Nieuwe Bouwloods Sint Jan

Nieuwe Bouwloods Sint Jan Concept en Ruimtelijk Plan In opdracht van de Gemeente s-hertogenbosch Dr. R.R. Knoop Gordion Cultureel Advies Drs. R. van Zoest Kunsthistorisch Bureau D Arts Drs. C. Uringa Kunsthistorisch Bureau D Arts Prof. ir. H.J. Henket Bureau Henket & partners December 2009 < Beeld uit het filmpje over de Nieuwe Bouwloods Sint Jan, te zien op: www.s-hertogenbosch.nl > Stad en Wijken> Monumenten

Inhoud 2 1. Opdracht 5 Structuurplan 21 5. Financieel Bijlage 1 3 5.1 Investering 53 Opengestelde kathedralen in Europa 67 2. Concept 2.5 Samenhang 5.2 Exploitatie 54 Bijlage 2 2.1 Visie en ambitie 7 Bouwloods en Kathedraal één 41 5.3 Modellen 55 Gesprekspartners 68 2.2 Publiek Gebouw organisatie 5.4 Haalbaarheid 57 Huidige situatie sint Jan 8 communicatie context 41 5.5 Rendement 57 Illustratieverantwoording en colofon 69 Huidige situatie stad 10 5.6 Perifere effecten 57 Beoogd publiek 10 3. Haalbaarheid Een visionaire ambitie past Duurzaamheid 12 3.1 Voorbeelden elders 42 6. Organisatie, bestuur bij de Sint Jan. 2.3 Inhoud 3.2 Functies verplaatsen 42 6.1 Optimale betrokkenheid 60 Opiniestuk Gerard Rooijakkers 70 Boodschap 12 3.3 Insteek stakeholders 42 6.2 Groeimodel 60 Dragers 17 3.4 Regulering bezoekersstromen 44 6.3 Bestuur+Directie-model 60 Vormen 18 3.5 Bouwen naast de Sint Jan 45 6.4 Raad van Toezicht-model 60 2.4 Werking Entree 19 4. Ruimtelijk 7. Voorwaarden Routing 19 4.1 Transformeren Bouwloods 46 7.1 Draagvlak 62 Kennis en beleving 19 4.1 Visie op directe omgeving 46 7.2 Monumentenstatus Uitvalspunt bezoek stad 20 4.3 Gebruikseisen piekbelasting 46 en archeologie 62 Atelier Beeldhouwer-in-residence 20 7.3 Alternatieve routing 64

1. Opdracht Dit idee werd door het College en kerkbestuur omarmd. Op basis van een raadsamendement besloot het Bossche College van BenW, in nauw overleg met het kerkbestuur van de Sint Janskathedraal, eind 2008 te laten onderzoeken hoe het bestaande Bouwloods Museum Sint Jan tot een Nationaal Museum voor middeleeuwse Bouwkunst zou Deze rapportage gaat nader in op de variabelen van dit idee. Voor hoeveel mensen is de Nieuwe Bouwloods interessant genoeg om substantiële inkomsten te genereren? Hoe ziet het inhoudelijke programma eruit? Welke bouwkundige en stedenbouwkundige 4 kunnen uitgroeien. Motieven waren ingrepen zijn nodig? Specifiek betreft het, volgens de opdrachtformulering: 5 voor de gemeente: stijging inkomend (dag)toerisme betere ontsluiting van het nationale monument zicht op educatieve mogelijkheden restauratieambacht; voor het kerkbestuur: verlichting gebruiksdruk kathedraal inkomsten uit bezoek t.b.v. onderhoud kathedraal. een nadere uitwerking van het concept [...]; hierbij zal ook gekeken worden naar de mogelijkheden voor educatie een berekening op hoofdlijnen van te verwachten bezoekersaantallen, kosten en inkomsten, investerings- en exploitatieraming een verkenning van de ruimtelijke mogelijkheden om, aansluitend aan de huidige bouwloods, de beschikbare oppervlakte uit te breiden met nieuwbouw; daarbij zullen ook eventuele consequenties van archeologische relicten in de ondergrond worden betrokken. Een eerste idee, dat in het voorjaar 2009 werd ontwikkeld, focuste op de mogelijkheden voor kwalitatieve verbetering van bezoek aan en beleving van de kathedraal. De bouwloods zou moeten fungeren als entree tot de kathedraal en als verdieping van het bezoek. Het onderwerp is dan niet middeleeuwse bouwkunst maar de geschiedenis en betekenis van deze kathedraal door de eeuwen heen. Het gaat om de kathedraal in zijn uiterlijk en in zijn functie als godshuis, als monument voor de wereld van Jeroen Bosch, icoon van s-hertogenbosch en de Meierij, symbool voor de moederkerk in ons land én archief van 150 jaar nationale restauratiegeschiedenis. Het college specificeerde in juni 2009 zijn opdracht voor deze verdieping door nog bijzondere aandacht te vragen voor: optimaal draagvlak bij een groot aantal partijen, en wervend vermogen bij derden rekening houdend met fysieke beperkingen van het gebouw en met diens primaire functie bouwkundige uitwerking die recht doet aan een bijzondere plaats in het stadscentrum verkenning economische effecten. Luchtfoto noordzijde Sint Jan, 22 augustus 1935. Aviodrome Luchtfotografie

2. Concept 2.1 Visie en ambitie Wie s-hertogenbosch zegt, zegt Sint Jan en andersom. De stad is van restauraties en onderhoud. De Nieuwe Bouwloods biedt de bezoekers een bijzondere ervaring: men zit de Sint Jan als het ware op de huid en is van heel dichtbij getuige van het eeuwige bouwproces. De zojuist gerestaureerde noordzijde en de gehele structuur van de kathedraal komen tot leven. onlosmakelijk verbonden met de uit de late middeleeuwen stammende 6 kathedraal. De van ver buiten de stad zichtbare kerk is het belangrijkste De kathedraal verdient het om in al zijn rijkdom en gelaagdheid en 7 icoon van s-hertogenbosch. Een bedevaartsoord voor de gelovigen, een beter dan tot nog toe het geval was, te worden ontsloten voor een grote laatgotische basiliek voor de cultuurhistorisch geïnteresseerden en een groep geïnteresseerden en passanten. In het huidige tijdsgewricht heeft rustpunt in een bruisende, Brabantse stad. niet iedereen meer weet van de functie en (historische) betekenis van kathedralen voor stad en inwoners. Omgekeerd is het belangrijk voor De Nieuwe Bouwloods Sint Jan is een verrijking voor een bezoek aan de kathedraal om respectvol gebruikt te kunnen blijven worden. de kathedraal en een portaal voor de cultuurhistorie van de stad. In dit De toenemende gebruiksdruk van vele honderdduizenden, vaak slecht transparante gebouw naast de indrukwekkende kerk krijgt de bezoeker geïnformeerde passanten, draagt niet bij aan de kernfunctie van het gereedschappen aangereikt om een bezoek aan de Sint Jan letterlijk godshuis: plaats van rust, bezinning en ontmoeting in een steeds meer reliëf te geven. Bouwgeschiedenis, ambachten, technieken, drukkere en vollere wereld. De Nieuwe Bouwloods Sint Jan verbindt beelden, restauraties, historie, geloof, gebruik, rituelen en het belang heden en verleden en heeft de ambitie de kwaliteit van beide dat het monument voor de stad en haar inwoners heeft, worden er op te verbeteren. evocatieve wijze voor het voetlicht gebracht. Tegelijkertijd vervult het gebouw een belangrijke informatiefunctie: een cultuurhistorisch bezoek De verwevenheid, voor meer dan een half millennium, van gebouw en aan s-hertogenbosch begint in de Nieuwe Bouwloods Sint Jan. stad, van kerk en wereld, is een gegeven. Maar de instandhouding van de kathedraal na 150 jaar restauratie waarin de ontwikkeling van het De bouwloods en de kathedraal horen bij elkaar. Vanuit de bouwloods gehele Nederlandse restauratievak als het ware is gedocumenteerd en zijn voorgangers werd immers eeuwenlang aan de kerk gebouwd. is geen vanzelfsprekende zaak. Kerk en samenleving moeten daarvoor Het bouwen gaat door tot op de dag van vandaag, zij het nu in de vorm gezamenlijk ca. 1 miljoen per jaar gaan opbrengen. Beeldhouwatelier in de bouwloods van de Sint Jan, begin 20ste eeuw. Museum De Bouwloods

Het is de ambitie van het stadsbestuur, de parochie en het bisdom om met de Nieuwe Bouwloods Sint Jan een unieke, hoog-waardige en tegelijk duurzame informatie- en belevingsbron te creëren, waarmee een groot betalend publiek (jaarlijks 150.000) tot een bezoek kan worden verleid. De gemeente is kortom gebaat bij: 8 Onderhavig plan is erop gericht om met voorbijgaan aan eenmalige kosten, een exploitatie te realiseren die ten minste kostendekkend is. Bij een succesvolle exploitatie wordt er gestreefd naar een jaarlijks rendement waarvan een aanmerkelijk deel ten goede kan komen aan de instandhouding van de kathedraal. Het is goed dat de individuele bezoeker daar zichtbaar aan bijdraagt. Maar met de Nieuwe Bouwloods Sint Jan wordt niet alleen een materieel doel beoogd. De inspanning die nodig is om middeleeuwse kathedralen in stand te houden moet het niet alleen van een levende religieuze gemeenschap hebben, maar ook van een breed maatschappelijk draagvlak, dat zich uit in toe-eigening en engagement. Informatie, toegang, ontsluiting, begrip, waardering en historisch besef zijn daarbij sleutelwoorden. Zelfs wanneer de revenuen uit de exploitatie van de Nieuwe Bouwloods minimaal zijn, dan nog staat dat het bereiken van dit belangrijke immateriële doel niet in de weg. een kwaliteitsimpuls voor de binnenstad verbeterde ontsluiting van een nationaal monument het stimuleren van toerisme en bijbehorende inkomsten mogelijkheden tot educatie op het gebied van restauratie maatschappelijk draagvlak voor duurzame instandhouding werkgelegenheid die gepaard gaat met de bouw en exploitatie. 9 2.2 Publiek Huidige situatie Sint Jan Er is bij gemeente en kerk sprake, ofschoon niet door onderzoek gestaafd, van 800.000 tot 1 miljoen bezoeken per jaar aan de kathedraal. Die kunnen grofweg worden onderverdeeld in bezoek door toeristen en bezoek door mensen met een religieus motief. De laatste groep bestaat uit mensen die een bezoek brengen aan de Mariakapel, bezoekers die elders in de kerk komen bidden, en een groeiende groep zogenaamde mystieke wandelaars die komen voor rust en contemplatie. De getalsmatige verhouding tussen de verschillende groepen is niet bekend. Overigens beoogt de gemeente met het ondersteunen van de inspanning om te komen tot een Nieuwe Bouwloods Sint Jan, ook het inkomend toerisme te stimuleren en positieve effecten op bestedingen in de stad te genereren. Wel is uit administratieve gegevens op te maken dat er 80.000 kaarsjes per jaar worden gekocht en gebrand. Gemiddeld 400 mensen bezoeken in het weekend een viering, met uitschieters in de meimaand tot 1500 mensen. Gedurende de week wordt dagelijks een kleinschalige bijeenkomst belegd waar zo n 20 mensen aan deelnemen. Verder vinden er jaarlijks Mariakapel Sint Jan. Sybolt Voeten-Architectuur Fotografie

