sectormonitor bouw november 211 > ABN AMRO verwacht na klein herstel in 211 een terugval in 212 > Daling verkoop nieuwbouwwoningen leidt tot krimp woningbouw > Ondernemers focussen in krimpende markt meer op kosten en liquiditeit
1 Sectormonitor Bouw november 211 Inhoudsopgave Macro economisch beeld 2 Bouwsector 2 Woningbouw 4 Utiliteitsbouw 5 GWW 6 Meer focus op kosten en liquiditeit door krimpende markt In deze publicatie kijken we vooruit naar de bouwsector in 212, een jaar waarin we verwachten dat de bouwproductie weer afneemt na een korte opleving in 211. We gaan tevens dieper in op wat er speelt in de drie grootste segmenten, woningbouw, utiliteitsbouw en de grond-, weg-, en waterbouw. Als ondernemer kunt u zich zo spiegelen aan de trends en zien wat de verwachtingen van ABN AMRO zijn over uw eigen branche. De door ABN AMRO verwachte lichte daling in de bouwproductie in 212 raakt alle bedrijven in de bouwkolom, van architect tot installateur. Van de bouw ondernemers die wij spreken horen wij dat met name de woning- en utiliteitsbouwbedrijven gericht op nieuwbouw het onverminderd lastig hebben. Tegelijkertijd is onze indruk dat onderhoudsbedrijven en installateurs redelijk goed gevulde orderportefeuilles hebben voor 212, omdat particulieren en de woningcorporaties nog steeds de kwaliteit van hun woning willen verbeteren. Wij verwachten dat de prijsdruk bij aanbestedingen zal aanhouden en dat aannemers zich als alternatief meer zullen proberen te richten op werken in bouwteam verband of publiek private samenwerking. Tevens zien we in de markt dat bouwbedrijven de klant nog meer voorop stellen en de geleverde kwaliteit benadrukken, in een markt die vooralsnog vooral prijsgericht is geweest. In deze onverminderd uitdagende markt voor nieuwbouw richten veel bouwondernemers zich nu op de renovatiemarkt, die doorlopend goede vooruitzichten heeft. Hiervoor richten ze hun organisatie en personeel meer op ambachtelijke herstelbouw en minder op monterende nieuwbouw. Verder horen we vaak dat de contacten worden aangehaald met de woningcorporaties die nog doorlopend aan het renoveren zijn. In het licht van de verwachte vermindering van het beschikbare werk in 212 blijft de aandacht van bouwondernemers op beheersing van de kosten en liquiditeit onverminderd scherp. Zo heeft menig bouwondernemer zijn calculatiemethoden verscherpt om te voorkomen dat structureel onder de kostprijs wordt gewerkt. Aan de andere kant zien we dat juist deze uitdagende tijden ook vernieuwing brengen zoals meer aandacht voor ketensamenwerking, productinnovaties die bouwtijd- en kosten verlagen, en voor grondfinanciering om de koopsom van een huis betaalbaar te houden. Hopelijk vormen de bevindingen in deze publicatie een stimulans voor u om met ABN AMRO, uw collega ondernemers en uw adviseurs van gedachten te wisselen over de uitdagingen voor uw bedrijf en uw sector. Annemijn Fokkelman, CFA Sector Banker Bouw ABN AMRO
2 Sectormonitor Bouw november 211 Macro Economisch Beeld Ontwikkeling economische groei en bruto investeringen in vaste activa (% j-o-j) 2 1-1 -2 bruto binnenlands product bruto investeringen in vaste activa Kerncijfers Nederlandse economie (% j-o-j) 21 211v 212v Particuliere consumptie,4 -,2,5 Overheidsbestedingen 1,,6 -,7 Investeringen -4,4 7, 2,8 Uitvoer 1,8 4,8 3,4 Invoer 1,6 4,9 2,8 BBP 1,7 1,7,9 Ramingen: ABN AMRO Economisch Bureau Lichte krimp economie in tweede helft 211 verwacht Na een forse groei eind 21 en het eerste kwartaal van 211 zakte het groeitempo in het tweede kwartaal