners kiezen voor huur van een lichtmast Vijftien inwoners kiezen voor eigen beheer Uitvoering: In de zomer van 2012 zijn 450 lichtmasten verwijderd Besparing van ca. 40% op het energieverbruik in het buitengebied CO2 uitstoot vermindert met 38.000 kg Besparing van ca. 20% op het totale energieverbruik van de OV.

Effecten van kunstlicht op flora en fauna in Nederland Kamiel Spoelstra Duurzame verlichtingstafel, Putten, 11 april 2013

nachtelijk kunstlicht is (bijna) overal: dramatische toename in de laatste 50 jaar 2/3 van de wereldpopulatie leeft in gebied waar kunstlicht > natuurlijk licht.. 99% populatie VS en EU 70% VS en 50% EU: melkweg.. 40% VS: staafjes! Cinzano et al. 2001

de effecten op natuur zijn zeer divers.

de hemel is s nachts blauw! (rood: vooral overdag)

wat weten we van de effecten van kunstlicht? meest directe effecten: phototaxis: aantrekking, afstoting orientatie: verstoring timing van activiteit onderdrukking van activiteit

Conrad et al. 2006

Poot et al. 2008 relatieve aantallen aangetrokken vogels

Stone et al. 2009

Limpens et al., in prep

Kempenaers et al. 2010

donker groen rood wit

verstoring van dag- en jaar ritmiek stress, fysiologie lange-termijn effecten op ecosystemen: wie verdwijnt er, wie komt er bij? cascade effecten in het ecosysteem hypothese Perkin et al. 2011

Nederlands Instituut voor Ecologie & Wageningen Universiteit LichtOpNatuur zoveel mogelijk soorten populatie effecten gedrag, timing overleving cascade effecten

duurzaam verlichten is belangrijk aandachtspunten voor de praktijk: voor veel soorten effecten nog niet bekend weinig kennis over lange termijn effecten optimaal voor de een, niet voor de ander

www.lichtopnatuur.org

Roy van Grunsven onderzoek en organisatie Mieke Titulaer Koert van Geffen Maaike de Jong financiering terrein PGO s Maurice Donners Frank Berendse Elmar Veenendaal Michiel Wallis de Vries Marcel Visser

Lichthinder voor mensen, maar ook voor de natuur Henk Stolk voorzitter commissie lichthinder

Algemene richtlijn betreffende lichthinder deel 1 Algemeen en Grenswaarden voor sportverlichting november 1999 deel 2 Terreinverlichting juni 2003 deel 3 Aanstraling van gebouwen en objecten buiten november 2004 deel 4 Reclameverlichting november 2004 deel 5 Openbare verlichting maart 2011 deel 6 Combi richtlijn deel 1 t/m 5 met Licht van binnen naar buiten / bescherming landschap en duisternis gepland eind 2013 / 2014

Zone E1 E2 E3 E4 Omschrijving natuurgebieden met een zeer lage omgevingshelderheid; voor de definitie van een natuurgebied wordt uitgegaan van de Ecologisch Hoofdstructuur door de rijksoverheid gebieden met een lage omgevingshelderheid; in het algemeen buitenstedelijke en landelijke woongebieden gebieden met een gemiddelde omgevingshelderheid; in het algemeen woongebieden gebieden met een hoge omgevingshelderheid ; in het algemeen stedelijke gebieden gecombineerd met woon- en industriegebieden met intensieve nachtelijke activiteiten

Periode aanduiding Tijdsperiode (uur) dag 07.00 tot 19.00 avond nacht 19.00 tot 23.00 23.00 tot 07.00

Te hanteren parameter E V (lux) op de gevel I (cd) elk armatuur Toepassingscondities dag- en avond 07.00 23.00 uur nacht* 23.00 07.00 uur dag- en avond 07.00 23.00 uur nacht 23.00 07.00 uur E1 natuur gebied E2 landelijk gebied E3 stedelijk gebied E4 Stadscentru m / Industriegebied 2 lux 5 lux 10 lux 25 lux 1 lux 1 lux 2 lux 4 lux 2.500 cd 7.500 cd 10.000 cd 25.000 cd 0 cd 500 cd 1.000 cd 2.500 cd

FIFA < 50 m. Eh 25 Ev 40 50 250 m. Eh 10 Ev 20

Lichtbronnen Amsterdam Centrum Woonwijken Bedrijventerreinen Sportterreinen Wegen Kassen

