FIETSROUTE Dirksland

Verdrinkend Land Inundatie tijdens de Tweede Wereldoorlog op Goeree-Overflakkee Fietsroute Dirksland In februari 1944 zette de Duitse bezetter het oostelijk deel van Goeree-Overflakkee onder water. Dat heet inundatie. Zo n 60 procent (ruim 12.000 ha) van het eiland kwam onder water te staan en ruim 15.000 mensen moesten hun huis verlaten. Het waterpeil was precies zo gekozen dat je niet met de auto kon rijden en niet met een boot kon varen. Zo hoopte de Duitse bezetter de komst van de geallieerden, die Goeree-Overflakkee weer wilden bevrijden, te vertragen of tegen te houden. Door Johannes Boomsma zijn in 1944 en 1945 foto s gemaakt van de inundatie. Het boek met de titel Verdrinkend Land is samengesteld met zijn documentaire foto s en kwam uit in september 1945. De fotograaf wilde dat de herinneringen aan deze gebeurtenis levend zouden blijven. Je staat hier aan het begin van de fietsroute door Dirksland. Je gaat meer dan 70 jaar terug in de tijd. Toen zijn de foto s van de inundatie van Goeree-Overflakkee gemaakt. Je gaat ontdekken hoe Dirksland er toen uit zag en wat je daarvan nu nog terugziet. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 3

1. Dirksland vanuit de lucht Op deze foto is Dirksland te zien vanuit de lucht. De foto is gemaakt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Vraag 1 Waar staat je school op deze foto? Kruis dit aan op de foto. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 5

Fiets van locatie 1 naar locatie 2 6 Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland

2. De aanleg van de nooddijk In de zomer van 1944 lag Dirksland samen met Middelharnis, Sommelsdijk en Melissant veilig achter de zelfgemaakte nooddijk. De dijk is door honderden mannen tot stand gebracht. Dat was geen eenvoudig werk. De grond was namelijk hard bevroren. De mannen hadden de blaren op de handen staan van al het scheppen. Toch is het gelukt de dijk met een totale lengte van 6,5 kilometer neer te leggen. Binnen 5 dagen was het werk geklaard. Dirksland was behoed voor het water en de bewoners hoefden niet geëvacueerd te worden. De Duitsers vonden het goed dat er een dijk kwam omdat belangrijke verbindingswegen nu bereikbaar bleven en ook het ziekenhuis open kon blijven. Vraag 2 Vanaf welk standpunt heeft de fotograaf de foto gemaakt? Waaraan zie je dat? 1. Laag standpunt: dat zie je aan de hoge horizon 2. Hoog standpunt: dat zie je aan het water op de voorgrond 3. Standpunt gelijk aan de horizon Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 7

3. Kunstwerk nooddijk Het kunstwerk waar je nu bij staat herinnert aan de inundatie van 1944-1945. Het kunstwerk is door de kunstenaar Jaap Reedijk uit Sommelsdijk gemaakt. Hij heeft zich laten inspireren door de foto van de 9-jarige Piet de Man (zoon van fotograaf De Man) die staat bij het water van de inundatie. Op de achtergrond zie je de nooddijk om Dirksland liggen. Vraag 3 Welke elementen van de foto zie je terug in het kunstwerk van Jaap Reedijk? Antwoord: Doe-opdracht: Maak een foto van het kunstwerk waarbij je gebruikt maakt van een bijzonder standpunt. Ga bijvoorbeeld eens op de grond liggen of houd je mobieltje heel hoog. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 9

4. Piet met de fiets Op de foto zie je Piet de Man nog een keer. Nu staat hij met de grote fiets van zijn vader aan zijn hand en kijkt hij uit over het uitgestrekte water van de inundatie. Vraag 4 Wat is de stemming/sfeer die de fotograaf heeft willen uitdrukken? Antwoord: Doe-opdracht: Maak op deze plek een foto waar ook een bepaalde stemming/sfeer uit spreekt. Bijvoorbeeld de weidsheid van het land of het spel van licht en schaduw. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 11

5. Zicht op inundatie Deze foto is genomen vanuit een vliegtuig en laat de uitgestrektheid van het water van de inundatie zien. Jij staat nu met beide benen op de grond. Kijk goed om je heen en luister naar wat je hoort. Beschrijf wat je hoort, wat je ziet, wat je voelt en wat je ruikt. Vraag 5 Vul in: ik hoor... (vb. een tractor rijden) ik zie... (vb. de wolken voorbij vliegen) ik voel... (vb. de wind langs mij heen waaien) Ik ruik... (vb. de uien en de prei die in de volkstuintjes staan) Kijk vervolgens naar de foto van de inundatie vanuit de lucht. Wat zou je horen, zien en voelen als je in het landschap van 1944 zou staan? Vul in: ik zou horen... (vb. de bommenwerpers in de verte) ik zou zien... (vb. het zoute water dat tegen de huizen aanklotst) Ik zou voelen... (de rillingen van de kou) Ik zou ruiken... (het natte stro op de nooddijk) Doe-opdracht: Maak een foto van het landschap waar je nu staat, waarbij je je bij de foto kan voorstellen wat jij nu voelt, ruikt, of hoort. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 13

6. Licht, lucht en sfeer Er waren momenten, dat het gruwelijke van de inundatie geheel werd vergeten, omdat het licht, de lucht en de sfeer ons iets moois toverde. Je oog kon niet nalaten te kijken naar daglichtspel, de schoonheid... in het barre. Citaat uit boek Verdrinkend Land Vraag 6 Deze foto is genomen vanaf de Geldersedijk. De fotograaf heeft de inundatie fotogeniek, op een bijzondere manier, in beeld gebracht. Wat zie je op de foto dat zorgt voor het bijzondere effect? 1. Diagonale lijnen 2. Weerspiegelingen van de bomen en de boerderij in het water 3. Ritmische herhaling van bomen en palen geven diepte 4. De foto is niet overal even scherp Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 15

7. Zicht op Dirksland De fotograaf heeft de foto gemaakt met op de achtergrond Dirksland, liggend achter de nooddijk. Herken je de kerktoren? Als je nu vanaf de Haveloozeweg kijkt in de richting van de kerktoren, zie je land en huizen die allemaal in 1944 onder water zouden staan. Doe-opdracht: De fotograaf heeft diepte in de foto gebracht door op de voorgrond struikgewas en boomtakken te fotograferen. Maak een foto richting de kerktoren van Dirksland waarbij je ook gebruik maakt van voorgrond en achtergrond. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 17

8. Gebarsten aarde Je ziet op de foto de droge kleigrond van twee maanden na de inundatie. Het is vol barsten en scheuren. En dan is er altijd nog wel een klein plekje voor een zaadje van een kamille te vinden. Dat zaadje komt op en het is de eerste plantengroei, die we in het land terugvinden! Citaat uit boek Verdrinkend Land Fiets met je groepje terug naar school. Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 19

Colofon Deze fi etsroute is onderdeel van de lessenserie Verdrinkend Land, Inundatie tijdens de Tweede Wereldoorlog op Goeree-Overfl akkee. Met dank aan: Dennis Notenboom van Stichting WO2 Goeree-Overfl akkee CBS Prins Johan Friso school, Herkingen OBS De Inktvis, Dirksland Concept en samenstelling: Ingrid Fijen en Verolique Jacobse, Kunstgebouw Foto cover: Johannes Boomsma Verdrinkend Land Fietsroute Dirksland 21