weer in. De groei in het tweede kwartaal bedroeg 1,8% jaar op jaar (j-o-j) ten opzichte van 2,3% een kwartaal eerder. Het groeicijfer van het eerste kwartaal was overigens geflatteerd door het milde winterweer. Hierdoor stegen de investeringen met meer dan 1%. In het tweede kwartaal zwakte de investeringsgroei, na een uitbundig eerste kwartaal, weer af. Voor de tweede helft van 211 wordt een lichte krimp van de Nederlandse economie voorzien. Dit is het gevolg van de afkoeling van de wereldhandel en de mondiale industriële productie en de aanhoudende Europese schuldencrisis. Door de verslechterende economie zal de winstgevendheid van bedrijven worden aangetast, waardoor de komende kwartalen de groei van de investeringen onder druk komt te staan. De vooruitzichten voor de particuliere consumptie zijn ook ongunstig. Het consumentenvertrouwen is sinds augustus stevig gedaald. De consument is door de schuldencrisis pessimistisch over het economische klimaat en de eigen financiële situatie. Dit zal de consumptie in de tweede helft van 211 verder onder druk zetten. Desondanks komt de economische groei dit jaar, vanwege een goede eerste helft, toch nog uit op 1,7%. en slechts marginale economische groei in 212 In 212 zal de economie met slechts 1% groeien. Dit is het gevolg van de verdere groeivertraging van de mondiale economie, waardoor de Nederlandse uitvoer slechts een geringe groei laat zien. Daarnaast hebben de krimpende overheidsbestedingen een drukkend effect op de economische groei. Voor de particuliere consumptie wordt in 212, ondanks een koopkrachtdaling, een kleine stijging verwacht. ABN AMRO verwacht namelijk dat de contractlonen iets harder zullen stijgen dan de inflatie waardoor het reëel beschikbaar inkomen toeneemt. Voorwaarde is wel dat, zoals wij veronderstellen, de mondiale economie in de loop van 212 weer iets aantrekt en beleidsmakers de juiste maatregelen nemen om de schuldencrisis te beteugelen, waardoor het vertrouwen in de economie weer kan toenemen. Bouwsector Ontwikkeling productieve uren en bouwproductie (% j-o-j) 2 1-1 -2 productieve uren bouw productie Milde winter gaf bouwsector sterke impuls in H1 211 De bouw heeft in het eerste kwartaal van 211 geprofiteerd van de uitzonderlijk goede weersomstandigheden waardoor zij in staat was meer productieve uren te maken dan enig ander kwartaal sinds het begin van deze statistiek in 199. Doordat er veel meer gewerkt kon worden, steeg de bouwproductie in het eerste kwartaal van 211 met 1%. In het tweede kwartaal nam de bouwproductie met nog eens 3% toe. Het beeld verslechterde echter in juli en augustus toen de bouwproductie met gemiddeld 1% afnam. Hiermee lijkt een einde te zijn gekomen aan de positieve ontwikkelingen in de eerste helft van 211. Temeer omdat een aantal voorlopende indicatoren voor de toekomstige bouwproductie de afgelopen maanden zijn verslechterd., bewerking ABN AMRO
3 Sectormonitor Bouw november 211 Ontwikkeling bouwsom nieuwe opdrachten architecten (% j-o-j) 25-25 -5 Orderportefeuille bouw (maanden productie) 1 9 8 7 6 5 Bouw Utiliteitsbouw Woningbouw GWW Bron: EIB, bewerking ABN AMRO Bouwproductie naar deelsectoren (% j-o-j) 211r 212r Woningbouw - nieuwbouw 3% -2% - verbouw 4% -3% - onderhoud 2% -1% Utiliteitsbouw - nieuwbouw 2% -1% - verbouw 2% -1% - onderhoud 1% 1% Grond-, weg- en waterbouw - nieuwbouw 3% -2% - onderhoud 2% 1% maar marktomstandigheden architecten zijn verslechterd De bouwsom nieuwe opdrachten ontvangen door architecten steeg na twee jaren van enorme krimp met 5% in 