ca. 50 begrafenissen en 20 huwelijksvoltrekkingen plaats. Er wordt door ca. 8.300 mensen deelgenomen aan de betaalde rondleiding in de kerk, georganiseerd door de Kring Vrienden s-hertogenbosch dan wel door de VVV. Jaarlijks beklimmen naar verluidt 2000 mensen de toren exacte cijfers ontbreken. Het aantal bezoekers van de Bouwloods komt grofweg overeen met het aantal deelnemers aan de rondleiding in de kerk. Duurzaamheid Het is belangrijk om de Nieuwe Bouwloods Sint Jan een doorgaande functie in de Bossche gemeenschap te geven. Zonder herhaalbezoek blijft elk initiatief, commercieel dan wel ideëel, een eendagsvlieg. Vanuit die optiek zal er een bescheiden maar aantrekkelijke tentoonstellingsprogrammering worden ontwikkeld. Te denken valt aan het belichten 10 van speciale thema s uit het kerkelijk jaar of, in een veel trager ritme, 11 Huidige situatie stad uit de onderhoudscyclus van de kathedraal. Uit onderzoeken van LAgroup Leisure and Arts Consulting en Continu Vakantie Onderzoek (2007) blijkt dat s-hertogenbosch jaarlijks 5 miljoen keer bezocht wordt door in totaal 1,8 bezoekers, waarvan iets meer dan de helft van regionale herkomst is. Jaarlijks worden er ca. 150.000 overnachtingen geboekt, waarvan een kwart vanuit toeristisch oogpunt. In toeristische aantrekkelijkheid bekleedt de stad de vijfde plaats in het land. Beoogd publiek Een gelaagd en gevarieerd aanbod (zie hieronder, 2.3), zal in de Nieuwe Bouwloods Sint Jan een diverse bezoekersstroom aantrekken, waaronder ook nieuw publiek. Voor elk van de onderstaande groepen zal het realiseren van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan een toegevoegde waarde hebben: passanten, oppervlakkige bezoekers liefhebbers studenten/(vak)onderwijs lokale gemeenschap inleiding kathedraal museale verdieping bezoek beeldhouwatelier, kenniscentrum kerkplein teruggeven aan de stad. Bezoekers in het Bonnefantenmuseum te Maastricht, 1997. Catrien Ariëns / Hollandse Hoogte

2.3 Inhoud Boodschap In de Nieuwe Bouwloods Sint Jan worden op aanschouwelijke wijze thema s belicht die vertellen over de bouw, de geschiedenis, de betekenis en het functioneren van de kathedraal. De eeuwenoude band tussen? Bouwloods Waar een kathedraal werd gebouwd, stond een bouwloods. De bouwloods van de Sint Jan was het kloppende hart van de bouwplaats. Op deze plek werd ontworpen, georganiseerd, beraadslaagd en vooral hard gewerkt aan afzonderlijke onderdelen van de kerk. De bouwloods was van de kerk fabriek, die werd gevormd door een aantal kerkmeesters die verant- 12 bouwloods en kerk is vandaag de dag nog springlevend en vormt het woordelijk waren voor de kerkdiensten, de begraafplaats en het gebouw. 13 uitgangspunt voor het bezoek. En dus ook voor de nieuw te bouwen kerk. Zij zorgden voor de aankoop van het materiaal en betaalden de salarissen aan de werklieden uit. Toen De gekozen thematiek belicht allerlei de bouw van de kathedraal was afgerond, deed de bouwloods dienst als aspecten die nauw met elkaar zijn opslagplaats. Ook gebruikte men de loods voor het onderhoud en de vele verbonden. Het belangrijkste doel is de restauraties aan de kathedraal. Dit thema vormt bij uitstek een geschikte Waarom werd de kerk gebouwd? bezoeker een globaal referentie kader inleiding voor de multimediapresentatie, zodat bezoekers weten wat een Door wie? aan te reiken om een bezoek aan de bouwloods was en waarom het gebouw waarin zij zich bevinden ook zo Hoe werd de bouw betaald? Sint Jan zelf meer reliëf en verdieping genoemd is. Zij hebben kennis genomen van de functies die een bouwloods Wat is een gotische kerk? te geven. De presentatie maakt de had, hoe lang deze heeft bestaan en van wie de bouwloods was. Hoe werd de kerk gebouwd? bezoekers nieuwsgierig. Hoe werd en wordt de kerk gebruikt? Bij het verlaten van de Nieuwe Hemel op aarde Hoe komt het dat de kerk er vandaag Bouwloods heeft de bezoeker op De middeleeuwse samenleving was doordesemd van religie, waarin de nog steeds staat? verschillende basale en meer specifieke Mariadevotie een centrale rol speelde. Het leven op aarde was slechts een vragen een antwoord gekregen. opmaat voor het eeuwige leven na de dood. Dit tijdelijk verblijf op aarde Het bestaan van een kathedraal als de moest dan ook zo deugdzaam mogelijk worden ingericht. Vanuit dat gevoel Sint Jan wordt niet meer als kwamen de drang en het verlangen voort een grootse kerk te doen verrijzen vanzelfsprekend ervaren. die ruim, hoog en licht was. Het moest een passende plek vormen voor de verering van God en heiligen. De gotische bouwstijl sloot goed aan

14 bij deze wens. Tegelijkertijd liet dit ook zien waartoe de Bossche gemeenschap in staat was. In de dertiende eeuw groeide s-hertogenbosch uit tot een stad van importantie aan de noordgrens van Brabant. De ambitieuze kerkbouw gaf uitdrukking aan die groei. Bezoekers komen meer te weten over de religieuze beleving in de middeleeuwen, de initiatiefnemers van de kerkbouw en het historische kader van de groeiende stad. Kaarten en animaties van de stad in deze tijd en objecten die gerelateerd zijn aan religieus leven en de Mariadevotie brengen het onderwerp tot leven. Bouwen buiten de muren Op de plek waar een romaanse kerk stond, buiten de stadsmuren, werd rond 1350 begonnen met de bouw van een grote gotische kerk, gewijd aan Johannes de Evangelist en Maria. Eeuwenlang werkte men aan de totstandkoming van dit immense bouwwerk. Dit proces en de geografische context van middeleeuws s-hertogenbosch worden in kaart gebracht. Aan de hand van een animatie wordt de bezoekers getoond in welke volgorde en wanneer de verschillende onderdelen van de kerk tot stand kwamen. Daardoor is het ook mogelijk om te laten zien dat de gotische kerk over haar romaanse voor ganger heen werd gebouwd. De verschillende ruimtes in de kathedraal worden onder de aandacht gebracht en de functie die ze hebben toegelicht. De keuze voor de plek, de bouwvolgorde en geschiedenis passeren kortom op enerverende wijze de revue. Spitsbogen, steunberen en windassen Het blijft ook vandaag de dag fascinerend dat men een kerk als de Sint Jan heeft kunnen bouwen. Grote hoeveelheden bouwmaterialen vormden de basis. Die kwamen soms van heinde en verre, vaak over waterwegen. Baan brekende technieken, ingenieuze hulpstukken en slimme gereed schappen maakten het mogelijk een gebouw op te richten dat tot in de hemel leek te reiken. Bezoekers krijgen een indruk van wat er allemaal bij de bouw van deze kerk kwam kijken. Middeleeuwse afbeeldingen van kathedraal bouw, oude gereedschappen en replica s van hulpstukken, zoals formelen en tred raderen, geven inzicht in de gebruikte bouw technieken. Interactieve opstellingen van deze replica s doen bezoekers ervaren hoe de bouw in zijn werk ging. Mensenwerk Niet alleen belangrijke bouwmeesters en kunstenaars zoals Jeroen Bosch hebben een onmisbare bijdrage geleverd aan de bouw van de Sint Jan. Vele generaties ambachtslieden hebben aan de totstandkoming van de kerk gewerkt: steen- en beeldhouwers, mortelmakers, smeden, glazeniers en dakdekkers. Zij hebben hun sporen nagelaten. Wie waren deze mensen en waar kwamen ze vandaan? Bezoekers ontdekken wat voor ambachtslieden er aan de kerk hebben gewerkt en wat wij nu nog over hen weten. Over geleverde ontwerptekeningen en kleine signaturen geven de kerk een menselijk gezicht. Tijdens de rondgang in de kathedraal wordt op verschillende plekken aan het werk van deze kunstenaars en ambachts mannen gerefereerd. Eeuwenoude getuigen Het beeldhouwwerk dat aan de buitenzijde van de kerk te zien is, wordt ge ken merkt door een rijke thematiek en een aansprekende vormentaal. 15