Lichthinder afzuigapparaat Lichthinder

IPO TOOL voor duisternis

Wat kan je er mee? Scenario s vooraf doorrekenen: - Andere verlichting in een wijk of sportterrein - Locatie van een nieuw bedrijventerrein/ kas - Effect van een combinatie van verschillende functies: een sportpark met een kassencomplex en een grote weg naar een natuurterrein - Integratie van lichthinder in provinciaal milieu en ro beleid

Combi lichthinderrichtlijn 2014 dynamische effecten van licht nu geen dynamische effecten in zone E 2 en E 3 wel toegestaan vanaf zone E3 overvloeiend met soortgelijke luminanties knipperen < 1 Hz. 2014 introductie categorieën ( statisch; wisselen 0,1 < f < 1 Hz. ; wisselen 1 < f < 25 Hz; bewegend f> 25hz grenswaarden categorieën in zones al dan niet na toepassing van een compensatiefactor

Combi lichthinderrichtlijn 2014 interpretaties reclame uitingen hantering gemiddelde luminantie e.d.

Combi lichthinderrichtlijn 2014 hinder uit gebouwen, stallen etc. 2014 Tabel voor maximaal toegestane luminanties voor uitstralende geveldelen Toelichting op assimilatieverlichting

Combi lichthinderrichtlijn 2014 Psychologische hinder van mens en natuur 2014 Formules en grenswaarden van psychologische hinder Beperking van een verblindingsfactor in E1 en E2 Beperking van de zichtbaarheid van het schijnbare lichtoppervlak van een armatuur bij afstanden 25 x en 50 x lichtpunthoogte in zone E1 en E2 indien buiten de functie van de verlichting

Lichthinder rapport vooraf Lichthinder meting achteraf

Verlichting in Putten Minder, minder, meer..

Presentatie Inleiding / eisen aan verlichting (Proef-) locaties Verdieping Bebouwde kom Woonwijk Verkeersader Bedrijventerrein Centrum Buitengebied 2

Algemeen 3900 lichtmasten (650 buitengebied) Geen openbaarlicht beleid Klimaatactieplan RNV (energiezuinig, dimbaar, duurzaam, lichthinder) ROVL 2011 Lichtkleur als wegwijzer 3

4 Groene Scheg

Algemeen 3900 lichtmasten (650 buitengebied) Geen openbaarlicht beleid Klimaatactieplan RNV (energiezuinig, dimbaar, duurzaam, lichthinder) ROVL 2011 Lichtkleur als wegwijzer Energiescan (Spectrum advies) 5

Energiescan Al forse vernieuwingsslag i.v.m. politiekeurmerk Putten bewust bezig met verlichting Sinds 1990 bezig met installatie betere lampen en armaturen Niet veel meer mogelijk maar: aan- en uitschakelen aanpassen toepassen efficiëntere apparatuur licht meer afstemmen op behoefte 6

Eisen nieuwe verlichting Duurzaam Energie zuinig Lichthinder beperken Lichtvervuiling tegengaan Lage Total Cost of Ownership (TCO) Bestaande armaturen kunnen vervangen Licht (kleur) aanpassen aan gebruik openbare ruimte Meerkosten moeten worden terugverdiend 7

Park de Groene Scheg Park 85 x 700 meter LED lampen met de kleur Golden Green Er waren nog geen andere kleuren Verlichten op laag ( mesopisch ) niveau 38 lampen van 10 Watt (380 Watt!) Voldoet qua lichtsterkte niet aan de richtlijn maar door mesopisch effect wel 8

77 Park de Groene Scheg

12 Reigerstraat

81 Reigerstraat

82 Reigerstraat

Waarom mesopisch? - meer zien bij laag (1-1,5 lux) lichtniveau - in de nacht is behoorlijk dimmen dus goed mogelijk - park de Groene Scheg na renovatie al 2 jaar mesopische lichtniveau (golden green,1 lux) - na ½ jaar enquête gehouden - uitkomst enquête: 50% beter en 50% slechter verlicht - proef van 1,5 jaar zonder voorlichting gehouden op de Reigerstraat - bewoners gesproken na 1 jaar. Na uitleg vinden de mannen het prima. Vrouwen vinden het zonder uitleg al uitstekend. 15