21. In de eerste helft van 211 daalde de bouwsom echter weer, met 16% j-o-j in het eerste en 15% in het tweede kwartaal. De daling in het eerste kwartaal was het gevolg van een sterke krimp van opdrachten voor nieuwe utiliteitsgebouwen, terwijl in het tweede kwartaal van 211 stevig krimp van de opdrachten voor nieuwbouwwoningen de oorzaak was van de negatieve ontwikkeling van de bouwsom nieuwe opdrachten. Uit de conjunctuurmeting die de Nederlandse beroepsvereniging voor architecten (BNA) onder haar leden uitvoert, blijkt dat de werkvoorraad bij architecten in het derde kwartaal van 211 is gekrompen. Daarnaast blijven de tarieven onder druk staan en neemt de werkgelegenheid verder af. Omdat de ontwikkelingen bij architectenbureaus voorlopen op de rest van het bouwproces, ligt een terugval van de bouwproductie in het verschiet. en de orderportefeuille bouwsector is licht gekrompen De orderportefeuille van de totale bouwsector steeg in de eerste twee kwartalen van 211 tot 6,3 maanden productie. In het derde kwartaal was de omvang van de orderportefeuille iets kleiner met 6,2 maanden productie. Hoewel de totale orderportefeuille nagenoeg stabiel bleef is de orderportefeuille van de woningbouw in het derde kwartaal van 211 met 5% gedaald tot 6,3 maanden productie. Dit is het gevolg van de grote onrust op de financiële markten als gevolg van de aanhoudende schuldencrisis. Wij verwachten dat hierdoor de orderportefeuille van de woningbouw de komende kwartalen verder onder druk komt te staan. De orderportefeuille van de utiliteitsbouw zit sinds de tweede helft van 211 in een lichte opwaartse trend. Sinds het derde kwartaal van 21 is de orderportefeuille met bijna 7% toegenomen tot 5,9 maanden productie in het derde kwartaal van 211. Het is vanwege de slechte economische omstandigheden onwaarschijnlijk dat deze trend doorzet. De orderportefeuille van de grond-, weg- en waterbouw (GWW) is sinds het eerste kwartaal van 21 nagenoeg stabiel gebleven en schommelt rond de 6,5 maanden productie. Daarmee presteert de GWW gemiddeld genomen beter dan de woningbouw en utiliteitsbouw. Doordat lokale en centrale overheden in 212 stevig moeten bezuinigen, is te verwachten dat de orderportefeuille van de GWW de komende periode kleiner wordt. waardoor de bouwproductie in 212 weer afneemt Door het milde winterweer steeg de bouwproductie in het eerste halfjaar van 211 met bijna 7%. Voor het tweede halfjaar verwacht ABN AMRO echter een terugval van de bouwproductie, waardoor per saldo de bouwproductie in 211 met slechts 3% stijgt. In 212 slaat de groei weer om in krimp en neemt de bouwproductie met circa 1% af. De verwachte daling van de woningbouwproductie is het gevolg van de blijvende terughoudendheid van particulieren in de aanschaf van een woning als gevolg van de aanhoudende crisis op de woningmarkt. De utiliteitsbouwproductie stagneert in 212 doordat het bedrijfsleven door de matige economische omstandigheden minder in nieuwe gebouwen investeren. Bedrijven die grotendeels van export afhankelijk zijn, vormen hierop een uitzondering. De GWW-productie krimpt in 212 eveneens door overheidsbezuinigingen. Totaal bouw 3% -1% Ramingen: ABN AMRO