16 Het weerspiegelt de beleving en gedachtewereld van de late middel eeuwen. Een immer boeiend schouwspel van hertogen, muzikanten en heiligen. De lucht boogruiters zijn uniek en nog steeds geheimzinnig. Wat stellen ze voor en waarom zitten ze daar? Bijzonder aan deze kathedraal zijn ook de figuren in de wimbergen. Ze beelden bijvoorbeeld de geboorte van Christus uit. De buitenzijde van de kathedraal wordt in de Nieuwe Bouw loods belicht met behulp van originele beelden die van de kathedraal afkomstig zijn. Ze staan zo in de ruimte opgesteld dat de bezoekers op de achtergrond de kathedraal zelf gewaar worden waardoor de natuurlijke context van de beelden zichtbaar is. Cijnzen en mirakels De Bosschenaren hebben eeuwenlang moeten wachten op de voltooiing van de Sint Jan. Niet alleen tijd speelde een rol, ook geld. Alle rangen en standen uit de Meierij droegen hun steentje bij: belastingen, legaten en aflaten zorgden voor inkomsten. Ook de vele pelgrims die naar de Zoete Lieve Vrouwe kwamen, hebben een aanzienlijke bijdrage aan de bouw geleverd. Ze kwamen soms uit verre streken en verbleven dan enige tijd in de stad. Als aandenken werd een kleine afbeelding van Maria gekocht, verkrijgbaar in talloze vormen. Het mirakelboek en de Bossche pelgrimsinsignes zijn overblijfselen die verwijzen naar dit religieus toerisme dat belangrijk is geweest voor de bouw van de kerk. Het wordt de bezoekers van de Nieuwe Bouwloods in dit thema duidelijk dat ook de financiering van de bouw niet altijd even gemakkelijk was. Steeds opnieuw waren er grote bedragen nodig voor het bouwmateriaal, de werklieden en de kunst werken. Daarom was ook niet iedereen het er mee eens dat er een dergelijk duur gebouw werd neergezet. Legaten en andere documenten waarin de Sint Jan financieel wordt bedacht laten zien op welke manieren men toch genoeg geld bij elkaar heeft weten te krijgen. Hart van de stad De Sint Jan is al sinds eeuwen het belangrijkste godshuis van de stad, en was daarmee ook lange tijd bij uitstek een ontmoetingsplek voor gilden, broederschappen en schutterijen. Het beleg in de 80-jarige oorlog en de Beeldenstorm hadden grote weerslag op kerk en samenleving. Er zijn veel spullen uit de Sint Jan vernield of zoekgeraakt. Het beeld van de Zoete Lieve Vrouwe verdween zelfs voor enige tijd uit de stad. Het gebruik en belang van de kerk in verleden en heden wordt in beeld gebracht. Objecten die vroeger aan de Sint Jan toebehoorden, zoals oude koorboeken en heiligenbeelden, laten iets zien van hoe de kerk er lang geleden van binnen uitzag en wat er gebeurde. Beelden van belangrijke kopstukken uit de geschiedenis van de kathedraal, van bijzondere bezoekers en van vieringen geven aan dit onderwerp kleur. Schatten Voor de eredienst worden kostbare objecten gebruikt met een bijzondere betekenis. De kerkschatten vertellen het verhaal van liturgie, rituelen en tradities. Monstransen, wierookvaten en kelken, prachtig bewerkt in goud en zilver. Een belangrijke traditie is het kleden van het Mariabeeld naar de kalender van het kerkelijk jaar. De prachtige mantels van Maria en het kerkzilver dat werd gebruikt tijdens de vieringen, laten de bezoekers ervaren wat voor velen de oorsprong is van de Bossche kathedraalbouw. Tand des tijds Een middeleeuwse kathedraal is nooit af. Vanaf 1859 wordt er bijna voortdurend in en aan de kathedraal gewerkt. De verkoop van het fameuze koorhek, dat men als renaissancekunstwerk niet vond harmoniëren met de gotische stijl van de kerk, werd een zaak van nationaal belang, die resulteerde in de oprichting van de monumentenzorg. De reeds afgesloten restauraties en de restauratiewerkzaamheden die komende tijd nog op de planning staan, worden toegelicht. Waarom zijn ze noodzakelijk, waarom duren ze zo lang en waarom vinden ze telkens opnieuw plaats? Hoe dacht men een eeuw geleden over restaureren en bewaren en welke gevolgen heeft dat in latere tijden gehad? Oude en nieuwe bouwfragmenten, gipsen afgietsels, beelden van de kerk van voor en na restauraties en gebruikte materialen laten zien wat restaureren betekent. Ook nu speelt de bouwloods weer een rol. Niet die uit de late middeleeuwen maar zijn negentiende- en twintigste-eeuwse opvolgers. En die van nu, van waaruit nog iedere dag aan de kathedraal gewerkt wordt. Dragers Een evocatieve museale presentatie en een korte, indringende film met bijzondere multimediale effecten verbeelden de hierboven thematisch geordende onderwerpen om tezamen een intrigerend verhaal over de Sint Jan te vertellen. De belangrijkste informatiedrager is natuurlijk de Sint Jan zelf. Dat geldt zowel voor de buitenkant als voor de binnenzijde. Multimediashow De multimediashow is een overrompelende inleiding op de museale presentatie. De multimediale presentatie wordt getoond op grote schermen en laat gedurende 8 à 10 minuten op indringende wijze middeleeuws s-hertogenbosch zien, de Beeldenstorm, het bouwen en restaureren aan de kathedraal, beelden van bij velen nog bekende bisschoppen, bezoeken van bijzondere personen aan de kathedraal, en de Plechtige Omgang zoals die nog tot in de vorige eeuw plaatsvond. In vogelvlucht zien bezoekers wat de kerk in de afgelopen 800 jaar heeft meegemaakt. Muziek, animaties van de kerkbouw, filmbeelden: zo komt de Sint Jan in al haar rijke historische, culturele en religieuze gelaagdheid in korte tijd tot leven. Museale presentatie In de daarop volgende museale presentatie, waar dezelfde thematiek aan de orde komt maar met andere accenten en op een andere wijze verbeeld, staan objecten centraal, toegelicht door beeldmateriaal als foto s en film. Het betreft bouwfragmenten, afbeeldingen van de vroegere bouw-loodsen, gereedschappen, (bouw)tekeningen, pelgrimsinsignes, objecten die gerelateerd zijn aan de Mariadevotie van vroeger en nu, schilderijen met 17

het oorspronkelijke interieur van de Sint Jan, maquettes, koorboeken, tijdens hun bezoek altijd nog van gedachten veranderen. De route wordt 2.4 Werking Routing heiligenbeelden, kerkzilver en reliëfs die afkomstig zijn van het verkochte door de bezoeker bepaald, niet door de audioguide. De multimediaruimte en een belangrijk deel van de presentatie, inclusief hoogaltaar. Entree beeldhouwatelier, bevinden zich op de begane grond. Via een trap of lift Lift De entree van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan bevindt zich aan de oostzijde bereikt men de kelder en de eerste verdieping. Op de eerste verdieping Vormen Een lift voert 15 bezoekers naar het niveau van de dakrand van de kathe draal. van het gebouw. Die is al van een afstand te zien vanuit de Hinthamerstraat ligt de nadruk op sculptuur en structuur met zicht op de kathedraal. Hier Audioguides Dat zorgt voor een spectaculaire beleving van de structuur en sculptuur aan dankzij de groene ruimte die zich aan de noordzijde van de kerk opent. vertrekt de lift naar hoger sferen. Op deze verdieping, waarvan een deel 18 De overdracht van thema s en uitleg bij objecten vindt plaats door middel de buitenzijde van de kerk. De bezoekers krijgen bovendien uitleg over het De entree is ruim opgezet en heeft de vorm van een forum met de nodige voor de presentatie wordt gebruikt, kan ook ruimte worden gecreëerd 19 van een audioguide, introductieteksten en teksten bij de objecten. Het beeldprogramma waar ze op dat moment oog in oog mee staan. dynamiek en een prettige sfeer. Vanuit de grote, lichte entreehal is er zicht voor wisseltentoonstellingen. In de kelder bevinden zich alle facilitaire geluid onder de film is alleen te horen door middel van de audioguide, De informatie die de bezoekers eerder opdeden over bouwstijl, bouwproces op het beeldhouwatelier en de winkel met een grote balie. Aan deze balie voorzieningen (garderobe, kluisjes en toiletten) en de uitgang van de lift, die ook in de lift en bij de rondgang in de kerk de enige informatiebron is. en restauraties zien ze hier tot leven komen. In de lift zijn de audioguides kunnen bezoekers toegangskaartjes kopen voor de presentatie, aankopen maar ook de schatkamer als voorportaal tot de kerk. De audioguides zijn beschikbaar in verschillende taalversies en hebben werkzaam, evenals in de onderdoorgang en de kerk. uit de winkel afrekenen, allerhande informatie inwinnen over een bezoek in het Nederlands een volwassen- en kinderniveau. aan het historische stadscentrum, en rondleidingen boeken voor andere Via de tunnel en een liftplateau komen de bezoekers in de kerk. Na een Ondergronds Bossche monumenten. rondgang door de kerk, waarbij via de audioguide naar keuze bij een Objectenpresentatie Een deel van de museale presentatie bevindt zich in de kelder, die is twintigtal markante plekken uitleg wordt gegeven, verlaat men het gebouw Bezoekers kunnen kiezen voor een petit tour of een grand tour door ingericht als schatkamer. Hier worden bijvoorbeeld het kerkzilver en de Een doorkijk op de presentatie verleidt de bezoekers tot de aanschaf van via het noordtransept, alwaar de audioguide achtergelaten wordt. Bij het de museale presentatie. Per thema is er één aansprekend object dat het mantels van Maria getoond. De ruimte voor de tunnel, die een verbinding een toegangskaartje. Buiten hebben die zich al kunnen vergapen aan het verlaten van de kerk ziet men de uitnodigende winkel en kan men er thema als het ware symboliseert. Een tocht langs alleen deze iconen vormt tussen bouwloods en kerk, is de opmaat voor een bezoek aan de beeldhouwatelier, de lift en de onderdoorgang, die door een glazen plaat alsnog voor kiezen een herinnering aan het bezoek aan te schaffen. vormt de petit tour. Bezoekers die graag meer verdieping willen, volgen kerk. De Mariadevotie ligt immers aan de oorsprong van de stichting in het plaveisel zichtbaar is. De nieuwe openbare ruimte tussen de noordzijde van de kerk en de de route langs alle objecten, de grand tour. en totstandkoming van de Sint Jan en is tot op de dag van vandaag een Hinthamerstraat wordt een aangenaam gebied. levensader voor stad en regio. Na betaling van gemiddeld 5 krijgen bezoekers toegang tot de multi- De iconen staan zo opgesteld, dat bezoekers die de petit tour volgen, zich media show en de presentatie. Ze ontvangen een audioguide waarmee Kennis en beleving na de multimediashow alleen op de hoofdpaden bevinden. De bezoekers De tunnel laat zien waar het allemaal mee begon: de fundamenten en zij informatie tot zich kunnen nemen in de gewenste taal en op het Waar de multimediashow en museale presentatie vooral bedoeld zijn om met meer tijd of bredere interesse gaan voor de overige objecten die het mogelijk de resten van de romaanse voorganger van de huidige Sint Jan. gewenste niveau. kennis en inzicht over bouw, geschiedenis, betekenis en gebruik van de thema illustreren de achter het icoon gelegen ruimte in. De audioguides Sint Jan te genereren, laten de liften en de tunnel dezelfde onderwerpen zijn op de verschillende tours toegesneden, maar bezoekers kunnen op een andere wijze ervaren. De panoramalift biedt de bezoekers een

unieke blik op de huid van de kerk, waardoor de zojuist vergaarde kennis De Nieuwe Bouwloods Sint Jan zou een kleinschalig kenniscentrum voor verbonden wordt met de emotie van verwondering. De tunnel laat het restauratievak kunnen zijn, en een permanente plaats waar te zien bezoekers hun kerkbezoek aanvangen bij het allereerste begin van de en te beleven is wat het nut en de noodzaak van deze vaktraditie zijn. kerk: de fundamenten. Het liftplateau brengt hen de kerk in: van donker Een Atelier voor een Beeldhouwer-in-residence is daarom een uitgelezen naar licht, zodat de ruimte van de kathedraal zich in volle glorie openbaart. kans die kant van de monumentenzorg en de restauratiebouwwereld Structuurplan Eerste verkenning van mogelijkheden voor het voetlicht te brengen. Ook wanneer er tijdelijk minder werk is aan 20 Uitvalspunt bezoek stad de Sint Jan zelf, blijft er voor de beeldhouwer genoeg werk voor handen. 21 Een bezoek aan de Nieuwe Bouwloods en de Sint Jan inspireert en zet Te denken valt aan de ca. tien middeleeuwse zusterkerken elders in het aan tot de ontdekking van middeleeuws s-hertogenbosch. De balie in land, die permanent beeldhouwzorg vergen. Overigens zullen alle de entreehal heeft een belangrijke informatiefunctie voor het cultuurhistorisch 96 luchtboog ruiters van de Sint Jan naar verwachting over twaalf jaar aanbod in de gehele stad. De in het oog springende Nieuwe al worden vervangen. Bouwloods functioneert als dé cultuurhistorische poort tot de stad. Atelier Beeldhouwer-in-residence De basis van het bouwvak ligt in een lange, ambachtelijke traditie. Die traditie komt men optima forma tegen in gebouwen als de Sint Jan. Het dagelijkse onderhoud en de grootscheepse restauraties vormen een continu proces. Hierin speelt het beeld- en steenhouwersvak een grote rol. De eindeloze detailleringen in natuursteen zijn immers uniek voor laat-middeleeuwse kathedralen. Er blijft altijd werk aan de winkel, getuige ook moderne beeldhouwwerken op de aloude Sint Jan. In die zin is de Sint Jan een open school voor jonge vaklieden, een manier waarop deze kerk de laatste tien jaar ook bewust heeft gefunctioneerd.