Locatie eisen Husselerveld - woonwijk - in 2012 armaturen vervangen i.v.m. leeftijd - armaturen moeten op bestaande lichtmasten - lichtkleur gekozen voor mesopisch (Moonlight) - gelijkmatigheid moet hoog zijn i.v.m. dimmen - door hoge gelijkmatigheid en de mesopische lichtkleur mag het lichtniveau wat zakken 16

Husselerveld vroeger 248 lichtmasten lichtpunthoogte 4, 6 en 8 meter FGS 104 PL-L 36 Watt FGS 103 PL-L 24 Watt 2050 PL-L 36 Watt jaarlijks energieverbruik 50.281 kwh totale jaarlijkse kosten verlichting 9.725,- 17

Husselerveld nu Innolumis Moonlight 257 lichtmasten lichtpunthoogte 4, 6 en 8 meter na 24:00 uur is het lichtniveau 50% jaarlijks energieverbruik 14.627 kwh totale jaarlijkse kosten 7.063,37 ( 9725,-) besparing 35.654 kwh en 15.275 ton CO2 per jaar 18

Locatie eisen Engweg - verkeersader - zo weinig mogelijk waarschuwingsborden en attentieverlichting - masten mogen geen obstakel vormen - geen lichthinder veroorzaken - lichtkleur warmwit (3000K) dorpscentrum - gelijkmatigheid moet hoog zijn i.v.m. dimmen en verkeerssituaties ter plekke - door hoge gelijkmatigheid mag het lichtniveau wat zakken 19

Kruisingen Engweg - FRS 201 PL-L 55 Watt Philips Speedstar, 104-80 LED, kleur 3000K - lichtpunthoogte was 6 nu 10 meter - 3x lichter (kost dus meer energie) - na 24:00 uur is het lichtniveau 33% - energiebesparing t.o.v. continu 41% 20

Locatie eisen Keizerswoert - bedrijventerrein - masten mogen geen obstakel vormen - lichtkleur mag zakelijker dus witter - gelijkmatigheid moet hoog zijn i.v.m. dimmen - door hoge gelijkmatigheid en witte lichtkleur mag het lichtniveau wat zakken 22

Keizerswoert - FGS 224 PL-L 36 Watt Stela wide, 52 LED, kleur 4000K - van 48 terug naar 37 lichtmasten - lichtpunthoogte was 6 nu 10 meter 23

Keizerswoert - jaarlijks energieverbruik was 8.621 kwh na 23:00 uur is het lichtniveau 36% nu: 10.650 kwh - totale jaarlijkse kosten verlichting nu 2.569,50 was: 2.160,- 24

Centrum - armaturen 35 oud; 15 jaar geleden gereviseerd - nu nieuwe armaturen - proef met rf (radiografische besturing) - energiebesparen - lichtniveau kunnen aanpassen (op afstand) - verminderen lichtvervuiling en lichthinder 26

Centrum - Neri 802 / Cosmopolis 60 Watt kleur 728-2 x 60 Watt op 75% (=66% licht) - 24.00 05.00 1 lamp uit - weekend afwijkende schakeltijden - bij terras op verzoek uit - Voorheen 12.540 kwh nu 5.302 besparing: - 7.238 kwh per jaar Reductie CO2: 3.461 kg 27

Buitengebied De Veluwe Donker en Stil (provincie Gelderland) het Klimaat Actie Plan (R.N.V. gemeenten) Energie besparing in de OVL (ministerie van VROM minister Jacquelien Cramer) de foto s van Andre Kuipers vanuit de ruimte hebben bijgedragen aan deze bewustwording. 30

Buitengebied 762 lichtmasten (654 van Gemeente Putten) Moeten vervangen worden: wat kan er weg? Scherpe bochten, wegsplitsingen, wegkruisingen, verkeersdrempels, fietspaden, verkeersveiligheid 69 kunnen/mogen weg 32

Buitengebied Burgerparticipatie: 3200 brieven verstuurd 80 personen op 2 avonden interactieve website 43 reacties (website, e-mail enz.) merendeel: mag niet weg vervangen door LED s nachts uit meer? 35

www.rwsleefomgeving.nl www.rwsleefomgeving.nl/onderwerpen/ovl www.nsvv.nl www.lichtopnatuur.org @ZuinigLicht Duurzame Verlichtingstafel #ZuinigLicht 11 april 2013