4 Sectormonitor Bouw november 211 Woningbouw Aantal verleende bouwvergunningen en gereedgekomen woningen (4-kwartaalstotaal) 9. 8. 7. 6. 5. Vergunning verleend Gereedgekomen Aantal verkopen en opgeleverde nieuwbouw koopwoningen (4-kwartaalstotaal) 4. 3. 2. 1. Verkoop Oplevering Bron: Monitor Nieuwe Woningen Licht herstel van de woningbouw in eerste helft 211 In 21 daalde de woningbouwproductie zeer sterk als gevolg van de crisis op de woningmarkt. Hierdoor kwam het aantal gereedgekomen woningen in het laatste kwartaal uit op slechts 56. op jaarbasis. In het eerste halfjaar van 211 steeg het aantal opleveringen tot 57.5, een toename van slechts 3%. Dit gematigde herstel laat zien dat de problemen op de woningmarkt nog niet achter de rug zijn. Door de terughoudendheid van particulieren stijgt het aantal afgegeven bouwvergunningen nauwelijks. In het tweede kwartaal lag het aantal afgegeven vergunningen met 62.5 op jaarbasis slechts 2% boven het niveau van eind 21. Het aantal gereedgekomen huurwoningen is de laatste kwartalen iets toegenomen, van 21.5 op jaarbasis in het vierde kwartaal van 21 tot 22.5 in het tweede kwartaal van 211. Het aantal afgegeven bouwvergunningen voor huurwoningen is de laatste drie kwartalen nagenoeg stabiel gebleven. Toch verwachten we dat de productie van huurwoningen in de nabije toekomst licht zal afnemen. Dit komt omdat woningcorporaties aangeven de komende jaren meer te investeren in renovatieprojecten en minder in nieuwbouw. De gereedmeldingen van koopwoningen zijn sinds eind 21 nagenoeg stabiel gebleven met circa 35. opleveringen op jaarbasis. De verleende vergunningen voor koopwoningen schommelen al zes kwartalen rond de 43.. Doordat het aantal vergunningen al tijden niet toeneemt en niet alle afgegeven vergunningen daadwerkelijk resulteren in een bouwproject, verwachten we voor de komende kwartalen een lichte daling van de productie van koopwoningen. maar de verkopen nieuwbouwwoningen krimpen weer De verkoop van nieuwbouw koopwoningen steeg eind 21 met 55% ten opzichte van dezelfde periode een jaar eerder en kwam uit op 27.5 op jaarbasis. De verkoop zakte echter in de loop van 211 weer in. In het tweede kwartaal van 211 lag het aantal verkopen op jaarbasis nog maar op 23.5. Op basis van uitlatingen van de Nederlandse Vereniging van Makelaars (NVM) en de Nederlandse Vereniging van Bouwers (NVB) kan worden gesteld dat de situatie in het derde kwartaal verder is verslechterd. Dit is deels het gevolg van de aanscherping van de hypotheeknormen maar ook door de aanhoudende schuldencrisis die het consumentvertrouwen sterk heeft doen dalen. Daarnaast zijn nieuwbouwwoningen relatief duurder geworden ten opzichte van bestaande woningen vanwege de verlaging van de overdrachtsbelasting. Door de bovengenoemde ontwikkelingen verwacht ABN AMRO dat het aantal verkochte nieuwbouwwoningen in 211 op 19. uitkomt. Dit is vergelijkbaar met het crisisjaar 29 toen bijna 18. woningen werden verkocht. Gezien het feit dat de woningbouw nog maar net aan het herstellen is van de vorige crisis, komt deze tweede dip extra hard aan. Het aantal opgeleverde nieuwbouw koopwoningen is in het tweede kwartaal van 211 op een dieptepunt uitgekomen met slechts 19. opgeleverde koopwoningen op jaarbasis. In het tweede kwartaal van 29 bedroeg het aantal opleveringen nog 35. op jaarbasis. hierdoor krimpt de woningbouwproductie weer in 212 Op basis van de ontwikkeling in de eerste helft van 211 en voorlopende indicatoren, zoals het sterk gedaalde consumentenvertrouwen, verwachten we dat de situatie in de woningbouw de komende kwartalen weer verslechtert. Hierdoor zal het aantal verkochte nieuwbouwwoningen over