Beeldhouwatelier Pad naar Noordentree heropenen Openbaar groen 22 23 Hinthamerstraat Torenstraat overstek Entree Hinthamerstraat 2009 Fietsenstalling lift Winkel zichtas Kathedrale Basiliek van Sint-Jan Evangelist Torenstraat 2009 Sint Jan-experience lift met uitzicht op het dak van de kathedraal Entree via keldergang met hydraulisch platform naar boven Zicht in keldergang vanaf maaiveld

Zijgevel Sint Jan weer zichtbaar voor de stad Heropenen noordentree Lift met uitzicht op het dak van de kathedraal Noordentree heropenen 24 25 Lift met uitzicht op het dak van de Sint Jan Torenstraat 2009 Beeldhouwatelier Entree Bestaande fietsenstalling noordzijde 2009 Voorplein openbaar groen Nieuw stedelijk volume als sluitstuk van bestaande bebouwing Hinthamerstraat De plint, een glazen pui, is de entree naar het museum, de lift en het beeldhouwatelier. Perspectief vanuit Torenstraat Zicht in de winkel Entree fietsenstalling in de steeg. Zicht in de onderdoorgang Ruimte tussen Sint Jan en bestaande bebouwing opschonen. Bestaande fietsenstalling verplaatsen.

uitgang experience hefplateau entree Sint Jan ingang lift experience 26 27 multi fietsen toiletten media expositie Sint Jan experience lift met uitzicht op dak onderdeel van route expositie schatkamer garderobe installaties winkel balie expositie verhuur Verdiepingen voor derden kantoor hefplateau entree Sint Jan zicht in onderdoorgang entree bezoekers beeldhouwatelier Kelder Begane grond Verdieping 1 route bezoekers entree beeldhouwatelier route huurders expositie betaald verhuur verhuur verhuur verhuur entree / winkel Parade Winkel Expositie Hinthamerstr verhuur / kantoor Verdieping 2 Verdieping 3 Legenda Entree Sint Jan via hydraulisch platform met glazen balustraden, na sluitingstijd is bovenkant liftvloer de kerkvloer, zonder balustraden Zicht op fundamenten Sint Jan Onderdoorgang met overzicht Schatkamer Zicht in beeldhouwatelier

28 Bezoeker in 29 Mariakapel Bezoeker uit inleveren koptelefoon X Kerkganger Nieuwe Bouwloods geopend: Hydraulisch platform met glazen balustraden komt omhoog uit de kelder Nieuwe Bouwloods gesloten: Glazen balustraden naar beneden geschoven, alleen vloerrand platform zichtbaar Geopend tijdens hoogtijdagen en vieringen Logistiek schema Sint Jan

30 31

32 33 << Zicht op exterieur en interieur exositie begane grond < Doorkijk op expositie en beeldhouwersatelier > Multimedia theater

34 35

36 37 << Eerste etage met uitzicht op de Sint Jan < Beelden, luchtboogruiters en bouwfragmenten op de eerste etage > Schatkamer met onder andere Mirakelboek en Mariamantels >> Onderdoorgang naar Sint Jan >> Onderdoorgang vanaf Sint Jan naar Schatkamer

38 39

2.5 Samenhang programma. Met name de verrassende elementen in de Nieuwe Bouwloods en de Sint Jan zelf rechtvaardigen een precies verwachtingsmanagement in Bouwloods en kerk één Bouwloods en kathedraal horen ontegenzeggelijk bij elkaar. Al eeuwen lang is de bouwloods dienstbaar aan de kathedraal. Zo ook de Nieuwe de vorm van gedegen marketing en communicatie. Anders worden de mensen knollen voor citroenen verkocht, zet men zijn licht onder de korenmaat, of zien de bezoekers door de bomen het bos niet meer. 40 Bouwloods. Hier wordt gewerkt aan en verteld over de bouw van de kerk, en maken mensen op vernieuwende wijze kennis met het gebouw en het religieuze gebruik. Na die kennismaking betreedt men met meer bagage het gebouw, waardoor een rondgang in de kerk rijker wordt ervaren. Door middel van de audioguide die ook in de kerk werkzaam is, krijgen bezoekers aanvullende informatie over wat er door het jaar heen in de kerk zelf gebeurt en over de kunstschatten die er te zien zijn. Sluitstuk van de voorwaarden om een opwaartse spiraal gaande te maken is een ontvankelijke context maatschappelijk, stedelijk/gemeentelijk, kerkelijk, organisatorisch. Ofwel het betrekken van collega s, buren, stakeholders en partners. Als die tegenwerken, of in de planontwikkeling niet tijdig en gul worden gekend en meegenomen, staan het prachtige nieuwe gebouw, de mooie communicatieplannen en de welwillende medewerkers toch met lege handen. 41 Met de komst van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan zijn de winkel en de informatiebalie uit de kerk verdwenen. Door het exclusieve gebruik van audioguides vinden er geen rondleidingen meer plaats voor toeristen, waardoor de onrust zal afnemen. De weldaad van de stilte en de toegenomen sacraliteit zijn voelbaar en laten ruimte aan bezinning en ontmoeting. Gebouw organisatie communicatie context Het hierboven geschetste concept en de hieronder uitgewerkte details mogen niet verhelen dat er meer is dan een goed gebouw. Essentieel is de organisatie die ermee aan de slag gaat, en die dat geïnspireerd en geolied doet. Van even groot belang is de communicatie over het gebouw en het Structuurschets: Foto uit 1935 en maquette met Nieuwe Bouwloods Sint Jan

3. Haalbaarheid 3.1 Voorbeelden elders Er zijn tal van voorbeelden in Europa, maar ook elders in Nederland, van middeleeuwse, nog steeds in gebruik zijnde kerken die voor publiek hoge participatiegraad. De Kring is een partij van grote betekenis voor cultuurhistorisch s-hertogenbosch. De Kring Vrienden staat niet afwijzend tegenover ondersteuning van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan. De inhoudelijke boodschap van de Nieuwe Bouwloods sluit goed aan bij de plannen voor de nieuwe inrichting van het Noordbrabants Museum, waarin 3.2 Functies verplaatsen De huidige inhoud van de bouwloods bestaat uit een verzameling steen- en beeldhouwwerk, die in de loop van de afgelopen 150 jaar van de kathedraal af is genomen of gekomen. Daarnaast wordt de kelder in beslag genomen door het archief van het kerkgebouw. Wegens het belang van de publieks- 42 geopend zijn (zie Bijlage 1). Een klein onderzoek naar een zestal van hen, functies in de voorgestelde Nieuwe Bouwloods Sint Jan is het een vereiste de middeleeuwse stad een centrale rol speelt. Ook is er sprake van een 43 met bezoekersaantallen variërend van 80.000 tot 4 miljoen, leert dat het in de helft van de gevallen gebruikelijk is entree te heffen. Waar dat zo is, wordt voor parochianen en buren vaak een uitzondering gemaakt of korting toegepast. Zo heeft de Sta Maria Novella (Florence) aparte ingangen. Toegang tot de eredienst is natuurlijk altijd vrij. Tentoonstellingen, betaalde rondleidingen, de toepassing van audiotours en -guides en de aanwezigheid van winkels behoren tot de vaste ingrediënten. Randvoorwaardelijk voor een succesvol samengaan van kerken als plaats van gebed en zingeving en als toeristisch-culturele attractie, zijn: goede communicatie over de problematiek van instandhouding verwachtingsmanagement kwalitatief hoogwaardig aanbod passend bij het niveau van de kerk. Dit functioneert het beste als de gemusealiseerde cultuur ingebed is in een organische, lokale samenhang, in nauwe relatie tot en ten dienste van de kerk. om voor opslag van de bouwfragmenten een goed, en, in termen van passieve conservering, liefst beter alternatief voorhanden te hebben. De kritiek die in het verleden wel door experts op de bewaaromstandigheden van de bouwfragmenten in de Bouwloods is geuit, zou daarmee ook zeer adequaat worden gepareerd. Het kerkarchief verdient het om wegens zijn belang goed te worden ontsloten, waardoor het toegankelijker en raadpleegbaar wordt. De kerkelijke organisatie is niet in de eerste plaats een professionele archiefdienst; organisaties die dat wel zijn, kunnen zich beter en op verantwoorde wijze van deze taak kwijten. 3.3 Insteek stakeholders Er is ontegenzeggelijk sprake van een warm cultuurhistorisch klimaat in s-hertogenbosch. Een instituut zoals de Kring Vrienden s-hertogenbosch kent zijn gelijke in den lande niet. De activiteiten zijn zichtbaar en toegankelijk en er is sprake van een zeer aanzienlijk ledenaantal met een natuurlijke samenhang met het nabijgelegen Zwanenbroedershuis. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is eigenaar van een deel van de losse bouwfragmenten en toezichthouder op en adviseur bij de restauratie. Tevens is de dienst het belangrijkste financieringskanaal voor restauratie en onderhoud. De Rijksdienst toont zich geporteerd voor ondersteuning en behoud voor ons land van het restauratieambacht in het algemeen.* In het licht van de decentralisatie van de uitvoering van de monumentenzorg is het niet onwaarschijnlijk dat de Rijksdienst ook bereid zou zijn om de Sint Janfragmenten aan s-hertogenbosch over te dragen. Het ligt echter niet in de rede te verwachten dat de dienst aan de invulling van het educatieve beeldhouwatelier als onderdeel van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan zelf financiële of materiële bijdragen zal leveren. De restauratie- en onderwijswerelden zijn enigszins verdeeld. In opdracht van de RdMZ, de voorganger van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, heeft de lopende restauratie van de Sint Jan ook gediend als opleidingplaats voor jonge vaklieden. Tot een kwart van de werkkrachten op de De plaatsing van een nieuw deel van een pinakel op de Sint Jan, 2006. Rob Huibers / Hollandse Hoogte *Cees van t Veen, Kennis in de keten: werken aan beter restauraties, Restauratiebeurs 23 april 2009, in: Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed 1, 2009, 11-12.

bouwplaats van de Sint Jan heeft de laatste tien jaar uit leerlingen en gezellen-in-opleiding bestaan. Hetzelfde was het geval bij het beeldhouwatelier dat de bouwplastiek tijdens de jongste restauratie verzorgde. Om aan de specifieke kwaliteits- en volume-eisen van de Sint Jan te kunnen voldoen, leidde beeldhouwer Mooy sinds 2000 vijf specialisten op. Het trainen van de andere vakmensen geschiedde in goed overleg met het Wordt die vraag echter negatief beantwoord, bijvoorbeeld omdat het meer voor de hand zou liggen om deze zeldzame deskundigheid in een steeds nauwer samenwerkend Europa uit een van onze buurlanden te betrekken, waar verfijnd gedecoreerde middeleeuwse natuurstenen gebouwen frequenter voorkomen, dan kan dat onderwerp beter als gemusealiseerd onderdeel worden opgenomen in een meer passieve, documentaire Toegankelijkheid van de Sint Jan Eén mogelijkheid om de bezoekstroom aan de Sint Jan beter te beheersen is door in de kerk een doorzichtige, semi-permanente afscheiding op heuphoogte te plaatsen. Het westelijke deel van de kerk en de Mariakapel blijven in dat geval vrij toegankelijk en de zicht-as naar het oosten wordt niet verstoord. Om de rest van de kerk te kunnen bezoeken dient de toegang via 3.5 Bouwen naast de Sint Jan Waarom moet je nieuw naast oud willen, c.q. willen toelaten? Dat is een bestuurlijk-maatschappelijke discussie die buiten deze planvorming ligt. Toch is er wat over te zeggen. 44 Bossche ROC Koning Willem I een van de twee in het land resterende presentatie. Ondanks de bevlogen en principiële woorden van de nieuwe de Nieuwe Bouwloods gebruikt te worden, waar bezoekers een entreebewijs Door de omgeving niet als een vaststaand gegeven te erkennen maar 45 MBO-opleidingen in het restauratie- en onderhoudsvak. Tezamen hebben deze twee vak-roc s een capaciteit van 25 dagleerlingen op dit gebied. De grote vraag voor restaurerend Nederland is of er genoeg markt is om de instandhouding te rechtvaardigen van deskundigheid in eigen land op het gebied van middeleeuwse religieuze bouwkunst (en dus beeld- en steenhouwwerk). Wordt die vraag positief beantwoord, dan is er in principe ook een toekomst voor invulling van een deel van de Nieuwe Bouwloods als levende etalage voor het restauratievak. Een beeldhouwer-in-residence zou er in actie te zien kunnen zijn bij werk aan sculpturen voor de Sint Jan, of desnoods voor een van de ca. tien middeleeuwse zusterkerken in het land. Volgens de planning van directievoerend architect Sturm worden de 96 luchtboogruiters van de Sint Jan immers pas gedurende de periode 2022-2028 vervangen. Maar dan is het ook gelijk raak! De luchtboogruiters zijn immers de markantste iconen van de Sint Jan: een uitgelezen kans voor een lange periode van actieve publieke betrokkenheid bij een beeldbepalend ambacht, vakmanschap en een uniek metier en nog op de juiste plek ook. directeur van de Rijksdienst in april 2009 hierover, lijken de restauratiewereld, het onderwijs en de overheid nog enigszins op elkaar en op het juiste moment te wachten. kunnen kopen. Voorzien van een audioguide kunnen ze, na bezoek aan de presentaties, via de tunnel de kerk betreden. De leden van de parochie en bezoekers die vanuit religieus oogpunt de kerk willen bezoeken, hebben altijd toegang tot het gebouw via een poortje in de afscheiding. Toegangstoezicht garandeert hen vrije doorgang. Deelnemers aan de vieringen kunnen ook via het zuidtransept de kerk binnengaan. Tijdens hoogtijdagen wordt de afscheiding verwijderd. Deze gedachtegang heeft echter een schaduwzijde. Door een zekere groep bezoekers voor een bezoek aan de gehele kerk te laten betalen, wordt het kerkbezoek onderdeel van het economisch verkeer. Voorwaarde van kerkbestuur en Bisdom is dat de Sint Jan hiervan gevrijwaard blijft. Het is een uitdaging om de balans te vinden tussen: als een dynamische context, waar oud en nieuw voortdurend met elkaar worden geconfronteerd, wordt ruimte gecreëerd voor dialoog en confrontatie. Die zijn nodig om het oude dat gekoesterd wordt een contrast te geven waardoor het verhevigt in waarde en essentie. Het omgekeerde kan in elk geval niet: teruggebracht oud is geschiedvervalsing en verwatert de uitstraling van wat werkelijk kwaliteit heeft zowel van oud als van nieuw. Voorwaarde is wel dat het nieuwe, in dit geval de Nieuwe Bouwloods, superieure kwaliteit heeft. Dit moet echter niet alleen intrinsiek worden opgevat, als stond het gebouw op Schiermonnikoog, maar in relatie tot de Sint Jan en de immuniteit. Gaan ze samen zingen? 3.4 Regulering bezoekersstromen Een van de belangrijke praktische oogmerken van de ontwikkeling van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan is het terugbrengen van de rust in de kathedraal. Met behulp van een inleiding en verdieping in de Bouwloods, en van daaruit een directe visuele ervaring naast de kerk, wordt dat deels gerealiseerd: veel aandacht wordt dan immers al naar buiten geleid. Maar ook binnen de kathedraal zijn er mogelijkheden om de bezoekers stromen te reguleren. Allereerst door de binnenkomst via een tunnel en plateaulift te laten plaatsvinden. Beperkte vrije toegankelijkheid van de kathedraal en het gebruik van audioguides hebben een positief effect op de kwantiteit (minder ongewenste bezoekers) en kwaliteit van het bezoek (rust). het laten terugkeren van de rust in de kerk het gedeeltelijk verhalen van de kosten die gepaard gaan met de openstelling van de kerk op de cultuurconsument een optimale exploitatie van de Nieuwe Bouwloods waarmee de instandhouding van de Sint Jan materieel en immaterieel mede mogelijk wordt gemaakt. Dit vergt nader onderzoek.

4. Ruimtelijk 4.1 Transformeren Bouwloods De huidige bouwloods dateert uit 1985 en voldoet als gebouw niet meer tot de kathedraal en tot de bestaande stedelijke omgeving, is een bouwvolume van enige omvang en hoogte noodzakelijk. Vorm en materialisatie van de Nieuwe Bouwloods worden eigentijds en transparant, en contrasteren met de bestaande omgeving om de kwaliteiten daarvan te benadrukken, waardoor er een verhevigde beleving van de plek ontstaat. aan moderne museale eisen. Als museum is het gebouw weinig toegankelijk 46 en straalt een onstadse sfeer uit. Het is onvoldoende zichtbaar De Nieuwe Bouwloods Sint Jan is zowel vanuit de Hinthamerstraat als de 47 en daarbij te weinig onderscheidend. De maatvoering levert beperkte Torenstraat goed bereikbaar. Om een optimaal effect te bewerkstelligen flexibiliteit op en de indeling is niet geschikt voor grote hoeveelheden is een revitalisatie nodig van het straatje tussen de Torenstraat en de bezoekers. De bestaande museale inrichting is sterk verouderd en bouwloods. Voor een goed resultaat dient het niveau van de daar aanwezige hermetisch van karakter. Kortom: gebouw en inrichting passen niet meer horeca te worden opgeschaald. Ook moet de fietsenstalling worden bij hedendaagse inzichten als het gaat om publieksvriendelijkheid en verplaatst. Aan de achterzijde van de Nieuwe Bouwloods is hiervoor museale presentaties. Om bovengenoemde redenen is er in de eerste ruimte gereserveerd. planvorming gekozen voor het slopen van de bestaande bouwloods en voor het optrekken van een nieuw, transparant gebouw dat past in de 4.3 Gebruikseisen piekbelasting bestaande stedelijke structuur. Het uitgangspunt is aansluiten bij de gevels van de Torenstraat en de Hinthamerstraat, waarbij gebruik wordt Uitgaande van een gebruik door minstens 150.000 bezoekers per jaar gemaakt van het bestaande kavel. De kelder onder de huidige bouwloods moet in het programma van eisen voor de nieuwbouw rekening worden is in de bouwplannen geïntegreerd. gehouden met piekbelasting. Om dit bezoekerstotaal te realiseren levert dat bij een zevendaagse openstelling gedurende het gehele jaar een 4.2 Visie op directe omgeving gebruiksverdeling op met dal-, medium- en topuren, van respectievelijk 45, 90 en 180 bezoekers per uur. De piekbelasting van 180 bezoekers per In 2010 wordt de huidige restauratie van de noordzijde van de kathedraal uur doet zich alleen voor op weekendmiddagen. Die vertaalt zich vooral voltooid. Steigers verdwijnen en overblijvende fragmenten worden elders in een vraag naar liftfrequentie. Bij een liftcapaciteit van vijftien personen opgeslagen. De stad krijgt de noordfaçade en het daarvoor gelegen terrein en tien bewegingen per uur zal daarom zo nu en dan enige rijvorming terug. Er ontstaat een nieuwe publieke ruimte, die in de bouwplannen als onvermijdelijk zijn. Daarbij moet in ogenschouw genomen worden dat een groene ruimte wordt opgevat: een prachtige open plek in een dichtbebouwde bepaalde bezoekers moeite zullen hebben met kleine ruimtes of om stad. Om die herwonnen openheid te versterken in verhouding andere redenen geen gebruik zullen willen maken van de lift.

48 49 Zicht op Nieuwe Bouwloods Sint Jan vanuit Hinthamerstraat Maquette Bureau Henket & Partners, foto Fas Keuzenkamp

50 51 Zicht op Nieuwe Bouwloods Sint Jan vanuit Torenstraat Maquette Bureau Henket & Partners, foto Fas Keuzenkamp

5. Financieel 5.1 Investering De kosten voor een eenmalige investering om dit volume te realiseren bedragen naar eerste ruwe raming ca. 10,9 m. Die laten zich als volgt berekenen. De bouwopgave betreft een volume van 2.150 m² en bestaat uit een kelder Globale investeringsraming eenheden à x 1.000 die deels intact wordt gelaten, daarop twee verdiepingen over het volle Archeologisch onderzoek, 52 oppervlak (begane grond en eerste verdieping), en ten slotte twee opbouwen opgraving tunneltracé 500 53 over een derde van het totaaloppervlak van elk ook twee verdiepingen. Vanaf de begane grond wordt de nieuwbouw richting Hinthamerstraat uitgebreid Sloop 500 met ca. 100 m² per verdieping. De begane grond, de kelder Bouw 2.150 m² à 2.000 2.150 2.000 4.300 en de helft van de eerste verdieping worden publieksruimtes (1.400 m²). Aanleg tunnel 300 Daarvan worden er 1.100 m², inclusief de winkel, museaal ingericht. Aanleg liften 1.000 Waarover engineering 18% 1.098 7.198 3e 125 + 100 m² 2e 125 + 100 m² 1e verd 500 + 100 m² Inrichting museaal en winkel 1.100 m² à 2.000 1.100 2.000 2.200 9.898 Onvoorzien 10% 990 Totaal 10.888 winkel begane grond 500 + 100 m² Kelder 500 m² Herbestemming kelder 500 m² Nieuw te bouwen: begane grond en 1ste verdieping à 600 m² 1.200 m² Toren à 2 verdiepingen Hinthamerstraatzijde 200 m² Toren à 2 verdiepingen kathedraalzijde 250 m² Totaal 2.150 m²