5 Sectormonitor Bouw november 211 Kerncijfers woningbouw 21 211r 212r Verkochte nieuwbouwwoningen 27.5 19. - Verleende bouwvergunningen 61. 6. 65. Gereedgekomen woningen 56. 61. 59. Ramingen: ABN AMRO heel 211 met meer dan 3% dalen tot 19.. Dit niveau is vergelijkbaar met het crisisjaar 29 toen slechts 18. nieuwbouw koopwoningen werden verkocht. Hiermee ligt een tweede dip in de woningbouw voor 212 in het verschiet. Het aantal afgegeven vergunningen zal in 211 uitkomen op circa 6., net iets onder het niveau van 21 en het aantal gereedgekomen woningen zal dit jaar met 9% stijgen tot 61.. ABN AMRO verwacht voor 212 dat de nieuwbouwproductie van woningen met 2% zal dalen waardoor het aantal gereedgekomen woningen uitkomt op 59.. In 212 neemt de verbouw- en onderhoudsproductie in de woningbouw eveneens af. Dit is het gevolg van het aflopen van de tijdelijke BTW-verlaging voor de verbouw van en onderhoud aan woningen per 1 oktober 211. De BTW-verlaging gaf de woningbouw een welkome impuls. Doordat hierdoor ook werkzaamheden naar voren zijn gehaald, zal er in 212 een terugval plaatsvinden. De verbouwactiviteiten dalen daarbij harder dan de onderhoudswerkzaamheden. Utiliteitsbouw Waarde bouwvergunningen utiliteitsbouw (voortschr. 4-kwartaalsgemiddelde, EUR mln) 8 6 4 2 Hallen en loodsen Kantoren Combinatie bedrijfshallen Winkels Scholen Overige bouw w erken Ontwikkeling utiliteitsbouwproductie (% j-o-j) 1 5-5 -1 8 9 1 11r 12r, ramingen ABN AMRO Vergunningverlening utiliteitsbouw is nog niet hersteld Na twee jaar van krimp steeg de waarde van verleende bouwvergunningen in de utiliteitsbouw in het tweede kwartaal van 211 met 1% ten opzichte van het eerste kwartaal en kwam uit op EUR 1.79 mln. Ten opzichte van het tweede kwartaal van 21 was er echter sprake van een daling van 18%. De waarde van de vergunningen voor hallen en loodsen, winkels en scholen is, op basis van hun 4-kwartaals voortschrijdend gemiddelde, in het tweede kwartaal van 211 licht gestegen. De waarde van de vergunningen voor kantoren, combinatiebedrijfshallen en overige bouwwerken daalde in het tweede kwartaal echter nog. De laatst genoemde gebouwtypen zijn samen goed voor meer dan 8% van het totale vergunningsvolume. Gezien de economische vooruitzichten verwacht ABN AMRO dat de vergunningverlening in de utiliteitsbouw de komende kwartalen niet zal herstellen. waardoor de utiliteitsbouw in 212 stagneert Het producentenvertrouwen is vanwege de verslechterende economische vooruitzichten de laatste maanden eveneens gedaald. Ondernemers stellen vanwege de verslechterende vooruitzichten beslissingen over nieuwbouwen uitbreidingsinvesteringen uit. Hierdoor neemt de vraag naar combinatie bedrijfshallen en kantoren af. Daarnaast bezuinigt de overheid de komende jaren om haar begroting weer op orde te krijgen. Dit zal een drukkend effect hebben op de nieuwbouwplannen van overheden. ABN AMRO verwacht wel een lichte groei van de export volgend jaar. Dit is gunstig voor exporterende bedrijven en de logistieke sector. Hierdoor zal de vraag naar hallen en loodsen op niveau blijven en wellicht stijgen. De situatie op de kantorenmarkt blijft de komende jaren slecht. De invoering van Het Nieuwe Werken is door de crisis in een stroomversnelling geraakt. Bedrijven en overheden zien steeds vaker besparingsmogelijkheden op het gebied van huisvesting. Dit leidt tot een verder oplopende leegstand van kantoren en een toenemende maatschappelijke druk om wat aan deze leegstand te doen. Dit zal hoogst waarschijnlijk ten koste van investeringen in nieuwbouw gaan. Investeringen in winkelvastgoed zullen het komende jaar onder druk staan doordat consumenten vanwege een daling van de koopkracht in 212 minder te besteden hebben waardoor er minder nieuwbouw gepleegd wordt.
6 Sectormonitor Bouw november 211 Voor 212 verwachten we dat de nieuwbouw- en verbouwproductie in de utiliteitsbouw met 1% zullen dalen. De onderhoudsproductie is minder gevoelig voor conjuncturele schommelingen dan nieuwbouw- en verbouwactiviteiten waardoor de onderhoudsproductie volgend jaar marginaal stijgt. Hierdoor krimpt de utiliteitsbouwproductie in 212 met,5%. GWW Omzetontwikkeling (% j-o-j) 4 3 2 1-1 -2 Grond-, weg- en waterbouw Bouw wegen, spoorwegen, tunnels Buizen- en kabelleggers Overige civieltechnische bouw Ontwikkeling GWW-productie (% j-o-j) 2 1-1 -2 8 9 1 11r 12r, ramingen ABN AMRO Licht omzetherstel voor meeste branches GWW in H1 211 Na vier kwartalen van krimp is de omzet in de GWW in het eerste kwartaal van 211 met meer dan 11% toegenomen. Dit was het gevolg van het milde winterweer waardoor bedrijven in de GWW in staat waren meer productieve uren te draaien en dus meer omzet te genereren. Alle branches profiteerden hiervan, uitgezonderd de overige civieltechnische bouw (voornamelijk natte waterbouw). In het tweede kwartaal trad er een vertraging op en steeg de omzet in de GWW met slechts 3%. De omzet van buizen- en kabelleggers stagneerde in het tweede kwartaal. Dit komt omdat een groot deel van hun werkzaamheden op nieuwbouwlocaties plaatsvindt. Nu gemeenten moeten bezuinigen, lopen investeringen in openbare ruimtes en infrastructuur terug. Bovendien komen door de negatieve grondexploitaties weinig nieuwe nieuwbouwprojecten van de grond. De bouw van wegen, spoorwegen, tunnels deed het beter. Hier nam de omzet in het tweede kwartaal nog altijd met 8% toe. Dit is vooral het gevolg van overheidsstimuleringen aan de wegenbouw. maar krimpt weer in 212 door overheidsbezuinigingen De GWW is voor een groot deel afhankelijk van overheidsbudgetten, ongeveer twee derde van de GWW-productie komt voor rekening van gemeenten, provincies en rijksoverheid. Door de aangekondigde bezuinigingen bij deze overheden, zal de GWW volgend jaar licht krimpen. Gezien de ongunstige economische vooruitzichten zullen nieuwe opdrachten vanuit het bedrijfsleven dit niet kunnen compenseren. ABN AMRO verwacht dat de overheidsbezuinigingen vooral de nieuwbouwproductie in de GWW beïnvloedt, waardoor deze in 212 met 2% daalt. De onderhoudsproductie zal marginaal toenemen vanwege het doorlopende onderhoud aan wegen, bruggen, spoor, etc. Hierdoor neemt per saldo de GWW-productie in 212 met 1% af.
7 Sectormonitor Bouw november 211 Economisch Bureau Sector & Commodity Research Otto Schell tel: +31 2 383 2694 otto.schell@nl.abnamro.com Commercieel Contact Sector Advisory Annemijn Fokkelman tel: +31 2 383 5132 annemijn.fokkelman@nl.abnamro.com Disclaimer De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door ABN AMRO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorgvuldige wijze in onze analyses en prognoses zijn verwerkt. Noch ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuistheden. De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden gewijzigd. Teksten zijn afgesloten op 2 november 211. ABN AMRO, november 211 Deze publicatie is alleen bedoeld voor eigen gebruik. Het gebruik van tekstdelen en/of cijfers is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Verveelvoudiging en/of openbaarmaking van deze publicatie is niet toegestaan, behalve indien hiervoor schriftelijk toestemming is gekregen van ABN AMRO.
9-24 (E,1 per minuut) abnamro.nl/sectoren