5.2 Exploitatie Uitgangspunten Voor de exploitatie gelden de volgende uitgangspunten: combinatie 7 à 8 professionals met groter aantal vrijwilligers 150.000 bezoekers vergt 650.000 inspanning gebruik kelders impliceert vervangende ruimte bouwdepot conservatief rekenen: gemiddelde toegangsprijs 5 winkel kostenneutraal calculeren kostendekkende exploitatie verhuurbare ruimte. opgebouwd uit gemiddelde arbeidskosten per jaar, opgehoogd met een vergelijkbaar bedrag voor alle andere vaste en variabele operationele lasten. Dit bedrag is echter exclusief energie en het onderhoud van installaties. Voorwaarde voor gebruik van de Nieuwe Bouwloods is dat er adequate vervangende depotruimte beschikbaar is voor de nog in de Bouwloods 54 berustende bouwmaterialen. Die beslaan thans 300 vierkante meter. investering. Eventuele inkomsten die de uitgaven te boven gaan horen in Inkomsten betalend bezoek 150.000 5 750 55 Vierkante meters elders volgens de geldende kwaliteitseisen voor onze visie en naar de aard van het project de exploitatie van de Nieuwe saldo - 384 deponering kosten ca. 100 per jaar.* Bouwloods ten goede te komen. Hieronder gaan wij kort op elk punt in. Vanwege de noodzaak van draagvlak en lokale toe-eigening zal de Nieuwe Bouwloods Sint Jan moeten functioneren met behulp van vrijwilligers te denken valt aan een combinatie van leden van de parochie en de Kring Vrienden s-hertogenbosch. De basis blijft echter een kern van een serieus aantal professionals. Een aantal van 7 à 8 hoogwaardige medewerkers lijkt daarvoor toereikend, verdeeld over de functies directie, conservering, programmering, marketing/communicatie, PR, boekhouding en publieksbegeleiding. Een jaarbudget voor het runnen van een instrument om 150.000 betalende bezoekers met dit personeelsbestand, in combinatie met vrijwilligers, op hoog niveau te bedienen, vergt minimaal 650.000. Dat bedrag is De belangrijkste inkomsten zullen uit exploitatie van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan komen. Op basis van een gemiddelde toegangsprijs van vijf euro is met 150.000 bezoekers een kasstroom van 750.000 te generen. Een bedrag van vijf euro is zeker niet de prijs voor het feitelijke toegangskaartje. Die zal in de praktijk hoger liggen, aangezien velen dankzij prijsdifferentiatie en kortingen (groep/gezin, onderwijs, stadspas, jonger dan twaalf of achttien, lid parochie) gratis of voor een reductietarief zullen worden toegelaten. Het gemiddelde prijsniveau van vijf euro is daarbij aan de lage kant, zeker gezien de recente explosieve stijging van toegangsprijzen voor recreatieve en culturele voorzieningen: gemiddeld met tien procent in de laatste anderhalf jaar. Wij kiezen in deze cijfermatige opzet echter bewust voor een behoudend scenario. Inkomsten uit winkelverkoop zijn in deze sector over het algemeen ten hoogste kostendekkend en worden daarom niet meegenomen. De verhuurbare ruimten, dat wil zeggen het oppervlak dat niet gebruikt wordt voor de museaal-culturele exploitatie van de Nieuwe Bouwloods (750 vierkante meter), zijn het gevolg van de stedenbouwkundige keuze om de nieuwbouw een beduidend groter volume te geven dan de huidige bouwloods. De exploitatie van deze ruimten moet kostendekkend zijn, zowel in dagelijks gebruik als in termen van het terugverdienen van de 5.3 Modellen Voor de financiële systematiek kan van drie modellen worden uitgegaan: lineaire afschrijving, financiering à fonds perdu en hybride financiering. Het eerste model voorziet in lineaire afschrijving van kapitaal en rentelasten over een periode van 30 jaar. Voor het gemak zijn de investeringen en exploitatie van de museale en de verhuurbare gedeeltes apart zichtbaar gemaakt, op basis van aandelen in oppervlakte en van verdeling van gemeenschappelijke kosten naar evenredigheid. Dat levert hoe dan ook een structureel tekort op. 1. Exploitatie bij lineaire afschrijving à x 1000 Museale jaarexploitatie 7-8 f.t.e. (m.m.v. vrijwilligers) - 650 Compensatie depot bouw materialen 300 m² à 100 300 100-30 Afschrijving investering 8,4 mln over 30 jaar - 280 Gemiddelde rentekosten 8,4 mln over 30 jaar, 4% - 174 Afschrijving commerciële investering 2,5 mln over 30 jaar - 83 Gemiddelde rentekosten 2,5 mln over 30 jaar, 4% - 52 Kosten exploitatie en onderhoud - 10-1134 - 145 Inkomsten exploitatie verhuurbare ruimte 750 m² à 200/j 750 200 150 saldo + 5 Resultaat -379 *Een vierkantemeterprijs per jaar voor duurzame en hoogwaardige opslag van 50 is reëel. Commerciële museale deponering bedraagt 120 per meter per jaar (opgave Helicon bv te Alphen aan den Rijn). Voor de zekerheid wordt daarom in de tabel rekening gehouden met 100.

In het tweede model wordt de initiële investering à fonds perdu bestreden. Dat wil zeggen dat de stichtingskosten niet ten laste van de exploitatie worden gebracht. Wanneer dat voor beide gebruiksdelen van de Bouwloods op gelijke wijze geldt, dan resteert een positief resultaat, in dit rekenmodel van plus 210.000. In een derde, hybride model, treedt een combinatie op. Het museale gedeelte wordt à fonds perdu gefinancierd, terwijl de investering in het commerciële gedeelte op jaarbasis moet worden terugverdiend. Investering en exploitatie van het verhuurbare gedeelte worden in dat geval geacht elkaar in evenwicht te houden. Dat resulteert in een marginaal batig saldo van jaarlijks 75.000. dit model zijn dan wel de voorwaarden waaronder die publieke en private kanten met elkaar in evenwicht kunnen komen alsmede de duurzaamheid waarmee dat evenwicht zal worden bewaard. 56 hun eigen eisen en wetmatigheden. Wat het precieze exploitatieresultaat van het bezoekcentrumgedeelte ook 57 zal mogen zijn, het is duidelijk dat dat gunstiger kan uitvallen bij meer 2. Exploitatie bij financiering à fonds perdu à x 1000 3. Exploitatie bij hybride financiering à x 1000 Het eerste model, waarin de investering extern en marktconform gefinancierd bezoek, een hogere toegangsprijs of lagere exploitatielasten, en zeker bij Jaarexploitatie Bouwloods 7-8 f.t.e. Jaarexploitatie Bouwloods 7-8 f.t.e. is, leidt tot een groot structureel exploitatietekort en een hoog bedrag enige combinatie van die drie. Het resultaat zal in elk geval aangewend (m.m.v. vrijwilligers) - 650 (m.m.v. vrijwilligers) - 650 aan rente dat alleen de kapitaalmarkt ten goede zou komen. Van publieke moeten worden ten behoeve van een egalisatiereserve die bij een nietgesubsidieerd Compensatie depot bouwmaterialen 300 m² à 100 300 100-30 Compensatie depot bouwmaterialen 300 m² à 100 300 100-30 zijde is duidelijk gemaakt dat een langdurige en dure subsidie relatie met initiatief substantieel zal zijn. Over de bestemming van het - 680-680 een nieuw cultureel initiatief niet wenselijk is. Ook lijkt een route langs de restant zullen in het beleidsplan van de beheersstichting Nieuwe Bouwloods Inkomsten betalend bezoek 150.000 5 750 Inkomsten betalend bezoek 150.000 5 750 kapitaalmarkt niet de meest geëigende voor een publieke inspanning. Sint Jan nadere afspraken worden gemaakt. In lijn met de uitgangs- saldo + 70 saldo + 70 punten van dit plan zou een aanzienlijk deel daarvan uiteindelijk ten goede Afschrijving commerciële investering 2,5 mln Het tweede model, waarbij de investering niet op de exploitatie drukt, moeten kunnen komen aan de instandhouding van de kathedraal. Exploitatie en onderhoud verhuurbare ruimte - 10 over 30 jaar - 83 komt rooskleurig over maar is niet erg realistisch. Overheden subsidiëren Inkomsten exploitatie verhuurbare ruimte 200 150 Gemiddelde rentekosten 2,5 mln over 30 jaar, 4% - 52 750 m² à 200/j 750 immers in het algemeen geen commerciële ruimtes. Het is daarom 5.6 Perifere effecten Kosten exploitatie en onderhoud - 10 saldo + 140 realistischer ervan uit te gaan dat er geen partij te vinden is die de - 145 commerciële ruimtes à fonds perdu zal willen realiseren en de opbrengsten De uitgaven aan De Nieuwe Bouwloods Sint Jan hebben een culturele Inkomsten exploitatie verhuurbare ruimte Resultaat + 210 750 m² à 200/j 750 200 150 ten goede wil laten komen aan de Sint Jan. en educatieve doelstelling. De Sint Jan wordt beter ontsloten, waardoor saldo + 5 Bosschenaren, Brabanders en binnen- en buitenlandse bezoekers op Het derde, hybride, model, tenslotte, oogt haalbaarder: een publiek deel een aansprekende wijze kennis kunnen maken met tal van facetten van Resultaat + 75 à fonds perdu uit overwegend publieke bron in combinatie met een privaat dit grandioze monument uit de late middeleeuwen. Daarmee heeft de deel als op termijn terug te verdienen investering. Van kritiek belang in investering van gemeentelijke gelden in de Nieuwe Bouwloods een 5.4 Haalbaarheid Het is in dit stadium van planontwikkeling niet bekend welke partijen en in welke onderlinge verhouding zij de hierboven geschetste investeringen mogelijk zouden willen maken. Wat wel duidelijk is, is dat er van een publieke kant sprake is, en mogelijk ook van een private zijde elk met 5.5 Rendement

rendement in de vorm van geestelijke ontwikkeling van de bezoekers. Dit rendement valt uiteraard moeilijk in financiële termen te kwantificeren. In 2007 bezette s-hertogenbosch in de ranglijst van bezoekerssteden in ons land de vijfde plaats. Een prestatie van formaat. s-hertogenbosch Het toerisme zal zeker het komende decennium blijven toenemen, mede door de voortgaande vergrijzing. Stedenbezoek, in de vorm van dagtrips en verblijfsbezoek (weekend & midweeks), is daarvan een belangrijk onderdeel. Een aansprekende attractie zoals de Nieuwe Bouwloods Sint Jan vaut le voyage en zal voor cultuurtoeristen van buiten Brabant aanleiding Het gaat echter om meer dan direct toe te rekenen rendement. De Nieuwe Bouwloods Sint Jan zorgt voor: uitbreiding en verbetering van de culturele en stedelijke infrastructuur. beter ontsluiten en educatief toegankelijk maken van de Sint Jan als hét beeldbepalende historische monument van de stad trekt vooral bezoekers vanwege het imago van fijne winkelstad met een kunnen zijn voor een reisje naar s-hertogenbosch. Voor degenen die Bosschenaren van alle leeftijden worden meer en opnieuw betrokken 58 Bourgondische sfeer. De bijdrage van het cultuuraanbod hierin is relatief er al zijn, heeft de Nieuwe Bouwloods een toegevoegde waarde. Het is bij hun Sint Jan 59 bescheiden. De gemiddelde besteding per bezoek bedroeg 63,10. Naar verwachting zullen er 150.000 betalende bezoekers per jaar naar de Nieuwe Bouwloods Sint Jan komen. Helaas bestaat er geen kwantitatief en kwalitatief publieksonderzoek met betrekking tot de Sint Jan zelf. Aannames ten aanzien van het economisch rendement zijn daardoor moeilijk te onderbouwen. Na bestudering van diverse onderzoeken omtrent toerisme en de invloed op de Bossche stedelijke economie (o.a. Marktplan 2003, LAgroup en CVO) kan er desalniettemin een voorzichtige schatting worden gemaakt. Circa 500.000 bezoeken per jaar (10% van het totale aantal) hadden een cultureel karakter of werden met iets cultureels gecombineerd. De helft van de bezoeken betreft volgens het onderzoek uit 2003 een bezoek aan de Sint Jan (variërend van even binnenlopen tot het volgen van een rondleiding). Uit onderzoeken blijkt eveneens dat jaarlijks ca. 150.000 overnachtingen worden geboekt, waarvan een kwart met toeristisch oogmerk. Alleen het bestaande verblijfstoerisme zorgt naar verwachting dus al voor 25% van de beoogde doelgroep van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan. moeilijk om aan te geven hoeveel mensen er niet naar de stad waren gekomen als de Nieuwe Bouwloods er niet was geweest. De Bouwloods zal een trekker zijn, net zoals een belangrijke tentoonstelling in het Noord brabants Museum of Indoor Brabant dat zijn. Die betreffende aanleiding, in combinatie met alle andere kwaliteiten van de stad, brengt mensen ertoe voor een dagje of weekendje s-hertogenbosch te kiezen. Wij denken dat de aanname gewettigd is dat de Nieuwe Bouwloods Sint Jan voor zeker 75.000 bezoekers per jaar aanleiding zal zijn om (weer) naar s-hertogenbosch te komen. Een nieuwe attractie in een stad met een middelgroot cultuurhistorisch repertoire is ook een impuls voor verblijfstoerisme. Dit alles is natuurlijk mede afhankelijk van de focus en richting van de begeleidende marketing en communicatie. Deze 75.000 bezoekers zullen bij een besteding per bezoeker van, conservatief geschat, gemiddeld 50, een positief effect van circa 3,75 miljoen per jaar voor de stedelijke economie genereren. versterking van de concurrentiepositie van s-hertogenbosch op de vrijetijdsmarkt ten opzichte van andere steden met een cultuurhistorisch aantrekkelijke binnenstad stimulering extra regionaal bezoek aan de stad in combinatie met bezoek aan winkels, horeca, cultuurhistorische of culturele evenementen aantrekken van nationale (verwegmarkt) en internationale (grensregio s Vlaanderen en Duitsland) cultuurtoeristen cultuurhistorisch cluster van formaat in samenhang met de vaartochten, de vestingwerken, de musea, het Jheronimus Bosch Art Centrum en de stadswandelingen forse versterking van culturele manifestaties zoals Jheronimus Bosch 500 (2016) en BrabantStad Culturele Hoofdstad 2018.

6. Organisatie, bestuur komen te staan. Die geleidelijke overgang heeft vele voordelen. Onderstaand worden beide modellen kort toegelicht. 6.1 Optimale betrokkenheid 6.3 Bestuur + Directie-model De bestuurlijke organisatie van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan verdient de grootst mogelijke aandacht. Doel is het bestuurlijk arrangement In dit model wordt het beleid vastgesteld door het bestuur. De overige 60 zodanig te organiseren dat de partners (betalers, stakeholders, aspecten van het bestuurlijk proces (voorbereiding en uitvoering van 61 beneficiaries) hun rol naar behoren kunnen spelen terwijl het bedrijf beleid) zijn in overwegende mate in handen van een directie, bestaande uit zakelijk optimaal kan draaien. een of meer directieleden. Instellingen met dit besturingsmodel zijn vaak kleine tot middelgrote organisaties, meestal met een directeur die met Grote betrokkenheid van bestuurders en hoge kwaliteit van leiderschap een bescheiden staf veel zaken zelf uitvoert en regelmatig een beroep van de totale organisatie, van betaalde krachten tot en met vrijwilligers, doet op het bestuur. De focus is op de interne ontwikkeling van het bedrijf. zijn cruciaal voor het welslagen van de operatie en voor de exploitatie van het resultaat. Professionaliteit in combinatie met betrokkenheid 6.4 Raad van Toezicht-model en bezieling zijn essentieel. Binnen het Raad van Toezicht-model (verzelfstandigde rijksmusea) is het 6.2 Groeimodel bestuurlijk proces in handen van een directie, bestaande uit een of meer directieleden, van wie een of meer de statutaire positie van bestuurder De totstandkoming van een volwaardige organisatie kan het beste in een van de stichting vervullen. Instellingen met dit besturingsmodel zijn veelal groeimodel geschieden. De op te richten Stichting Nieuwe Bouwloods Sint grotere organisaties met een professionele dagelijkse leiding, een eigen Jan is gebaseerd op twee bestuursmodellen. Leidraad daarbij is de Code staf en interne hiërarchie. Veel zaken zijn formeel geregeld en schriftelijk Cultural Governance. Bij aanvang wordt het zogeheten Bestuur + Directie- vastgelegd, met verantwoording achteraf. De Raad van Toezicht richt zich model gehanteerd. Hierin zijn alle deelnemende partijen daadwerkelijk meer op de omgeving. betrokken en verantwoordelijk. Op een later tijdstip zou dit kunnen overgaan in een Raad van Toezicht-model, waarmee de stakeholders meer op afstand Restauratiearchitect Van Heeswijk, minister van onderwijs, kunsten en wetenschappen Mr. Slotemaker de Bruine en burgemeester Van Lanschot, 1937. Fotopersbureau Het Zuiden, Stadsarchief s-hertogenbosch

7. Voorwaarden 7.1 Draagvlak Het spreekt voor zichzelf dat de totstandkoming van de Nieuwe Bouwloods Sint Jan en een succesvolle exploitatie ervan alleen haalbaar zijn als er een De nieuwbouw (het beeldhouwatelier) aan de Hinthamerstraat en de ondertunneling tussen Bouwloods en kathedraal hebben archeologische consequenties. Voor nieuwbouw langs de Hinthamerstraat is al in 2003 bepaald dat hier kan worden gebouwd, mits er een overkragingsconstructie wordt gebruikt om de vermoedelijke resten van twaalfde- en dertiendeeeuwse huizen te sparen. Het gebied waarin de tunnel ligt behoort tot de 62 breed lokaal, regionaal en nationaal draagvlak is. oorspronkelijke immuniteit van de kerk en bevat vermoedelijk dertiende- 63 en veertiende-eeuwse graven. Die kunnen zeer talrijk zijn, maar zeker Voorwaarde voor de duurzame invulling van het beeldhouwatelier is dat dit is dat niet. Wanneer die er zijn, zullen ze veel waardevolle informatie over aspect gezamenlijk gedragen wordt door overheid (rijksdienst) en bedrijfsleven de inwoners van de stad in deze periode bevatten, waarvan we nog niet (restauratie- en bouwwereld). Hieraan ligt de overtuiging ten grond- zoveel weten. Mocht er ten behoeve van de tunnel een strook in het terrein slag dat Nederland de middeleeuwse monumenten dusdanig waardevol moeten worden opgegraven, dan dienen de graven daarom nauwkeurig vindt, dat een reservoir van eigen deskundigen in stand gehouden zou worden onderzocht. Dat onderzoek is verplicht op basis van de nieuwe moeten worden. Het atelier in de Nieuwe Bouwloods van de Sint Jan kan Wet op de Archeologische Monumentenzorg. Een dergelijk onderzoek is daarbij een sleutelrol spelen. erg arbeidsintensief. Afhankelijk van het aantal skeletten (het zouden er maximaal ca. 200 kunnen zijn) kunnen de kosten flink oplopen. Een gang 7.2 Monumentenstatus en archeologie door het terrein tussen de fundamenten van de kathedraal door lijkt weinig schade te berokkenen. Wanneer de tunnel gebruik maakt van de aanwezige De archeologische ondergrond van en rondom de kathedraal is een van funderingsbogen blijft schade vrijwel afwezig. Uiteraard moet eerst goed de rijkste in s-hertogenbosch. De kathedraal zelf, evenals de toren, is worden onderzocht of dit technisch en qua maatvoering mogelijk is. een rijksmonument. Het terrein binnen de voormalige immuniteit richting Hinthamerstraat herbergt een kerkhof met begravingen uit de late In het kader van een monumentenvergunning moeten daarnaast de middeleeuwen en recente Nieuwe Tijd, en wel met een goede graad van consequenties van het aanbrengen van de plateaulift in de kerk worden conservering. Het is sinds 2003 een beschermd gemeentelijk archeologisch afgewogen. In de kerk hebben in het verleden ook begravingen plaatsgevonden. monument. De terreinen zijn nauwkeurig onderzocht bij de aanleg van de De plek waar de plateaulift naar boven komt ligt buiten huidige Bouwloods in 1983. de oudste fase, de romaanse Sint Jan. Onder dit deel van de kerk zijn

mogelijk resten bewaard gebleven van de indeling van het kerkterrein 7.3 Alternatieve routing buiten de oudste fase en zijn er begravingen uit die periode. Het is niet zeker in hoeverre deze begravingen, en begravingen die later hebben plaatsgevonden, door bouw- en restauratiewerkzaamheden zijn verstoord. Daarover is geen zekerheid te verkrijgen anders dan door opgravingen te verrichten. Daarnaast is het gebied waar de plateaulift is gepland bouwhistorisch In het concept van de Nieuwe Bouwloods is de tunnel van grote toegevoegde waarde. Desondanks is een alternatieve routing mogelijk, door de bezoekers na hun bezoek aan de Nieuwe Bouwloods de kerk te laten betreden via het portaal van het noordtransept. In deze situatie Bezoeker 64 zeer interessant, omdat hierin mogelijk resten aanwezig zijn van is de integrale fysieke relatie tussen Bouwloods en kathedraal minder 65 de romaanse Sint Jan en van bouwfases en vroegere vloerniveaus van de gotische kerk. Aangezien hierover weinig bekend is, zijn de resten zeer pregnant. Ook wordt het gebouwbezoek als ervaring beduidend minder dramatisch. waardevol. Indien zij ten behoeve van de aanleg van de plateaulift worden aangetast, moeten deze resten goed worden gedocumenteerd. Mogelijk zijn de bouwhistorische resten op enigerlei wijze zichtbaar te maken in een eventuele nieuwe ondergrondse ruimte. De kosten van het archeologisch Voor de logistiek en ook de logica van het bezoek zijn de consequenties groter. Dat een bezoek aan de kathedraal bij de Bouwloods begint is nu immers veel minder evident. Daarnaast zijn de cultureel-toeristische Mariakapel en bouwhistorisch onderzoek en de documentatie bij realisering van de gang en de plateaulift worden globaal geraamd op 500.000. Het plan past niet in het bestemmingsplan, met name ten aanzien van de beoogde bouwhoogte. Derhalve dient een bestemmingsplanwijziging te worden gemaakt. stromen in de kerk minder goed te reguleren en regisseren. Dit noordportaal-scenario vereist een andere aanpak om toch tot het gewenste bezoekersaantal te komen. Essentieel zijn bewegwijzering en een intensieve communicatie-inspanning waarbij de verwachtingen (beeldvorming) anders worden gestuurd. Bovendien vergt dit scenario de inzet van meer mensen in de kerk zelf, onder meer om aan een balie in het noordtransept bezoekers te bedienen. Kerkganger X Bezoeker in / uit De financiële consequenties voor de jaarlijkse exploitatie zijn in dit stadium niet goed in te schatten. Het is echter niet denkbeeldig dat een break even later zal worden bereikt en dat de rentabiliteit in zijn algemeenheid lager zal zijn. Geopend tijdens hoogtijdagen en vieringen Logistiek schema - zonder tunnel

Bijlagen Bijlage 1 Opengestelde kathedralen in Europa Keulen Florence Sagrada Familia Antwerpen Canterbury Sint Jan Bavo Haarlem Levende kerk Ja, altijd open Ja, altijd open Neen, open bouwplaats Ja, altijd open Ja, altijd open Ja, altijd open Ja, altijd open 66 Bezoek 3,65 M 4 M 2,5 M 0,32 M 2 M 0,8 M 0,08 M 67 Entree normaal - - 11,- 5,- 8,30 eredienst gratis (gehele terrein) - 2,- tenzij Vriend of gemeentelid Entree korting - - 10,- 9,- (groep) 3,- (60+, Antwerpenaren, studenten) 7,20 (gehele terrein) - 1,25 (jongeren, 65+) Tentoonstelling Toegankelijk via speciale tours Museo dell Opera del Duomo ( 6,-) Gaudi s werkplaats in kerk Reünie tailor-made Behind the scenes -tour Kerk in uitvoering georganiseerd door Gemeente Haarlem Audioguide (talen) - - 4,- (EN) 2,- (NL, EN, FR, DU, SP) 4,- (EN, NL, FR, DU, IT, SP, JP) - - Rondleidingen Soort Algemeen Algemeen Algemeen Algemeen Algemeen Algemeen Algemeen tevens dak, grafkelder, klokken, kerkschatten, toren tevens dak, grafkelder, koepel groepen reserveren via website voor groepen en individuen tevens toren, Bouw-loods, tijdelijk ook steiger Duur (minuten) 45 / 60 / 90 / 120 45 60 90 60 60 60 Talen DU (tegen meerprijs EN, SP, FR, IT, PO) IT (op aanvraag EN) SP, CA, IT, FR, PO, DU NL, EN, FR, DU Zomers ook IT, SP Prijs 5,- 9,- + 4,- p.p. (min. 20 p) bovenop entree 60,- (groep, max 20 p) bovenop entree EN NL (op aanvraag EN) NL, EN, FR, DU, SP 5,70 p.p. (groep) bovenop entree 60 / 75,- (groep, max 15 / 20 p) 2,50 p.p. (minimumbedrag 25) Winkel Meerdere, niet in Dom. Buiten op meerdere lokaties In Museo, niet in Dom zelf In Sagrada zelf In Dom zelf Twee, grootste buiten muren, ander binnen de muren Ja Extra Zingeving en culturele evenementen in DomForum Museo dell Opera huist topwerken van Michelangelo en Ghiberti Wegens sluiting Museum Schone Kunsten: 20 meesterwerken Gratis: parochie, werkenden, en buren. Paspoort voor 20. Avondtours Al decennia wordt er entree geheven

Bijlage 2 Illustratieverantwoording en colofon 68 Gesprekspartners Mr. A.A.B. van Alphen, ambtelijk secretaris Vakgroep Restauratie, Amersfoort C. Ariens, docent/coördinator opleiding restauratie/onderhoudsmedewerker Koning Willem I-College, s-hertogenbosch Drs. P. A.M. Broeders, directeur-econoom Bisdom, s-hertogenbosch Ir. B.N.W. de Bont, directeur Aannemingsbedrijf Nico de Bont, TBI Bouw, Vught Drs. E. van Deutekom, kunsthistoricus/archivaris Bisdom, s-hertogenbosch W. Jans, Dienst Stadsontwikkeling Openbare Ruimte en Verkeer, s-hertogenbosch P. Kokke, afdelingsdirecteur Koning Willem I College, s-hertogenbosch Drs. R. van der Laar, hoofd bureau externe dienstverlening Stadsarchief, s-hertogenbosch Ing. B.G.H. Massop, directeur BBM Restauratiearchitectuur bv, Raamsdonkveer Dr. C. de Mooij, directeur Noordbrabants Museum, s-hertogenbosch T. Mooy, beeldhouwer, Amersfoort E. Overdijk, wnd. voorzitter Kring Vrienden s-hertogenbosch, s-hertogenbosch Prof.dr. C.J.A.C. Peeters, voormalig onderzoeker St. Jan, Amsterdam W. Rohaan (BAM/Schram & Schrale), bestuurslid Vakgroep Restauratie F. Sturm, architect, Sturm Architecten, Roosendaal Dhr. J. Timmermans, voorzitter Kring Vrienden s-hertogenbosch, s-hertogenbosch Drs. C. van t Veen, algemeen directeur Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort F. Woudenberg, directeur Petramus Steenhouwerij, Heusden Kerkbestuur Parochie van de Heilige Johannes Evangelist Hoofd en medewerkers afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten (BAM) pagina 15 van links naar rechts Detail van een miniatuur uit La Fleur des Histoires, tweede helft 15 de eeuw. Det Kongelige Bibliotek, Kopenhagen Detail van Panorama in vogelvlucht vanuit het noorden, waarop de Sint Jan met de oorspronkelijk gebouwde middentoren is afgebeeld. Pentekening uit ca. 1550, door Antonie van Wyngaerde. Stadsarchief s-hertogenbosch Het oksaal in de Sint Jan voordat het in 1866 aan het Victoria and Albert Museum in Londen werd verkocht. Foto: A.G. Schull. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Interieur van de Sint Jan door Jan Peeters, 1857. Gezicht vanuit het zuidertransept op het 17 de -eeuwse classicistische oksaal. Links van het oksaal onder een baldakijn het beroemde Mariabeeld, dat in 1853 naar de stad terugkeerde. Noordbrabants Museum Doorsnede van de Sint Jan door J. Everts, 1778. Stadsarchief s-hertogenbosch Steenbestelling bij Jan Quaywante, 1448. Kerkarchief Sint Jan Plechtige Omgang, 1953. Stadsarchief s-hertogenbosch De kathedraal na de voltooiing van de bouw. In 1584 brak er in de stad een brand uit, waardoor de middentoren, nauwelijks een halve eeuw oud, werd verwoest. 3Dbeeld: Ronald Glaudemans Werkzaamheden tijdens de eerste restauratie in de bouwloods bij de Sint Jan. Kerkarchief Sint Jan pagina 17 van links naar rechts Luchtboogbeeld, afkomstig van de Sint Jan. Museum De Bouwloods Bouwfragment afkomstig van de Sint Janskathedraal. Museum De Bouwloods Pijpaarden beeldje van Maria met kind. Dit soort beeldjes werd in de middeleeuwen op grote schaal vervaardigd en dienden voor privédevotie van de Heilige Maagd. Noordbrabants Museum Fragment van de originele wimbergen afkomstig van de Sint Jan. Museum De Bouwloods Beeld van Sint Severus, waarschijnlijk afkomstig van het altaar van het Bossche weversgilde in de Sint Janskathedraal, laat 15 de eeuw. Noordbrabants Museum Monstrans door Jos Jonkergouw, s-hertogenbosch, 1906. Museum voor Religieuze Kunst, Uden Pelgrimsinsigne uit de 15 de eeuw met een afbeelding van het miraculeuze Mariabeeld. Noordbrabants Museum. Bisschopsstaf, 18 de eeuw. Gerfkamer Sint Jan pagina 37 Publiek voor het Prado in Madrid, 2007. Foto: Joost van den Broek / Hollandse Hoogte achterzijde Mgr. Bekkers en mgr. Bluijssen, 1961. Fotopersbureau Het Zuiden, Stadsarchief s-hertogenbosch Gordion Cultureel Advies Alexander Boersstraat 7 1071 KT Amsterdam www.gordion.nl Kunsthistorisch Bureau D Arts Noordeinde 8 1485 EV Noordeinde www.bureau-darts.nl Henket & partners architecten Hal 13a, den Eikenhorst 5296 PZ Esch (N-Br) www.henket.nl Grafisch Ontwerp MV LevievanderMeer Lutmastraat 191 b 1074 TV Amsterdam www.mvlevievandermeer.nl 69

Een visionaire ambitie past bij de Sint-Jan Het plan voor een nieuwe bouwloods bij de Sint-Jan is interessant en veelbelovend. Door Gerard Rooijakkers Als kind kreeg ik voor mijn verjaardag een platenboek over de bouw van een kathedraal. Ik heb dat boek nog steeds en, alhoewel gedateerd en beduimeld, het is nog altijd een feest om er doorheen te bladeren. Het boek was voor mij destijds een cultuurhistorische openbaring, die mij de Sint-Jan met andere ogen deed zien. De huidige bezoeker van de Bossche kathedraal ervaart in feite maar een fractie van het gebouw. Uiteraard zijn er gastvrije en deskundige gidsen die mensen rondleiden (en regelmatig ook vermanend toespreken wanneer ze de rust in het Godshuis dreigen te verstoren). Je ervaart de ruimte, het licht en de interieuronderdelen, voor zover ze vanaf de begane grond zichtbaar zijn. Voor wie in Frankrijk of Engeland een kathedraal bezoekt, is een aantrekkelijk vormgegeven brochure of vouwblad aanwezig. In Den Bosch niet. De Stichting Archeologie en Bouwhistorie is op dit moment gelukkig bezig in deze behoefte te voorzien door het ontwikkelen van een rijk gedocumenteerd uitklapbaar model (een pop-up ) van de kathedraal voor een breed publiek. Hoe trots we met zijn allen ook zijn op onze Sint-Jan, de cultuurhistorische beleving ervan is belabberd. De presentatie in de huidige bouwloods, hoe goedbedoeld ook, kan daar niet veel aan veranderen. Overigens heb ik het altijd jammer gevonden dat de oude houten bouwloodsen destijds moesten wijken voor de huidige nieuwbouw, de kwaliteit van de kathedraal onwaardig. De oude loodsen illustreerden treffend dat de kathedraal als Godshuis voortdurend mensenwerk was en is. Wat hebben onze middeleeuwse voorouders een visionaire ambitie gehad, toen ze de Romaanse voorganger transformeerden tot een gotische kathedraal. Wat is er toch met ons gebeurd, dat we meteen in een kramp schieten wanneer er met ambitie iets goeds van onze tijd en generatie toegevoegd kan worden? De plannen om te komen tot een nieuwe bouwloods als bezoekerscentrum voor middeleeuwse bouwkunst zijn interessant en veelbelovend. Het nagestreefde kwaliteitsniveau doet mijns inziens recht aan het belang van de Sint-Jan. Dat daarvoor de huidige bouwloods en de fietsenstalling moeten wijken is mooi meegenomen. Eindelijk zal met een glazen lift dan het exterieur met de fantastische luchtboogbeelden in hun architectonische samenhang meer van nabij te zien en te beleven zijn. Een goede bouwhistorische presentatie met een onderdoorgang naar de kathedraal zal een culturele aanwinst voor de stad betekenen. Consequentie is wel dat een deel van het bodemarchief verstoord wordt. Anderzijds biedt het ook weer een unieke gelegenheid tot het verrichten van archeologisch onderzoek dat ongetwijfeld belangrijke, nieuwe gegevens op zal leveren over de vroegste geschiedenis van deze locatie. De stad zet de komende jaren haar kaarten op Jeroen Bosch, waarbij we ons noodgedwongen veelal moeten behelpen met replica s, navolgers en audiovisuele presentaties. Laten we dan in ieder geval de kathedraal, die het meest sprekende en zichtbare getuigenis van zijn tijd is, optimaal presenteren. Daarbij mag Den Bosch gerust fier zijn op het feit dat rond de Sint-Jan een boeiende restauratiegeschiedenis van ruim 150 jaar te vertellen is. Tevens beschikt de stad over een van de oudste diensten voor archeologie en bouwhistorie, die toonaangevend is in Nederland. De huidige restauratie heeft veel nieuwe inzichten opgeleverd die een goede presentatie verdienen. En wat te denken van het grafzerkenproject, waarbij alle graven in de kathedraal een sleutel tot de belangrijkste families van de Meierij. De Sint-Jan was en is in de eerste plaats een Godshuis. Het is een spirituele plek die niet alleen verticaal naar de hemel reikt, maar ook horizontaal de mensen bindt. Alle ingrediënten zijn aanwezig om deze binding ook in cultuurhistorisch opzicht te versterken. Wat heeft het voor zin om de kathedraal te blijven restaureren als we niet ook investeren in zingeving, zowel spiritueel als cultuurhistorisch, voor komende generaties? Prof. Dr Gerard Rooijakkers is volkskundige en verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en het Meertens Instituut en kroonlid van de Raad voor Cultuur. Opiniestuk in Brabants Dagblad, 13 oktober 2009